બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.6

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને અગસ્ત્યયાત્રાજનાર્દનાવિર્ભાવો નામ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
અથોપવેશ્ય ચૈવૈનમાસને પરમાદ્ભુતે ।
હયાનનમુપાગત્યાગસ્ત્યો વાક્યં સમબ્રવીત્

ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સર્વસિદ્ધાન્તવિત્તમ્ ।
લોકાભ્યુદયહેતુર્હિ દર્શનં હિ ભવાદૃશામ્

આવિર્ભાવં મહાદેવ્યાસ્તસ્યા રૂપાન્તરાણિ ચ ।
વિહારશ્ચૈવ મુખ્યા યે તાન્નો વિસ્તરતો વદ

હયગ્રીવ ઉવાચ
અનાદિરખિલાધારા સદસત્કર્મરૂપિણી ।
ધ્યાનૈકદૃશ્યા ધ્યાનાઙ્ગી વિદ્યાઙ્ગી હૃદયાસ્પદા

આત્મૈક્યાદ્વ્યક્તિમાયાતિ ચિરાનુષ્ઠાનગૌરવાત્

આદૌ પ્રાદુરભૂચ્છક્તિર્બ્રહ્મણો ધ્યાનયોગતઃ ।
પ્રકૃતિર્નામ સા ખ્યાતા દેવાનામિષ્ટસિદ્ધિદા

દ્વિતીયમુદભૂદ્રૂપં પ્રવૃત્તે ઽમૃતમન્થને ।
શર્વસંમોહજનકમવાઙ્મનસગોજરમ્

યદ્દર્શનાદભૂદીશઃ સર્વજ્ઞો ઽપિ વિમોહિતઃ ।
વિસૃજ્ય પાર્વતીં શીઘ્રન્તયા રુદ્ધો ઽતનોદ્રતમ્

તસ્યાં વૈ જનયામાસ શાસ્તારમસુરાર્દનમ્

અગસ્ત્ય ઉવાચ
કથં વૈ સર્વભૂતેશો વશી મન્મથ શાસનઃ ।
અહો વિમોહિતો દેવ્યા જનયામાસ ચાત્મજમ્

હયગ્રીવ ઉવાચ
પુરામરપુરાધીશો વિજયશ્રીસમૃદ્ધિમાન્ ।
ત્રૈલોક્યં પાલયામાસ સદેવાસુરમાનુષમ્

કૈલાસશિખરાકારં ગજેન્દ્રમધિરુહ્ય સઃ ।
ચચારાખિલલોકેષુ પૂજ્યમાનો ઽખિલૈરપિ ।
તં પ્રમત્તં વિદિત્વાથ ભવાનીપતિખ્યયઃ

દુર્વાસસમથાહૂય પ્રજિઘાય તદન્તિકમ્ ।
ખણ્ડાજિનધરો દણ્ડીધૂરિધૂસરવિગ્રહઃ ।
ઉન્મત્તરૂપધારી ચ યયૌ વિદ્યાધરાધ્વના

એતસ્મિન્નન્તરે કાલે કાચિદ્વિદ્યાધરાઙ્ગના ।
યદૃચ્છયાગતા તસ્ય પુરશ્ચારુતરાકૃતિઃ

ચિરકાલેન તપસા તોષયિત્વા પરાંબિકામ્ ।
તત્સમર્પિતમાલ્યં ચ લબ્ધ્વા સંતુષ્ટમાનસા

તાં દૃષ્ટ્વા મૃગુશાવાક્ષીમુવાચ મુનિપુઙ્ગવઃ ।
કુત્ર વા ગમ્યતે ભીરુ કુતો લબ્ધમિદં ત્વયા

પ્રણમ્ય સા મહાત્માનમુવાચ વિનયાન્વિતા ।
ચિરેણ તપસા બ્રહ્મન્દેવ્યા દત્તં પ્રસન્નયા

તછ્રુત્વા વચનં તસ્યાઃ સો ઽપૃચ્છન્માલ્યમુત્તમમ્ ।
પૃષ્ટમાત્રેણ સા તુષ્ટા દદૌ તસ્મૈ મહાત્મને

