બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.37

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને ચિન્તામણિગૃહાન્તરકથનં નામ ષટ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
હયગ્રીવ ઉવાચ
સર્વજ્ઞદ્યન્તરાલસ્યોપરિષ્ટાત્કલશોદ્ભવ ।
હસ્તવિંશતિરુન્નમ્રં ચતુર્નલ્વપ્રવિસ્તરમ્

વશિન્યાદ્યન્તરં જ્ઞેયં પ્રાગ્વત્સોપાનમન્દિરમ્ ।
સર્વરોગહરં નામ્ના તચ્ચક્રમિતિ વિશ્રુતમ્

વશિન્યાદ્યાસ્તત્ર દેવ્યઃ પૂર્વાદિદિગનુક્રમાત્ ।
સ્વરૈસ્તુ રહિતાસ્તત્ર પ્રથમા વશિનીશ્વરી

કવર્ગસહિતા પશ્ચાત્કામેશ્વર્યાખ્યવાહ્મયી ।
ચવર્ગજુષ્ટા વાગીશી મોદિની સ્યાત્તૃતીયકા

ટવર્ગમણ્ડિતાકારા વિમલાખ્યા સરસ્વતી ।
તવર્ગેણ તથોપેતા પઞ્ચમી વાક્પ્રધારણા

પવર્ગેણ પરિસ્ફીતા ષષ્ઠી તુ જયિની મતા ।
યાદિવર્ણચતુષ્કોણે સર્વૈશ્વર્યાદિવાઙ્મયી

સાધિકાક્ષરષટ્કેન કૌલિની ત્વષ્ટમી મતા ।
એતા દેવ્યો જપરતા મુક્તાભરણમણ્ડિતાઃ

સદા સ્ફુરદ્ગદ્યપદ્યલહરીલાલિતા મતાઃ ।
કાવ્યૈશ્ચ નાટકૈશ્ચૈવ મધુરૈઃ કર્ણહારિભિઃ ।
વિનોદયન્ત્યઃ શ્રીદેવીં વર્તન્તે કુમ્ભસમ્ભવઃ

એતા રહસ્યનામ્નૈવ ખ્યાતા વાતાપિતાપન ।
નાયિકા સ્વસ્ય ચક્રસ્ય સિદ્ધાનામ્ના પ્રકીર્તિતા

અસ્ય ચક્રસ્ય સંરક્ષાકારિણી ખેચરી મતા ।
વશિન્યાદ્યન્તરાલસ્યોપરિષ્ટાદ્વિન્ધ્યમર્દન

હસ્તવિંશતિરુન્નમ્રં ચતુર્નલ્વપ્રવિસ્તરમ્ ।
અસ્ત્રં ચક્રમિતિજ્ઞેયં તત્ર બાણાદિદેવતાઃ

પઞ્ચ બાણેશ્વરીદેવ્યઃ પઞ્ચ કામેશ્વરાશુગાઃ ।
અઙ્કુશદ્વિતયં દીપ્તમાદિસ્ત્રીપુંસયોર્દ્વયોઃ

ધનુર્દ્વયં ચ વિન્ધ્યારે નવ પુણ્ડ્રેષુ કલ્પિતમ્ ।
પાશદ્વયં ચ દીપ્તાભં ચત્વાર્યસ્ત્રાણિ કુમ્ભજ

કામેશ્વર્યાસ્તુ ચત્વારિ ચત્વારિ શ્રીમહેશિતુઃ ।
આહત્યાષ્ટાયુધાનીતિ પ્રજ્વલન્તિ વિભાન્તિ ચ

ભણ્ડાસુરમહાયુદ્ધે દુષ્ટદાનવશોણિતૈઃ ।
પીતૈરતીવ તૃપ્તાનિદિવ્યાસ્ત્રાણ્યતિ જાગ્રતિ

એતેષામાયુધાનાં તુ પરિવારાયુધાન્યલમ્ ।
વર્તન્તે ઽસ્ત્રાન્તરે તત્ર તેષાં સંખ્યા તુ કોટિશઃ

