બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.2

ચેતનં બ્રહ્મ જગતઃ કારણં પ્રકૃતિશ્ચેત્યસ્મિન્નવધારિતે વેદાર્થે પરૈરુપક્ષિપ્તાન્વિલક્ષણત્વાદીન્દોષાન્પર્યહાર્ષીદાચાર્યઃ ।
ઇદાનીં પરપક્ષપ્રતિષેધપ્રધાનં પ્રકરણં પ્રારિપ્સમાણઃ સ્વપક્ષપરિગ્રહપ્રધાનં પ્રકરણમુપસંહરતિ ।
યસ્માદસ્મિન્બ્રહ્મણિ કારણે પરિગૃહ્યમાણે પ્રદર્શિતેન પ્રકારેણ સર્વે કારણધર્મા ઉપપદ્યન્તે ઽસર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ મહામાયં ચ બ્રહ્મઽ ઇતિ, તસ્માદનતિશઙ્કનીયમિદમૌપનિષદં દર્શનમિતિ ॥ 37 ॥
ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ સમાપ્તઃ ॥ 1 ॥
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
રચનાનુપપત્તેશ્ ચ નાનુમાનં

યદ્યપીદં વેદાન્તવાક્યાનામૈદંપર્યં નિરૂપયિતું શાસ્ત્રં પ્રવૃત્તં ન તર્ક્શાસ્ત્રવત્ દેવલાભિર્ યુક્તિભિઃ કંચિત્ સિદ્ધાન્તં સાધયિતું દૂષયિતું વા પ્રવૃત્તમ્ ।
તથાપિ વેદાન્તવાક્યમ્ અપિ વ્યાચક્ષાણૈઃ સમ્યગ્દર્શનપ્રતિપક્ષભૂતાનિ સાંખ્યાદિદર્શનાનિ નિરાકરણીયાણીતિ તદર્થઃ પરઃ પાદઃ પ્રવર્તતે ।
વેદાન્તાર્થનિર્ણયસ્ય ચ સમ્યગ્દર્શનાર્થત્વાત્ તન્નિર્ણયેન સ્વપક્ષસ્થાપનં પ્રથમં કૃતં તદ્દ્યભ્યર્હિતં પરપક્ષપ્રત્યાખ્યાનાદ્ ઇતિ ।
નનુ મુમુક્ષૂણાં મોક્ષસાધનત્વેન સમ્યગ્દર્શનનિરૂપણાય સ્વપક્ષસ્થાપનમ્ એવ કેવલં કર્તું યુક્તં કિં પરપક્ષનિરાકરણેન પરદ્વેષકરેણ ।
બાઢમ્ એવમ્ ।
તથાપિ મહાજનપરિગૃહીતાનિ મહાન્તિ સાંખ્યાદિતન્ત્રાણિ સમ્યગ્દર્શનાપદેશેન પ્રવૃત્તાન્યુપલભ્ય ભવેત્ કેષાંચિન્ મન્દમતીનામ્ એતાન્ય્ અપિ સમ્યગ્દર્શનાયોપદેયાનીત્યપેક્ષા ।
તથા યુક્તગાઢત્વસંભવેન સર્વજ્ઞભાષિતત્વાચ્ચ શ્રદ્ધા ચ તેષ્વિત્યતસ્તદસારતોપપાદનાય પ્રયત્યતે ।
નનુ ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ (બ્ર,સૂ. 1.1.5), ઽકામાચ્ચ નાનુમાનાપેક્ષાઽ (બ્ર,સૂ. 1.1.18) ઽએતેન સર્વે વ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાતાઃઽ (બ્ર,સૂ. 1.4.28) ઇતિ ચ પૂર્વત્રાપિ સાંખ્યાદિપક્ષપ્રતિક્ષેપઃ કૃતઃ, કિં પુનઃ કૃતકરણેનેતિ ।
તદુચ્યતે- સાંખ્યાદયઃ સ્વપક્ષસ્થાપનાય વેદાન્તવાક્યાન્યપ્યુદાહૃત્ય સ્વપક્ષાનુગુણેનૈવ યોજયન્તો વ્યાચક્ષતે, તેષાં યદ્વ્યાખ્યાનં તદ્વ્યાખ્યનાભાસં ન સમ્યગ્વ્યખ્યાનમિત્યેતાવત્પૂર્વં કૃતમ્ ।
ઇહ તુ વાક્યનિરપેક્ષઃ સ્વતન્ત્રસ્તદ્યુક્તિપ્રતિષેધઃ ક્રિયત ઇત્યેષ વિશેષઃ ।
તત્ર સાંખ્યા મન્યન્તે- યથા ઘટશરાવાદયો ભેદા મૃદાત્મનાન્વીયમાના મૃદાત્મકસામાન્યપૂર્વકા લોકે દૃષ્ટાઃ, તથા સર્વ એવ બાહ્યાધ્યાત્મિકા ભેદાઃ સુખદુઃખમોહાત્મતયાન્વીયમાનાઃ સુખદુઃખમોહાત્મકસામાન્યપૂર્વિકા ભવિતુમર્હન્તિ ।
યત્તત્સુખદુઃખમોહાત્મકં સામાન્યં તત્ત્ત્રિગુણં પ્રધાનં મૃદ્વદચેતનં ચેતનસ્ય પુરુષાર્થં સાધયિતું સ્વભાવેનૈવ વિચિત્રેણ વિકારાત્મના વિવર્તત ઇતિ ।
તથા પરિણામાદિભિરપિ લિઙ્ગૈસ્તદેવ પ્રધાનમનુમિનુતે ।
તત્ર વદામઃ - યદિ દૃષ્ટાન્તબલેનૈવૈતન્નિરૂપ્યેત, નાચેતનં લોકે ચેતનાનધિષ્ઠિતં સ્વતન્ત્રં કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટપુરુષાર્થનિર્વર્તનસમર્થાન્વિકારાન્વિરચયદ્દૃષ્ટમ્ ।
ગેહપ્રાસાદશયનાસનવિહારભૂમ્યાદયો હિ લોકે પ્રજ્ઞાવદ્ભિઃ શિલ્પિભિર્યથાકાલં સુખદુઃખપ્રાપ્તિપરિહારયોગ્યા રચિતા દૃશ્યન્તે ।
તથેદં જગદખિલં પૃથિવ્યાદિ નાનાકર્મફલોપભોગયોગ્યં બાહ્યમ્, આધ્યત્મિકં ચ શરીરાદિ નાનાજાત્યન્વિતં પ્રતિનિયતાવયવવિન્યાસમનેકકર્મફલાનુભવાધિષ્ઠાનં દૃશ્યમાનં પ્રજ્ઞાવદ્ભિઃ સંભાવિતતમૈઃ શિલ્પિભિર્મનસાપ્યાલોચયિતુમશક્યં સત્ કથમચેતનં પ્રધાનં રચયેત્ ।
લોષ્ટપાષાણાદિષ્વદૃષ્ટત્વાત્ ।
મૃદાદિષ્વપિ કુમભકારાદ્યધિષ્ઠિતેષુ વિશિષ્ટાકારા રચના દૃશ્યતે તદ્વત્પ્રધાનસ્યાપિ ચેતનાન્તરાદિષ્ઠિતત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
નચ મૃદાદ્યુપાદાનસ્વરૂપવ્યપાશ્રયેણૈવ ધર્મેણ મૂલકારણમવધારણીયં ન બાહ્યકુમ્ભકારાદિવ્યપાશ્રયેણેતિ કિઞ્ચિન્નિયામકમસ્તિ ।
નચૈવં સતિ કિઞ્ચિદ્વિરુધ્યતે, પ્રત્યુત શ્રુતિરનુગૃહ્યતે ચેતનકારણસમર્પણાત્ ।
અતો રચનાનુપપત્તેશ્ચ હેતોર્નાચેતનં જગત્કારણમનુમન્તવ્યં ભવતિ ।
અન્વયાદ્યનુપપત્તેશ્ચેતિ ચશબ્દેન હેતોરસિદ્ધિં સમુચ્ચિનોતિ ।
નહિ બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભેદાનાં સુખદુઃખમોહાત્મકતયાન્વય ઉપપદ્યતે, સુખાદીનાં ચાન્તરત્વપ્રતીતેઃ, શબ્દાદીનાં ચાતદ્રૂપત્વપ્રતીતેઃ ।
તન્નિમિત્તત્વપ્રતીતેશ્ચ ।
શબ્દાદ્યવિશેષે ઽપિ ચ ભાવનાવિશેષાત્સુખાદિવિશેષોપલબ્ધેઃ ।
તથા પરિમિતાનાં ભેદાનાં મૂલાઙ્ કુરાદીનાં સંસર્ગપૂર્વકત્વં દૃષ્ટ્વા બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભેદાનાં પરિમિતત્વાત્સંસર્ગપૂર્વકત્વમનુમિમાનસ્ય સત્ત્વરજસ્તમસામપિ સંસર્ગપીર્વકત્વપ્રસઙ્ગઃ પરિમિતત્વવિશેષાત્ ।
કાર્યકારણભાવસ્તુ પ્રેક્ષાપૂર્વકનિર્મિતાનાં શયનાસનાદીનાં દૃષ્ટ ઇતિ ન કાર્યકારણભાવાદ્બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભેદાનામચેતનપૂર્વકત્વં શક્યં કલ્પયિતુમ્ ॥ 1 ॥
fન્: અપદેશેન વ્યાજેન ।
પ્રવૃત્તેશ્ ચ

આસ્તાં તાવદિયં રચના ।
તત્સિદ્ધ્યર્થા યા પ્રવૃત્તિઃ સામ્યાવસ્થાનાત્પ્રચ્યુતિઃ સત્ત્વરજસ્તમસામઙ્ગાઙ્ગિભાવરૂપાપત્તિર્વિશિષ્ટકાર્યાભિમુખપ્રવૃત્તિતા સાપિ નાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય સ્વતન્ત્રસ્યોપપદ્યતે, મૃદાદિષ્વદર્શનાદ્રથાદિષુ ચ ।
નહિ મૃદાદયો રથાદયો વા સ્વયમચેતનાઃ સન્તશ્ચેતનૈઃ કુલાલાદિભિરશ્વાદિભિર્વાનધિષ્ઠિતા વિશિષ્ટકાર્યાભિમુખપ્રવૃત્તયો દૃશ્યન્તે દૃષ્ટાચ્ચાદૃષ્ટિસિદ્ધિઃ ।
અતઃ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેરપિ હેતોર્નાચેતનં જગત્કારણમનુમાતવ્યં ભવતિ ।
નનુ ચેતનસ્યાપિ પ્રવૃત્તિઃ કેવલસ્ય ન દૃષ્ટા ।
સત્યમેતત્ ।
તથાપિ ચેતનસંયુક્તસ્ય રથાદેરચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિદૃષ્ટા ।
નત્વચેતનસંયુક્તસ્ય ચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા ।
કિં પુનરત્ર યુક્તમ્ ।
યસ્મિન્પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા તસ્ય સોત યતસંયુક્તસ્ય દૃષ્ટા તસ્ય સેતિ ।
નનુ યસ્મિન્દૃશ્યતે પ્રવૃત્તિસ્તસ્યૈવ સેતિ યુક્તમુભયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
નતુ પ્રવૃત્ત્યાશ્રયત્વેન કેવલશ્ચેતનો રથાદિવત્પ્રત્યક્ષઃ ।
પ્રવૃત્યાશ્રયદેહાદિસંયુક્તસ્યૈવ તુ ચેતનસ્ય સદ્ભાવસિદ્ધિઃ કેવલાચેતનરથાદિવૈલક્ષણ્યં જીવદેહસ્ય દૃષ્ટમિતિ ।
અત એવ ચ પ્રત્યક્ષે દેહે સતિ દર્શનાદસતિ ચાદર્શનાદ્દેહસ્યૈવ ચૈતન્યમપીતિ લૌકાયતિકાઃ પ્રતિપન્નાઃ ।
તસ્માદચેતનસ્યૈવ પ્રવૃત્તિરિતિ ।
તદભિધીયતે- ન બ્રૂમો યસ્મિન્નચેતને પ્રવૃત્તિર્દૃશ્યતે ન તસ્ય સેતિ ।
ભવતુ તસ્યૈવ સા ।
સા તુ ચેતનાદ્ભવતીતિ બ્રૂમઃ ।
તદ્ભાવે ભાવાત્તદભાવે ચાભાવાત્ ।
યથા કાષ્ઠાદિવ્યપાશ્રયાપિ દાહપ્રકાશલક્ષણા વિક્રિયાનુપલભ્યમાનાપિ ચ કેવલે જ્વલને જ્વલનાદેવ ભવતિ, તત્સંયોગે દર્શનાત્તદ્વિયોગે ચાદર્શનાત્તદ્વત્ ।
લૌકાયતિકાનામપિ ચેતન એવ દેહો ઽચેતનાનાં રથાદીનાં પ્રવર્તકો દૃષ્ટ ઇત્યવિપ્રતિષિદ્ધં ચેતનસ્ય પ્રવર્તકત્વમ્ ।
નનુ તવ દેહાદિસંયુક્તસ્યાપ્યાત્મનો વિજ્ઞાનસ્વરૂપમાત્રવ્યતિરેકેણ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેરનુપપન્નં પ્રવર્તકત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અયસ્કાન્તવદ્રૂપાદિવચ્ચ પ્રવૃત્તિરહિતસ્યાપિ પ્રવર્તકત્વોપપત્તેઃ ।
યથાયસ્કાન્તો મણિઃ સ્વયં પ્રવૃત્તિરહિતો ઽપ્યયસઃ પ્રવર્તકો ભવતિ ।
યથા વા રૂપાદયો વિષયાઃ સ્વયં પ્રવૃત્તિરહિતા અપિ ચક્ષુરાદીનાં પ્રવર્તકાભવન્તિ ।
એવં પ્રવૃત્તિરહિતો ઽપીશ્વરઃ સર્વગતઃ સર્વાત્મા સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિશ્ચ સન્ સર્વં પ્રવર્તયેદિત્યુપપન્નમ્ ।
એકત્વાત્પ્રવર્ત્યાભાવે પ્રવર્તકત્વાનુપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતનામરૂપમાયાવેશવશેનાસકૃત્પ્રત્યુક્તત્વાત્ ।
તસ્માત્સંભવતિ પ્રવૃત્તિઃ સર્વજ્ઞકારણત્વે નત્વચેતનકારણત્વે ॥ 2 ॥
fન્: ઉભયોઃ પ્રવૃત્તિતદાશ્રયયોઃ ।
પયો ઽમ્બુવચ્ ચેત્ તત્રાપિ

સ્યાદેતત્ ।
યથા ક્ષીરમચેતનં સ્વભાવેનૈવ વત્સવિવૃદ્ધ્યર્થં પ્રવર્તતે, યથાચ જલમચેતનં સ્વભાવેનૈવ લોકોપકારાય સ્યન્દત એવં પ્રધાનમચેતનં સ્વભાવેનૈવ પુરુષાર્થસિદ્ધયે પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ ।
નૈતત્સાધૂચ્યતે ।
યતસ્તત્રાપિ પયોમ્બુનોશ્ચેતનાધિષ્ઠિતયોરેવ પ્રવૃત્તિરિત્યનુમિમીમહે ।
ઉભયવાદિપ્રસિદ્ધે રથાદવચેતને કેવલે પ્રવૃત્ત્યદર્શનાત્ ।
શાસ્ત્રં ચ ઽયો ઽપ્સુ તિષ્ઠન્ યો ઽપો ઽન્તરો યમયતિઽ (બૃ. 3.7.4), ઽએતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ પ્રાચ્યોન્યા નદ્યઃ સ્યન્દન્તેઽ (બૃ. 3.8.9) ઇત્યેવઞ્જાતીયકં સમસ્તસ્ય લોકપરિસ્પન્દિતસ્યેશ્વરાધિષ્ઠિતતાં શ્રાવયતિ ।
તસ્માત્સાધ્યપક્ષનિક્ષિપ્તત્વાત્પયોમ્બુવદિત્યનુપન્યાસઃ ।
ચેતનાયાશ્ચ ધેન્વાઃ સ્નેહેચ્છયા પયસઃ પ્રવર્તકત્વોપપત્તેઃ ।
વત્સચોષણેન ચ પયસ આકૃષ્યમાણત્વાત્ ।
નચામ્બુનો ઽપ્યત્યન્તમનપેક્ષા, નિમ્નભૂમ્યાદ્યપેક્ષત્વાત્સ્યન્દનસ્ય ।
ચેતનાપેક્ષત્વં તુ સર્વત્રોપદર્શિતમ્ ।
ઽઉપસંહારદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન ક્ષીરવદ્ધિઽ (બ્ર.સૂ. 2.1.24) ઇત્યત્ર તુ બાહ્યનિમિત્તનિરપેક્ષમપિ સ્વાશ્રયં કાર્યં ભવતીત્યેતલ્લોકદૃષ્ટ્યા નિદર્શિતમ્ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તુ પુનઃ સર્વત્રૈવેશ્વરાપેક્ષત્વમાપદ્યમાનં ન પરાણુદ્યતે ॥ 3 ॥
fન્: સાધ્યવત્તા પક્ષેણ તુલ્યત્વાત્ ।
અનુપન્યાસઃ ન વિચારભૂમિઃ ।
વ્યતિરેકાનવસ્થિતેશ્ ચાનપેક્ષત્વાત્

સાંખ્યાનાં ત્રયો ગુણાઃ સામ્યેનાવતિષ્ઠમાનાઃ પ્રધાનમ્ ।
નતુ તદ્વ્યતિરેકેણ પ્રધાનસ્ય પ્રવર્તકં નિવર્તકં વા કિઞ્ચિદ્બાહ્યમપેક્ષ્યમવસ્તિતમસ્તિ ।
પુરુષસ્તૂદાસીનો ન પ્રવર્તકો ન નિવર્તક ઇત્યતો ઽનપેક્ષં પ્રધાનં, અનપેક્ષત્વાચ્ચ કદાચિત્પ્રધાનં મહદાદ્યાકારેણ પરિણમતે કદાચિન્ન પરિણમત ઇત્યેતદયુક્તમ્ ।
ઈશ્વરસ્ય તુ સર્વજ્ઞત્વાત્સર્વશક્તિત્વાન્મહામાયત્વાચ્ચ પ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તી ન વિરુધ્યેતે ॥ 4 ॥
અન્યત્રાભાવાચ્ ચ ન તૃણાદિવત્

સ્યાદેતત્ ।
યથા તૃણપલ્લવોદાદિ નિમિત્તાન્તરનિરપેક્ષં સ્વભાવાદેવ ક્ષીરાદ્યાકારેણ પરિણમત એવં પ્રધાનમપિ મહદાદ્યાકારેણ પરિણંસ્યત ઇતિ ।
કથં ચ નિમિત્તાન્તરનિરપેક્ષં તૃણાદીતિ ગમ્યતે ।
નિમિત્તાન્તરાનુપલમ્ભાત્ ।
યદિ હિ કિઞ્ચિન્નિમિત્તમુપલભેમહિ તતો યથાકામં તેન તૃણાદ્યુપાદાય ક્ષીરં સંપાદયેમહિ, નતુ સંપાદયામહે ।
તસ્માત્સ્વાભાવિકસ્તૃણાદેઃ પરિણામસ્તથા પ્રધાનસ્યાપિ સ્યાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- ભવેત્તૃણાદિવત્સ્વાભાવિકઃ પ્રધાનસ્યાપિ પરણામો યદિ તૃણાદેરપિ સ્વાભાવિકઃ પરિણામો ઽભ્યુપગમ્યેત ।
નત્વભ્યુપગમ્યતે, નિમિત્તાન્તરોપલબ્ધેઃ ।
કથં નિમિત્તાન્તરોપલબ્ધિઃ, અન્યત્રાભાવાત્ ।
ધેન્વૈવ હ્યુપયુક્તં તૃણાદિ ક્ષીરો ભવતિ ન પ્રહીણમનડુદાદ્યુપયુક્તં વા ।
યદિ હિ નિર્નિમિત્તમેતત્સ્યાદ્ધેનુશરીરસંબન્ધાદન્યત્રાપિ તૃણાદિ ક્ષીરીભવેત્ ।
નચ યથાકામં માનુષૈર્ન શક્યં સંપાદયિતુમિત્યેતાવતા નિર્નિમિત્તં ભવતિ ।
ભવતિ હિ કિઞ્ચિત્કાર્યં માનુષસંપાદ્યં કિઞ્ચિદ્દૈવસંપાદ્યમ્ ।
મનુષ્યા અપિ શક્નુવત્યેવોચિતેનોપાયેન તૃણાદ્યુપાદાય ક્ષીરં સંપાદયિતુમ્ ।
પ્રભૂતં હિ ક્ષીરં કામયમાનાઃ પ્રભૂતં ઘાસં ધેનું ચારયન્તિ ।
તતશ્ચ પ્રભૂતં ક્ષીરં લભન્તે ।
તસ્માન્ન તૃણાદિવત્સ્વાભાવિકઃ પ્રધાનસ્ય પરિણામઃ ॥ 5 ॥
fન્: પ્રહીણં નષ્ટમ્ ।
અભ્યુપગમે ઽપ્ય્ અર્થાભાવાત્

સ્વાભાવિકી પ્રધાનપ્રવૃત્તિર્ન ભવતીતિ સ્થાપિતમ્ ।
અથાપિ નામ ભવતઃ શ્રદ્ધામનુરુધ્યમાનાઃ સ્વાભાવિકીમેવ પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિમભ્યુપગચ્છેમ તથાપિ દોષો ઽનુષજ્યેતૈવ ।
કુતઃ ।
અર્થાભાવાત્ ।
યદિ તાવત્સ્વાભાવિકી પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિર્ન કિઞ્ચિદન્યદિહાપેક્ષત ઇત્યુચ્યેત તતો યથૈવ સહકારિ કિઞ્ચિન્નાપેક્ષત એવં પ્રયોજનમપિ કિઞ્ચિન્નાપેક્ષિષ્યતે ઇત્યતઃ પ્રધાનં પુરુષસ્યાર્થં સાધયિતું પ્રવર્તત ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા હીયેત ।
સ યદિ બ્રૂયાત્સહકાર્યેવ કેવલં નાપેક્ષતે ન પ્રયોજનમપીતિ ।
તથાપિ પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ પ્રયોજનં વિવેક્તવ્યં ભોગો વા સ્યાદપવર્ગો વોભયં વેતિ ।
ભોગશ્ચેત્કીદૃશો ઽનાધેયાતિશયસ્ય પુરુષસ્ય ભોગો ભવેત્ ।
અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગશ્ચ અપવર્ગશ્ચેત્પ્રાગપિ પ્રવૃત્તેરપવર્ગસ્ય સિદ્ધત્વાત્પ્રવૃત્તિરનર્થિકા સ્યાત્ ।
શબ્દાદ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
ઉભયાર્થતાભ્યુપગમે ઽપિ ભોક્તવ્યાનાં પ્રધાનમાત્રાણામાનન્ત્યાદનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગ એવ ।
નચૌત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થા પ્રવૃત્તિઃ ।
નહિ પ્રધાનસ્યાચેતનસ્યૌત્સુક્યં સંભવતિ ।
નચ પુરષસ્ય નિર્મલસ્ય નિષ્કલસ્યૌત્સુક્યમ્ ।
દૃક્શક્તિસર્ગશક્તિવૈયર્થ્યભયાચ્ચેત્પ્રવૃત્તિસ્તર્હિ દૃક્શક્ત્યનુચ્છેદવત્સર્ગશક્ત્યનુચ્છેદાત્સંસારાનુચ્છેદાદનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગ એવ ।
તસ્માત્પ્રધાનસ્ય પુરુષાર્થા પ્રવૃત્તિરિત્યેતદયુક્તમ્ ॥ 6 ॥
fન્: અર્થાભાવાત્ પુરુષાર્થાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
સુખદુઃખ પ્રાપ્તિપરિહારરૂપાતિશયશૂન્યસ્ય ।
મીયન્તે ભુજ્યન્તે ઇતિ માત્રા ભોગાઃ ।
પુરુષાશ્મવદ્ ઇતિ ચેત્ તથાપિ

