બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 49

સંધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ ।
ઉક્તવૈરાગ્યસાધ્યસ્તત્ત્વંપદાર્થવિવેકો વાક્યાર્થજ્ઞાનસાધનમસ્મિન્ પાદે નિરૂપ્યત ઇતિ પાદયોર્હેતુસાધ્યભાવસંગતિમાહ- અતિક્રાન્ત ઇતિ ।
સાધનવિચારત્વાદેવાસ્ય પાદસ્યાસ્મિન્નધ્યાયે સંગતિઃ ।
અસ્મિન્ પાદે ઽન સ્થાનતો ઽપિઽઇત્યતઃ પ્રાગુદ્દેશ્યત્વેન પ્રથમં જિજ્ઞાસિતત્વંપદાર્થો ઽવસ્થાદ્વારા વિવિચ્યતે, તદારભ્યાપાદસમાપ્તેર્વિધેયતત્પદાર્થવિવેકઃ, તત્ર પૂર્વં ગત્યાગતિચિન્તયા જાગ્રદવસ્થા નિરૂપિતા તદનન્તરભાવિનીં સ્વપ્નાવસ્થાં શ્રુત્યુક્તાં વિષયીકૃત્ય તત્ર સ્વપ્ને રથાદિસૃષ્ટ્યુક્તેસ્તદભાવોક્તેશ્ચ સંશયં વદન્ પૂર્વપક્ષસૂત્રં યોજયતિ- તત્ર સંશય ઇત્યાદિના ।
સ્વપ્નરથાદયો જાગ્રદ્રથાદિવત્ વ્યાવહારિકસત્તાકા ઉત શુક્તિરજતવત્ પ્રાતીતિકા ઇતિ સંશયાર્થઃ ।
આરમ્ભણાધિકરણે પ્રપઞ્ચસ્ય પારમાર્થિકત્વનિષેધાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે જાગ્રદ્વત્ સ્વપ્નાજ્જીવસ્ય વિવેકાસિદ્ધિઃ ।
સિદ્ધાન્તે પ્રાતીતિકદૃશ્યસાક્ષિતયા વિવેકાત્ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વસિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
મુમૂર્ષોઃ સર્વેન્દ્રિયોપસંહારાદેતલ્લોકાનનુભવો સતિ વાસનામાત્રેણ ઇમં લોકં સ્મરતઃ કર્મબલાધૃદયે મનસા પરલોકસ્ફૂર્તિરૂપઃ સ્વપ્નો ભવતિ, સો ઽયં લોકદ્વયસન્ધૌ ભવતીતિ સંધ્યઃ સ્વપ્નઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ-ઽતસ્મિન્ સંધ્યે સ્થાને તિષ્ઠન્નેતે ઉભે સ્થાને પશ્યતિ ઇદં ચ પરલોકસ્થાનં ચઽઇતિ ।
અયં સ્વપ્નઃ કાદાચિત્ક ઇત્યરુચ્યા નિત્યસ્વપ્નસ્ય પ્રબોધસંપ્રસાદસંધિભવત્વમુક્તમ્ ।
અન્યેતુ મર્ત્યચક્ષુરાદ્યજન્યરૂપાદિસાક્ષાત્કારવત્ત્વં પરલોકલક્ષણં, દૈવચક્ષુરાદ્યજન્યતદ્વત્ત્વં મર્ત્યલોકલક્ષણં ચ સ્વપ્ને ઽસ્તીતિ લક્ષણતો લોકદ્વયસ્પર્શિત્વાત્ નિત્યસ્વપ્નસ્યૈવ લોકદ્વયસંધ્યત્વં ગ્રામદ્વયસ્પર્શિમાર્ગસ્ય તત્સંધ્યત્વવદિતિ વ્યાચક્ષતે ।
ન કેવલં શ્રુત્યા સ્વપ્નાર્થાનાં વ્યાવહારિકસત્યત્વં કિન્તુ સકર્તૃકત્વાદપીત્યાહ- સ હિ કર્તેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,2.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,2.1.2
નિર્માતારં ચૈકે પુત્રાદયશ્ ચ । બ્બ્સ્_3,2.2 ।
અપિચૈકે શાખિનો ઽસ્મિન્નેવ સંધ્યે સ્થાને કામાનાં નિર્માતારમાત્માનમામનન્તિ- ઽય એષ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કામં કામં પુરુષો નિર્મિમાણઃઽ (ક. 5.8) ઇતિ ।
પુત્રાદયશ્ચ તત્ર કામા અભિપ્રેયન્તે કામ્યન્ત ઇતિ ।
નનુ કામશબ્દેનેચ્છાવિશેષા એવોચ્યેરન્ ।
ન ।
ઽશતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્વૃણીષ્વઽ (ક. 1.23) ઇતિ પ્રકૃત્યાન્તે ઽકામાનાં ત્વા કામભાજં કરોમિઽ (ક. 1.24) ઇતિ પ્રકૃતેષુ તત્ર તત્ર પુત્રાદિષુ કામશબ્દસ્ય પ્રયુક્તત્વાત્ ।
પ્રાજ્ઞં ચૈનં નિર્મિતારં પ્રકરણવાક્યશેષાભ્યાં પ્રતીમઃ ।
પ્રાજ્ઞસ્ય હીદં કરણમ્ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ (ક. 2.24) ઇત્યાદિ, તદ્વિષય એવ ચ વાક્યશેષો ઽપિ- ઽતદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે ।
તસ્મિંલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચનઽઽ (ક. 5.8) ઇતિ ।
પ્રાજ્ઞકર્તૃકા ચ સૃષ્ટિસ્તથ્યરૂપા સમધિગતા જાગરિતાશ્રયા તથા સ્વપ્નાશ્રયાપિ સૃષ્ટિર્ભવિતુમર્હતિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - અથો ખલ્વાહુર્જાગરિતદેશ એવાસ્યૈષ ઇતિ યાનિ હ્યેવ જાગ્રત્પશ્યતિ તાનિ સુપ્તઃ (બૃ. 4.3.14) ઇતિ સ્વપ્નજાગરિતયોઃ સમાનન્યાયતાં શ્રાવયતિ ।
તસ્માત્તથ્યરૂપૈવ સંધ્યે સૃષ્ટરિતિ