વજ્રશક્તિઃ શતઘ્ની ચ ભુશુણ્ડી મુસલં તથા ।
કૃપાણઃ પટ્ટિશં ચૈવ મુદ્ગરં ભિન્દિપાલકમ્

એવમાદીનિ શસ્ત્રાણિ સહસ્રાણાં સહસ્રશઃ ।
અષ્ટાયુધમહાશક્તીઃ સેવન્તે મદવિહ્વલાઃ

અથ શસ્ત્રાન્તરાલસ્યોપરિ વાતાપિતાપન ।
હસ્તવિંશતિરુન્નમ્રં ચતુર્નલ્વપ્રવિસ્તરમ્ ।
ધિષ્ણ્યં તુ સમયેશીનાં સ્થાનં ચ તિસૃણાં મતમ્

કામેશાદ્યાસ્તત્ર દેવ્યસ્તિસ્રો ઽન્યા તુ ચતુર્થિકા ।
સૈવ નિઃશેષવિશ્વાનાં સવિત્રી લલિતેશ્વરી

તિસૃણાં શૃણુ નામાનિ કામેશી પ્રથમા મતા ।
વજ્રેશી ભગમાલા ચ તાઃ સેવન્તે સહસ્રશઃ

સર્વેષાં દર્શનાનાં ચ યા દેવ્યો વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ ।
તાઃ સર્વાસ્તત્ર સેવન્તે કામેશાદિમહોદયાઃ

એતાસાંચ પ્રસંગેષુ નિત્યાનાં ચ પ્રસઞ્જને ।
ચક્રિણીનાં યોગિનીનાં શ્રીદેવી પૂરણાત્મિકા

યા કામેશ્વરદેવાઙ્કશાયિની લલિતાંબિકા ।
કામેશ્યાદિચતુર્થી સા નિત્યાનાં ષોડશી મતા

યોગિની ચક્રદેવીનાં નવમી પરિકીર્તિતા ।
સમયેશ્યન્તરાલસ્યોપરિષ્ટાદિલ્વલાન્તક

નાથાન્તરમિતિ પ્રોક્તં હસ્તવિંશતિરુન્નતમ્ ।
ચતુર્નલ્વપ્રવિસ્તારં પ્રાગ્વત્સોપાનમણ્ડિતમ્

તત્ર નાથામહાદેવ્યા યોગશાસ્ત્રપ્રવર્ત્તકાઃ ।
સર્વેષાં મન્ત્રગુરવઃ સર્વવિદ્યામહાર્ણવાઃ

ચત્વારો યાગનાથાશ્ચ લોકાનામિહ ગુપ્તયે ।
સૃષ્ટાઃ કામંશદેવેન તેષાં નામાનિ મે શૃણુ

મિત્રી ચ શોડિશશ્ચૈવ ચર્યાખ્યઃ કુમ્ભસમ્ભવ ।
તૈઃ સૃષ્ટા બહવો લોકારક્ષાર્થં પાદુકાત્મકાઃ

દિવ્યવિદ્યા માનવૌઘસિદ્ધૌઘાઃ સુરતાપસાઃ ।
પ્રાપ્તસાલોક્યસારૂપ્યસાયુજ્યાદિકસિદ્ધયઃ

મહાન્તો ગુરવસ્તાંસ્તુ સેવન્તે પ્રચુરા ગુરૂન્ ।
અથ નાથાન્તરાલસ્યોપરિષ્ટાદ્ધિષ્ણ્યમુત્તમમ્

હસ્તવિંશતિરુન્નમં ચતુર્નલ્વપ્રવિસ્તરમ્ ।
નિત્યાન્તરમિતિ પ્રોક્તં નિત્યાઃ પઞ્ચદશાત્ર વૈ