સ્યાદેતત્ ।
યથા કશ્ચિત્પુરુષો દૃક્શક્તિસંપન્નઃ પ્રવૃત્તિશક્તિહીનઃ પઙ્ગુરપરં પુરુષં પ્રવૃત્તિશક્તિસંપન્નં દૃક્શક્તિહીનમન્ધમધિષ્ઠાય પ્રવર્તયતિ ।
યથા વાયસ્કાન્તો ઽશ્મા સ્વયમપ્રવર્તમાનો ઽપ્યયઃ પ્રવર્તયતિ ।
એવં પુરુષઃ પ્રધાનં પ્રવર્તયિષ્યતીતિ દૃષ્ટાન્તપ્રત્યયેન પુનઃ પ્રત્યવસ્થાનમ્ ।
અત્રોચ્યતે- તથાપિ નૈવ દોષાન્નિર્મોક્ષો ઽસ્તિ ।
અભ્યુપેતહાનં તાવદ્દોષ આપતતિ ।
પ્રધાનસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય પ્રવૃત્ત્યભ્યુપગમાત્, પુરુષસ્ય ન પ્રવર્તકત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
કથં ચોદાસીનઃ પુરુષઃ પ્રધાનં પ્રવર્તયેત્ ।
પઙ્ગુરપિ હ્યન્ધં વાગાદિભિઃ પુરુષં પ્રવર્તયતિ ।
નૈવં પુરુષસ્ય કશ્ચિદપિ પ્રવર્તનવ્યાપારો ઽસ્તિ, નિષ્ક્રિયત્વાચ્ચ ।
નાપ્યયસ્કાન્તવત્સંનિધિમાત્રેણ પ્રવર્તયેત્ ।
સંનિધિનિત્યત્વેન પ્રવૃત્તિનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અયસ્કાન્તસ્ય ત્વનિત્યસંનિધેરસ્તિ સ્વવ્યાપારઃ સંનિધિઃ, પરિમાર્જનાદ્યપેક્ષા ચાસ્યસ્તીત્યનુપન્યાસઃ પુરુષાશ્મવદિતિ ।
તથા પ્રધાનસ્યાચૈતન્યાત્પુરુષસ્ય ચૌદાસીન્યાત્તૃતીયસ્ય ચ તયોઃ સંબન્ધયિતુરભાવાત્સંબન્ધાનુપપત્તિઃ ।
યોગ્યતાનિમિત્તે ચ સંબન્ધે યોગ્યતાનુચ્છેદાદનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
પૂર્વવચ્ચેહાપ્યર્થાભાવો વિકલ્પયિતવ્યઃ ।
પરમાત્મનસ્તુ સ્વરૂપવ્યપાશ્રયમૌદાસીન્યં માયાવ્યપાશ્રયં ચ પ્રવર્તકત્વમિત્યસ્ત્યતિશયઃ ॥ 7 ॥
અઙ્ગિત્વાનુપપત્તેશ્ ચ

ઇતશ્ચ ન પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિરવલ્પતે ।
યદ્ધિ સત્ત્વરજસ્તમસામાન્યોન્યગુણપ્રધાનભાવમુત્સૃજ્ય સામ્યેન સ્વરૂપમાત્રેણાવસ્થાનં સા પ્રધાનાવસ્થા ।
તસ્યામવસ્થાયામનપેક્ષસ્વરૂપાણાં સ્વરૂપપ્રણાશભયાત્પરસ્પરં પ્રત્યઙ્ગિભાવાનુપપત્તેઃ ।
બાહ્યસ્ય ચ કસ્યચિત્ક્ષોભયિતુરભાવાદ્ગુણવૈષમ્યનિમિત્તો મહદાદ્યુત્પાદો ન સ્યાત્ ॥ 8 ॥
અન્યથાનુમિતૌ ચ જ્ઞશક્તિવિયોગાત્

અથાપિ સ્યાદન્યથા વયમનુમિમીમહે યથા નાયમનન્તરો દોષઃ પ્રસજ્યેત ।
નહ્યનપેક્ષસ્વભાવાઃ કૂટસ્થાશ્ચાસ્માભિર્ગુણા અભ્યુપગમ્યન્તે પ્રમાણાભાવાત્ ।
કાર્યવશેન તુ ગુણાનાં સ્વભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
યથા યથા કાર્યોત્પાદ ઉપપદ્યતે તથા તથૈષાં સ્વભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
ચલં ગુણવૃત્તમિતિ ચાસ્ત્યભ્યુપગમઃ ।
તસ્માત્સામ્યાવસ્થાયામપિ વૈષમ્યોપગમયોગ્યા એવ ગુણા અવતિષ્ઠન્ત ઇતિ ।
એવમપિ પ્રધાનસ્ય જ્ઞશક્તિવિયોગાદ્રચનાનુપપત્ત્યાદયઃ પૂર્વોક્તા દોષાસ્તદવસ્થા એવ ।
જ્ઞશક્તિમપિ ત્વનુમિમાનઃ પ્રતિવાદિત્વાન્નિવર્તેત ।
ચેતનમેકમનેકપ્રપઞ્ચસ્ય જગત ઉપાદાનમિતિ બ્રહ્મવાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
વૈષમ્યોપગમયોગ્યા અપિ ગુણાઃ સામ્યાવસ્થાયાં નિમિત્તાભાવાન્નૈવ વૈષમ્યં ભજેરન્ ।
ભજમાના વા નિમિત્તાભાવાવિશેષાત્સર્વદૈવ વૈષમ્યં ભજેરન્નિતિ પ્રસજ્યત એવાયમનન્તરો ઽપિ દોષઃ ॥ 9 ॥
વિપ્રતિષેધાચ્ ચાસમઞ્જસમ્

પરસ્પરવિરુદ્ધશ્ચાયં સાંખ્યાનામભ્યુપગમઃ ।
ક્વચિત્સપ્તેન્દ્રિયાણ્યનુક્રામન્તિ, ક્વચિદેકાદશ ।
તથા ક્વચિન્મહતસ્તન્માત્રસર્ગમુપદિશન્તિ, ક્વચિદહઙ્કીરાત્ ।
તથા ક્વચિત્ત્રીણ્યન્તઃકરણાનિ વર્ણયન્તિ ક્વચિદેકમિતિ ।
પ્રસિદ્ધ એવ તુ શ્રુત્યેશ્વરકારણવાદિન્યા વિરોધસ્તદનુવર્તિન્યા ચ સ્મૃત્યા ।
તસ્માદપ્યસમઞ્જસં સાંખ્યાનાં દર્શનમિતિ ।
અત્રાહ- નન્વૌપનિષદાનામપ્યસમઞ્જસમેવ દર્શનં તપ્યતાપકયોર્જાત્યન્તરભાવાનભ્યુપગમાત્ ।
એકં હિ બ્રહ્મ સર્વાત્મકં સર્વસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય કારણમભ્યુપગચ્છતામેકસ્યૈવાત્મનો વિશેષૌ તપ્યતાપકૌ ન જાત્યન્તરભૂતાવિત્યભ્યુપગન્તવ્યં સ્યાત્ ।
યદિ ચેતૌ તપ્યતાપકાવેકસ્યાત્મનો વિશેષૌ સ્યાતાં સ તાભ્યાં તપ્યતાપકાભ્યાં ન નિર્મુચ્યત ઇતિ તાપોપશાન્તયે સમ્યગ્દર્શનમુપદિશચ્છાસ્ત્રમનર્થકં સ્યાત્ ।
નહ્યૌષ્ણ્યપ્રકાશધર્મકસ્ય પ્રદીપસ્ય તદવસ્થસ્યૈવ તાભ્યાં નિર્મોક્ષ ઉપપદ્યતે ।
યો ઽપિજલતરઙ્ગવીચીફેનાદ્યુપન્યાસઃ, તત્રાપિ જલાત્મન એકસ્ય વીચ્યાદન્યો વિશેષા આવિર્ભાવતિરોભાવરૂપેણ નિત્યા એવેતિ સમાનો જલાત્મનો વીચ્યાદિભિરનિર્મોક્ષઃ ।
પ્રસિદ્ધશ્ચાયં તપ્યતાપકયોર્જાત્યન્તરભાવો લોકે ।
તથાહિ- અર્થી ચાર્થશ્ચાન્યોન્યભિન્નૌ લભ્યેતે ।
યદ્યર્થિનઃ સ્વતો ઽન્યોર્ઽથો ન સ્યાત્, યસ્યાર્થિનો યદ્વિષયમર્થિત્વં સ તસ્યાર્થો નિત્યસિદ્ધ એવેતિ ન તસ્ય તદ્વિષયમર્થિત્વં સ્યાત્, યથા પ્રકાશાત્મનઃ પ્રદીપસ્ય પ્રકાશાખ્યોર્થો નિત્યસિદ્ધ એવેતિ ન તસ્ય તદ્વિષયમર્થિત્વં ભવતિ ।
અપ્રાપ્તે હ્યર્થે ઽર્થિનો ઽર્થિત્વં સ્યાદિતિ ।
તથાર્થાસ્યાપ્યર્થત્વં ન સ્યાત્ ।
યદિ સ્યાત્સ્વાર્થત્વમેવ સ્યાત્ ।
નચૈતદસ્તિ ।
સંબન્ધિશબ્દો હ્યેતાવર્થી ચાર્થશ્ચેતિ ।
દ્વયોશ્ચ સંબન્ધિનોઃ સંબન્ધઃ સ્યાન્નૈકસ્યૈવ ।
તસ્માદ્ભિન્નાવેતાવર્થાર્થિનૌ ।
તથાનર્થાનર્થિનાવપિ ।
અર્થિનો ઽનુકૂલોર્ઽથઃ પ્રતિકૂલો ઽનર્થસ્તાભ્યામેકપર્યાયેણોભાભ્યાં સંબધ્યતે ।
તત્રાર્થસ્યાલ્પીયસ્ત્વાદ્ભૂયસ્ત્વાચ્ચાનર્થસ્યોભાવપ્યર્થાનર્થાવનર્થં એવેતિ તાપકઃ સ ઉચ્યતે ।
તપ્યસ્તુ પુરુષો ય એકઃ પર્યાયેણોભાભ્યાં સંબધ્યત ઇતિ તયોસ્તપ્યતાપકયોરેકાત્મતાયાં મોક્ષાનુપપત્તિઃ ।
જાત્યન્તરભાવે તુ તત્સંયોગહેતુપરિહારાત્સ્યાદપિ કદાચિન્મોક્ષોપપત્તિરિતિ ।
અત્રોચ્યતે- ન ।
એકત્વાદેવ તપ્યતાપકભાવાનુપપત્તેઃ ।
ભવેદેષ દોષો યદ્યેકાત્મતાયાં તપ્યતાપકાવાન્યોન્યસ્ય વિષયવિષયિભાવં પ્રતિપદ્યેયાતામ્ ।
નત્વેતદસ્ત્યેકત્વાદેવ ।
નહ્યગ્નિરેકઃ સન્સ્વમાત્માનં દહતિ પ્રકાશયતિ વા સત્યપ્યૌષ્ણ્યપ્રકાશાદિધર્મભેદે પરિણામિત્વે ચ ।
કિં કૂટસ્થે બ્રહ્મણ્યેકસ્મિંસ્તપ્યતાપકભાવઃ સંભવેત્ ।
ક્વ પુનરયં તપ્યતાપકભાવઃ સ્યાદિતિ ।
ઉચ્યતે- કિં ન પશ્યસિ કર્મભૂતો જીવદ્દેહસ્તપ્યસ્તાપકઃ સવિતેતિ ।
નનુ તપ્તિર્નામ દુઃખં સા ચેતયિતુર્નાચેતનસ્ય દેહસ્ય ।
યદિ હિ દેહસ્યૈવ તપ્તિઃ સ્યાત્સા દેહનાશે સ્વયમેવ નશ્યતીતિ તન્નાશાય સાધનં નૈષિતવ્યં સ્યાદિતિ ।
ઉચ્યતે- દેહાભાવે ઽપિ કેવલસ્ય ચેતનસ્ય તપ્તિર્ન દૃષ્ટા ।
નચ ત્વયાપિ તપ્તિર્નામ વિક્રિયા ચેતયિતુઃ કેવલસ્યેષ્યતે ।
નાપિ દેહચેતનયોઃ સંહતત્વમશુદ્ધ્યાદિદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ તપ્તેરેવ તપ્તિમભ્યુપગચ્છતિ ।
કથં તવાપિ તપ્યતાપકભાવઃ સત્ત્વં તપ્યં તાપકં રજ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તાભ્યાં ચેતનસ્ય સંહતત્વાનુપપત્તેઃ ।
સત્ત્વાનુરોધિત્વાચ્ચેતનો ઽપિ તપ્યત ઇવેતિ ચેત્, પરમાર્થતસ્તર્હિ નૈવ તપ્યત ઇત્યાપતતીવશબ્દપ્રયોગાત્ ।
ન ચેત્તપ્યતે નેવશબ્દો દોષાય ।
નહિ ડુણ્ડુભઃ સર્પં ઇવેત્યેતાવતા સવિષો ભવતિ ।
સર્પો વા ડુણ્ડુભ ઇવેત્યેતાવતા નિર્વિષો ભવતિ ।
અતશ્ચાવિદ્યાકૃતો ઽયં તપ્યતાપકભાવો ન પારમાર્થિક ઇત્યભ્યુપગન્તવ્યમિતિ ।
નૈવં સતિ મમાપિ કિઞ્ચિદ્દુષ્યતિ ।
અથ પારમાર્થિકમેવ ચેતનસ્ય તપ્યત્વમભ્યુપગચ્છસિ તવૈવ સુતરામનિર્મોક્ષઃ પ્રસજ્યેત , નિત્યત્વાભ્યુપગમાચ્ચ તાપકસ્ય ।
તપ્યતાપકશક્ત્યોર્નિત્યત્વે ઽપિ સનિમિત્તસંયોગાપેક્ષત્વાપત્તેઃ સંયોગનિમિત્તાદર્શનનિવૃત્તાવાત્યન્તિકઃ સંયોગોપરમઃ, તતશ્ચાત્યન્તિકો મોક્ષ ઉપપન્ન ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અદર્શનસ્ય તમસો નિત્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ગુણાનાં ચોદ્ભાવાભિભવયોરનિયતત્વાદનિયતઃ સંયોગનિમિત્તોપરમ ઇતિ વિયોગસ્યાપ્યનિયતત્વાત્સાંખ્યસ્યૈવાનિર્મોક્ષો ઽપરિહાર્યઃ સ્યાત્ ।
ઔપનિષદસ્ય ત્વાત્મૈકત્વાભ્યુપગમાદેકસ્ય ચ વિષયવિષયિભાવાનુપપત્તેર્વિકારભેદસ્ય ચ વાચારમ્ભણમાત્રત્વશ્રવણાદનિર્મોક્ષશઙ્કા સ્વપ્ને ઽપિ નોપજાયતે ।
વ્યવહારે તુ યત્ર યથા દૃષ્ટસ્તપ્યતાપકભાવસ્તત્ર તથૈવ સ ઇતિ ન ચોદયિતવ્યઃ પરિહર્તવ્યો વા ભવતિ ॥ 10 ॥
fન્: ત્વડ્યાત્રમેવ હિ બુદ્ધીન્દ્રિયમનેકરૂપાદિગ્રહણસમર્થમેકં, સર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ, સપ્તમં ચ મન ઇતિ સપ્તેન્દ્રિયાણિ ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ મનશ્ચેત્યેકાદશ ।
બુદ્ધિરહઙ્કારો મન ઇતિ ત્રાણિ ।
એકમિતિ બુદ્ધિરેવ ।
2 મહદ્દીર્ઘાધિકરણમ્ । સૂ. 11
પ્રધાનકારણવાદો નિરાકૃતઃ ।
પરમાણુકારણવાદ ઇદાનીં નિરાકર્તવ્યઃ ।
તત્રાદૌ તાવદ્યો ઽણુવાદિના બ્રહ્મવાદિનિ દોષ ઉત્પ્રેક્ષ્યતે સ પ્રતિસમાધીયતે ।
તત્રાયં વૈશેષિકાણામભ્યુપગમઃ - કારણદ્રવ્યસમવાયિનો ગુણાઃ કાર્યદ્રવ્યે સમાનજાતીયં ગુણાન્તરમારભન્તે, શુક્લેભ્યસ્તન્તુભ્યઃ શુક્લસ્ય પટસ્ય પ્રસવદર્શનાત્તદ્વિપર્યયાદર્શનાચ્ચ ।
તસ્માચ્ચેતનસ્ય બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને કાર્યે ઽપિ જગતિ ચેતન્યં સમવેયાત્ ।
તદદર્શનાત્તુ ન ચેતનં બ્રહ્મ જગત્કારણં ભવિતુમર્હતીતિ ।
ઇમમભ્યુપગમં તદીયયૈવ પ્રક્રિયયા વ્યભિચારયતિ-
મહદ્દીર્ઘવદ્ વા હ્રસ્વપરિમણ્ડલાભ્યામ્

એષા તેષાં પ્રક્રિયા- પરમાણવઃ કિલ કઞ્ચિત્કાલમનારબ્ધકાર્યા યથાયોગં રૂપાદિમન્તઃ પારિમણ્ડલ્યપરિમાણશ્ચ તિષ્ઠન્તિ ।
તે ચ પશ્ચાદદૃષ્ટાદિપુરઃસરાઃ સંયોગસચિવાશ્ચ સન્તો દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ કૃત્સ્નં કાર્યજાતમારભન્તે ।
કારણગુણાશ્ચ કાર્યે ગુણાન્તરમ્ ।
યદા દ્વૌ પરમાણૂ દ્વ્યણુકમારભેતે તદા પરમાણુગતા રૂપાદિગુણવિશેષાઃ શુક્લાદયો દ્વ્યણુકે શક્લાદીનપરાનારભન્તે ।
પરમાણુગુણવિશેષસ્તુ પારિમાણ્ડલ્યં ન દ્વ્યણુકે પારિમાણ્ડલ્યમપરમારભતે, દ્વ્યણુકસ્ય પરિમાણાન્તરયોગાભ્યુપગમાત્ ।
અણુત્વહ્રસ્વત્વે હિ દ્વ્યમુકવર્તિની પરિમાણે વર્ણયન્તિ ।
યદાપિ દ્વે દ્વ્યણુકે ચતુરણુકમારભેતે તદાપિ સમાનં દ્વ્યણુકસમવાયિનાં શુક્લાદીનામારમ્ભકત્વમ્ ।
અણુત્વહ્રસ્વત્વે તુ દ્વ્યણુકસમવાયિની અપિ નૈવારભેતે, ચતુરણુકસ્ય મહત્ત્વાદીર્ઘત્વપરિમાણયોગાભ્યુપગમાત્ ।
યદાપિ બહવઃ પરમાણવો બહૂનિ વા દ્વ્યણુકાનિ દ્વ્યણુકસહિતો વા પરમાણુઃ કાર્યમારભતે તદાપિ સમાનૈષા યોજના ।
તદેવં યથા પરમાણોઃ પરિમણ્ડલાત્સતો ઽણુ હ્રસ્વં ચ દ્વ્યણુકં જાયતે મહદ્દીર્ઘં ચ ત્ર્યણુકાદિ ન પરિમણ્ડલમ્, યથા વા દ્વ્યણુકાદણોર્હ્રસ્વાચ્ચ સતો મહદ્દીર્ઘં ચ ત્ર્યણુકં જાયતે નાણુ નો હ્રસ્વમ્, એવં ચેતનાદ્બ્રહ્મણો ઽચેતનં જગજ્જનિષ્યત ઇત્યબ્યુપગમે કિં તવ ચ્છિન્નમ્ ।
અથ મન્યસે વિરોધિના પરિમાણાન્તરેણાક્રાન્તં કાર્યદ્રવ્યં દ્વ્યણુકાદીત્યતો નારમ્ભકાણિ કારણગતાનિ પારિમણ્ડલ્યાદીનીત્યભ્યુપગચ્છામિ, નતુ ચેતનાવિરોધિના ગુણાન્તરેણ જગત આક્રાન્તત્વમસ્તિ, યેન કારણગતા ચેતના કાર્યે ચેતનાન્તરં નારભેત ।
નહ્યચેતના નામ ચેતનાવિરોધી કશ્ચિદ્ગુણો ઽસ્તિ, ચેતનાપ્રતિષેધમાત્રત્વાત્ ।
તસ્માત્પારિમાણ્ડલ્યાદિવૈષમ્યાત્પ્રાપ્નોતિ ચેતનાયા આરમ્ભકત્વમિતિ ।
નૈવં મંસ્થાઃ ।
યથા કારણે વિદ્યમાનાનામપિ પારિમાણ્ડલ્યાદિનામનારમ્ભકત્વમેવં ચૈતન્યસ્યાપીત્યસ્યાંશસ્ય સમાનત્વાત્ ।
નચ પરિમાણાન્તરક્રાન્તત્વં પારિમાણ્ડલ્યાદીનામારમ્ભકત્વોપપત્તેઃ ।
આરબ્ધમપિ કાર્યદ્રવ્યં પ્રાગ્ગુણારમ્ભાત્ક્ષણમાત્રમગુણં તિષ્ઠતીત્યભ્યુપગમાત્ ।
નચ પરિમાણાન્તરારમ્ભે વ્યગ્રાણિ પારિમાણ્ડલ્યાદીનીત્યતઃ સ્વસમાનજાતીયં પરિમાણાન્તરં નારભન્તે પરિમાણાન્તરસ્યાન્યહેતુત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ઽકારણબહુત્વાત્કારણમહત્વાત્પ્રચયવિશેષાચ્ચ મહત્ઽ (વૈ. સૂ. 7.1.9) ઽતદ્વિપરીતમણુઽ (7.1.10 ) ઽએતેન દીર્ઘત્વહ્રસ્વત્વે વ્યાખ્યાતેઽ (7.1.17) ઇતિ હિ કાણભુજાનિ સૂત્રાણિ ।
નચ સંનિધાનવિશેષાત્કુતશ્ચ્ત્કારણબહુત્વાદીન્યેવારભન્તે ન પારિમાણ્ડલ્યાદીનીત્યુચ્યેત, દ્રવ્યાન્તરે ગુણાન્તરે વારભ્યમાણે સર્વેષામેવ કારણગુણાનાં સ્વાશ્રયસમવાયવિશેષાત્ ।
તસ્માત્સ્વભાવાદેવ પારિમાણ્ડલ્યાદીનામનારમ્ભકત્વં, તથા ચેતનાયા અપીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સંયોગાચ્ચ દ્રવ્યાદીનાં વિલક્ષણાનામુત્પત્તિદર્શનાત્સમાનજાતીયોત્પત્તિવ્યભિચારઃ ।
દ્રવ્યે પ્રકૃતે ગુણોદાહરણમયુક્તમિતિ ચેત્ ।
ન ।
દૃષ્ટાન્તેન વિલક્ષણારમ્ભમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
નચ દ્રવ્યસ્ય દ્રવ્યમેવોદાહર્તવ્યં ગુણસ્ય વા ગુણ એવેતિ કશ્ચિન્નિયમે હેતુરસ્તિ ।
સૂત્રકારો ઽપિ ભવતાં દ્રવ્યસ્ય ગુણમુદાજહાર- ઽપ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષાણામપ્રત્યક્ષત્વાત્સંયોગસ્ય પઞ્ચાત્મકં ન વિદ્યતેઽ (વૈ. સૂ. 4.2.2) ઇતિ ।
યથા પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષયોર્ભૂમ્યાકાશયોઃ સમવયન્સંયોગો ઽપ્રત્યક્ષ એવં પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષેષુ પઞ્ચસુ ભૂતેષુ સમવયચ્છરીરમપ્રત્યક્ષં સ્યાત્ ।
પ્રત્યક્ષં હિ શરીરમ્ ।
તસ્માન્ન પાઞ્ચભૌતિકમિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- ગુણશ્ચ સંયોગો દ્રવ્યં શરીરમ્ ।
ઽદૃશ્યતે તુઽ (બ્ર. સૂ. 2.1.6) ઇતિ ચાત્રાપિ વિલક્ષણોત્પત્તિઃ પ્રપઞ્ચિતા ।
નન્વેવં સતિ તેનૈવૈતદ્ગતમ્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
તત્સાંખ્યં પ્રત્યુક્તમ્, એતત્તુ વૈશેષિકં પ્રતિ ।
નન્વતિદેશો ઽપિ સમાનન્યાયતયા કૃતઃ ઽએતેન શિષ્ટાપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતાઃઽ (બ્ર.સૂ. 2.1.12) ઇતિ ।
સત્યમેતત્ ।
તસ્યૈવ ત્વયં વૈશેષિકપ્રક્રિયારમ્ભે તત્પ્રક્રિયાનુગતેન નિદર્શનેન પ્રપઞ્ચઃ કૃતઃ ॥ 11 ॥
fન્: પરમાણુઃ પરિમણ્ડલઃ તદ્ગતં પરિમાણં પારિમાણ્ડલ્યમ્ ।
દ્વે દ્વે ઇતિ પઠિતવ્યમ્ ।
3 પરમાણુજગદકારણત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 12-17
ઉભયથાપિ ન કર્માતસ્તદભાવઃ

