બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.2

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ઉત્તરભાગે ચતુર્થ ઉપસંહારપાદે આભૂતસંપ્લવાખ્યવર્ણનં નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
વાયુરુવાચ
અસાધારણવૃત્તૈસ્તુ હુતશેષાદિભિર્જનૈઃ ।
ધર્મા વૈશેષિકાશ્ચૈવ આચીર્ણાઃ સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

તે દેવૈઃ સહ તિષ્ઠન્તિ મહર્લોકનિવાસિનઃ ।
ચતુર્દશૈતે મનવઃ કીર્તિતાઃ કીર્તિવર્દ્ધનાઃ

અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાશ્ચ યે ।
દેવાશ્ચ ઋષયશ્ચૈવ મનવઃ પિતરસ્તથા

સર્વે હ્યુક્તા મયાતીત મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ ।
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈર્ધાર્મિકૈઃ સહિતૈઃ સરૈઃ

તૈસ્તથાકારિભિર્યુક્તૈઃ શ્રદ્ધાવદ્ભિરદર્પિતૈઃ ।
વર્ણાશ્રમાણાન્ધર્મેષુ શ્રૌતસ્માર્ત્તેષુ સંસ્થિતૈઃ ।
વિનિવૃત્તાધિકારાસ્તે યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ

ઋષય ઊચુઃ
મહર્લ્લોકેતિ યત્પ્રોક્તં માતરિશ્વંસ્ત્વયા વિભોઃ

પ્રતિલોકે તુ કર્ત્તવ્યં તત્રકિં સમધિષ્ઠિતમ્ ।
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યં યથા તત્ત્વેન તત્ત્વવિત્

વાયુરુવાચ
ચતર્દશૈવ સ્થાનાનિ નિર્મિતાનિ મહર્ષિભિઃ ।
લોકાખ્યાનિ તુ યાનિ સ્યુર્યેષાં તિષ્ઠન્તિ માનવાઃ

સપ્ત તેષુ કૃતાન્યાહુરકૃતાનિ તુ સપ્ત વૈ ।
ભૂરાદયસ્તુ સત્યાન્તાઃ સપ્ત લોકાઃ કૃતાસ્ત્વિહ

અકૃતાનિ તુ સપ્તૈવ પ્રાકૃતાનિ તુ યાનિ વૈ ।
સ્થાનાનિ સ્થાનિભિઃ સાર્દ્ધં કૃતાનિ તુ નિબન્ધનમ્

પૃથિવી ચાન્તરીક્ષં ચ દિવ્યં યચ્ચ મહઃ સ્મૃતમ્ ।
સ્થાનાન્યેતાનિ ચત્વારિ સ્મૃતાન્યાવર્ણકાનિ ચ

ક્ષયાતિશયયુક્તાનિ તથાયુક્તાનિ ચક્ષતે ।
યાનિ નૈમિત્તિકાનિ સ્યુસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસંપ્લવાત્

જનસ્તપશ્ચ સત્યં ચ સ્થાનાન્યેતાનિ ત્રીણિ તુ ।
એકાન્તિકાનિ તાનિ સ્યુસ્તિષ્ઠન્તીહાપ્રસંયમાત્

વ્યક્તાનિ તુ પ્રવક્ષ્યામિ સ્થાનાન્યેતાનિ સપ્ત વૈ ।
ભૂર્લોકઃ પ્રથમસ્તેષાં દ્વિતીયસ્તુ ભુવઃ સ્મૃતઃ

સ્વસ્તૃતીયસ્તુ વિજ્ઞેયશ્ચતુર્થો વૈ મહઃ સ્મૃતઃ ।
જનસ્તુ પઞ્ચમો લોકસ્તપઃ ષષ્ઠો વિભાવ્યતે

સત્યસ્તુ સપ્તમો લોકો નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્ ।
ભૂરિતિ વ્યાહૃતેઃ પૂર્વ ભૂર્લોકશ્ચ તતો ઽભવત્

દ્વીતીયો ભુવ ઇત્યુક્ત અન્તરિક્ષં તતો ઽભવત્ ।
તૃતીયં સ્વરિતીત્યુક્તો દિવં પ્રાદુર્બભૂવ હ

વ્યાહારૈસ્ત્રિભિરેતૈસ્તુ બ્રહ્મા લોકમકલ્પયત્ ।
તતો ભૂઃ પાર્થિવો લોકો હ્યન્તરિક્ષં ભૂવઃ સ્મૃતમ્