અથ કામેશ્વરી નિત્યા નિત્યા ચ ભગમાલિની ।
નિત્યક્લિન્ના અપિ તથા ભેરુણ્ડા વહ્નિવાસિની

મહાવજ્રેશ્વરી દૂતી ત્વરિતા કુલસુન્દરી ।
નિત્યા નીલપતાકા ચ વિજયા સર્વમઙ્ગલા

જ્વાલામાલિનિકા ચિત્રેત્યેતાઃ પઞ્ચદશોદિતાઃ ।
એતા દેવીસ્વરૂપાઃ સ્યુર્મહાબલપરાક્રમાઃ

પ્રથમા મુખ્યતિથિતાં પ્રાપ્તા વ્યાપ્ય જગત્ત્રયાઃ ।
કાલત્રિતયરૂપાશ્ચ કાલગ્રાસવિચક્ષણાઃ

બ્રહ્માદીનામશેષાણાં ચિરકાલમુપેયુષામ્ ।
તત્તત્કાલશતાયુષ્યરૂપા દેવ્યાજ્ઞયા સ્થિતાઃ

નિત્યોદ્યતા નિરાન્તકાઃ શ્રીપરાઙ્ગસમુદ્ભવાઃ ।
સેવન્તે જગતામૃદ્ધ્યૈ લલિતાં ચિત્સ્વરૂપિણીમ્

તાસાં ભવનતાં પ્રાપ્તા દીપ્તાઃ પઞ્ચદશેશ્વરાઃ ।
વિસૃષ્ટિબિન્દુચક્રે તુ ષોડશ્યા ભવનં મતમ્

અથ નિત્યાન્તરાલસ્યોપરિષ્ટાત્કુમ્ભસમ્ભવ ।
અઙ્ગદેવ્યન્તરં પ્રોક્તં હસ્તવિંશાતિરુન્નતમ્

ચતુર્નલ્વપ્રવિસ્તારં પ્રાગ્વત્સોપાનમન્દિરમ્ ।
તસ્મિન્હૃદયદેવ્યાદ્યાઃ શક્તયઃ સંતિ વૈ મુને

હૃદ્દેવી ચ શિરોદેવી શિખાદેવી તથૈવ ચ ।
વર્મદેવી દૃષ્ટિદેવી શસ્ત્રદેવી ષડીરિતાઃ

અત્યન્તસન્નિકૃષ્ટાસ્તાઃ શ્રીકામેશ્વરસુભ્રુવઃ ।
નવલાવણ્યપૂર્ણાઙ્ગ્યઃ સાવધાના ધૃતાયુધાઃ

પરિતો બિન્દુપીઠે ચ ભ્રામ્યન્તો દૃપ્તમૂર્તયઃ ।
લલિતાજ્ઞાપ્રવર્તિન્યો વશીનાં પીઠવર્તિકાઃ

અથાઙ્ગદેવ્યન્તરસ્યોપરિષ્ટાન્મણ્ડલાકૃતિ ।
બિન્દુનાદ મહાપીઠં દશહસ્તસમુન્નતમ્

નલ્વાષ્ટકપ્રવિસ્તારમુદ્યદાદિત્યસંનિભમ્ ।
બિન્દુપીઠમિદં જ્ઞેયં શ્રીપીઠમપિ ચેષ્યતે

મહાપીઠમિતિ જ્ઞેયં વિદ્યાપીઠમપીષ્યતે ।
આનન્દપીઠમપિ ચ પઞ્ચાશત્પીઠરૂપધૃક્

તત્ર શ્રીલલિતાદેવ્યાઃ પઞ્ચબ્રહ્મમયે મહત્ ।
જાગર્તિ મઞ્ચરત્નં તુ પ્રપઞ્ચત્રયમૂલકમ્

તસ્ય મઞ્ચસ્ય પાદાસ્તુ ચત્વારઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
દશહસ્તસમુન્નમ્રા હસ્તત્રિતયવિષ્ઠિતાઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનેશ્વરરૂપત્વમાગતાઃ ।
શક્તિભાવમનુપ્રાપ્તાઃ સદા શ્રીધ્યાનયોગતઃ