ઇદાનીં પરમાણુકારણવાદં નિરાકરોતિ ।
સ ચ વાદ ઇત્થં સમુત્તિષ્ઠત- પટાદીનિ હિ લોકે સાવયવાનિ દ્રવ્યાણિ સ્વાનુગતેરૈવ સંયોગસચિવૈસ્તન્ત્વાદિભિર્દ્રવ્યૈરારભ્યમાણાનિ દૃષ્ટાનિ ।
તત્સામાન્યેન યાવત્કિઞ્ચિત્સાવયવં તત્સર્વં સ્વાનુગતેરૈવ સંયોગસચિવૈસ્તૈર્દ્રવ્યૈરારબ્ધમિતિ ગમ્યતે ।
સ ચાયમવયવાવયવિવિભાગો યતો નિવર્તતે સો ઽપકર્ષપર્યન્તગતઃ પરમાણુઃ ।
સર્વં ચેદં જગદ્ગિરિસમુદ્રાદિકં સાવયવં, સાવયવત્વાચ્ચાદ્યન્તવત્ ।
નચાકારણેન કાર્યેણ ભવિતવ્યમિત્યતઃ પરમાણવો જગતઃ કારણમિતિ કણભુગભિપ્રાયઃ ।
તાનીમાનિ ચત્વારિ ભૂતાનિ ભૂમ્યુદકતેજઃપવનાખ્યાનિ સાવયવાન્યુપલભ્ય ચતુર્વિધાઃ પરમાણવઃ પરિકલ્પ્યન્તે તેષાં ચાપકર્ષપર્યન્તગતત્વેન પરતો વિભાગાસંભવાદ્વનશ્યતાં પૃથિવ્યાદીનાં પરમાણુપર્યન્તો વિભાગો ભવતિ સ પ્રલયકાલઃ ।
તતઃ સર્ગકાલે ચ વાયવીયેષ્વણુષ્વદૃષ્ટાપેક્ષં કર્મોત્પદ્યતે તત્કર્મ સ્વાશ્રયમણુમણ્વન્તરેણ સંનિયુક્તિ તતો દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ વાયુરુત્પદ્યતે ।
એવમગ્નિરેવમાપ એવં પૃથિવી ।
એવમેવ શરીરં સેન્દ્રિયમિતિ ।
એવં સર્વમિદં જગદણુભ્યઃ સંભવતિ ।
અણુગતેભ્યશ્ચ રૂપાદિભ્યો દ્વ્યણુકાદિગતાનિ રૂપાદીનિ સંભવન્તિ તન્તુપટન્યાયેનેતિ કાણાદા મન્યન્તે ।
તત્રેદમભિધીયતે- વિભાગાવસ્થાનાં તાવદણૂનાં સંયોગઃ કર્માપેક્ષો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ, કર્મવતાં તન્ત્વાદીનાં સંયોગદર્શનાત્ ।
કર્મણશ્ચ કાર્યત્વાન્નિમિત્તં કિમપ્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અનભ્યુપગમે નિમિત્તાભાવાન્નાણુષ્વાદ્યં કર્મસ્યાત્ ।
અભ્યુપગમે ઽપિ યદિ પ્રયત્નો ઽભિઘાતાદિર્વા (અથા)યથાદૃષ્ટં કિમપિ કર્મણો નિમિત્તમભ્યુપગમ્યેત તસ્યાસંભવાન્નૈવાણુષ્વાદ્યં કર્મ સ્યાત્ ।
નહિ તસ્યામવસ્થાયામાત્મગુણઃ પ્રયત્નઃ સંભવતિ શરીરાભાવાત્ ।
શરીરપ્રતિષ્ઠે હિ મનસ્યાત્મનઃ સંયોગે સત્યાત્મગુણઃ પ્રયત્નો જાયતે ।
એતેનાભિઘાતાદ્યપિ દૃષ્ટં નિમિત્તં પ્રત્યાખ્યતવ્યમ્ ।
સર્ગોત્તરકાલં હિ તત્સર્વં નાદ્યસ્ય કર્મણો નિમિત્તં સંભવતિ ।
અથાદૃષ્ટમાદ્યસ્ય કર્મણો નિમિત્તમિત્યુચ્યેત તત્પુનરાત્મસમવાયિ વા સ્યાદણુસમવાયિ વા ।
ઉભયથાપિ નાદૃષ્ટનિમિત્તમણુષુ કર્માવકલ્પેતાદૃષ્ટસ્યાચેતનત્વાત્ ।
નહ્યચેતનં ચેતનેનાનધિષ્ઠિતં સ્વતન્ત્રં પ્રવર્તતે પ્રવર્તયતિ વેતિ સાંખ્યપ્રક્રિયાયામભિહિતમ્ ।
આત્મનશ્ચાનુત્પન્નચૈતન્યસ્ય તસ્યામવસ્થાયામચેતનત્વાત્ ।
આત્મસમવાયિત્વાભ્યુપગમાચ્ચ નાદૃષ્ટમણુષુ કર્મણો નિમિત્તં સ્યાદસંબન્ધાત્ ।
અદૃષ્ટવતા પુરુષેણાસ્ત્યણૂનાં સંબન્ધ ઇતિ ચેત્, સંબન્ધસાતત્યાત્પ્રવૃત્તિસાતત્યપ્રસઙ્ગો નિયામકાન્તરાભાવાત્ ।
તદેવં નિયતસ્ય કસ્યચિત્કર્મનિમિત્તસ્યાભાવાન્નાણુષ્વાદ્યં કર્મ સ્યાત્ ।
કર્માભાવાત્તનિબન્ધનઃ સંયોગો ન સ્યાત્ ।
સંયોગાભાવાચ્ચ તન્નિબન્ધનં દ્વ્યણુકાદિ કાર્યજાતં ન સ્યાત્ ।
સંયોગશ્ચાણોરણ્વન્તરેણ સર્વાત્મના વા સ્યાદેકદેશેન વા ।
સર્વાત્મના ચેદુપચયાનુપપત્તેરણુમાત્રત્વપ્રસઙ્ગો દૃષ્ટવિપર્યયપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
પ્રદેશવતો દ્રવ્યસ્ય પ્રદેશવતા દ્રવ્યાન્તરેણ સંયોગસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ ।
એકદેશેન ચેત્સાવયવત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
પરમાણૂનાં કલ્પિતાઃ પ્રદેશાઃ સ્યુરિતિ ચેત્ ।
કલ્પિતાનામવસ્તુત્વાદવસ્ત્વેવ સંયોગ ઇતિ વસ્તુનઃ કાર્યસ્યાસમવાયિકારણં ન સ્યાત્ ।
અસતિ ચાસમવાયિકારણે દ્વ્યણુકાદિકાર્યદ્રવ્યં નોત્પદ્યેત ।
યથાચાદિસર્ગે નિમિત્તાભાવાત્સંયોગોત્પત્ત્યર્થં કર્મ નાણૂનાં સંભવત્યેવં મહાપ્રલયે ઽપિ વિભાગોત્પત્ત્યર્થં કર્મ નૈવાણૂનાં સંભવેત્ ।
નહિ તત્રાપિ કિઞ્ચિન્નિયતં તન્નિમિત્તં દૃષ્ટમસ્તિ ।
અદૃષ્ટમપિ ભોગપ્રસિદ્ધ્યર્થં ન પ્રલયપ્રસિદ્ધ્યર્થમિત્યતો નિમિત્તાભાવાન્ન સ્યાદણૂનાં સંયોગોત્પત્ત્યર્થં વિભાગોત્પત્ત્યર્થં વા કર્મ ।
અતશ્ચ સંયોગવિભાગાભાવાત્તદાયત્તયોઃ સર્ગપ્રલયયોરભાવઃ પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદનુપપન્નો ઽયં પરમાણુકારણવાદઃ ॥ 12 ॥
fન્: સ્વાનુગતૈઃ સ્વસંબદ્ધૈઃ ।
સંબન્ધશ્ચાધાર્યાધારભૂતઃ પ્રત્યયહેતુઃ સમુદાયઃ ।
સમવાયાભ્યુપગમાચ્ ચ સામ્યાદ્ અનવસ્થિતેઃ

સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ તદભાવ ઇતિ પ્રકૃતેનાણુવાદનિરાકરણેન સંબધ્યતે ।
દ્વાભ્યાં ચાણુભ્યાં દ્વ્યણુકમુત્પદ્યમાનમત્યન્તભિન્નમણુભ્યામણ્વોઃ સમવૈતીત્યભ્યુપગમ્યતે ભવતા ।
નચૈવમભ્યુપગચ્છતા શક્યતે ઽણુકારણતા સમર્થયિતુમ્ ।
કુતઃ ।
સામ્યાદનવસ્થિતેઃ ।
યથૈવ હ્યણુભ્યામત્યન્તભિન્નં સદ્વ્યણુકં સમવાયલક્ષણેન સંબન્ધેન તાભ્યાં સંબધ્યત એવં સમવાયો ઽપિ સમવાયિભ્યો ઽત્યન્તભિન્નઃ સન્સમવાયલક્ષણેનાન્યેનૈવ સંવન્ધેન સમવાયિભિઃ સંબધ્યેતાત્યન્તભેદસામ્યાત્ ।
તતશ્ચ તસ્ય તસ્યાન્યોન્યઃ સંબન્ધઃ કલ્પયિતવ્ય ઇત્યનવસ્થૈવ પ્રસજ્યેત ।
નન્વિહ પ્રત્યયગ્રાહ્યઃ સમવાયો નિત્યસંબદ્ધ એવ સમવાયિભિર્ગૃહ્યતે નાસંબદ્ધઃ સંબન્ધાન્તરાપેક્ષો વા ।
તતશ્ચ ન તસ્યાન્યઃ સંબન્ધઃ કલ્પયિતવ્યો યેનાનવસ્થા પ્રસજ્યેતેતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
સંયોગો ઽપ્યેવં સતિ સંયોગિભિર્નિત્યસંબદ્ધ એવેતિ સમવાયવન્નાન્યં સંબન્ધમપેક્ષેત ।
અથાર્થાન્તરત્વાત્સંયોગઃ સંબન્ધાન્તરમપેક્ષેત, સમવોયો ઽપિ તર્હ્યર્થાન્તરત્વાત્સંબન્ધાન્તરમપેક્ષેત ।
નચ ગુણત્વાત્સંયોગઃ સંબન્ધાન્તરમપેક્ષતે ન સમવાયો ઽગુણત્વાદિતિ યુજ્યતે વક્તુમ્ ।
અપેક્ષાકારણસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
ગુણપરિભાષાયાશ્ચાતન્ત્રત્વાત્ ।
તસ્માદર્થાન્તરં સમવાયમભ્યુપગચ્છતઃ પ્રસજ્યેતૈવાનવસ્થા ।
પ્રસજ્યમાનાયાં ચાનવસ્થાયામેકાસિદ્ધૌ સર્વાસિદ્ધેર્દ્વાભ્યામણુભ્યાં દ્વ્યણુક નૈવોત્પદ્યેત ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નઃ પરમાણુકારણવાદઃ ॥ 13 ॥
નિત્યમ્ એવ ચ ભાવાત્

અપિચાણવઃ પ્રવૃત્તિસ્વભાવા વા નિવૃત્તિસ્વભાવા વોભયસ્વભાવા વાનુભયસ્વભાવા વાભ્યુપગમ્યન્તે ગત્યન્તરાભાવાત્ ।
ચતુર્ધાપિ નોપપદ્યતે ।
પ્રવૃત્તિસ્વભાવત્વે નિત્યમેવ પ્રવૃત્તેર્ભાવાત્પ્રલયાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
નિવૃત્તિસ્વભાવત્વે ઽપિ નિત્યમેવ નિવૃત્તેર્ભાવાત્સર્ગાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
ઉભયસ્વભાવત્વં ચ વિરોધાદસમઞ્જસમ્ ।
અનુભયસ્વભાવત્વે તુ નિમિત્તવશાત્પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરભ્યુપગમ્યમાનયોરદૃષ્ટાદેર્નિમિત્તસ્ય નિત્યસંનિધાનાન્નિત્યપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતન્ત્રત્વે ઽપ્યદૃષ્ટાદેરનિત્યાપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નઃ પરમાણુકારણવાદઃ ॥ 14 ॥
રૂપાદિમત્ત્વાચ્ ચ વિપર્યયો દર્શનાત્

સાવયવાનાં દ્રવ્યાણામવયવવશો વિભજ્યમાનાનાં યતઃ પરો વિભાગો ન સંભવતિ તે ચતુર્વિધા રૂપાદિમન્તઃ પરમાણવશ્ચતુર્વિધસ્ય રૂપાદિમતો ભૂતભૌતિકસ્યારમ્ભકા નિત્યાશ્ચેતિ યદ્વૈશેષિકા અભ્યુપગચ્છન્તિ સ તેષામભ્યુપગમો નિરાલમ્બન એવ ।
યતો રૂપાદિમત્ત્વાત્પરમાણૂનામણુત્વનિત્યત્વવિપર્યયઃ પ્રસજ્યેત ।
પરમકારણાપેક્ષયા સ્થૂલત્વમનિત્યત્વં ચ તેષામભિપ્રેતવિપરીતમાપદ્યેતેત્યર્થઃ ।
કુતઃ ।
એવં લોકે દૃષ્ટત્વાત્ ।
યદિ લોકે રૂપાદિમદ્વસ્તુ તત્સ્વકારણાપેક્ષયા સ્થૂલમનિત્યં ચ દૃષ્ટમ્ ।
તદ્યથા પટસ્તન્તૂનપેક્ષ્ય સ્થૂલે ઽનિત્યશ્ચ ભવતિ તન્તવશ્ચંશૂનપેક્ષ્ય સ્થૂલા અનિત્યાશ્ચ ભવન્તિ, તથાચામી પરમાણવો રૂપાદિમન્તસ્તૈરભ્યુપગમ્યન્તે, તસ્માત્તે ઽપિ કારણવન્તસ્તદપેક્ષયા સ્થૂલા અનિત્યાશ્ચ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
યચ્ચ નિત્યત્વે કારણં તૈરુક્તમ્- ઽસદકારણવન્નિત્યમ્ઽ (વૈ. સૂ. 4.1.1) ઇતિ ।
તદપ્યેવં સત્યણુષુ ન સંભવતિ ।
ઉક્તેન પ્રકારેણાણૂનામપિ કારણવત્ત્વોપપત્તેઃ ।
યદપિ નિત્યત્વે દ્વિતીયં કારણમુક્તમ્- ઽઅનિત્યમિતિ ચ વિશેષતઃ પ્રતિષેધાભાવઃઽ (વૈ. સૂ. 4.1.4) ઇતિ ।
તદપિ નાવશ્યં પરમાણૂનાં નિત્યત્વં સાધયતિ ।
અસતિ હિ યસ્મિન્કસ્મિંશ્ચિન્નિત્યે વસ્તુનિ નિત્યશબ્દેન નઞઃ સમાસો નોપપદ્યતે ।
ન પુનઃ પરમાણુનિત્યત્વમેવાપેક્ષ્યતે ।
તચ્ચાસ્ત્યેવ નિત્યં પરમકારણં બ્રહ્મ ।
નચ શબ્દાર્થવ્યવહારમાત્રેણ કસ્યચિદર્થસ્ય પ્રસિદ્ધિર્ભવતિ, પ્રમાણાન્તરસિદ્ધયોઃ શબ્દાર્થયોર્વ્યવહારાવતારાત્ ।
યદપિ નિત્યત્વે તૃતીયં કારણમુક્તમ્- ઽઅવિદ્યા ચઽ (વૈ. સૂ. 4.1.5) ઇતિ, તદ્યદ્યેવં વિવ્રીયતે સતાં પરિદૃશ્યમાનકાર્યાણાં કારણાનાં પ્રત્યક્ષેણાગ્રહણમવિદ્યેતિ, તતો દ્વ્યણુકનિત્યતાપ્યાપદ્યેત ।
અથાદ્રવ્યત્વે સતીતિ વિશેષ્યેત તથાપ્યકારણવત્ત્વમેવ નિત્યતાનિમિત્તમાદ્યેત ।
તસ્ય ચ પ્રાગેવોક્તત્વાત્ ઽઅવિદ્યા ચઽ ઇતિ પુનરુક્તં સ્યાત્ ।
અથાપિ કારણવિભાગાત્કારણવિનાશાચ્ચન્યસ્ય તૃતીયસ્ય વિનાશહેતોરસંભવો ઽવિદ્યા સા પરમાણૂનાં નિત્યત્વં ખ્યપયતીતિ વ્યાખ્યાયેત ।
નાવશ્યં વિનશ્યદ્વસ્તુ દ્વાભ્યામેવ હેતુભ્યાં વિનષ્ટુમર્હતિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
સંયોગસચિવે હ્યનેકસ્મિંશ્ચ દ્રવ્યે દ્રવ્યાન્તરસ્યારમ્ભકે ઽભ્યુપગમ્યમાન એતદેવં સ્યાત્ ।
યદા ત્વપાસ્તવિશેષં સામાન્યાત્મકં કારણં વિશેષવદવસ્થાન્તરમાપદ્યમાનમારમ્ભકમભ્યુપગમ્યતે તદા ઘૃતકાઠિન્યવિલયનવન્મૂર્ત્યવસ્થાવિલયનેનાપિ વિનાશ ઉપપદ્યતે ।
તસ્માદ્રૂપાદિમત્ત્વાત્સ્યાદભિપ્રેતવિપર્યયઃ પરમાણૂનામ્ ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નઃ પરમાણુકારણવાદઃ ॥ 15 ॥
ઉભયથા ચ દોષાત્

ગન્ધરસરૂપસ્પર્શગુણા સ્થૂલા પૃથિવી, રૂપરસસ્પર્શગુણાઃ સૂક્ષ્મા આપઃ, રૂપસ્પર્શગુણં સૂક્ષ્મતરં તેજઃ, સ્પર્શગુણઃ સૂક્ષ્મતમો વાયુરિત્યેવમેતાનિ ચત્વારિ ભૂતાન્યુપચિતાપચિતગુણાનિ સ્થૂલસૂક્ષ્મતરસૂક્ષ્મતમતારતમ્યોપેતાનિ ચ લોકે લક્ષ્યન્તે ।
તદ્વત્પરમાણવો ઽપ્યુપચિતાપચિતગુણાઃ કલ્પ્યેરન્ન વા ।
ઉભયથાપિ ચ દોષાનુષઙ્ગો ઽપરિહાર્ય એવ સ્યાત્ ।
કલ્પ્યમાને તાવદુપચિતાપચિતગુણત્વ ઉપચિતગુણાનાં મૂર્ત્યુપચયાદપરમાણુત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
નચાન્તરેણાપિ મૂર્ત્યુપચયં ગુણોપચયો ભવતીત્યુચ્યતે, કાર્યેષુ ભૂતેષુ ગુણોપચયે મૂર્ત્યુપચયદર્શનાત્ ।
અકલ્પ્યમાને તૂપચિતાપચિતગુણત્વે પરમાણુત્વસામ્યપ્રસિદ્ધયે યદિ તાવત્સર્વં એકૈકગુણા એવ કલ્પ્યેરંસ્તતસ્તેજસિ સ્પર્શસ્યોપલબ્ધિર્ન સ્યાત્, અપ્સુ રૂપસ્પર્શયોઃ, પૃથિવ્યાં ચ રસરૂપસ્પર્શાનાં,
કારણગુણપૂર્વકત્વાત્કાર્યગુણાનામ્ ।
અથ સર્વે ચતુર્ગુણા એવ કલ્પ્યેતન્, તતો ઽપ્સ્વપિ ગન્ધસ્યોપલબ્ધિઃ સ્યાત્, તેજસિ ગન્ધરસયોઃ, વાયૌ ગન્ધરૂપરસાનામ્ ।
નચૈવં દૃશ્યતે ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નઃ પરમાણુકારણવાદઃ ॥ 16 ॥
fન્: મૂર્ત્યુપચયાત્ સ્થૌલ્યાદિત્યર્થઃ ।
અપરિગ્રહાચ્ ચાત્યન્તમ્ અનપેક્ષા

