બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 44

સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,1.1.1
1 તદનન્તરપ્રતિપત્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 1-7
તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્ । બ્બ્સ્_3,1.1 ।
દ્વિતીયે ઽધ્યાયે સ્મૃતિન્યાયવિરોધો વેદાન્તવિહિતે બ્રહ્મદર્શને પરિહૃતઃ ।
પરપક્ષાણાં ચાનપેક્ષત્વં પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
શ્રુતિવિપ્રતિષેધશ્ચ પરિહૃતઃ ।
તત્ર ચ જીવવ્યતિરિક્તાનિ તત્ત્વાનિ જીવોપકરણાનિ બ્રહ્મણો જાયન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
અથેદાનીમુપકરણોપહિતસ્ય જીવસ્ય સંસારગતિપ્રકારસ્તદવસ્થાન્તરાણિ બ્રહ્મસતત્ત્વં વિદ્યાભેદાભેદૌ ગુણોપસંહારાનુપસંહારૌ સમ્યગ્દર્શનાત્પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ સમ્યગ્દર્શનોપાયવિધિપ્રભેદો મુક્તિફલાનિયમશ્ચેત્યેતદર્થજાતં તૃતીયે ઽધ્યાયે નિરૂપયિષ્યતે પ્રસઙ્ગાગતં ચ કિમપ્યન્યત્ ।
તત્ર પ્રથમે તાવત્પાદે પઞ્ચાગ્નિવિદ્યામાશ્રિત્ય સંસારગતિપ્રભેદઃ પ્રદર્શ્યતે વૈરાગ્યહેતોઃ ।
ઽતસ્માજ્જુગુપ્સેત્ઽ ઇતિ ચાન્તે શ્રવણાત્ ।
જીવોમુખ્યપ્રાણસચિવઃ સેન્દ્રિયઃ સમનસ્કો ઽવિદ્યાકર્મપૂર્વપ્રજ્ઞાપરિગ્રહઃ પૂર્વદેહં વિહાય દેહાન્તરં પ્રતિપદ્યત ઇત્યેતદવગતમ્ ।
ઽઅથૈનમેતે પ્રાણા અભિસમાયન્તિઽ ઇત્યેવમાદેઃ ઽઅન્યન્નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં કુરુતેઽ (બૃ. 4.4.1.4) ઇત્યેવમન્તાત્સંસારપ્રકરણસ્થાચ્છબ્દાત્ ।
ધર્માધર્મફલોપભોગસંભવાચ્ચ ।
સ કિં દેહઃ બીજૈર્ભૂતસૂક્ષ્મૈરસંપરિષ્વક્તો ગચ્છત્યાહોસ્વિત્સંપરિષ્વક્ત ઇતિ ચિન્ત્યતે ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
અસંપરિષ્વક્ત ઇતિ ।
કુતઃ કરણોપાદાનવદ્ભૂતોપાદાનસ્યાશ્રુતત્વાત્ ।
ઽસ એતાસ્તેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનઃઽ (બૃ. 4.4.1) ઇતિ હ્યત્ર તેજોમાત્રાશબ્દેન કરણાનામુપાદાનં સંકીર્તયતિ ।
વાક્યશેષે ચક્ષુરાદિસંકીર્તનાત્ ।
નૈવં ભૂતમાત્રોપાદાનસંકીર્તનમસ્તિ ।
સુલભાશ્ચ સર્વત્ર ભૂતમાત્રાઃ ।
યત્રૈવ દેહ આરબ્ધવ્યસ્તત્રૈવ સન્તિ તતશ્ચ તાસાં નયનં નિષ્પ્રયોજનમ્ ।
તસ્માદસંપરિષ્વક્તો યાતીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પઠત્યાચાર્યઃ - તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્ત ઇતિ ।
તદન્તરપ્રતિપત્તૌ દેહાન્તરપ્રતિપત્તૌ દેહબીજભૂતૈર્સૂક્ષ્મૈઃ સંપરિષ્વક્તો રંહતિ ગચ્છતીત્યવગન્તવ્યમ્ ।
કુતઃ - પ્રશ્ નનિરૂપણાભ્યામ્ ।
તથાહિ પ્રશ્ નઃ - ઽવેત્થ યથા પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિઽ (છા. 5.3.3) ઇતિ ।
નિરૂપણં ચ પ્રતિવચનં દ્યુપર્જન્યપૃથિવીપુરુષયોષિત્સુ પઞ્ચસ્વગ્નિષુ શ્રદ્ધાસોમવૃષ્ટ્યન્નરેતોરૂપાઃ પઞ્ચાહુતિર્દર્શયિત્વા ઽઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિઽ (છા. 5.9.1) ઇતિ ।
તસ્માદદ્ભિઃ પરિવેષ્ટિતો જીવો રંહતિ વ્રજતીતિ ગમ્યતે ।
નન્વન્યા શ્રુતિર્જલૂકાવત્પૂર્વદેહં ન મુઞ્ચતિ યાવન્ન દેહાન્તરમાક્રમતીતિ દર્શયતિ- ઽતદ્યથા તૃણજલાયુકાઽ (બૃ. 4.4.3) ઇતિ ।
તત્રાપ્યપ્પરિવેષ્ટિતસ્યૈવ જીવસ્ય કર્મોપસ્થાપિતપ્રતિપત્તવ્યદેહવિષયભાવનાદીર્ઘીભાવમાત્રં જલૂકસ્યોપમીયત ઇત્યવ્રોધઃ ।
એવં શ્રુત્યુક્તે દેહાન્તરપ્રતિપત્તિપ્રકારે સતિ યાઃ પુરુષમતિપ્રભવાઃ કલ્પના વ્યાપિનાં કરણાનામાત્મનશ્ચ દેહાન્તરપ્રતિપત્તૌ કર્મલશાદ્વૃત્તિલાભસ્તત્ર ભવતિ ।
કેવલસ્યૈવાત્મનો વૃત્તિલાભસ્તત્ર ભવતિ ।
ઇન્દ્રિયાણિ તુ દેહવદભિનવાન્યેવ તત્ર તત્ર ભોગસ્થાન ઉત્પદ્યન્તે ।
મન એવ વા કેવલં ભોગસ્થાનમભિપ્રતિષ્ઠેત ।
જીવ એવોત્પ્લુત્ય દેહાદ્દેહાન્તરં પ્રતિપદ્યતે શુક ઇવ વૃક્ષાદ્વૃક્ષાન્તરમ્ ।
ઇત્યેવમાદ્યાઃ સર્વા એવાનાદર્તવ્યાઃ શ્રુતિવિરોધાત્