કરાભ્યાં તત્સમાદાય કૃતાર્થો ઽસ્મીતિ સત્વરમ્ ।
દધૌ સ્વશિરસા ભક્ત્યા તામુવાચાતિર્ષિતઃ

બ્રહ્માદીનામલભ્યં યત્તલ્લબ્ધં ભાગ્યતો મયા ।
ભક્તિરસ્તુ પદાંભોજે દેવ્યાસ્તવ સમુજ્જ્વલા

ભવિષ્યચ્છોભનાકારે ગચ્છ સૌમ્યે યથાસુખમ્ ।
સા તં પ્રણમ્ય શિરસા યયૌ તુષ્ટા યથાગતમ્

પ્રેષયિત્વા સ તાં ભૂયો યયૌ વિદ્યાધરાધ્વના ।
વિદ્યાધરવધૂહસ્તાત્પ્રતિજગ્રાહ વલ્લકીમ્

દિવ્યસ્રગનુલેપાંશ્ચ દિવ્યાન્યાભરણાનિ ચ ।
ક્વચિદ્ગૃહ્ણન્ક્વચિદ્ગા યન્ક્વચિદ્ધસન્

સ્વેચ્છાવિહારી સ મુનિર્યયૌ યત્ર પુરન્દરઃ ।
સ્વકરસ્થાં તતો માલાં શક્રાય પ્રદદૌ મુનિઃ

તાં ગૃહીત્વા ગજસ્કન્ધે સ્થાપયામાસ દેવરાટ્ ।
ગજસ્તુ તાં ગૃહીત્વાથ પ્રેષયામાસ ભૂતલે

તાં દૃષ્ટ્વા પ્રેષિતાં માલાં તદા ક્રોધેન તાપસઃ ।
ઉવાચ ન ધૃતા માલા શિરસા તુ મયાર્પિતા

ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યમત્તેન ભવતા હ્યવમાનિતા ।
મહાદેવ્યા ધૃતા યા તુ બ્રહ્માદ્યૈઃ પૂજ્યતેહિ સા

ત્વયા યચ્છાસિતો લોકઃ સદેવાસુરમાનુષઃ ।
અશોભનો હ્યતેજસ્કો મમ શાપાદ્ભવિષ્યતિ

ઇતિ શપ્ત્વા વિનીતેન તેન સંપૂજિતો ઽપિ સઃ ।
તૂષ્ણીમેવ યયૌ બ્રહ્મન્ભાવિકાર્યમનુસ્મરન્

વિજયશ્રીસ્તતસ્તસ્ય દૈત્યં તુ બલિમન્વગાત્ ।
નિત્યશ્રીર્નિત્યપુરુષં વાસુદેવમથાન્વગાત્

ઇન્દ્રો ઽપિ સ્વપુરં ગત્વા સર્વદેવસમન્વિતઃ ।
વિષણ્ણચેતા નિઃશ્રીકશ્ચિન્તયામાસ દેવરાટ્

અથામરપુરે દૃષ્ટ્વા નિમિત્તાન્યશુભાનિ ચ ।
બૃહસ્પતિં સમાહૂય વાક્યમેતદુવાચ હ

ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ ત્રિકાલજ્ઞાનકોવિદ ।
દૃશ્યતે ઽદૃષ્ટપૂર્વાણિ નિમિત્તાન્યશુભાનિ ચ

કિંફલાનિ ચ તાનિ સ્યુરુપાયો વાથ કીદૃશઃ ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવેન્દ્રસ્ય બૃહસ્પતિઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતો વાક્યં ધર્માર્થસહિતં શુભમ્

કૃતસ્ય કર્મણો રાજન્કલ્પકોટિશતૈરપિ ।
પ્રાયશ્ચિત્તોપભોગાભ્યાં વિના નાશો ન જાયતે

ઇન્દ્ર ઉવાચ
કર્મ વા કીદૃશં બ્રહ્મન્પ્રાયશ્ચિત્તં ચ કીદૃશમ્ ।
તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તન્મે વિસ્તરતો વદ