પ્રધાનકારણવાદો વેદવિદ્ભિરપિ કૈશ્ચિન્મન્વાદિભિઃ સત્કાર્યત્વાદ્યંશોપજીવનાભિપ્રાયેણોપનિબદ્ધઃ ।
અયં તુ પરમાણુકારણવાદો ન કૈશ્ચિદપિ શિષ્ટૈઃ કેનચિદપ્યંશેન પરિગૃહીત ઇત્યત્યન્તમેવાનાદરણીયો વેદવાદિભિઃ ।
અપિચ વૈશેષિકાસ્તન્ત્રાર્થભૂતાન્ષટ્પદાર્થાન્દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાખ્યાનત્યન્તભિન્નાન્ભિન્નલક્ષણાનભ્યુપગચ્છન્તિ ।
યથા મનુષ્યો ઽશ્વઃ શશ ઇતિ ।
તથાત્વં ચાભ્યુપગમ્ય તદ્વિરુદ્ધં દ્રવ્યાધીનત્વં શેષાણમભ્યુપગચ્છન્તિ ।
તન્નોપપદ્યતે ।
કથમ્ ।
યથા હિ લોકે શશકુશપલાશપ્રભૃતીનામત્યન્તભિન્નાનાં સતાં નેતરેતરાધીનત્વં ભવતિ, એવં દ્રવ્યાદીનામત્યન્તભિન્નત્વાન્નૈવ દ્રવ્યાધીનત્વં ગુણાદીનાં ભવિતુમર્હતિ ।
અથ ભવતિ દ્રવ્યાધીનત્વં ગુણાદીનાં તતો દ્રવ્યભાવે ભાવાદ્દ્રવ્યાભાવે ઽભાવાદ્દ્રવ્યમેવ સંસ્થાનાદિભેદાદનેકશબ્દપ્રત્યયભાગ્ભવતિ ।
યથા દેવદત્ત એક એવ સન્નવસ્થાન્તરયોગાદનેકશબ્દપ્રત્યયભાગ્ભવતિ તદ્વત્ ।
તથા સતિ સાંખ્યસિદ્ધાન્તપ્રસઙ્ગઃ સ્વસિદ્ધાન્તવિરોધશ્ચાપદ્યેયાતામ્ ।
નન્વગ્નેરન્યસ્યાપિ સતો ધૂમસ્યાગ્ન્યધીનત્વં દૃશ્યતે ।
સત્યં દૃશ્યતે ।
ભેદપ્રતીતેસ્તુ તત્રાગ્નિધૂમયોરન્યત્વં નિશ્ચીયતે ।
ઇહ તુ શુક્લઃ કમ્બલો રોહિણી ધેનુર્નીલમુત્પલમિતિ દ્રવ્યસ્યૈવ તસ્ય તસ્ય તેન તેન વિશેષેણ પ્રતીયમાનત્વાન્નૈવ દ્રવ્યગુણયોરગ્નિધૂમયોરિવ ભેદપ્રતીતિરસ્તિ ।
તસ્માદ્દ્રવ્યાત્મકતા ગુણસ્ય ।
એતેન કર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાનાં દ્રવ્યાત્મકતા વ્યાખ્યાતા ।
ગુણા(દી)નાં દ્રવ્યાધીનત્વં દ્રવ્યગુણયોરયુતસિદ્ધત્વાદિતિ યદુચ્યેત, તત્પુનરયુતસિદ્ધત્વમપૃથગ્દેશત્વં વા સ્યાદપૃથક્કાલત્વં વાપૃથક્સ્વભાવત્વં વા ।
સર્વથાપિ નોપપદ્યતે ।
અપૃથકગ્દેશત્વે તાવત્સ્વાભ્યુપગમો વિરુધ્યેત ।
કથમ્ ।
તન્ત્વારબ્ધો હિ પટષ્ટન્તુદેશો ઽભ્યુપગમ્યતે ન પટદેશઃ ।
પટસ્ય તુ ગુણાઃ શુક્લત્વાદયઃ પટદેશા અભ્યુપગમ્યન્તે ન તન્તુદેશાઃ ।
તથાચાહુઃ - ઽદ્રવ્યાણિ દ્રવ્યાન્તરમારભન્તે ગુણાશ્ચ ગુણાન્તરમ્ઽ (વૈ. સૂ. 1.1.10) ઇતિ ।
તન્તવો હિ કારણદ્રવ્યાણિ કાર્યદ્રવ્યં પટમારભન્તે ।
તન્તુગતાશ્ચ ગુણાઃ શુક્લાદયઃ કાર્યદ્રવ્યે પટે શુક્લાદિગુણાન્તરમારભન્ત ઇતિ હિ તે ઽભ્યુપગચ્છન્તિ ।
સો ઽભ્યુપગમો દ્રવ્યગુણયોરપૃથગ્દેશત્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને બાધ્યેત ।
અથાપૃથક્કાલત્વમયુતસિદ્દત્વમુચ્યેત, સવ્યદક્ષિણયોરપિ ગોવિષાણયોરયુતસિદ્ધત્વં પ્રસજ્યેત ।
તથાપૃથક્સ્વભાવત્વે ત્વયુતસિદ્ધત્વેન દ્રવ્યગુણયોરાત્મભેદઃ સંભવતિ, તસ્ય તાદાત્મ્યેનૈવ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
યુતસિદ્ધયોઃ સંબન્ધઃ સંયોગો ઽપ્યુતસિદ્ધયોસ્તુ સમવાય ઇત્યયમભ્યુપગમો મૃષૈવ તેષાં, પ્રાક્સિદ્ધસ્ય કાર્યાત્કારણસ્યાયુતસિદ્ધત્વાનુપપત્તેઃ ।
અથાન્યતરાપેક્ષ એવાયમભ્યુપગમઃ સ્યાદયુતસિદ્ધસ્ય કાર્યસ્ય કારણેન સંબન્ધઃ સમવાય ઇતિ, એવમપિ પ્રાગ્સિદ્ધસ્યાલબ્ધાત્મકસ્ય કાર્યસ્ય કારણેન સંબન્ધો નોપપદ્યતે દ્વયાયત્તત્વાત્સંબન્ધસ્ય ।
સિદ્ધં ભૂત્વા સંબધ્યત ઇતિ ચેત્, પ્રાક્કારણસંબન્ધાત્કાર્યસ્ય સિદ્ધાવભ્યુપગમ્યમાનાયામયુતસિદ્ધ્યભાવાત્કાર્યકારણયોઃ સંયોગવિભાગૌ ન વિદ્યેતે ઇતીદં દુરુક્તં સ્યાત્ ।
યથા ચેત્પન્નમાત્રસ્યાક્રિયસ્ય કાર્યદ્રવ્યસ્ય વિભુભિરાકાશાદિભિર્દ્રવ્યાન્તરૈઃ સંબન્ધઃ સંયોગ એવાભ્યુપગમ્યતે ન સમવાય એવં કારણદ્રવ્યેણાપિ સંબન્ધઃ સંયોગ એવ સ્યાન્ન સમવાયઃ ।
નાપિ સંયોગસ્ય સમવાયસ્ય વા સંબન્ધવ્યતિરેકેણાસ્તિત્વે કિઞ્ચિત્પ્રમાણમસ્તિ ।
સંબન્ધશબ્દપ્રત્યયવ્યતિરેકેણ સંયોગસમવાયશબ્દપ્રત્યયદર્શનાત્તયોરસ્તિત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
એકત્વે ઽપિ સ્વરૂપબાહ્યરૂપાપેક્ષયાનેકશબ્દપ્રત્યયદર્શનાત્ ।
યથૈકો ઽપિ સન્ દેવદત્તો લોકે સ્વરૂપં સંબન્ધિરૂપં ચાપેક્ષ્યાનેકશબ્દપ્રત્યયભાગ્ભવતિ, મનુષ્યો બ્રાહ્મણઃ શ્રોત્રિયો વદાન્યો બાલો યુવા સ્થવિરઃ પિતા પુત્રઃ પૌત્રો ભ્રાતા જામાતેતિ, યથા ચૈકાપિ સતી રેખા સ્થાનાન્ન્યત્વેન નિવિશમાનૈકદશશતસહસ્રાદિશબ્દપ્રત્યયભેદમનુભવતિ, તથાસંબન્ધિનોરેવ સંબન્ધશબ્દપ્રત્યયવ્યતિરેકેણ સંયોગસમવાયશબ્દપ્રત્યયાર્હત્વં ન વ્યતિરિક્તવસ્ત્વસ્તિત્વેન , ઇત્યુપલબ્દિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેરભાવો વસ્ત્વન્તરસ્ય ।
નાપિ સંબન્દધિવિષયત્વે સંબન્ધશબ્દપ્રત્યયયોઃ સંતતભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્વરૂપાહ્યરૂપાપેક્ષયેત્યુક્તોત્તરત્વાત્ ।
તથાણ્વાત્મમનસામપ્રદેશત્વાન્ન સંયોગઃ સંભવતિ, પ્રદેશવતો દ્રવ્યસ્ય પ્રદેશવતા દ્રવ્યાન્તરેણ સંયોગદર્શનાત્ ।
કલ્પિતાઃ પ્રદેશા અણ્વાત્મમનસાં ભવિષ્યન્તીતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિદ્યામાનાર્થકલ્પનાયાં સર્વાર્થસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઇયાનેવાવિદ્યમાનો વિરુદ્ધો ઽવિરુદ્ધો વાર્થઃ કલ્પનીયો નાતો ઽધિક ઇતિ નિયમહેત્વભાવાત્ ।
કલ્પનાયાશ્ચ સ્વાયત્તત્વાત્પ્રભૂતત્વસંભવાચ્ચ ।
નચ વૈશેષિકૈઃ કલ્પિતેભ્યઃ ષડ્ભ્યઃ પદાર્થેભ્યો ઽન્યે ઽધિકાઃ શતં સહસ્રં વાર્થા ન કલ્પયિતવ્યા ઇતિ નિવારકો હેતુરસ્તિ ।
તસ્માદ્યસ્મૈ યસ્મૈ યદ્યદ્રોચતે તત્તત્સિદ્ધ્યેત્ ।
કશ્ચિત્કૃપાલુઃ પ્રાણિનાં દુઃખબહુલં સંસાર એવ માભૂદિતિ કલ્પયેત્ ।
અન્યો વા વ્યસની મુક્તાનામપિ પુનરુત્પત્તિં કલ્પયેત્ ।
કસ્તયોર્નિવારકઃ સ્યાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
દ્વાભ્યાં પરમાણુભ્યાં નિરવયવાભ્યાં સાવયવસ્ય દ્વ્યણુકસ્યાકાશેનેવ સંશ્લેષાનુપપત્તિઃ ।
નહ્યાકાશસ્ય પૃથિવ્યાદીનાં ચ જતુકાષ્ઠવત્સંશ્લેષો ઽસ્તિ ।
કાર્યકારણદ્રવ્યયોરાશ્રિતાશ્રયભાવો ઽન્યથા નોપપદ્યત ઇત્યવશ્યં કલ્પ્યઃ સમવાય ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇતરેતરાશ્રયત્વાત્ ।
કાર્યકારણયોર્હિ ભેદસિદ્ધાવાશ્રિતાશ્રયભાવસિદ્ધિરાશ્રિતાશ્રયભાવસિદ્ધૌ ચ તયોર્ભેદસિદ્ધિઃ કુણ્ડબદરવદિતરેતરાશ્રયતા સ્યાત્ ।
નહિ કાર્યકારણયોર્ભેદ આશ્રિતાશ્રયભાવો વા વેદાન્તવાદિભિરભ્યુપગમ્યતે, કારણસ્યૈવ સંસ્થાનમાત્રં કાર્યમિત્યભ્યુપગમાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
પરમાણૂનાં પરિચ્છિન્નત્વાદ્યાવત્યો દિશઃ ષડષ્ટૌ દશ વા તાવદ્ભિરવયવૈઃ સાવયવાસ્તે સ્યુઃ સાવયવત્વાદનિત્યાશ્ચેતિ નિત્યત્વનિરવયવત્વાભ્યુપગમો બાધ્યેત ।
યાંસ્ત્વં દિગ્ભેદભેદિનો ઽવયવાન્કલ્પયસિ ત એવ પરમાણવ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મતારતમ્યક્રમેણાપરમકારણાદ્વિનાશોપપત્તેઃ ।
યથા પૃથિવી દ્વ્યણુકાદ્યપેક્ષયા સ્થૂલતમા વસ્તુભૂતાપિ વિનશ્યતિ, તતઃ સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મતરં ચ પૃથિવ્યેકજાતીયકં વિનશ્યતિ, તતો દ્વ્યણુકં, તથા પરમાણવો ઽપિ પૃથિવ્યેકજાતીયકત્વાદ્વિનશ્યેયુઃ ।
વિનશ્યન્તો ઽપ્યવયવવિભાગેનૈવ વિનશ્યન્તીતિ ચેત્ ।
નાયં દોષઃ ।
યતો ઘૃતકાઠિન્યવિલયનવદપિ વિનાશોપપત્તિમવોચામ ।
યથા હિ ઘૃતસુવર્ણાદીનામવિભજ્યમાનાવયવાનામપ્યગ્નિસંયોગાદ્દ્રવભાવાપત્ત્યા કાઠન્યવિનાશો ભવતિ, એવં પરમાણૂનામપિ પરમકારણભાવાપત્ત્યા મૂર્ત્યાદિવિનાશો ભવિષ્યતિ ।
તથા કાર્યરમ્ભો ઽપિ નાવયવસંયોગેનૈવ કેવલેન ભવતિ, ક્ષીરજલાદીનામન્તરેણાપ્યવયવસંયોગાન્તરં દધિહિમાદિકાર્યારમ્ભદર્શનાત્ ।

તદેવમસારતરતર્કસંદૃબ્ધત્વાદીશ્વરકારણશ્રુતિવિરુદ્ધત્વાચ્છ્રુતિ પ્રવણૈશ્ચ શિષ્ટૈર્મન્વાદિભિરપરિગૃહીતત્વાદત્યન્તમેવાનપેક્ષાસ્મિન્પરમાણુકારણવાદે કાર્યા શ્રેયોર્થિભિરિતિ વાક્યશેષઃ ॥ 17 ॥
fન્: તથાત્વમત્યન્તભિન્નત્વમ્ ।
સાંખ્યો ઽત્રવેદાન્તી ગ્રાહ્યઃ ।
યદ્વા કાપિલસ્યાપિ તાદાત્મ્યસિદ્ધાન્ત ઇતિ સાંખ્યગ્રહણમ્ ।
પ્રભૂતત્વસંભવાન્નિરવધિત્વસંભવાત્ ।
સંશ્લેષઃ સંગ્રહ એકાકર્ષણેનાપરાકર્ષણં તસ્યાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
4 સમુદાયાધિકરણમ્ . સૂ. 18-27
સમુદાય ઉભયહેતુકે ઽપિ તદપ્રાપ્તિઃ

વૈશેષિકરાદ્ધાન્તો દુર્યુક્તિયોગાદ્વેદવિરોધાચ્છિષ્ટાપરિગ્રહાચ્ચ નાપેક્ષિતવ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
સોર્ઽધવૈનાશિક ઇતિ વૈનાશિકત્વસામ્યાત્સર્વવૈનાશિકરાદ્ધાન્તો નતરામપેક્ષિતવ્ય ઇતીદમિદાનીમુપપાદયામઃ ।
સ ચ બહુપ્રકારઃ પ્રતિપત્તિભેદાદ્વિનેયભેદાદ્વા ।
તત્રૈતે ત્રયો વાદિનો ભવન્તિ- કેચિત્સર્વાસ્તિત્વવાદિનઃ, કેચિદ્વિજ્ઞાનાસ્તિત્વમાત્રવાદિનઃ, અન્યે પુનઃ સર્વશૂન્યત્વવાદિન ઇતિ ।
તત્ર તે સર્વાસ્તિત્વવાદિનો બાહ્યમાન્તરં ચ વસ્ત્વભ્યુપગચ્છન્તિ ભૂતં ભૌતિકં ચ ચિત્તં ચૈત્તં ચ, તાંસ્તાવત્પ્રતિબ્રૂમઃ ।
તત્ર ભૂતં પૃથિવીધાત્વાદયઃ ।
ભૌતિકં રૂપાદયષ્ચક્ષુરાદયશ્ચ ।
ચતુષ્ટયે ચ પૃથિવ્યાદિપરમાણવઃ સ્વરસ્નેહોષ્ણસ્વભાવાસ્તે પૃથિવ્યાદિભાવેન સંહન્યન્ત ઇતિ મન્યન્તે ।
તથા રૂપવિજ્ઞાનવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસંજ્ઞકાઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ ।
તે ઽપ્યધ્યાત્મં સર્વવ્યવહારાસ્પદભાવેન સંહન્યન્ત ઇતિ મન્યન્તે ।
તત્રેદમભિધીયતે- યો ઽયમુભયહેતુક ઉભયપ્રકારઃ સમુદાયઃ પરેષામભિપ્રેતો ઽણુહેતુકશ્ચ ભૂતભૌતિકસંહતિરૂપઃ સ્કન્ધહેતુકશ્ચ પઞ્ચસ્કન્ધીરૂપઃ તસ્મિન્નુભયહેતુકે ઽપિ સમુદાયે ઽભિપ્રેયમાણે તદપ્રાપ્તિઃ સ્યાત્સમુદાયાપ્રાપ્તિઃ ।
સમુદાયભાવાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
કુતઃ ।
સમુદાયિનામચેતનત્વાત્ ।
ચિત્તાભિજ્જ્વલનસ્ય ચ સમુદાયસિદ્ધ્યધીનત્વાત્ ।
અન્યસ્ય ચ કસ્યચિચ્ચેતનસ્ય ભોક્તુઃ પ્રશાસિતુર્વા સ્થિરસ્ય સંહન્તુરનભ્યુપગમાત્ નિરપેક્ષપ્રવૃત્ત્યભ્યુપગમે ચ પ્રવૃત્ત્યનુપરમપ્રસઙ્ગાત્ ।
આશયસ્યાપ્યન્યત્વાનન્યત્વાભ્યામનિરૂપ્યત્વાત્ ।
ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાચ્ચ નિર્વ્યાપારત્વાત્પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્સમુદાયાનુપપત્તિઃ ।
સમુદાયાનુપપત્તૌ ચ તદાશ્રયા લોકયાત્રા લુપ્યેત ॥ 18 ॥
fન્: ભૂતે ભૌતિકં બાહ્યમ્, ચિત્તં ચૈત્તં ચ કામાદ્યન્તરમિતિ વિભાગઃ ।
ચતુષ્ટયે ચતુર્વિધાઃ ।
સ્વરાઃ કઠિનાઃ પાર્થિવાઃ પરમાણવઃ, સ્નિગ્ધા આપ્યાઃ, ઉષ્ણસ્તૈજસાઃ, ઈરણં ચલનં સ્વભાવો વાયવ્યાનામિતિ ।
સવિશેષેન્દ્રિયાણિ રૂપસ્કન્ધઃ, અહમહમિત્યાલયવિજ્ઞાનપ્રવાહો વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ, સુખાદ્યનુભવો વેદાન્તસ્કન્ધઃ, ગૌરશ્વ ઇત્યેવંનામવિશિષ્ટસવિકલ્પપ્રત્યયઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ, રાગદ્વેષમોહધર્માઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ ।
આશેરતે ઽસ્મિન્ રાગાદય ઇત્યાશયઃ સંતાનઃ ।
ઇતરેતરપ્રત્યયત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ નોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાત્