એકસ્તુ પઞ્ચપાદઃ સ્યાજ્જપાકુસુમસન્નિભઃ ।
બ્રહ્માત્મકઃ સ વિજ્ઞેયો વહ્નિદિગ્ભાગમાશ્રિતઃ

ચતુર્થો મઞ્ચપાદસ્તુ કર્ણિકારકસારરુક્ ।
ઈશ્વરાત્મા સ વિજ્ઞેય ઈશદિગ્ભાગમાશ્રિતઃ

એતે સર્વે સાયુધાશ્ચ સર્વાલઙ્કારભૂષિતાઃ ।
ઉપર્યધઃસ્તંભરૂપા મધ્યે પુરુષરૂપિણઃ

શ્રીધ્યાનમીલિતાક્ષાશ્ચ શ્રીધ્યાનાન્નિશ્ચલાઙ્ગકાઃ ।
તેષામુપરિ મઞ્ચસ્ય ફલકસ્તુ સદાશિવઃ

વિકાસિદાડિમચ્છાયશ્ચતુર્નલ્વપ્રવિસ્તરઃ ।
નલ્વષટ્કાયામવાંશ્ચ સદાભાસ્વરમૂર્તિમાન્

અઙ્ગદેવ્યન્તરારંભાન્મઞ્ચસ્ય ફલકાવધિ ।
ચિન્તામણિમયાઙ્ગાનિ તત્ત્વરૂપાણિ તાપસ

સોપાનાનિ વિભાસંતે ષટ્ત્રિંશદ્વૈ નિવેશનૈઃ ।
આરોહસ્ય ક્રમેણૈવ સોપાનાન્યભિદધ્મહે

ભૂમિરાપો ઽનલો વાયુરાકાશો ગન્ધ એવ ચ ।
રસો રૂપં સ્પર્શસંબ્દોપસ્થપાયુપદાનિ ચ

પાણિવાગ્ઘ્રાણજિહ્વાશ્ચત્વક્ ચક્ષુઃ શ્રોત્રમેવ ચ ।
અહઙ્કારશ્ચ બુદ્ધિશ્ચ મનઃ પ્રકૃતિપૂરુષૌ

નિયતિઃ કાલરાગૌ ચ કલા વિદ્યે ચ માયયા ।
શુદ્ધાવિદ્યેશ્વરસદાશિવશક્તિઃ શિવા ઇતિ

એતાઃ ષટ્ત્રિંશદાખ્યાતાસ્તત્ત્વસોપાનપઙ્ક્તયઃ ।
પૂષા સોપાનપઙ્ક્તિશ્ચ મઞ્ચપૂર્વદિશંશ્રિતાઃ