બૃહસ્પતિરુવાચ
હનનસ્તેયહિંસાશ્ચ પાનમન્યાઙ્ગનારતિઃ ।
કર્મ પઞ્ચવિધં પ્રાહુર્દુષ્કૃતં ધરણીપતેઃ

બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રગોતુરઙ્ગખરોષ્ટ્રકાઃ ।
ચતુષ્પદો ઽણ્ડજાબ્જાશ્ચ તિર્યચો ઽનસ્થિકાસ્તથા

અયુતં ચ સહસ્રં ચ શતં દશ તથા દશ ।
દશપઞ્ચત્રિરેકાર્ધમાનુપૂર્વ્યાદિદં ભવેત્

બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં સ્ત્રીણામુક્તાર્થે પાપમાદિશેત્ ।
પિતૃમાતૃગુરુસ્વામિ પુત્રાણાં ચૈવ નિષ્કૃતિઃ

ગુર્વાજ્ઞયા કૃતં પાપં તદાજ્ઞાલઙ્ઘનેર્ઽથકમ્ ।
દશબ્રાહ્મણભૃત્યર્થમેકં હન્યાદ્દ્વિજં નૃપઃ

શતબ્રાહ્મણભૃત્યર્થં બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણં તુ વા ।
પઞ્ચબ્રહ્મવિદામર્થે ત્રૈશ્યમેકં તુ દણ્ડયેત્

વૈશ્યં દશવિશામર્થે વિશાં વા દણ્ડયેત્તથા ।
તથા શતવિશામર્થે દ્વિજમેકં તુ દણ્ડયેત્

શૂદ્રાણાં તુ સહસ્રાણાં દણ્ડયેદ્બ્રાહ્મણં તુ વા ।
તચ્છતાર્થં તુ વા વૈશ્યં તદ્દશાર્દ્ધં તુ શૂદ્રકમ્

બન્ધૂનાં ચૈવ મિત્રાણામિષ્ટાર્થે તુ ત્રિપાદકમ્ ।
અર્થં કલત્રપુત્રાર્થે સ્વાત્માર્થે ન તુ કિઞ્ચન

આત્માનં હન્તુમારબ્ધં બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વિશમ્ ।
ગાં વા તુરગમન્યં વા હત્વા દોષૈર્ન લિપ્યતે

આત્મદારાત્મજભ્રાતૃબન્ધૂનાં ચ દ્વિજોત્તમ ।
ક્રમાદ્દશગુણો દોષો રક્ષણે ચ તથા ફલમ્

ભૂપદ્વિજશ્રોત્રિયવેદવિદ્વ્રતીવેદાન્તવિદ્વેદવિદાં વિનાશે ।
એકદ્વિપઞ્ચાશદથાયુતં ચ સ્યાન્નિષ્કૃતિશ્ચેતિ વદન્તિ સંતઃ

તેષાં ચ રક્ષણવિધૌ હિ કૃતે ચ દાને પૂર્વોદિતોત્તરગુણં પ્રવદન્તિ પુણ્યમ્ ।
તેષાં ચ દર્શનવિધૌ નમને ચકાર્યે શૂશ્રૂષણે ઽપિ ચરતાં સદૃશાંશ્ચ તેષામ્

સિંહવ્યાઘ્રમૃગાદીનિ લોકહિંસાકરાણિ તુ ।
નૃપો હન્યાચ્ચ સતતં દેવાર્થે બ્રાહ્મણાર્થકે

આપત્સ્વાત્માર્થકે ચાપિ હત્વા મેધ્યાનિ ભક્ષયેત્

નાત્માર્થે પાચયેદન્ન નાત્માર્થે પાચયેત્પશૂન્ ।
દેવાર્થે બ્રાહ્મણાર્થે વા પચમાનો ન લિપ્યતે

પુરા ભગવતી માયા જગદુજ્જીવનોન્મુખી ।
સસર્જ સર્વદેવાંશ્ચ તથૈવાસુરમાનુષાન્

તેષાં સંરક્ષણાર્થાય પશૂનપિ ચતુર્દશ ।
યજ્ઞાશ્ચ તદ્વિધાનાનિ કૃત્વા ચૈનાનુવાચ હ

યજધ્વં પશુભિર્દેવાન્વિધિનાનેન માનવાઃ ।
ઇષ્ટાનિ યે પ્રદાસ્યન્તિ પુષ્ટાસ્તે યજ્ઞભાવિતાઃ