યદ્યપિ ભોક્તા પ્રશાસિતા વા કશ્ચિચ્ચેતનઃ સંહન્તા સ્થિરો નાભ્યુપગમ્યતે તથાપ્યવિદ્યાદીનામિતરેતરકારણત્વાદુપપદ્યતે લોકયાત્રા ।
તસ્યાં ચોપપદ્યમાનાયાં વા કિઞ્ચિદપરમપેક્ષિતવ્યમસ્તિ ।
તે ચાવિદ્યાદયો ઽવિદ્યા સંસ્કારો વિજ્ઞાનં નામ રૂપં ષડાયતનં સ્પર્શા વેદના તૃષ્ણા ઉપાદાનં ભવો જાતિર્જરા મરણં શોકઃ પરિદેવના દુઃખં દુર્મનસ્તેત્યેવઞ્જાતીયકા ઇતરેતરહેતુકાઃ સૌગતે સમયે ક્વચિત્સંક્ષિપ્તા નિર્દિષ્ટાઃ ક્વચિત્પ્રપઞ્ચિતાઃ ।
સર્વેષામપ્યયમવિદ્યાદિકલાપો ઽપ્રત્યાખ્યેયઃ ।
તદેવમવિદ્યાદિકલાપે પરસ્પરનિમિત્તનૈમિત્તિકભાવેન ઘટીયન્ત્રવદનિશમાવર્તમાનેર્ઽથાક્ષિપ્ત ઉપપન્નઃ સંઘાત ઇતિ ચેત્ ।
તન્ન ।
કસ્માત્ ।
ઉત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાત્ ।
ભવેદુપપન્નઃ સંઘાતો યદિ સંઘાતસ્ય કિઞ્ચિન્નિમિત્તમવગમ્યેત ।
ન ત્વવગમ્યતે ।
યત ઇતરેતરપ્રત્યયત્વે ઽપ્યવિદ્યાદીનાં પૂર્વપૂર્વમુત્તરોત્તરસ્યોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તં ભવેદ્ભવેન્ન તુ સંઘાતોત્પત્તેઃ કિઞ્ચિન્નિમિત્તં સંભવતિ ।
નન્વવિદ્યાદિભિરર્થાદાક્ષિપ્યતે સંઘાત ઇત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે- યદિ તાવદયમભિપ્રાયો ઽવિદ્યાદયઃ સંઘાતમન્તરેણાત્માનમલભમાના અપેક્ષન્તે સંઘાતમિતિ, તતસ્તસ્ય સંઘાતસ્ય નિમિત્તં વક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ નિત્યેષ્વપ્યણુષ્વભ્યુપગમ્યમાનેષ્વાશ્રયાશ્રયિભૂતેષુ ચ ભોક્તેષુ સત્સુ ન સંભવતીત્યુક્તં વૈશેષિકપરીક્ષાયામ્ ।
કિમઙ્ગ પુનઃ ક્ષણિકેષ્વપ્યણુષુ ભોક્તૃરહિતેષ્વાશ્રયિશૂન્યેષુ વાભ્યુપગમ્યમાનેષુ સંભવેત્ ।
અથાયમભિપ્રાયો ઽવિદ્યાદય એવ સંઘાતસ્ય નિમિત્તમિતિ, કથં તમેવાશ્રિત્યાત્માનં લભમાનાસ્તસ્યૈવ નિમિત્તં સ્યુઃ ।
અથ મન્યસે સંઘાતા એવાનાદૌ સંસારે સંતત્યાનુવર્તન્તે તદાશ્રયાશ્ચાવિદ્યાદય ઇતિ, તદપિ સંધાતાત્સંઘાતાન્તરમુત્પદ્યમાનં, નિયમેન વા સદૃશમેવોત્પદ્યેત, અનિયમેન વા સદૃશં વિસદૃશં વોત્પદ્યેત ।
નિયમાભ્યુપગમે મનુષ્યપુદ્ગલસ્ય દેવતિર્યગ્યોનિનારકપ્રાપ્ત્યભાવઃ પ્રાપ્નુયાત્ ।
અનિયમાભ્યુપગમે ઽપિ મનુષ્યપુદ્ગલઃ કદાચિત્ક્ષણેન હસ્તી ભૂત્વા દેવો વા પુનર્મનુષ્યો વા ભવેદિતિ પ્રાપ્નુયાત્ ।
ઉભયમપ્યભ્યુપગમવિરુદ્ધમ્ ।
અપિચ યદ્ભોગાર્થઃ સંઘાતઃ સ્યાત્સ નાસ્તિ સ્થિરો ભોક્તેતિ તવાભ્યુપગમઃ ।
તતશ્ચ ભોગો ભોગાર્થ એવ સ નાન્યેન પ્રાર્થનીયઃ ।
તથા મોક્ષો મોક્ષાર્થં એવેતિ મુમુક્ષુણા નાન્યેન ભવિતવ્યમ્ ।
અન્યેન ચેત્પ્રાર્થ્યેતોભયં ભોગમોક્ષકાલાવસ્થાયિના તેન ભવિતવ્યમ્ ।
અવસ્થાયિત્વે ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમવિરોધઃ ।
તસ્માદિતરેતરોત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વમવિદ્યાદીનાં યદિ ભવેદ્ભવતુ નામ નતુ સંઘાતઃ સિદ્ધ્યેત્ ।
ભોક્ત્રભાવાદિત્યભિપ્રાયઃ ॥ 19 ॥
fન્: કાર્યં પ્રતિ અયતે ગચ્છતીતિ પ્રત્યયઃ કારણમ્ ।
વિજ્ઞાનં પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયં રૂપં ચેતિ ષડાયતનાનિ યસ્યેન્દ્રિયજાતસ્ય તત્ષડાયતનમ્ ।
તૃષ્ણ્યા વાક્કાયચેષ્ટોપાદાનમ્ ।
હા પુત્ર, તાતેત્યાદિપ્રલાપઃ પરિદેવના ।
આશ્રયેત્યાદિ ભોક્તૃવિશેષણં અદૃષ્ટાશ્રયેષ્વિત્યર્થઃ ।
ઉત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધાત્

ઉક્તમેતદવિદ્યાદીનામુત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાન્ન સંઘાતસિદ્ધિરસ્તીતિ ।
તદપિ તૂત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વં ન સંભવતીતિદમિદાનીમુપપાદ્યતે ।
ક્ષણભઙ્ગવાદિનો ઽયમભ્યુપગમ ઉત્તરસ્મિન્ક્ષણ ઉત્પદ્યમાને પૂર્વઃ ક્ષણો નિરુધ્યત ઇતિ ।
નચૈવમભ્યુપગચ્છતા પૂર્વોત્તરયોઃ ક્ષણયોર્હેતુફલભાવઃ શક્યતે સંપાદયિતુમ્ ।
નિરુધ્યમાનસ્ય નિરુદ્ધસ્ય વા પૂર્વક્ષણસ્યાભાવગ્રસ્તત્વાદુત્તરક્ષણહેતુત્વાનુપપત્તેઃ ।
અથ ભાવભૂતઃ પરિનિષ્પન્નાવસ્થઃ પૂર્વક્ષણ ઉત્તરક્ષણસ્ય હેતુરિત્યભિપ્રાયસ્તથાપિ નોપપદ્યતે ।
ભાવભૂતસ્ય પુનર્વ્યાપારકલ્પનાયાં ક્ષણાન્તરસંબન્ધપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથ ભાવ એવાસ્ય વ્યાપાર ઇત્યભિપ્રાયસ્તથાપિ નૈવોપપદ્યતે ।
હેતુસ્વભાવાનુપરક્તસ્ય ફલસ્યેત્પત્ત્યસંભવાત્ ।
સ્વભાવોપરાગાભ્યુપગમે ચ હેતુસ્વભાવસ્ય ફલકાલાવસ્થાયિત્વે સતિ ક્ષણભઙ્ગાભ્યુપગમત્યાગપ્રસઙ્ગઃ ।
વિનૈવ વા સ્વભાવોપરાગેણ હેતુ ફલભાવમભ્યુપગચ્છતઃ સર્વત્ર તત્પ્રાપ્તેરતિપ્રસઙ્ગઃ ।
અપિચોત્પાદનિરોધૌ નામ વસ્તુનઃ સ્વરૂપમેવ વા સ્યાતામવસ્થાન્તરં વા વસ્ત્વન્તરમેવ વા ।
સર્વથાપિ નોપપદ્યતે ।
યદિ તાવદ્વસ્તુનઃ સ્વરૂપમેવોત્પાદનિરોધૌ સ્યાતાં તતો વસ્તુશબ્દ ઉત્પાદનિરોધશબ્દૌ ચ પર્યાયાઃ પ્રાપ્નુયુઃ ।
અસ્થાસ્તિ કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ મન્યેતોત્પાદનિરોધશબ્દાભ્યાં મધ્યવર્તિનો વસ્તુન આદ્યન્તાખ્યે અવસ્થે અભિલપ્યેતે ઇતિ, એવમપ્યાદ્યાન્તમધ્યક્ષણત્રયસંબન્ધિત્વાદ્વસ્તુનઃ ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમહાનિઃ ।
અથાત્યન્તવ્યતિરિક્તાવેવોત્પાદનિરોધૌ વસ્તુનઃ સ્યાતામશ્વમહિષવત્, તતો વસ્તુ ઉત્પાદનિરોધાભ્યામસંસૃષ્ટમિતિ વસ્તુનઃ શાશ્વતત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
યદિ ચ દર્શનાદર્શને વસ્તુન ઉત્પાદનિરોધૌ સ્યાતામ્, એવમપિ દ્રષ્ટૃધર્મૌ તૌ ન વસ્તુધર્માવિતિ વસ્તુનઃ શાશ્વતત્વપ્રસઙ્ગ એવ ।
તસ્માદપ્યસંગતં સૌગતં મતમ્ ॥ 20 ॥
fન્: નિરુધ્યમાનત્વં વિનાશકસાંનિધ્યમ્ ।
નિરુદ્ધત્વમતીતત્વમ્ ।
અસતિ પ્રતિજ્ઞોપરોધો યૌગપદ્યમન્યથા

ક્ષણભઙ્ગવાદે પૂર્વક્ષણો નિરોધગ્રસ્તત્વાન્નોત્તરસ્ય ક્ષણસ્ય હેતુર્ભવતીત્યુક્તમ્ ।
અથાસત્યેવ હેતૌ ફલોત્પત્તિં બ્રૂયાત્, તતઃ પ્રતિજ્ઞોપરોધઃ સ્યાત્ ।
ચતુર્વિધાન્હેતૂન્પ્રતીત્ય ચિત્તચૈત્તા ઉત્પદ્યન્ત ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા હીયેત ।
નિર્હેતુકાયાં ચોત્પત્તાવપ્રતિબન્ધાત્સર્વં સર્વત્રોત્પદ્યેત ।
અથોત્તરક્ષણોત્પત્તિર્યાવત્તાવદવતિષ્ઠતે પૂર્વક્ષણ ઇતિ બ્રૂયાત્તતો યૌગપદ્યં હેતુફલયોઃ સ્યાત્ ।
તથાપિ પ્રતિજ્ઞોપરોધ એવ સ્યાત્ ।
ક્ષણિકાઃ સર્વે સંસ્કારા ઇતીયં પ્રતિજ્ઞોપરુધ્યેત ॥ 21 ॥
પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધાપ્રાપ્તિર્ અવિચ્છેદાત્

અપિચ વૈનાશિકાઃ કલ્પયન્તિ બુદ્ધિબોધ્યં ત્રયાદન્યત્સંસ્કૃતં ક્ષણિકં ચેતિ ।
તદપિ ચ ક્ષયં પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખાયાનિરોધાવકાશં ચેત્યાચક્ષતે ।
ત્રયમપિ ચૈતદવસ્ત્વભાવમાત્રં નિરુપાખ્યમિતિ મન્યન્તે, બુદ્ધિપૂર્વકઃ કિલ વિનાશો ભાવાનાં પ્રતિસંખ્યાનિરોધો નામ ભાષ્યતે, તદ્વિપરીતો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ આવરણભાવમાત્રમાકાશમિતિ ।
તેષામાકાશં પરસ્તાત્પ્રત્યાખ્યાસ્યતિ ।
નિરોધદ્વયમિદાનીં પ્રત્યાચષ્ટે ।
પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધયોરપ્રાપ્તિઃ ।
અસંભવ ઇત્યર્થઃ ।
કસ્માત્ ।
અવિચ્છેદાત્ ।
એતૌ હિ પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધૌ સંતાનગોચરૌ વા સ્યાતાં ભાવગોચરૌ વા ।
ન તાવત્સંતાનગોચરૌ સંભવતઃ ।
સર્વેષ્વપિ સંતાનેષુ સંતાનિનામવિચ્છિન્નેન હેતુફલભાવેન સંતાનવિચ્છેદસ્યાસંભવાત્ ।
નાપિ ભાવગોચરૌ સંભવતઃ ।
નહિ ભાવાનાં નિરન્વયો નિરુપાખ્યો વિનાશઃ સંભવતિ, સર્વાસ્વપ્યવસ્થાસુ પ્રત્યભિજ્ઞાનબલેનાન્વય્યવિચ્છેદદર્શનાત્ ।
અસ્પષ્ટપ્રત્યભિજ્ઞાનાસ્વપ્યવસ્થાસુ ક્વચિદ્દૃષ્ટેનાન્વય્યવિચ્છેદેનાન્યત્રાપિ તદનુમાનાત્ ।
તસ્માત્પરપરિકલ્પિતસ્ય નિરોધદ્વયસ્યાનુપપત્તિઃ ॥ 22 ॥
fન્: નિરુપાખ્યં નિઃસ્વરૂપમ્ ।
પ્રતીપા પ્રતુકૂલઃ સંખ્યા સન્તં ભાવમસન્તં કરોમીત્યેવંરૂપા બુદ્ધિઃ પ્રતિસંખ્યા તયા નિરોધઃ ।
ઉભયથા ચ દોષાત્

યો ઽયમવિદ્યાદિનિરોધઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધાન્તઃપાતી પરપરિકલ્પિતઃ, સ સમ્યગ્જ્ઞાનાદ્વા સપરિકરાત્સ્યાત્સ્વયમેવ વા ।
પૂર્વસ્મિન્વિકલ્પે નિહર્તુકવિનાશાભ્યુપગમહાનિપ્રસઙ્ગઃ ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ માર્ગોપદેશાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
એવમુભયથાપિ દોષપ્રસઙ્ગાદસમઞ્જસમિદં દર્શનમ્ ॥ 23 ॥
fન્: પરિકરા યમનિયમાદયસ્તત્સહિતાત્ ।
સર્વં દુઃખં ક્ષણિકમિતિ ભાવનોપદેશો માર્ગોપદેશઃ ।
આકાશે ચાવિશેષાત્

યચ્ચ તેષામેવાભિપ્રેતં નિરોધદ્વયમાકાશં ચ નિરુપાખ્યમિતિ, તત્ર નિરોધદ્વયસ્ય નિરુપાખ્યત્વં પુરસ્તાન્નિરાકૃતમ્ ।
આકાશસ્યેદાનીં નિરાક્રિયતે ।
આકાશે ચાયુક્તો નિરુપાખ્યત્વાભ્યુપગમઃ ।
પ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિરોધયોરિવ વસ્તુત્વપ્રતિપત્તેરવિશેષાત્ ।
આગમપ્રામાણ્યાત્તાવત્ ઽઆત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્ય આકાશસ્ય ચ વસ્તુત્વપ્રાપ્તિઃ ।
વિપ્રતિપન્નાન્પ્રતિ તુ શબ્દગુણાનુમેયત્વં વક્તવ્યં, ગન્ધાદીનાં ગુણાનાં પૃથિવ્યાદિવસ્ત્વાશ્રયત્વદર્શનાત્ ।
અપિ ચાવરણાભાવમાત્રમાકાશમિચ્છતામેકસ્મિન્સુપર્ણે પતત્યાવરણસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્સુપર્ણાન્તરસ્યોત્પિત્સતો ઽનવકાશત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
યત્રાવરણાભાવસ્તત્ર પતિષ્યતીતિ ચેત્ ।
યેનાવરણભાવો વિશેષ્યતે તત્તર્હિ વસ્તુભૂતમેવાકાશં મન્યમાનસ્ય સૌગતસ્ય સ્વાભ્યુપગમવિરોધઃ પ્રસજ્યેત ।
સૌગતે હિ સમયે ઽપૃથિવી ભગવઃ કિંસંનિશ્ચયાઽ ઇત્યસ્મિન્પ્રતિવચનપ્રવાહે પૃથિવ્યાદીનામન્તે વાયુઃ ઽકિંસંનિશ્ચયઃઽ ઇત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનં ભવતિ ઽવાયુરાકાશસંનિશ્ચયઃઽ ઇતિ ।
તદાકાશસ્યાવસ્તુત્વે ન સમઞ્જસં સ્યાત્ ।
તસ્માદપ્યયુક્તમાકાશસ્યાવસ્તુત્વમ્ ।
અપિચ નિરોધદ્વયમાકાશં ચ ત્રયમપ્યેતન્નિરૂપાખ્યમવસ્તુ નિત્યં ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
નહ્યવસ્તુનો નિત્યત્વમનિત્યત્વં વા સંભવતિ, વસ્ત્વાશ્રયત્વાદ્ધર્મધર્મિવ્યવહારસ્ય ।
ધર્મધર્મિભાવે હિ ઘટાદિવદ્વસ્તુત્વમેવ સ્યાન્ન નિરુપાખ્યત્વમ્ ॥ 24 ॥
fન્: પતિષ્યતિ સંચરિષ્યતીત્યર્થઃ ।
કિં સમ્યક્ નિશ્ચય આશ્રયો ઽસ્યા ઇતિ કિં સંનિશ્ચયા ।
અનુસ્મૃતેશ્ ચ

અપિચ વૈનાશિકઃ સર્વસ્ય વસ્તુનઃ ક્ષણિકતામભ્યુપયન્નુપલબ્ધુરપિ ક્ષણિકતામભ્યુપેયાત્ ।
નચ સા સંભવતિ ।
અનુસ્મૃતેઃ અનુભવમુપલબ્ધિમનૂત્પદ્યમાનં સ્મરણમેવાનુસ્મૃતિઃ ।
સા ચોપલબ્ધ્યેકકર્તૃકા સતી સંભવતિ ।
પુરુષાન્તરોપલબ્ધિવિષયે પુરુષાન્તરસ્ય સ્મૃત્યદર્શનાત્ ।
કથં હ્યહમદો ઽદ્રાક્ષમિદં પશ્યામીતિ ચ પૂર્વોત્તરદર્શિન્યેકસ્મિન્નસતિ પ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
અપિચ દર્શનસ્મરણયોઃ કર્તર્યેકસ્મિન્પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય પ્રસિદ્ધો ઽહમદો ઽદ્રાક્ષમિદં પશ્યામીતિ ।
યદિ હિ તયોર્ભિન્નઃ કર્તા સ્યાત્તતો ઽહં સ્મારામ્યદ્રાક્ષીદન્ય ઇતિ પ્રતીયાત્ ।
નત્વેવં પ્રત્યેતિ કશ્ચિત્ ।
યત્રૈવં પ્રત્યયસ્તત્ર દર્શનસ્મરણયોર્ભિન્નમેવ કર્તારં સર્વલોકો ઽવગચ્છતિ, સ્મરામ્યહમસાવદો ઽદ્રાક્ષીદિતિ ।
ઇહ ત્વહમદો ઽદ્રાક્ષમિતિ દર્શનસ્મરણયોર્વિનાશિકો ઽપ્યાત્માનમેવૈકં કર્તારમવગચ્છતિ ।
ન નાહમિત્યાત્મનો દર્શનં નિર્વૃત્તં નિહ્નુતે યથાગ્નિરનુષ્ણો ઽપ્રકાશ ઇતિ વા ।
તત્રૈવં સત્યેકસ્ય દર્શનસ્મરણલક્ષણદ્વયસંબન્ધે ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમહાનિરપરિહાર્યા વૈનાશિકસ્ય સ્યાત્ ।
તથાનન્તરમનન્તરામાત્મન એવ પ્રતિપત્તિં પ્રત્યભિજાનન્નેકકર્તૃકામોત્તમાદુચ્છ્વાસાદતીતાશ્ચ પ્રતિપત્તીરા જન્મન આત્મૈકકર્તૃકાઃ પ્રતિસંદધાનઃ કથં ક્ષણભઙ્ગવાદી વૈનાશિકો નાપપેત સ યદિ બ્રૂયાત્સાદૃશ્યાદેતત્સમપત્સ્યત ઇતિ ।
તં પ્રતિબ્રૂયાત્ ।
તેનેદં સદૃશમિતિ દ્વયાયત્તત્વાત્સાદૃશ્યસ્ય, ક્ષણભઙ્ગવાદિનઃ સદૃશયોર્દ્વયોર્વસ્તુનોર્ગ્રહીતુરેકસ્યાભાવાત્, સાદૃશ્યનિમિત્તં પ્રતિસંધાનમિતિ મિથ્યાપ્રલાપ એવ સ્યાત્ ।
સ્યાચ્ચેત્પૂર્વોત્તરયોઃ ક્ષણયોઃ સાદૃશ્યસ્ય ગ્રહીતૈકઃ, તથાસત્યેકસ્ય ક્ષણદ્વયાવસ્થ4નાત્ક્ષણિકત્વપ્રતિજ્ઞા પીડ્યેત ।
તેનેદં સદૃશમિતિ પ્રત્યયાન્તરમેવેદં ન પૂર્વોત્તરક્ષણદ્વયગ્રહણનિમિત્તમિતિચેત્ ।
ન ।
તેનેદમિતિ ।
ભિન્નપદાર્થોપાદાનાત્ ।
પ્રત્યયાન્તરમેવ ચેત્સાદૃશ્યવિષયં સ્યાત્તેનેદં સદૃશમિતિ વાક્યપ્રયોગો ઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
સાદૃશ્યમિત્યેવ પ્રયોગઃ પ્રાપ્નુયાત્ ।
યદા હિ લોકપ્રસિદ્ધઃ પદાર્થઃ પરીક્ષકૈર્ન પરિગૃહ્યતે તદા સ્વપક્ષસિદ્ધિઃ પરપક્ષદોષો વોભયમપ્યુચ્યમાનં પરીક્ષકાણામાત્મનશ્ચ યથાર્થત્વેન ન બુદ્ધિસંતાનમારોહતિ ।
એવમેવૈષોર્ઽથ ઇતિ નિશ્ચિતં યત્તદેવ વક્તવ્યમ્ ।
તતો ઽન્યદુચ્યમાનં બહુપ્રલાપિત્વમાત્મનઃ કેવલં પ્રખ્યાપયેત્ ।
નચાયં સાદૃશ્યાત્સંવ્યવહારો યુક્તઃ ।
તદ્ભાવાવગમાત્તત્સદૃશભાવાનવગમાચ્ચ ।
ભવેદપિ કદાચિદ્બાહ્યવસ્તુનિ વિપ્રલમ્ભસંભવાત્તદેવેદં સ્યાત્તત્સદૃશં વેતિ સંદેહઃ ।
ઉપલબ્ધરિ તુ સંદેહો ઽપિ ન કદાચિદ્ભવતિ સ એવાહં સ્યાં તત્સદૃશો વેતિ ।
ય એવાહંપૂર્વેદ્યુરદ્રાક્ષં સ એવાહમદ્ય સ્મરામીતિ નિશ્ચિતતદ્ભાવોપલમ્ભાત્ ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નો વૈનાશિકસમયઃ ॥ 25 ॥
નાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્