અથ મઞ્ચસ્યોપરિષ્ટાદ્ધંસતૂલિકતલ્પકઃ ।
હસ્તમાત્રં સમુન્નમ્રં ચતુર્નલ્વપ્રવિસ્તરમ્

પાદોપધાનમૂર્ધોપધાન દન્દ્વવિરાજિતમ્ ।
ગડ્ડકાનાં ચતુઃ ષષ્ટિશોભિતં પાટલત્વિષા

તસ્યોપરિષ્ટાત્કૌસુંભવસનેનોત્તરચ્છદઃ ।
શુચિના મૃદુના કૢપ્તઃ પદ્મરાગમણિત્વિષા

તસ્યોપરિ વસન્પૂર્વદિઙ્મુખો દયયાન્વિતઃ ।
શૃઙ્ગારવેષરુચિરસ્સદા ષોડશવાર્ષિકઃ

ઉદ્યદ્ભાસ્કરબિંબાભશ્ચતુર્હસ્તસ્ત્રિલોચનઃ ।
હારકેયૂરમુકુટકટકાદ્યૈરલઙ્કૃતઃ

કમનીયસ્મિતજ્યોત્સ્નામરિપૂર્ણકપોલભૂઃ ।
જાગર્તિ ભગવાનાદિદેવઃ કામેશ્વરઃ શિવઃ

તસ્યોત્સંગે સમાસીના તરુણાદિત્યપાટલા ।
સદા ષોડશવર્ષા ચ નવયૌવનદર્પિતા

અમૃષ્ટપદ્મરાગાભા ચન્દનાબ્જનખચ્છટા ।
યાવકશ્રીર્નિર્વ્યપેક્ષા પાદલૌહિત્યવાહિની

કલનિસ્વાનમઞ્જીરપતત્કઙ્કણમોહના ।
અનઙ્ગવરતૂણીરદર્પોન્મથનજઙ્ઘિકા

કરિશુણ્ડદોઃ કદલિકાકાન્તિતુલ્યોરુશોભિની ।
અરુણેન દુકૂલેન સુસ્પર્શેન તનીયસા ।
અલઙ્કૃતનિતંબાઢ્યા જઘનાભોગભાસુરા

અર્ધોરુકગ્રન્થિમતી રત્નકાઞ્ચીવિરાજિતા ।
નતનાભિમહાવર્તત્રિ વલ્યૂર્મિપ્રભાસરિત્

સ્તનકુડ્મલહિન્દોલમુક્તાદામશતાવૃતા ।
અતિપીવરવક્ષોજભારભઙ્ગુરમધ્યભૂઃ

શિરીષદામમૃદુલચ્છદાભાંશ્ચતુરો ભુજાન્

કેયૂરકઙ્કણશ્રેણીમણ્ડિતાન્સોર્મિકાઙ્ગુલીન્ ।
વહન્તી પતિસંસૃષ્ટશઙ્ખસુન્દરકન્ધરા

મુખદર્પણ વૃત્તાભચિબુકા પાટલાધરા ।
શુચિભિઃ પઙ્ક્તિશુદ્ધૈસ્ચ વિદ્યારૂપૈર્વિભાસ્વરૈઃ ।
કુન્દકુડ્મલલક્ષ્મીકૈર્દન્તૈર્દર્શિતચન્દ્રિકા

સ્થૂલમૌક્તિકસનદ્ધનાનાભરણભાસુરા ।
કેતકાન્તર્દલશ્રોણી દીર્ઘદીર્ઘવિલોચના

અર્ધેન્દુલલિતે ભાલે સમ્યક્કૢપ્તાલકચ્છટા ।
પાલીવતં સમાણિક્યકુણ્ડલામણ્ડિતશ્રુતિઃ

નવકર્પૂરકસ્તૂરીસદામોદિતવીટિકા ।
શરચ્ચઞ્ચન્નિશાનાથમણ્ડલીમધુરાનના

ચિન્તામણીનાં સારેણ કૢપ્તચારુકિરીટિકા ।
સ્ફુરત્તિલકરત્નાભભાલનેત્રવિરાજિતા

ગાઢાન્ધકારનિબિડક્ષામકુન્તલસંહતિઃ ।
સીમન્તરેશાવિન્યસ્તકિન્દૂરશ્રેણિભાસુરા

સ્ફુરચ્ચન્દ્રકલોત્તંસમદલોલવિલોચના ।
સર્વશૃઙ્ગારવેષાઢ્યા સર્વાભરણભૂષિતા

સમસ્તલોકમાતા ચ સદાનન્દવિવર્ધિની ।
બ્રહ્મવિષ્ણુગિરીશેશસદાશિવનિદાનભૂઃ

અપાઙ્ગરિઙ્ખત્કરુણાનિર્ઝરીતર્પિતાખિલા ।
ભાસતે સા ભગવતી પાપઘ્ની લલિતાંબિકા

અન્યદૈવતપૂજાનાં યસ્યાઃ પૂજાફલં વિદુઃ ।
યસ્યાઃ પૂજાફલં પ્રાહુયસ્યા એવ હિ પૂજનમ્

તસ્યાશ્ચ લલિતાદેવ્યા વર્ણયામિ કથં પુનઃ ।
વર્ષકોટિસહસ્રેણાપ્યેકાંશો વર્ણ્યતે ન હિ

વર્ણ્યમાના હ્યવાગ્રૂપા વાચસ્તસ્યાં કુતો ગતિઃ ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહ

બહુના કિમિહોક્તેન તત્ત્વભૂતમિદં શૃણુ ।
ન પક્ષપાતાન્ન સ્નેહાન્ન મોહાદ્વા મયોચ્યતે

સંતુ કલ્પતરોઃ શાખા લેખિન્યસ્તપસાં નિધે ।
મષીપાત્રાણિ સર્વે ઽપિ સપ્ત સંતુ મહાર્ણવાઃ

પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તીર્ણા ભૂમિઃ પત્રત્વમૃચ્છતુ ।
તસ્ય લેખનકાલો ઽસ્તુ પરાર્ધ્યાધિકવત્સરૈઃ

લિખન્તુ સર્વે લોકાશ્ચ પ્રત્યેકં કોટિબાહવઃ ।
સર્વે બૃહસ્પતિસમા વક્તારો યદિ કુંભજ

અથાપિ તસ્યાઃ શ્રીદેવ્યાઃ પાદાબ્જૈકાઙ્ગુલિદ્યુતેઃ ।
સહસ્રાંશેષ્વેકૈકાંશવર્ણના ન હિ જાયતે ।
અથ વા વૃત્તિરખિલા નિષ્ફલા તદ્ગુણસ્તુતૌ

બિન્દુપીઠસ્ય પરિતશ્ચતુરસ્રવયા સ્થિતા ।
મહામાયાજવનિકા લંબતે મેચકપ્રભા

દેવ્યા ઉપરિ હસ્તાનાં વિંશતિદ્વિતયોર્ધ્વતઃ ।
ઇન્દ્રગોપવિતાનં તુ બદ્ધં ત્રૈલોક્યદુર્લભમ્

તત્રાલઙ્કારજાલં તુ વર્તમાનં સુદુર્લભમ્ ।
મદ્વાણી વર્ણયિષ્યન્તી કણ્ઠ એવ હ્રિયા હતા

સૈવ જાનાતિ તત્સર્વં તત્રત્યમખિલં ગુણમ્ ।
મનસો ઽપિ હિ દૂરે તત્સૌભાગ્યં કેનવર્ણ્યતે

ઇત્થં ભણ્ડમહાદૈત્યવધાય લલિતાંબિકા ।
પ્રાદુર્ભુતા ચિદનલાદ્દગ્ધનિઃશેષદાનવા

દિવ્યશિલ્પિજનૈઃ કૢપ્તં ષોડશક્ષેત્રવેશનમ્ ।
અધિષ્ઠાય શ્રીનગરં સદા રક્ષતિ વિષ્ટપમ્

ઇત્થમેવ પ્રકારેણ શ્રીપુરાણ્યન્યકાન્યપિ ।
ન ભેદકો ઽપિ વિન્યાસો નામમાત્રં પુરાં ભિદા

નાનાવૃક્ષમહોદ્યાનમારભ્યેતિક્રમેણ યે ।
વદન્તિ શ્રીપુરકથાં તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

આકર્ણયન્તિ પૃચ્છન્તિ વિચિન્વન્તિ ચ યે નરાઃ ।
યે પુસ્તકે ધારયન્તિ તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

યે શ્રીપુરપ્રકારેણ તત્તત્સ્થાનવિભેદતઃ ।
કૃત્વા શિલ્પિજનૈઃ સર્વં શ્રીદેવ્યાયતનં મહત્ ।
સંપાદયન્તિ યે ભક્તાસ્તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્