એવં પ્રવર્તિતં ચક્રં નાનુવર્તયતીહ યઃ ।
દરિદ્રો નારકશ્ચૈવ ભવેજ્જન્મનિ જન્મનિ

દેવતાર્થે ચ પિત્રર્થે તથૈવાભ્યાગતે ગુરૌ ।
મહદાગમને ચૈવ હન્યાન્મેધ્યાન્પશૂન્દ્વિજઃ

આપત્સુ બ્રાહ્મણો માંસં મેધ્યમશ્નન્ન દોષભાક્ ।
વિહિતાનિ તુ કાર્યાણિ પ્રતિષિદ્ધાનિ વર્જયેત્

પુરાભૂદ્યુવનાશ્વસ્ય દેવતાનાં મહાક્રતુઃ ।
મમાયમિતિ દેવાનાં કલહઃ સમજાયત

તદા વિભજ્ય દેવાનાં માનુષાંશ્ચ પશૂનપિ ।
વિભજ્યૈકૈકશઃ પ્રદાદ્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

તતસ્તુ પરમા શક્તિર્ભૂતસંધસહાયિની ।
કુપિતાભૂત્તતો બ્રહ્મા તામુવાચ નયાન્વિતઃ

પ્રાદુર્ભૂતા સમુદ્વીક્ષ્ય ભૂતાનન્દભયાન્વિતઃ ।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતસ્તુત્વા પ્રસીદેતિ પુનઃ પુનઃ

પ્રાદુર્ભૂતા યતો ઽસિ ત્વં કૃતર્થો ઽસ્મિ પુરો મમ ।
ત્વયૈતદખિલં કર્મ નિર્મિતં સુશુભાશુભમ્

શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ચૈવ ત્વયૈવ પ્રતિપાદિતાઃ ।
ત્વયૈવ કલ્પિતા યાગા મન્મુખાત્તુ મહાક્રતૌ

યે વિભક્તાસ્તુ પશવો દેવાનાં પરમેશ્વરિ ।
તે સર્વે તાવકાઃ સંતુભૂતાનામપિ તૃપ્તયે

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે તેષાં પુર એવ પિતામહઃ ।
તદુક્તેનૈવ વિધિના ચકાર ચ મહાક્રતૂન્

ઇયાજ ચ પરાં શક્તિં હત્વા મેધ્યાન્પશૂનપિ ।
તત્તદ્વિભાગો વેદેષુ પ્રોક્તત્વાદિહ નોદિતઃ

સ્ત્રિયઃ શુદ્રાસ્તથા માંસમાદદ્યુર્બ્રાહ્મણં વિના ।
આપત્સુ બ્રાહ્મણો વાપિ ભક્ષયેદ્ગુર્વનુજ્ઞયા

શિવોદ્ભવમિદ પિણ્ડમત્યથ શિવતાં ગતમ્ ।
ઉદ્બુધ્યસ્વ પશો ત્વં હિ નાશિવઃ સઞ્છિવો હ્યસિ

ઈશઃ સર્વજગત્કર્તા પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથા ।
યતો વિશ્વાધિકો રુદ્રસ્તેન રુદ્રો ઽસિ વૈ પશો

અનેન તુરગં ગા વા ગજોષ્ટ્રમહિષાદિકમ્ ।
આત્માર્થં વા પરાર્થં વા હત્વા દોષૈર્ન લિપ્યતે

ગૃહાનિષ્ટકરાન્વાપિ નાગાખુબલિવૃશ્ચિકાન્ ।
એતદ્ગૃહાશ્રમસ્થાનાં ક્રિયાફલમભીપ્સતામ્ ।
મનઃસંકલ્પસિદ્ધાનાં મહતાં શિવવર્ચસામ્

પશુયજ્ઞેન ચાન્યેષામિષ્ટા પૂર્તિકરં ભવેત્ ।
જપહોમાર્ચનાદ્યૈસ્તુ તેષામિષ્ટં ચ સિધ્યતિ