ઇતશ્ચાનુપપન્નો વૈનાશિકસમયઃ, યતઃ સ્થિરમનુયાયિકારણમનભ્યુપગચ્છતામભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરિત્યેતદાપદ્યતે ।
દર્શયન્તિ ચાભાવાદ્ભાવોત્પત્તિમ્- ઽનાનુપમૃદ્ય પ્રાદુર્ભાવાત્ઽ ઇતિ ।
વિનષ્ટાદ્ધિ કિલ બીજાદઙ્ કુર ઉત્પદ્યતે, તથા વિનષ્ટાત્ક્ષીરાદ્દધિ, મૃત્પિણ્ડાચ્ચ ઘટઃ ।
કૂટસ્તાચ્ચેત્કારણાત્કાર્યમુત્પદ્યેતાવિશેષાત્સર્વં સર્વત ઉત્પદ્યેત ।
તસ્માદભાવગ્રસ્તેભ્યો બીજાદિભ્યો ઽઙ્ કુરાદીનામુત્પદ્યમાનત્વાદભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરિતિ મન્યન્તે ।
તત્રેદમુચ્યતે- ઽનાસતો ઽદૃષ્ટત્વાત્ઽ ઇતિ ।
નાભાવાદ્ભાવ ઉત્પદ્યતે ।
યદ્યભાવાદ્ભાવ ઉત્પદ્યેતાભાવત્વાવિશેષાત્કારણવિશેષાભ્યુપગમો ઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
નહિ બીજાદીનામુપમૃદિતાનાં યો ઽભાવસ્તસ્યાભાવસ્ય શશવિષાણાદીનાં ચ નિઃસ્વભાવત્વાવિશેષાદભાવત્વે કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ, યેન બીજાદેવાઙ્ કુરો જાયતે ક્ષીરાદેવ દધીત્યેવઞ્જાતીયકઃ કારણિશેષણાદિભ્યુપગમોર્ઽથવાન્સ્યાત્ ।
નિર્વિશેષસ્ય ત્વભાવસ્ય કારણત્વાભ્યુપગમે શશવિષાણાદિભ્યો ઽપ્યઙ્ કુરાદયો જાયેરન્ ।
નચૈવં દૃશ્યતે ।
યદિ પુનરભાવસ્યાપિ વિશેષો ઽભ્યુપગમ્યેતોત્પલાદીનામિવ નીલત્વાદિસ્તતો વિશેષવત્ત્વાદેવાભાવસ્ય ભાવત્વમુત્પલાદિવત્પ્રસજ્યેત ।
નાપ્યભાવઃ કસ્યચિદુત્પત્તિહેતુઃ સ્યાત્, અભાવત્વાદેવ, શશવિષાણાદિવત્ ।
આભાવાચ્ચ ભાવોત્પત્તાવભાવાન્વિતમેવ સર્વં કાર્યં સ્યાત્ ।
નચૈવં દૃશ્યતે ।
સર્વસ્ય ચ વસ્તુનઃ સ્વેન સ્વેન રૂપેણ ભાવાત્મનૈવોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
નચ મૃદાન્વિતાઃ શરાવાદયો ભાવસ્તન્ત્વાદિવિકારાઃ કેનચિદભ્યુપગમ્યન્તે ।
મૃદ્વિકારાનેવ તુ મૃદાન્વિતાન્ભાવાંલ્લોકઃ પ્રત્યેતિ ।
યત્તૂક્તં સ્વરૂપોપમર્દમન્તરેણ કસ્યચિત્કૂટસ્થસ્ય વસ્તુનઃ કારણત્વામુપપત્તેરભાવાદ્ભાવોત્પત્તિર્ભવિતુમર્હતીતિ ।
તદ્દુરુક્તમ્ ।
સ્થિરસ્વભાવાનામેવ સુવર્ણાદીનાં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનાનાં રુચકાદિકાર્યકારણભાવદર્શનાત્ ।
યેષ્વપિ બીજાદિષુ સ્વરૂપોપમર્દે લક્ષ્યતે તેષ્વરપિ નાસાવુપમૃદ્યમાના પૂર્વાવસ્થોત્તરાવસ્થાયાઃ કારણમભ્યુપગમ્યતે, અનુપમૃદ્યમાનામેવાનુયાયિનાં બીજાદ્યવયવાનામઙ્ કુરાદિકારણભાવાભ્યુપગમાત્ ।
તસ્માદસદ્ભ્યઃ શશવિષાણાદિભ્યઃ સદુત્પત્ત્યદર્શનાત્સદ્ભ્યશ્ચ સુવર્ણાદિભ્યઃ સદુત્પત્તિદર્શનાદનુપપન્નો ઽયમભાવાદ્ભાવોત્પત્ત્યભ્યુપગમઃ ।
અપિચ ચતુર્ભિશ્ચિત્તચૈત્તા ઉત્પદ્યન્તે, પરમાણુભ્યશ્ચ ભૂતભૌતિકલક્ષણઃ સમુદાય ઉત્પદ્યત ઇત્યભ્યુપગમ્ય પુનરભાવાદ્ભાવોત્પત્તિં કલ્પયદ્ભિરભ્યુપગતમપહ્નુવાનૈર્વૈનાશિકૈઃ સર્વો લોક આકુલીક્રિયતે ॥ 26 ॥
ઉદાસીનાનામ્ અપિ ચૈવં સિદ્ધિઃ

યદિ ચાભાવાદ્ભાવોત્પત્તિરભ્યુપગમ્યેત, એવંસત્યુદાસીનાનામનીહમાનાનાંપિ જનાનામભિમતસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
અભાવસ્ય સુલભત્વાત્ ।
કૃષીવલસ્ય ક્ષેત્રકર્મણ્યપ્રયતમાનસ્યાપિ સસ્યનિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
કુલાલસ્ય ચ મૃત્સંસ્ક્રિયાયામપ્રયતમાનસ્યાપ્યમત્રોત્પત્તિઃ ।
તન્તુવાયસ્યાપિ તન્તૂનતન્વાનસ્યાપિ તન્વાનસ્યેવ વસ્ત્રલાભઃ ।
સ્વર્ગાપવર્ગયોશ્ચ ન કશ્ચિત્કથઞ્ચિત્સમીહેત ।
નચૈતદ્યુજ્યતે ઽભ્યુપગમ્યતે વા કેનચિત્ ।
તસ્માદપ્યનુપપન્નો ઽયમભાવાદ્ભાવોત્પત્ત્યભ્યુપગમઃ ॥ 27 ॥
fન્: અનીહમાનાનાં પ્રયત્નશૂન્યાનામ્ ।
અમત્રં ઘટાદિપાત્રમ્ ।
5 અભાવાધિકરણમ્ । સૂ. 28-32
નાભાવ ઉપલબ્ધેઃ

એવં બાહ્યાર્તવાદમાશ્રિત્ય સમુદાયાપ્રાપ્ત્યાદિષુ દૂષણેષૂદ્ભાવિતેષુ વિજ્ઞાનવાદી બૌદ્ધ ઇદાનીં પ્રત્યવતિષ્ઠિતે ।
કેષાઞ્ચિત્કિલ બાહ્યે વસ્તુન્યભિનિવેશમાલક્ષ્ય તદનુરોધેન બાહ્યાર્થવાદપ્રક્રિયેયં વિરોચિતા ।
નાસૌ સુગતાભિપ્રાયઃ ।
તસ્ય તુ વિજ્ઞાનૈકસ્કન્ધવાદ એવાભિપ્રેતઃ ।
તસ્મિંશ્ચ વિજ્ઞાનવાદે બુદ્ધ્યારૂઢેન રૂપેણાન્તસ્થ એવ પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારઃ સર્વ ઉપપદ્યતે ।
સત્યપિ બાહ્યેર્થે બુદ્ધ્યારોહમન્તરેણ પ્રમાણપ્રમેયફલવ્યવહારાનવતારાત્ ।
કથં પુનરવગમ્યતે ઽન્તસ્થ એવાયં સર્વવ્યવહારો ન વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તો બાહ્યોર્ઽથો ઽસ્તીતિ ।
તદસંભવાદિત્યાહ ।
સ હિ બાહ્યોર્થો ઽભ્યુપગમ્યમાનઃ પરમાણવો વા સ્યુસ્તત્સમૂહા વા સ્તમ્ભાદયઃ સ્યુઃ ।
તત્ર ન તાવત્પરમાણવઃ સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયપરિચ્છેદ્યા ભવિતુમર્હન્તિ (પરમાણ્વાભાસજ્ઞાનાનુત્પત્તેઃ) ।
નાપિ તત્સમૂહાઃ સ્તમ્ભાદયઃ, તેષાં પરમાણુભ્યો ઽન્યત્વાનન્યત્વાભ્યાં નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
એવં જાત્યાદીનપિ પ્રત્યક્ષીત ।
અપિચાનુભાવમાત્રેણ સાધારણાત્મનો જ્ઞાનસ્ય જાયમાનસ્ય યો ઽયં પ્રતિવિષયં પક્ષપાતઃ સ્તમ્ભજ્ઞાનં કુડ્યજ્ઞાનં ઘટજ્ઞાનં પટજ્ઞાનમિતિ, નાસૌ જ્ઞાનગતવિશેષમન્તરેણોપપદ્યત ઇત્યવશ્યં વિષયસારૂપ્યં જ્ઞાનસ્યાઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
અઙ્ગીકૃતે ચ તસ્મિન્વિષયાકારસ્ય જ્ઞાનેનૈવાવરુદ્ધત્વાદપાર્થિકા બાહ્યાર્થસદ્ભાવકલ્પના ।
અપિચ સહોપલમ્ભનિયમાદભેદો વિષયવિજ્ઞાનયોરાપતતિ ।
નહ્યનયોરેકસ્યાનુપલમ્ભે ઽન્યસ્યોપલમ્ભો ઽસ્તિ ।
નચૈતત્સ્વભાવવિવેકે યુક્તં, પ્રતિબન્ધકારણાભાવાત્ ।
તસ્માદપ્યર્થાભાવઃ ।
સ્વપ્નાદિવચ્ચેદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથાહિ સ્વપ્નમાયામરીચ્યુદકગન્ધર્વનગરાદિપ્રત્યયા વિનૈવ બાહ્યેનાર્થેન ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારા ભવન્તિ, એવં જાગરિતગોચરા અપિ સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયા ભવિતુમર્હન્તીત્યવગમ્યતે ।
પ્રત્યયત્વાવિશેષાત્ ।
કથં પુનરસતિ બાહ્યાર્થે પ્રત્યયવૈચિત્ર્યમુપપદ્યતે ।
વાસનાવૈચિત્ર્યાદિત્યાહ ।
અનાદૌ હિ સંસારે બીજાઙ્ કુરવદ્વિજ્ઞાનાનાં વાસનાનાં ચાન્યોન્યનિમિત્તનૈમિત્તિકભાવેન વૈચિત્ર્યં ન વિપ્રતિષિધ્યતે ।
અપિચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વાસનાનિમિત્તમેવ જ્ઞાનવૈચિત્ર્યમિત્યવગમ્યતે ।
સ્વપ્નાદિષ્વન્તરેણાપ્યર્થં વાસનાનિમિત્તસ્ય જ્ઞાનવૈચિત્ર્યસ્યોભાભ્યામપ્યાવાભ્યામભ્યુપગમ્યમાનત્વાત્ ।
અન્તરેણ તુ વાસનામર્થનિમિત્તસ્ય જ્ઞાનવૈચિત્ર્યસ્ય મયાનભ્યુપગમ્યમાનત્વાત્ ।
તસ્માદપ્યભાવો બાહ્યાર્થસ્યેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ઽનાભાવ ઉપલબ્ધેઃઽ ઇતિ ।
ન ખલ્વભાવો બાહ્યસ્યાર્થસ્યાધ્યવસાતું શક્યતે ।
કસ્માત્ ।
ઉપલબ્ધેઃ ।
ઉપલભ્યતે હિ પ્રતિપ્રત્યયં બાહ્યોર્ઽથઃ સ્તમ્ભઃ કુડ્યં ઘટઃ પટ ઇતિ ।
નચોપલભ્યમાનસ્યૈવાભાવો ભવિતુમર્હતિ ।
યથા હિ કશ્ચિદ્ભુઞ્જાનો ભુજિતસાધ્યાયાં તૃપ્તૌ સ્વયમનુભૂયમાનાયામેવં બ્રૂયાન્નાહં ભુઞ્જે ન વા તૃપ્યામીતિ, તદ્વદિન્દ્રિયસંનિકર્ષેણ સ્વયમુપલભમાન એવ બાહ્યમર્થં નાહમુપલભે નચ સો ઽસ્તીતિ બ્રુવન્કથમુપાદેયવચનઃ સ્યાત્ ।
નનુ નાહમહં બ્રવીમિ ન કઞ્ચિદર્થમુપલભ ઇતિ કિં તૂપલબ્ધિવ્યતિરિક્તં નોપલભ ઇતિ બ્રવીમિ ।
બાઢમેવં બ્રવીષિ નિરઙ્ કુશત્વાત્તે તુણ્ડસ્ય ।
નતુ યક્ત્યુપેતં બ્રવીષિ ।
યત ઉપલબ્ધિવ્યતિરેકો ઽપિ બલાદર્થસ્યાભ્યુપગન્તવ્ય ઉપલબ્ધેરેવ ।
નહિ કશ્ચિદુપલબ્ધિમેવ સ્તમ્ભઃ કુડ્યં ચેત્યુપલભતે ।
ઉપલબ્ધિવિષયત્વેનૈવ તુ સ્તમ્ભકુડ્યાદીન્સર્વે લૌકિકા ઉપલભન્તે યત્પ્રત્યાચક્ષાણા અપિ બાહ્યાર્થમેવ વ્યાચક્ષતે યદન્તર્જ્ઞેયરૂપં તદ્બહિર્વદવભાસત ઇતિ ।
તે ઽપિ સર્વલોકપ્રસિદ્ધાં બહિરવભાસમાનાં સંવિદં પ્રતિલભમાનાઃ પ્રત્યાખ્યાતુકામાશ્ચ બાહ્યમર્થં બહિર્વદતિ વત્કારં કુર્વન્તિ ।
ઇતરથા હિ કસ્માદ્બહિર્વદતિ બ્રૂયુઃ ।
નહિ વિષ્ણુમિત્રો વન્ધ્યાપુત્રવદવભાસત ઇતિ કશ્ચિદાચક્ષીત ।
તસ્માદ્યથાનુભવં તત્ત્વમભ્યુપગચ્છદ્ભિર્બહિરેવાવભાસત ઇતિ યુક્તમભ્યુપગન્તું નતુ બહિર્વદવભાસત ઇતિ ।
નનુ બાહ્યાર્થસ્યાસંભવાદ્બહિર્વદવભાસત ઇત્યધ્યવસિતમ્ ।
નાયં સાધુરધ્યવસાયો યતઃ પ્રમાણપ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તિપૂર્વકૌ સંબવાસંભવાવવધાર્યેતે ન પુનઃ સંભવાસંભવપૂર્વિકે પ્રમાણપ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તી ।
યદ્ધિ પ્રત્યક્ષાદીનામન્યતમેનાપિ પ્રમાણેનોપલભ્યતે તત્સંભવતિ ।
યત્તુ ન કેનચિદપિ પ્રમાણેનોપલભ્યતે તન્ન સંભવતિ ।
ઇહ તુ યથાસ્વં સર્વૈરેવ પ્રમાણૈર્બાહ્યોર્ઽથ ઉપલભ્યમાનઃ કથં વ્યતિરેકાવ્યતિરેકાદિવિકલ્પૈર્ન સંભવતીત્યુચ્યેતોપલબ્ધેરેવ ।
નચ જ્ઞાનસ્ય વિષયસારૂપ્યાદ્વિષયનાશો ભવતિ, અસતિ વિષયે વિષયસારૂપ્યાનુપપત્તેઃ, બહિરુપલબ્ધેશ્ચ વિષયસ્ય ।
અત એવ સહોપલમ્ભનિયમો ઽપિ પ્રત્યયવિષયયોરુપાયોપેયભાવહેતુકો નાભેદહેતુક ઇત્યબ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અપિચ ઘટજ્ઞાનં પટજ્ઞાનમિતિ વિશેષણયોરેવ ઘટપટયોર્ભેદો ન વિશેષ્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય ।
દ્વાભ્યાં ચ ભેદ એતસ્ય સિદ્ધો ભવત્યેકસ્માચ્ચ દ્વયોઃ ।
તસ્માદર્થજ્ઞાનયોર્ભેદઃ ।
તથા ઘટદર્શનં ઘટસ્મરણમિત્યત્રાપિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
અત્રાપિ હિ વિશેષ્યયોરેવ દર્શનસ્મરણયોર્ભેદો ન વિશેષણસ્ ઘટસ્ય ।
યથા ક્ષીરગન્ધઃ ક્ષીરરસ ઇતિ વિશેષ્યયોરેવ ગન્ધરસયોર્ભેદો ન વિશેષણસ્ય ક્ષીરસ્ય તદ્વત્ ।
અપિચ દ્વયોર્વિજ્ઞાનયોઃ પૂર્વોત્તરકાલયોઃ સ્વસંવેદનેનૈવોપક્ષીણયોરિતરેતરગ્રાહ્યગ્રાહકત્વાનુપપત્તિઃ ।
તતશ્ચ વિજ્ઞાનભેદપ્રતિજ્ઞા ક્ષણિકત્વાદિધર્મપ્રતિજ્ઞા સ્વલક્ષણસામાન્યલક્ષણવાસ્યવાસકત્વાવિદ્યોપપ્લવસદસદ્ધર્મબન્ધમોક્ષાદિપ્રતિજ્ઞાશ્ચ સ્વશાસ્ત્રગતાસ્તા હીયેરન્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનમિત્યભ્યુપગચ્છતા બાહ્યોર્થઃ સ્તમ્ભઃ કુડ્યમિત્યેવઞ્જાતીયકઃ તસ્માન્નાભ્યુપગમ્યત એવેતિ યુક્તમભ્યુપગન્તુમ્ ।
અથ વિજ્ઞાનં પ્રકાશાત્મકત્વાત્પ્રદીપવત્સ્વયમેવાનુભૂયતે ન તથા બાહ્યો ઽપ્યર્થ ઇતિ ચેત્ ।
અત્યન્તવિરુદ્ધાં સ્વાત્મનિ ક્રિયામભ્યુપગચ્છસ્યગ્નિરાત્માનં દહતીતિવત્, અવિરુદ્ધં તુ લોકપ્રસિદ્ધં સ્વાત્મવ્યતિરિક્તેન વિજ્ઞાનેન બાહ્યોર્ઽથોનુભૂયત ઇતિ નેચ્છાસ્યહો પાણ્ડિત્યં મહદ્દર્શિતમ્ ।
નચાર્થાવ્યતિરિક્તમપિ વિજ્ઞાનં સ્વયમેવાનુભૂયતે, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાદેવ ।
નનુ વિજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપવ્યતિરિક્તગ્રાહ્યત્વે તદપ્યનેન ગ્રાહ્યં તદપ્યન્યેનેત્યનવસ્થા પ્રાપ્નોતિ ।
અપિચ પ્રદીપવદવભાસાત્મકત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાન્તરં કલ્પયતઃ સમત્વાદવભાસ્યાવભાસકભાવાનુપપત્તેઃ કલ્પનાનર્થક્યમિતિ ।
તદુભયમપ્યસત્ ।
વિજ્ઞાનગ્તહણમાત્ર એવ વિજ્ઞાનસાક્ષિણો ગ્રહણાકાઙ્ક્ષાનુત્પાદાદાનવસ્તાશઙ્કાનુપપત્તેઃ ।
સાક્ષિપ્રત્યયયોશ્ચ સ્વભાવવૈષમ્યાદુપલબ્ધ્રુપલભ્યભાવોપપત્તેઃ ।
સ્વયંસિદ્ધસ્ય ચ સાક્ષિણો ઽપ્રત્યાખ્યેયત્વાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
પ્રદીપવદ્વિજ્ઞાનમવભાસકાન્તરનિરપેક્ષં સ્વયમેવ પ્રથત ઇતિ બ્રુવતાપ્રમાણગમ્યં વિજ્ઞાનમનવગન્તૃકમિત્યુક્તં સ્યાત્ ।
શિલાઘનમધ્યસ્થપ્રદીપસહસ્રપ્રથનવત્ ।

બાઢમેવમ્, અનુભવરૂપત્વાત્તુ વિજ્ઞાનસ્યેષ્ટો નઃ પક્ષસ્ત્વયાનુજ્ઞાયત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અન્યસ્યાવગન્તુશ્ચક્ષુઃસાધનસ્ય પ્રદીપાદિપ્રથનદર્શનાત્ ।
અતો વિજ્ઞાનસ્યાપ્યવભાસ્યત્વાવિશેષાત્સત્યેવાન્યસ્મિન્નવગન્તરિ પ્રથનં પ્રદીપવદિત્યવગમ્યતે ।
સાક્ષિણો ઽવગન્તુઃ સ્વયંસિદ્ધતામુપક્ષિપતા સ્વયં પ્રથતે વિજ્ઞાનમિત્યેષ એવ મમ પક્ષસ્ત્વયા વાચોયુક્ત્યન્તરેણાશ્રિત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિપ્રધ્વંસાનેકત્વાદિવિશેષવત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અતઃ પ્રદીપવદ્વિજ્ઞાનસ્યાપિ વ્યતિરિક્તાવગમ્યત્વમસ્માભિઃ પ્રસાધિતમ્ ॥ 28 ॥
fન્: પક્ષપાતો વિષયવિશેષવૈશિષ્ટ્યવ્યવહારઃ ।
અવિદ્યોપપ્લવો ઽવિદ્યાસંસર્ગઃ ।
વૈધર્મ્યાચ્ ચ ન સ્વપ્નાદિવત્

યદુક્તં બાહ્યાર્થપલાયિના સ્વપ્નાદિપ્રત્યયવજિજાગરિતગોચરા અપિ સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયા વિનૈવ બાહ્યેનાર્થેન ભવેયુઃ પ્રત્યયત્વાવિશેષાદિતિ ।
તત્પ્રતિવક્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- ન સ્વપ્નાદિપ્રત્યયવજ્જાગ્રત્પ્રત્યયા ભવિતુમર્હન્તિ ।
કસ્માત્ ।
વૈધર્મ્યાત્ ।
વૈધર્મ્યં હિ ભવતિ સ્વપ્નજાગરિતયોઃ ।
કિં પુનર્વૈધર્મ્યમ્ ।
બાધાબાધાવિતિ બ્રૂમઃ ।
બાધ્યતે હિ સ્વપ્નોપલબ્ધં વસ્તુ પ્રતિબુદ્ધસ્ય મિથ્યા મયોપલબ્ધો મહાજનસમાગમ ઇતિ, નહ્યસ્તિ મમ મહાજનસમાગમો નિદ્રાલગ્નં તુ મે મનો બભૂવ તેનૈષા ભ્રાન્તિરુદ્બભૂવેતિ ।
એવં માયાદિષ્વપિ ભવતિ યતાવિધં બાધઃ ।
નૈવં જાગરિતોપલબ્ધં વસ્તુ સ્તમ્ભાદિકં કસ્યાઞ્ચિદપ્યવસ્થાયાં બાધ્યતે ।
અપિચ સમૃતિરેષા યત્સ્વપ્નદર્શનમ્ ।
ઉપલબ્ધિસ્તુ જાગરિતદર્શનમ્ ।
સ્મૃત્યુપલબ્ધયોશ્ચ પ્રત્યક્ષમન્તરં સ્વયમનુભૂયતેર્ઽથવિપ્રયોગસંયોગાત્મકમિષ્ટં પુત્રં સ્મરામિ નોપલભ ઉપલબ્ધુમિચ્છામીતિ ।
તત્રૈવંસતિ ન શક્યતે વક્તું મિથ્યા જાગરિતોપલબ્ધિરૂપલબ્ધિત્વાત્સ્વપ્નોપલબ્ધિવદિત્યુભયોરન્તરં સ્વયમનુભવતા ।
નચ સ્વાનુભવાપલાપઃ પ્રાજ્ઞમાનિભિર્યુક્તઃ કર્તુમ્ ।
અપિચાનુભવવિરોધપ્રસઙ્ગાજ્જાગરિતપ્રત્યયાનાં સ્વતો નિરાલમ્બનતાં વક્તુમશક્નુવતા સ્વપ્નપ્રત્યયસાધર્મ્યાદ્વક્તુમિષ્યતે ।
નચ યો યસ્ય સ્વતો ધર્મો ન સંભવતિ સો ઽન્યસ્ય સાધર્મ્યાત્તસ્ય સંભવિષ્યતિ ।
નહ્યગ્નિરુષ્ણો ઽનુભૂયમાન ઉદકસાધર્મ્યાચ્છીતો ભવિષ્યતિ ।
દર્શિતં તુ વૈધર્મ્યં સ્વપ્નજાગરિતયોઃ ॥ 29 ॥
fન્: નિદ્રાલગ્નિમિતિ કરણદોષાભિધાનમ્ ।
સંસ્કારમાત્રજં હિ વિજ્ઞાનં સમૃતિઃ ।
પ્રમાણજો ઽનુભવ ઉપલબ્ધિઃ ।
ન ભાવો ઽનુપલબ્ધેઃ

યદપ્યુક્તં વિનાપ્યર્થેન જ્ઞાનવૈચિત્ર્યં વાસનાવૈચિત્ર્યાદેવાવકલ્પ્યત ઇતિ ।
તત્પ્રતિવક્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નભાવો વાસનાનામુપપદ્યેત ત્વત્પક્ષે ઽનુપલબ્ધેર્બાહ્યાનામર્થાનામ્ ।
અર્થોપલબ્ધિનિમિત્તા હિ પ્રત્યર્થં નાનારૂપા વાસના ભવન્તિ ।
અનુપલભ્યમાનેષુ ત્વર્થેષુ કિંનિમિત્તા વિચિત્રા વાસના ભવેયુઃ ।
અનાદિત્વે ઽપ્યન્ધપરંપરાન્યાયેનાપ્રતિષ્ઠૈવાનવસ્થા વ્યવહારલોપિની સ્યાન્નાભિપ્રાયસિદ્ધિઃ ।
યાવપ્યન્યવ્યતિરેકાવર્થાપલાપિનોપન્યસ્તૌ વાસનાનિમિત્તમેવેદં જ્ઞાનજાતં નાર્થનિમિત્તમિતિ, તાવપ્યેવંસતિ પ્રત્યુક્તૌ દ્રષ્ટવ્યૌ ।
વિનાર્ઽથોપલબ્ધ્યા વાસનાનુપપત્તેઃ ।
અપિચ વિનાપિ વાસનાભિરર્થોપલબ્ધ્યુપગમાદ્વિના ત્વર્થોપલબ્ધ્યા વાસનોત્પત્ત્યનભ્યુપગમાદર્થસદ્ભાવમેવાન્વયવ્યતિરેકાવપિ પ્રતિષ્ઠાપયતઃ ।
અપિચ વાસના નામ સંસ્કારવિશેષાઃ ।
સંસ્કારાશ્ચ નાશ્રયમન્તરેણાવકલ્પ્યન્તે ।
એવં લોકે દૃષ્ટત્વાત્ ।
નચ તવ વાસનાશ્રયઃ કશ્ચિદસ્તિ પ્રમાણતો ઽનુપલબ્ધેઃ ॥ 30 ॥
fન્: ભાવ ઉત્પત્તિઃ સત્તા વા ।
ક્ષણિકત્વાચ્ ચ

યદપ્યાલયવિજ્ઞાનં નામ વાસનાશ્રયત્વેન પરિકલ્પિતં તદપિ ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાદનવસ્થિતસ્વરૂપં સત્પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનવન્ન વાસનાનામધિકરણં ભવિતુમર્હતિ ।
નહિ કાલત્રયસંબન્ધિન્યેકસ્મિન્નન્વયિન્યસતિ કૂટસ્થે વા સર્વાર્થદર્શિનિ ।
દેશકાલનિમિત્તાપેક્ષવાસનાધાનસ્મૃતિપ્રતિસંધાનાદિવ્યવહારઃ સંભવતિ ।
સ્થિરસ્વરૂપત્વે ત્વાલયવિજ્ઞાનસ્ય સિદ્ધાન્તહાનિઃ ।
અપિચ વિજ્ઞાનવાદે ઽપિ ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમસ્ય સમાનત્વાદ્યાનિ બાહ્યાર્થવાદે ક્ષણિકત્વનિબન્ધનાનિ દૂષણાન્યુદ્ભાવિતાનિ ઽઉત્તરોત્પાદે ચ પૂર્વનિરોધાત્ઽ ઇત્યેવમાદીનિ તાનીહાપ્યનુસંધાતવ્યાનિ ।
એવમેતૌ દ્વાવપિ વૈનાશિકપક્ષૌ નિરાકૃતૌ બાહ્યાર્થવાદિપક્ષો વિજ્ઞાનવાદિપક્ષશ્ચ ।
શૂન્યવાદિપક્ષસ્તુ સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષિદ્ધ ઇતિ તન્નિરાકરણાય નાદરઃ ક્રિયતે ।
નહ્યયં સર્વપ્રમાણપ્રસિદ્ધો લોકવ્યવહારો ઽન્યત્તત્ત્વમનધિગમ્ય શક્યતે ઽપહ્નોતુમપવાદાભાવ ઉત્સર્ગપ્રસિદ્ધેઃ ॥ 31 ॥
fન્: નાદરઃ ક્રિયતે સૂત્રાન્તરાણિ ન રચ્યન્ત એતાન્યેવાવૃત્ત્યા યોજયન્તે ।
સર્વથાનુપપત્તેશ્ ચ

કિં બહુના ।
સર્વપ્રકારેણ યથાયથાયં વૈનાશિકસમય ઉપપત્તિમત્ત્વાય પરીક્ષ્યતે તથાતથા સિકતાકૂપવદ્વિદીર્યત એવ ।
ન કાઞ્ચિદપ્યત્રોપપત્તિં પશ્યામઃ ।
અતશ્ચાનુપપન્નો વૈનાશિકતન્ત્રવ્યવહારઃ ।
અપિચ બાહ્યાર્થવિજ્ઞાનશૂન્યવાદત્રયમિતરેતરવિરુદ્ધમુપદિશતા સુગતેન સ્પષ્ટીકૃતમાત્મનો ઽસંબદ્ધપ્રલાપિત્વં, પ્રદ્વેષો વા પ્રજાસુ વિરુદ્ધાર્થપ્રતિપત્ત્યા વિમુહ્યેયુરિમાઃ પ્રજા ઇતિ ।
સર્વથાપ્યનાદરણીયો ઽયં સુગતસમયઃ શ્રેયસ્કામૈરિત્યભિપ્રાયઃ ॥ 32 ॥
fન્: વેદબાહ્યા અત્ર પ્રજા ગ્રાહ્યાઃ ।
6 એકસ્મિન્નસંભવાધિકરણમ્ । સૂ. 33-36
નૈકસ્મિન્ન્ અસંભવાત્

નિરસ્તઃ સુગતસમયઃ ।
વિવસનસમય ઇદાનીં નિરસ્યતે ।
સપ્ત ચૈષાં પદાર્થાઃ સંમતા જીવાજીવાસ્રવસંવરનિર્જરબન્ધમોક્ષા નામ ।
સંક્ષેપતસ્તુ દ્વાવેવ પદાર્થૌ જીવાજીવાખ્યૌ ।
યથાયોગં તયોરેવેતરાન્તર્ભાવાદિતિ મન્યન્તે ।
તયોરિમમપરં પ્રપઞ્ચમાચક્ષતે પઞ્ચાસ્તિકાયા નામ- જીવાસ્તિકાયઃ પુદ્ગલાસ્તિકાયો ધર્માસ્તિકાયો ઽધર્માસ્તિકાય આકાશાસ્તિકાયશ્ચેતિ ।
સર્વેષામપ્યેષામવાન્તરપ્રભેદાન્બહુવિધાન્સ્વસમયપરિકલ્પિતાન્વર્ણયન્તિ ।
સર્વત્ર ચેમં સપ્તભઙ્ગીનયં નામ ન્યાયમવતારયન્તિ ।
સ્યાદસ્તિ, સ્યાન્નાસ્તિ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ, સ્યાદવક્તવ્યઃ, સ્યાદસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચ, સ્યાન્નાસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચ, સ્યાદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચાવક્તવ્યશ્ચેતિ ।
એવમેવૈકત્વનિત્યત્વાદિષ્વપીમં સપ્તભઙ્ગીનયં યોજયન્તિ ।
અત્રાચક્ષ્મહે- નાયમભ્યુપગમો યુક્ત ઇતિ કુતઃ ।
એકસ્મિન્નસંભવાત્ ।
નહ્યેકસ્મિન્ધર્મિણિ યુગપત્સદસત્ત્વાદિવિરુદ્ધધર્મસમાવેશઃ સંભવતિ શીતોષ્ણવત્ ।
ય એતે સપ્તપદાર્થા નિર્ધારિતા એતાવન્ત એવંરૂપાશ્ચેતિ તે તથૈવ વા સ્યુર્નૈવ વા તથા સ્યુઃ ।
ઇતરથા હિ તથા વા સ્યુરતથા વેત્યનિર્ધારિતરૂપં જ્ઞાનં સંશયજ્ઞાનવદપ્રમાણમેવ સ્યાત્ ।
નન્વનેકાત્મકં વસ્ત્વિતિ નિર્ધારિતરૂપમેવ જ્ઞાનમુત્પદ્યમાનં સંશયજ્ઞાનવન્નાપ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
નિરઙ્ કુશં હ્યનેકાન્તત્વં સર્વવસ્તુષુ પ્રતિજાનાનસ્ય નિર્ધારણસ્યાપિ વસ્તુત્વવિશેષાત્સ્યાદિતિ સ્યાનવ્નાસ્તીત્યાદિવિકલ્પોપનિપાતાદિનિર્ધારણાત્મકતૈવ સ્યાત્ ।
એવં નિર્ધારયિતુર્નિર્ધારણફલસ્ય ચ સ્યાત્પક્ષે ઽસ્તિતા સ્યાચ્ચ પક્ષે નાસ્તીતિ ।
એવંસતિ કથં પ્રમાણભૂતઃ સંસ્તીર્થકરઃ પ્રમાણપ્રમેયપ્રમાતૃપ્રમિતષ્વનિર્ધારિતાસૂપદેષ્ટું શક્નુયાત્ ।
કથં વા તદભિપ્રાયાનુસારિણસ્તદુપદિષ્ટેર્ઽથે ઽનિર્ધારિતરૂપે પ્રવર્તેરન્ ।
ઐકાન્તિકફલત્વનિર્ધારણે હિ સતિ તત્સાધનાનુષ્ઠાનાય સર્વો લોકો ઽનાકુલઃ પ્રવર્તતે નાન્યથા ।
અતશ્ચાનિર્ધાર્તાર્થં શાસ્ત્રં પ્રણયન્મત્તોન્મત્તવદનુપાદેયવચનઃ સ્યાત્ ।
તથા પઞ્ચાનામસ્તિકાયાનાં પઞ્ચત્વસંખ્યાસ્તિ વા નાસ્તિ વેતિ વિકલ્પ્યમાના સ્યાત્તાવદેકસ્મિન્પક્ષે, પક્ષાન્તરે તુ ન સ્યાદિત્યતો ન્યૂનસંખ્યાત્વમધિકસંખ્યાત્વં વા પ્રાપ્નુયાત્ ।
નચૈષાં પદાર્થાનામવક્તવ્યત્વં સંભવતિ ।
અવક્તવ્યાશ્ચેન્નોચ્યેરન્ ।
ઉચ્યન્તે ચાવક્તવ્યાશ્ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
ઉચ્યમાનાશ્ચ તથૈવાવધાર્યન્તે નાવધાર્યન્ત ઇતિ ચ ।
તથા તદવધારણફલં સમ્યગ્દર્શનમસ્તિ વા નાસ્તિ વા, એવં તદ્વિપરીતમસમ્યગ્દર્શનમપ્યસ્તિ વા નાસ્તિ વેતિ પ્રલપન્મત્તોન્મત્તપક્ષસ્યૈવ સ્યાન્ન પ્રત્યાયિતવ્યપક્ષસ્ય ।
સ્વર્ગાપવર્ગયોશ્ચ પક્ષે ભાવઃ પક્ષે ચાભાવસ્તથા પક્ષે નિત્યતા પક્ષે ચાનિત્યતેત્યનવધારણાયાં પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ ।
અનાદિસિદ્ધજીવપ્રભૃતીનાં ચ સ્વશાસ્ત્રાવધૃતસ્વભાવાનામયથાવધૃતસ્વભાવત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
એવં જીવાદિષુ પદાર્થેષ્વેકસ્મિન્ધર્મિણિ સત્ત્વાસત્ત્વયોર્વિરુદ્ધયોર્ધર્મયોરસંભવાત્સત્ત્વે ચૈકસ્મિન્ધર્મે ઽસત્ત્વસ્ય ધર્માન્તરસ્યાસંભવાદસત્ત્વે ચૈવં સત્ત્વસ્યાસંભવાદસંગતમિદમાર્હતં મતમ્ ।
એતેનૈકાનેકનિત્યાનિત્યવ્યતિરિક્તાવ્યતિરિક્તાદ્યનેકાન્તાભ્યુપગમા નિરાકૃતા મન્તવ્યાઃ ।
યત્તુ પુદ્ગલસંજ્ઞકેભ્યો ઽણુભ્યઃ સંગાતાઃ સંભવન્તીતિ કલ્પયન્તિ તત્પૂર્વેણૈવાણુવાદનિરાકરણેન નિરાકૃતં ભવતીત્યતો ન પૃથક્તન્નિરાકરણાય પ્રયત્યતે ॥ 33 ॥
fન્: જીવાજીવૌ ભોક્તૃભોગ્યૌ, વિષયાભિમુખ્યેનેનિદ્રિયાણાં પ્રવૃત્તિરાસ્રવઃ, તાં સંવૃણોતીતિ સંવરો યમનિયમાદિઃ, નિર્જરયતિ નાશયતિ કલ્મષમિતિ નિર્જરસ્તપ્તશિલારોહણાદિઃ, બન્ધઃ કર્મ, મોક્ષઃ કર્મપાશનાશે સત્યલોકાકાશપ્રવિષ્ટસ્ય સતતોર્ધ્વગમનમ્ ।
અસ્તિકાયશબ્દઃ સાંકેતિકઃ પદાર્થવાચી ।
જીવશ્ચાસાવસ્તિકાયશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
પૂર્યન્તે ગન્તીતિ પુદ્ગલાઃ પરમાણુસંઘાઃ કાયાઃ ।
સપ્તાનાંસ્તિત્વાદીનાં ભઙ્ગાનાં સમાહારઃ સપ્તભઙ્ગી તસ્યા નયો ન્યાયઃ ।
એવં ચાત્માકાર્ત્સ્ન્યમ્

યથૈકસ્મિન્ધર્મિણિ વિરુદ્ધધર્માસંભવો દોષઃ સ્યાદ્વાદે પ્રસક્ત એવમાત્મનો ઽપિ જીવસ્યાકાર્ત્સ્ન્યમપરો દોષઃ પ્રસજ્યેત ।
કથમ્ ।
શરીરપરમાત્માણો હિ જીવ ઇત્યાર્હતા મન્યન્તે ।
શરીરપરિમાણતાયાં ચ સત્યામકૃત્સ્નો ઽસર્વગતઃ પરિચ્છિન્ન આત્મેત્યતો ઘટાદિવદનિત્યત્વમાત્મનઃ પ્રસજ્યેત ।
શરીરીણાં ચાનવસ્થિતપરિમાણત્વાન્મનુષ્યજીવો મનુષ્યશરીરપરિમાણો ભૂત્વા પુનઃ કેનચિત્કર્મવિપાકેન હસ્તિજન્મ પ્રાપ્નુવન્ન કૃત્સ્નં હસ્તિશરીરં વ્યાપ્નુયાત્ ।
પુત્તિકાજન્મ ચ પ્રાપ્મુવન્ન કૃત્સ્નઃ પુત્તિકાશરીરે સંમીયેત ।
સમાન એષ એકસ્મિન્નપિ જન્મનિ કૌમારયૌવનસ્થવિરેષુ દોષઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અન્તાવયવો જીવસ્તસ્ય ત એવાવયવા અલ્પે શરીરે સંકુચેયુર્મહતિ ચ વિકુચેયુરિતિ ।
તેષાં પુનરનન્તાનાં જીવાવયવાનાં સમાનદેશત્વં પ્રતિહન્યતે વા નવેતિ વક્તવ્યમ્ ।
પ્રતિઘાતે તાવન્નાનન્તાવયવાઃ પરિચ્છિન્ને દેશે સંમીયેરન્ ।
અપ્રતિઘાતે ઽપ્યેકાવયવદેશત્વોપપત્તેઃ સર્વેષામવયવાનાં પ્રથિમાનુપપત્તેર્જીવસ્યાણુમાત્રત્વપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
અપિચ શરીરમાત્રપરિચ્છિન્નાનાં જીવાવયવાનામાનન્ત્યં નોત્પ્રેક્ષિતુમપિ શક્યમ્ ॥ 34 ॥
fન્: કર્મવિપાકઃ કર્મણામભિવ્યક્તિઃ ।
અથ પ્રયાયેણ બૃહચ્છરીરપ્રતિપત્તૌ કેચિજ્જીવાવયવા ઉપગચ્છન્તિ તનુશરીરપ્રતિપત્તૌ ચ કેચિદપગચ્છન્તીત્યુચ્યેત તત્રાપ્યુચ્યતે-
ન ચ પર્યાયાદ્ અપ્ય્ અવિરોધો વિકારાદિભ્યઃ

નચ પર્યાયેણાપ્યવયવોપગમાપગમાભ્યામેતદ્દેહપરિમાણત્વં જીવસ્યાવિરોધેનોપપાદયિતું શક્યતે ।
કુતઃ ।
વિકારાદિદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
અવયવોપગમાપગમાભ્યાં હ્યનિશમાપૂર્યમાણસ્યાપક્ષીયમાણસ્ય ચ જીવસ્ય વિક્રિયાવત્ત્વં તાવદપરિહાર્યમ્, વિક્રિયાવત્ત્વે ચ ચર્માદિવદનિત્યં પ્રસજ્યેત ।
તતશ્ચ બન્ધમોક્ષાભ્યુપગમો બાધ્યેત કર્માષ્ટકપરિવેષ્ટિતસ્ય જીવસ્યાલાબુવત્સંસારસાગરે નિમગ્નસ્ય બન્ધનોચ્છેદાદૂર્ધ્વગામિત્વં ભવતીતિ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
આગચ્છતામપગચ્છતાં ચાવયવાનામાગમાપાયધર્મવત્ત્વાદેવાનામાત્વં શરીરાદિવત્ ।
તતશ્ચાવસ્થિતઃ કશ્ચિદવયવ આત્મેતિ સ્યાત્ ।
નચ સ નિરૂપયિતું શક્યતે ઽયમસાવિતિ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
આગચ્છન્તશ્ચૈતે જીવાવયવાઃ કુતઃ પ્રાદુર્ભવન્ત્યપગચ્છન્તશ્ચ ક્વ વા લીયન્ત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
નહિ ભૂતેભ્યઃ પ્રાદુર્ભવેયુર્ભૂતેષુ ચ નિલીયેરન્, અભૌતિકત્વાજ્જીવસ્ય ।
નાપિ કશ્ચિદન્યઃ સાધારણો ઽસાધારણો વા જીવાનામવયવાધારો નિરૂપ્યતે પ્રમાણાભાવાત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
અનવધૃતસ્વરૂપશ્ચૈવંસત્યાત્મા સ્યાત્ ।
આગચ્છતામપગચ્છતાં ચાવયવાનામનિયતપરિમાણત્વાત્ ।
અત એવમાદિદોષપ્રસઙ્ગાન્ન પર્યાયેણાપ્યવયવોપગમાપગમાવાત્મન આશ્રયિતું શક્યતે ।
અથવા પૂર્વેણ સૂત્રેણ શરીરપરિમાણસ્યાત્મન ઉપચિતાપચિતશરીરાન્તરપ્રતિપત્તાવકાર્ત્સ્ન્યપ્રસઞ્જનદ્વારેણાનિત્યતાયાં ચોદિતાયાં પુનઃ પર્યાયેણ પરિમાણાનવસ્થાને ઽપિ સ્રોતઃસંતાનનિત્યતાન્યાયેનાત્મનો નિત્યતા સ્યાત્ ।
યથા રક્તપટાનાં વિજ્ઞાનાનવસ્થાને ઽપિ તત્સંતાનનિત્યતા તદ્વદ્ધિસિચામપીત્યાશઙ્ક્યાનેન સૂત્રેણોત્તરમુચ્યતે ।
સંતાનસ્ય તાવદવસ્તુત્વે નૈરાત્મ્યવાદપ્રસઙ્ગઃ ।
વસ્તુત્વે ઽપ્યાત્મનો વિકારાદિદોષપ્રસઙ્ગાદસ્ય પક્ષસ્યાનુપપત્તિરિતિ ॥ 35 ॥
fન્: દેહભેદેન પરિમાણસ્યાત્મનશ્ચાનવસ્થાને ઽપિ નાશે ઽપિ સ્રોતઃપ્રવાહઃ ।
વિગતં સિગ્ વસ્ત્રં વિસિચો દિગમ્બરાસ્તેષામિત્યર્થઃ ।
અન્ત્યાવસ્થિતેશ્ ચોભયનિત્યત્વાદ્ અવિશેષઃ

અપિચાન્ત્યસ્ય મોક્ષાવસ્થાભાવિનો જીવપરિમાણસ્ય નિત્યત્વમિષ્યતે જૈનૈઃ ।
તદ્વત્પૂર્વયોરપ્યવિદ્યમધ્યમયોર્જીવપરિમાણયોર્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદવિશેષપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
એકશરીરપરિમાણતૈવ સ્યાન્નોપચિતાપચિતશરીરાન્તરપ્રાપ્તિઃ ।
અથવાન્ત્યસ્ય જીવપરિમાણસ્યાવસ્થિતત્વાત્પૂર્વયોરપ્યવસ્થયોરવસ્થિતપરિમાણ એવ જીવઃ સ્યાત્, તતશ્ચાવિશેષેણ સર્વદૈવાણુર્મહાન્વા જીવો ઽભ્યુપગન્તવ્યો ન શરીરપરિમાણઃ ।
અતશ્ચ સૌગતવદાર્હતમપિ મતમસંગતમિત્યુપેક્ષિતવ્યમ્ ॥ 36 ॥
પત્યધિકરણમ્ । સૂ. 37-41
પત્યુર્ અસામઞ્જસ્યાત્

ઇદાનીં કેવલાધિષ્ઠાત્રીશ્વરકારણવાદઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
તત્કથમવગમ્યતે ।
ઽપ્રકૃતિશ્ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્ઽ ઽઅભિધ્યોપદેશાચ્ચઽ (બ્ર. 1.4.23,24) ઇત્યત્ર પ્રકૃતિભાવેનાધિષ્ઠાતૃભાવેન ચોભયસ્વભાવસ્યેશ્વરસ્ય સ્વયમેવાચાર્યેણ પ્રતિષ્ઠાપિતત્વાત્ ।
યદિ પુનરવિશેષેણેશ્વરકારણવાદમાત્રમિહ પ્રતિષિધ્યેત પૂર્વોત્તરવિરોધાદ્વ્યાહતાભિવ્યાહારઃ સૂત્રકાર ઇત્યેતદાપદ્યેત ।
તસ્માદપ્રકૃતિરધિષ્ઠાતા કેવલં નિમિત્તકારણમીશ્વર ઇત્યેષ પક્ષો વેદાન્તવિહિતબ્રહ્મૈકત્વપ્રતિપક્ષત્વાદ્યત્નેનાત્ર પ્રતિષિધ્યતે ।
સા ચેયં વેદબાહ્યેશ્વરકલ્પનાનેકપ્રકારા ।
કેચિત્તાવત્સાંખ્યયોગવ્યપાશ્રયાઃ કલ્પયન્તિ પ્રધાનપુરુષયોરધિષ્ઠાતા કેવલં નિમિત્તકારણમીશ્વર ઇતરેતરવિલક્ષણાઃ પ્રધાનપુરુષેશ્વરા ઇતિ ।
માહેશ્વરાસ્તુ મન્યન્તે કાર્યકારણયોગવિધિદુઃખાન્તાઃ પઞ્ચ પદાર્થાઃ પશુપતિનેશ્વરેણ પશુપાશવિમોક્ષણાયોપદિષ્ટાઃ પશુપતિરીશ્વરો નિમિત્તકારણમિતિ વર્ણયન્તિ ।
તથા વૈશેષિકાદયો ઽપિ કેચિત્કથઞ્ચિત્સ્વપ્રક્રિયાનુસારેણ નિમિત્તકારણમીશ્વર ઇતિ વર્ણયન્તિ ।
અત ઉત્તરમુચ્યતે- ઽપત્યુરસામઞ્જસ્યાત્ઽ ઇતિ ।
પત્યુરીશ્વરસ્ય પ્રધાનપુરુષયોરધિષ્ઠાતૃત્વેન જગત્કારણત્વં નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્ ।
અસામઞ્સ્યાત્ ।
કિં પુનરસામઞ્જસ્યમ્ ।
હીનમધ્યમોત્તમભાવેન હિ પ્રાણિભેદાન્વિદધત ઈશ્વરસ્ય રાગદ્વેષાદિદોષપ્રસક્તેરસ્મદાદિવદનીશ્વરત્વં પ્રસજ્યેત ।
પ્રાણિકર્માપેક્ષિતત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્મેશ્વરયોઃ પ્રવર્ત્યપ્રવર્તયિતૃત્વે ઇતરેતરાશ્રયદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાનાદિત્વાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
વર્તમાનકાલવદતીતેષ્વપિ કાલેષ્વિતરેતરાશ્રયદોષાવિશેષાદન્ધપરમ્પરાન્યાયાપત્તેઃ ।
અપિચ ઽપ્રવર્તનાલક્ષણા દોષાઃઽ (ન્યાયસૂ. 1.1.18) ઇતિ ન્યાયવિત્સમયઃ ।
નહિ કશ્ચિદદોષપ્રયુક્તઃ સ્વાર્થે પરાર્થે વા પ્રવર્તમાનો દૃશ્યતે ।
સ્વાર્થપ્રયુક્ત એવ ચ સર્વો જનઃ પરાર્થે ઽપિ પ્રવર્તત ઇત્યેવમપ્યસામઞ્જસ્યં, સ્વાર્થવત્ત્વાદીશ્વરસ્યાનીશ્વરત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
પુરુષવિશેષત્વાભ્યુપગમાચ્ચેશ્વરસ્ય પુરુષસ્ય ચૌદાસીન્યાભ્યુપગમાદસામઞ્જસ્યમ્ ॥ 37 ॥
fન્: સાંખ્યયોગવ્યપાશ્રયાઃ હિરણ્યગર્ભપતઞ્જલિપ્રભૃતયઃ ।
માહેશ્વરાશ્ચત્વારઃ - શૈવાઃ, પાશુપતાઃ, કારુણિકસિદ્ધાન્તિનઃ, કાપાલિકાશ્ચેતિ ।
પશવો જીવાસ્તેષાં પાશો બન્ધસ્તન્નાશાયેત્યર્થઃ ।
સંબન્ધાનુપપત્તેશ્ ચ

પુનરપ્યસ્માઞ્જસ્યમેવ ।
નહિ પ્રધાનપુરુષવ્યતિરિક્ત ઈશ્વરો ઽન્તરેણસંબન્ધં પ્રધાનપુરુષયોરીશિતા ।
ન તાવત્સંયોગલક્ષણઃ સંબન્ધઃ સંભવતિ, પ્રધાનપુરુષેશ્વરાણાં સર્વગતત્વાન્નિરવયવત્વાચ્ચ ।
નાપિ સમવાયલક્ષણઃ સંબન્ધઃ, આશ્રયાશ્રયિભાવાનિરૂપણાત્ ।
નાપ્યન્યઃ કશ્ચિત્કાર્યગમ્યઃ સંબન્ધઃ શક્યતે કલ્પયિતું, કાર્યકારણભાવસ્યૈવાદ્યાપ્યસિદ્ધત્વાત્ ।
બ્રહ્મવાદિનઃ કથમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્ય તાદાત્મ્યલક્ષણસંબન્ધોપપત્તેઃ ।
અપિચાગમબલેન બ્રહ્મવાદી કારણાદિસ્વરૂપં નિરૂપયતીતિ નાવશ્યં તસ્ય યથાદૃષ્ટમેવ સર્વમભ્યુપગન્તવ્યમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
પરસ્ય તુ દૃષ્ટાન્તબલેન કારણાદિસ્વરૂપં નિરૂપયતો યથાદૃષ્ટમેવ સર્વમભ્યુપગન્તવ્યમિત્યયમસ્ત્યતિશયઃ ।
પરસ્યાપિ સર્વજ્ઞપ્રણીતાગમસદ્ભાવાત્સમાનમાગમબલમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇતરેતરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાદાગમપ્રત્યયત્વાત્સર્વજ્ઞત્વસિદ્ધિઃ સર્વજ્ઞપ્રત્યયાચ્ચાગમસિદ્ધિરિતિ ।
તસ્માદનુપપન્ના સાંખ્યયોગવાદિનામીશ્વરકલ્પના ।
એવમન્યાસ્વપિ વેદબ્રહ્માસ્વીશ્વરકલ્પનાસુ યથાસંભવમસામઞ્જસ્યં યોજયિતવ્યમ્ ॥ 38 ॥
અધિષ્ઠાનાનુપપત્તેશ્ ચ

ઇતશ્ચાનુપપત્તિસ્તાર્કિકપરિકલ્પિતસ્યેશ્વરસ્ય ।
સ હિ પરિકલ્પ્યમાનઃ કુમભકાર ઇવ મૃદાદીનિ પ્રધાનાદીન્યધિષ્ઠાય પ્રવર્તયેત્ ।
નચૈવમુપપદ્યતે ।
નહ્યપ્રત્યક્ષં રૂપાદિહીનં ચ પ્રધાનમીશ્વરસ્યાધિષ્ઠેયં સંભવતિ મૃદાદિવૈલક્ષણ્યાત્ ॥ 39 ॥
કરણવચ્ ચેન્ ન ભોગાદિભ્યઃ

।
સ્યાદેતત્ ।
યથા કરણગ્રામં ચક્ષુરાદિકમપ્રત્યક્ષં રૂપાદિહીનં ચ પુરુષો ઽધિતિષ્ઠત્યેવં પ્રધાનમપીશ્વરો ઽધિષ્ઠાસ્યતીતિ ।
તથાપિ નોપપદ્યતે ।
ભોગાદિદર્શનાદ્ધિ કરણગ્રામસ્યાધિષ્ઠિતત્વં ગમ્યતે ।
નચાત્ર ભોગાદયો દૃશ્યન્તે ।
કરણગ્રામસામ્યે વાભ્યુપગમ્યમાને સંસારિણામિવેશ્વરસ્યાપિ ભોગાદયઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
અન્યથા વા સૂત્રદ્વયં વ્યાખ્યાયતે- અધિષ્ઠાનાનુપપત્તેશ્ચ ઇતશ્ચાનુપપત્તિસ્તાર્કિકપરિકલ્પિસ્યેશ્વરસ્ય ।
સાધિષ્ઠાનો હિ લોકે સશરીરો રાજા રાષ્ટ્રસ્યેશ્વરો દૃશ્યતે ન નિરધિષ્ઠાનઃ ।
અતશ્ચ તદ્દૃષ્ટાન્તવશેનાદૃષ્ટમીશ્વરં કલ્પયિતુમિચ્છત ઈશ્વરસ્યપિ કિઞ્ચિચ્છરીરં કરણાયતનં વર્ણયિતવ્યં સ્યાત્ ।
નચ તદ્વર્ણયિતું શક્યતે ।
સૃષ્ટ્યુત્તરકાલભાવિત્વાચ્છરીરસ્ય પ્રાક્સૃષ્ટેસ્તદનુપપત્તેઃ ।
નિરધિષ્ઠાનત્વે ચેશ્વરસ્ય પ્રવર્તકત્વાનુપપત્તિઃ ।
એવં લોકે દૃષ્ટત્વાત્ ।
ઽકરણવચ્ચેન્ન ભોગાદિભ્યઃઽ ।
અથ લોકદર્શનાનુસારેણેશ્વરસ્યાપિ કિઞ્ચિત્કારણાનામાયતનં શરીરં કામેન કલ્પ્યેત ।
એવમપિ નોપપદ્યતે ।
સશરીરત્વે હિ સતિ સંસારિવદ્ભોગાદિપ્રસઙ્ગાદીશ્વરસ્યાપ્યનીશ્વરત્વં પ્રસજ્યેત ॥ 40 ॥
fન્: ભોગઃ સુખદુઃખાનુભવઃ ।
આદિપદાદ્વિષયાનુભવગ્રહઃ ।
કરણાન્યત્ર સન્તીતિ કરણવચ્છરીરમ્ ।
અન્તવત્ત્વમ્ અસર્વજ્ઞતા વા

ઇતશ્ચાનુપપત્તિસ્તાર્કિકપરિકલ્પિતસ્યેશ્વરસ્ય ।
સ હિ સર્વજ્ઞસ્તૈરભ્યુપગમ્યતે ઽનન્તશ્ચ ।
અનન્તં ચ પ્રધાનમનન્તાશ્ચ પુરુષા મિથો ભિન્ના અભ્યુપગમ્યતે ।
તત્ર સર્વજ્ઞેશ્વરેણ પ્રધાનસ્ય પુરુષાણામાત્મનશ્ચેયત્તા પરિચ્છિદ્યેત વા ન વા પરિચ્છિદ્યેત ।
ઉભયથાપિ દોષો ઽનુષક્ત એવ ।
કથમ્ ।
પૂર્વસ્મિંસ્તાવદ્વિકલ્પ ઇયત્તાપરિચ્છિન્નત્વાત્પ્રધાનપુરુષેશ્વરાણામન્તવત્ત્વમવશ્યં ભાવ્યેવં લોકે દૃષ્ટત્વાત્ ।
યદ્ધિ લોક ઇયત્તાપરિચ્છિન્નં વસ્તુ પટાદિ તદન્તવદ્દૃષ્ટં તથા પ્રધાનપુરુષેશ્વરત્રયમપીયત્તાપરિચ્છિન્નત્વાદન્તવત્સ્યાત્ ।
સંખ્યાપરિમાણં તાવત્પ્રધાનપુરુષેશ્વરત્રયરૂપેણ પરિચ્છિન્નમ્ ।
સ્વરૂપપરિમાણમપિ તદ્ગતમીશ્વરેણ પરિચ્છિદ્યેતેતિ ।
પુરુષગતા ચ મહાસંખ્યા ।
તતશ્ચેયત્તાપરિચ્છિન્નાનાં મધ્યે યે સંસારિણઃ સંસારાન્મુચ્યન્તે તેષાં સંસારો ઽન્તવાન્સંસારિત્વં ચ તેષામન્તવત્ ।
એવમિતરેષ્વપિ ક્રમેણ મુચ્યમાનેષુ સંસારસ્ય સંસારિણાં ચાન્તવત્ત્વં સ્યાત્ ।
પ્રધાનં ચ સવિકારં પુરુષાર્થમીશ્વરસ્યાધિષ્ઠેયં સંસારિત્વેનાભિમતં તચ્છૂન્યતાયામીશ્વરઃ કિમધિતિષ્ઠેત્ ।
કિંવિષયે વા સર્વજ્ઞતેશ્વરતે સ્યાતામ્ ।
પ્રધાનપુરુષેશ્વરાણાં ચૈવમન્તવત્ત્વે સત્યાદિમત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
આદ્યન્તવત્ત્વે ચ શૂન્યવાદપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ મા ભૂદેષ દોષ ઇત્યુત્તરો વિકલ્પો ઽભ્યુપગમ્યેત ન પ્રધાનસ્ય પુરુષાણામાત્મનશ્ચેયત્તેશ્વરેણ પરિચ્છિદ્યત ઇતિ, તત ઈશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞત્વાભ્યુપગમહાનિરપરો દોષઃ પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદપ્યસંગતસ્તાર્કિકપરિગૃહીત ઈશ્વરકારણવાદઃ ॥ 41 ॥
fન્: સંખ્યા વા પરિમાણં વેયત્તા ।
8 ઉત્પત્ત્યસંભવાધિકરણમ્ । સૂ. 42-45
ઉત્પત્ત્યસંભવાત્

યેષામપ્રકૃતિરધિષ્ઠાતા કેવલનિમિત્તકારણમીશ્વરો ઽભિમતસ્તેષાં પક્ષઃ પ્રત્યાખ્યાતઃ ।
યેષાં પુનઃ પ્રકૃતિશ્ચાધિષ્ઠાતા ચોભયાત્મકં કારણમીશ્વરો ઽભિમતસ્તેષાં પક્ષઃ પ્રત્યાખ્યાયયતે ।
નનુ શ્રુતિસમાશ્રયણેનાપ્યેવંરૂપ એવેશ્વરઃ પ્રાઙ્નિર્ધારિતઃ પ્રકૃતિશ્ચાધિષ્ઠાતા ચેતિ ।
શ્રુત્યનુસારિણી ચ સ્મૃતિઃ પ્રમાણમિતિ સ્થિતિઃ ।
તત્કસ્ય હેતોરેષ પક્ષઃ પ્રત્યાચિખ્યાસિત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- યદ્યપ્યેવજાતીયકોંઽશઃ સમાનત્વાન્ન વિસંવાદગોચરો ભવત્ત્યસ્તિત્વંશાન્તરં વિસંવાદસ્થાનમિત્યતસ્તત્પ્રત્યાખ્યાનાયારમભઃ ।
તત્ર ભાગવતા મન્યન્તે ।
ભગવાનેવૈકો વાસુદેવો નિરઞ્જનજ્ઞાનસ્વરૂપઃ પરમાર્થતત્ત્વં, સ ચતુર્ધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પ્રતિષ્ઠિતો વાસુદેવવ્યૂહરૂપેણ સંકર્ષણવ્યૂહરૂપેણ પ્રદ્યુમ્નવ્યૂહરૂપેણાનિરુદ્ધવ્યૂહરૂપેણ ચ ।
વાસુદેવો નામ પરમાત્મોચ્યતે ।
સંકર્ષણો નામ જીવઃ ।
પ્રદ્યુમ્નો નામ મનઃ ।
અનિરુદ્ધો નામાહઙ્કારઃ ।
તેષાં વાસુદેવઃ પરા પરકૃતિરિતરે સંકર્ષણાદયઃ કાર્યમ્ ।
તમિત્થંભૂતં પરમેશ્વરં ભગવન્તમભિગમનોપાદાનેજ્યાસ્વાધ્યાયયોગૈર્વર્ષશતમિષ્ટ્વા ક્ષીણક્લેશો ભગવન્તમેવ પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
તત્ર યત્તાવદુચ્યેત યો ઽસૌ નારાયણઃ પરો ઽવ્યક્તાત્પ્રસિદ્ધઃ પરમાત્મા સર્વાત્મા સ આત્માનાત્માનમનેકધા વ્યૂહ્યાવસ્થિત ઇતિ, તન્ન નિરાક્રિયતે, ઽસ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિઽ (છા. 7.26.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ પરમાત્મનો ઽનેકધાભાવસ્યાધિગતત્વાત્ ।
યદપિ તસ્ય ભગવતો ઽભિગમનાદિલક્ષણમારાધનમજસ્રમનન્યચિત્તતયાભિપ્રેયતે,
તદપિ ન પ્રતિષિધ્યતે ।
શ્રુતિસ્મૃત્યોરીશ્વરપ્રણિધાનસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
યત્પુનરિદમુચ્યતે વાસુદેવાત્સંકર્ષણ ઉત્પદ્યતે સંકર્ષણાચ્ચ પ્રદ્યુમ્નઃ પ્રદ્યુમ્નાચ્ચાનિરુદ્ધ ઇતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - ન વાસુદેવસંજ્ઞકાત્પરમાત્મનઃ સંકર્ષણસંજ્ઞકસ્ય જીવસ્યોત્પત્તિઃ સંભવતિ ।
અનિત્યત્વાદિદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉત્પત્તિમત્ત્વે હિ જીવસ્યાનિત્યત્વાદયો દોષાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
તતશ્ચ નૈવાસ્ય ભગવત્પ્રાપ્તિર્મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
કારણપ્રાપ્તૌ કાર્યસ્ય પ્રવિલયપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રતિષેધિષ્યતિ ચાચાર્યો જીવસ્યોત્પત્તિમ્- ઽનાત્માશ્રુતેર્નિત્યત્વાચ્ચ તાભ્યઃઽ (બ્ર.સૂ. 2.3.17) ઇતિ ।
તસ્માદસંગતૈષા કલ્પના ।
fન્: વ્યૂહો મૂર્તિઃ ।
વાક્કાયચેતસામવધાનપૂર્વકં દેવતાગૃહગમનમભિગમનમ્, પૂજાદ્રવ્યાણામર્જનમુપાદાનમ્, ઇજ્યા પૂજા, સ્વાધ્યાયો ઽષ્ટાક્ષરાદિજપઃ, યોગો ધ્યાનમ્ ।
ન ચ કર્તુઃ કરણમ્

ઇતશ્ચાસંગતૈષા કલ્પના ।
યસ્માન્ન હિ લોકે કર્તુર્દેવદત્તાદેઃ કરણં પરશ્વાદ્યુત્પદ્યમાનં દૃશ્યતે ।
વર્ણયન્તિ ચ ભાગવતાઃ કર્તુર્જીવાત્સંકર્ષણસંજ્ઞકાત્કરણં મનઃ પ્રદ્યુમ્નસંજ્ઞકમુત્પદ્યતે ।
કર્તૃજાચ્ચ તસ્માદનિરુદ્ધસંજ્ઞકો ઽહઙ્કાર ઉત્પદ્યત ઇતિ ।
નચૈતદ્દૃષ્ટાન્તમન્તરેણાધ્યવસાતું શક્નુમઃ ।
નચૈવંભૂતાં શ્રુતિમુપલભામહે ॥ 43 ॥
વિજ્ઞાનાદિભાવે વા તદપ્રતિષેધઃ

અથાપિ સ્યાન્ન ચૈતે સંકર્ષણાદયો જીવાદિભાવેનાભિપ્રેયન્તે કિં તર્હીશ્વરા એવૈતે સર્વે જ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તિબલવીર્યતેજોભિરૈશ્વર્યૈર્ધર્મૈરન્વિતા અભ્યુપગમ્યન્તે વાસુદેવા એવૈતે સર્વે નિર્દેષા નિરધિષ્ઠાન નિરવદ્યાશ્ચેતિ ।
તસ્માન્નાયં યથાવર્ણિત ઉત્પત્ત્યસંભવો દોષઃ પ્રાપ્નોતીતિ ।
અત્રોચ્યતે- એવમપિ તદપ્રતિષેધ ઉત્પત્ત્યસંભવસ્યાપ્રતિષેધઃ પ્રાપ્નોત્યેવામુત્પત્ત્યસંભવો દોષઃ પ્રકારાન્તરેણેત્યભિપ્રાયઃ ।
કથમ્ ।
યદિ તાવદયમભિપ્રાયઃ પરસ્પરભિન્ના એવૈતે વાસુદેવાદયશ્ચત્વાર ઈશ્વરાસ્તુલ્યધર્માણો નૈષામેકાત્મકત્વમસ્તીતિ, તતો ઽનેકેશ્વરકલ્પનાનાર્થક્યમ્, એકેનૈવેશ્વરેણેશ્વરકાર્યસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધાન્તહાનિશ્ચ ।
ભગવાનેકૈકો વાસુદેવઃ પરમાર્થતત્ત્વમિત્યભ્યુપગમાત્ ।
અથાયમભિપ્રાય એકસ્યૈવ ભગવત એતે ચત્વારો વ્યૂહાસ્તુલ્યધર્માણ ઇતિ, તથાપિ તદવસ્થ એવોત્પત્ત્યસંભવઃ ।
નહિ વાસુદેવાત્સંકર્ષણસ્યોત્પત્તિઃ સંભવતિ સંકર્ષણાચ્ચ પ્રદ્યુમ્નસ્ય પ્રદ્યુમ્નાચ્ચાનિરુદ્ધસ્ય, અતિશયાભાવાત્ ।
ભવિતવ્યં હિ કાર્યકારણયોરતિશયેન યથા મૃદ્ઘટયોઃ ।
નહ્યસત્યતિશયે કાર્યં કારણમિત્યવકલ્પતે ।
નચ પઞ્ચરાત્રસિદ્ધાન્તિભિર્વાસુદેવાદિષ્વેકસ્મિન્સર્વેષુ વા જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિતારતમ્યકૃતઃ કશ્ચિદ્ભેદો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
વાસુદેવા એવ હિ સર્વે વ્યૂહા નિર્વિશેષા ઇષ્યન્તે ।
નચૈતે ભગવદ્વ્યૂહાશ્ચતુઃસંખ્યાયામેવાવતિષ્ઠેરન્, બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તસ્ય સમસ્તસ્યૈવ જગતો ભગવદ્વ્યૂહત્વાવગમાત્ ॥ 44 ॥
fન્: નિર્દેષા રાગાદિશૂન્યાઃ, નિરધિષ્ઠાના પ્રકૃત્યજન્યાઃ, નિરવદ્યા નાશાદિરહિતા ઇત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિષેધાચ્ ચ