સ્વર્લોકં વૈ દિવં હ્યેષ પુરાણે નિશ્ચયો ગતઃ ।
ભૂતસ્યાધિપતિશ્ચાગ્નિસ્તતો ભૂતપતિઃ સ્મૃતઃ

વાયુર્ભુવશ્ચાધિપતિસ્તેન વાયુર્ભુવસ્પતિઃ ।
દિવસ્ય સૂર્યો ઽધિપતિસ્તેન સૂર્યો દિવસ્પતિઃ

મહેતિ વ્યાત્દૃતેનૈવ મહર્લોકસ્તતો ઽભવત્ ।
વિનિવૃત્તાધિકારણાં દેવાનાં તત્ર વૈ ક્ષયઃ

જનસ્તુ પઞ્ચમો લોકસ્તસ્માજ્જાયન્તિ વૈ જનાઃ ।
તાસાં સ્વાયંભુવાદ્યાનાં પ્રજાનાં જનનાજ્જનઃ

યે તે સ્વાયંભુવાદ્યા હિ પુરસ્તાત્પરિકીર્ત્તિતાઃ ।
કલ્પ એતે યદા લોકે પ્રતિષ્ઠન્તિ તદા તપઃ

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યા યત્રાસન્નૂર્દ્ધ્વરેતસઃ ।
તપસા ભાવિતાત્માનસ્તત્ર સંતીતિ વા તપઃ

સત્યેતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દઃ સત્તામાત્રસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
બ્રહ્મલોકસ્તતઃ સત્યઃ સપ્તમઃ સ તુ ભાસ્વરઃ

ગન્ધર્વાપ્સરસો યક્ષા ગુહ્યકાસ્તુ સરાક્ષસાઃ ।
સર્વભૂતપિશાચાશ્ચ નાગાશ્ચ સહ માનુષૈઃ

સ્વર્લોકવાસિનઃ સર્વે દેવા ભુવિ નિવાસિનઃ ।
મરુતો માતરિશ્વાનો રુદ્રા દેવાસ્તથાશ્વિનૌ

અનિકેતાન્તરિક્ષાસ્તે ભુવર્લોકા દિવૌકસઃ ।
આદિત્યા ઋભવો વિશ્વે સાધ્યાશ્ચ પિતરસ્તથા

ઋષયોઙ્ગિર સશ્ચૈવ ભુવર્લોકં સમાશ્રિતાઃ ।
એતે વૈમાનિકા દેવાસ્તારાગ્રહનિવાસિનઃ

આરંભન્તે તુ તન્માત્રૈઃ શુદ્ધાસ્તેષાં પરસ્પરમ્ ।
શુક્રાદ્યાશ્ચક્ષુષાન્તાશ્ચ યે વ્યતીતા ભુવં શ્રિતાઃ

મહર્લોકશ્ચતુર્થસ્તુ તસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ ।
ઇત્યેતે ક્રમશઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મવ્યાહારસંભવાઃ

ભૂર્લોકપ્રથમા લોકા મહરન્તાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।
તાન્સર્વાન્સપ્તસૂર્યાસ્તે અર્ચિભિર્નિર્દહન્તિ વૈ

મારીચિઃ કશ્યપો દક્ષસ્તથા સ્વાયંભુવોઙ્ગિરાઃ ।
ભૃગુઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુરિત્યેવમાદયઃ

પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે વર્ત્તંન્ને તત્ર તૈઃ સહ ।
નિઃસત્ત્વા નિર્મમાશ્ચૈવ તત્ર તે હ્યૂર્દ્વરેતસઃ

ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યા વૈરાજાસ્તે તપોધનાઃ ।
મન્વન્તરાણાં સર્વેષાં સાવર્ણાનાં તતઃ સ્મૃતાઃ

ચતુર્દશાનાં સર્વેષાં પુનરાવૃત્તિહેતવઃ ।
યોગં તપશ્ચ સત્ત્વં ચ સમાધાય તદાત્મનિ

ષષ્ઠે કાલે નિવર્ત્તતે તદા પ્રાહુર્વિપર્યયાત્ ।
સત્યસ્તુ સપ્તમો લોકો હ્યપુનર્માર્ગગામિનામ્

બ્રહ્મલોકઃ સમાખ્યાતો હ્યપ્રતીઘાતલક્ષણઃ ।
પર્યાસપરિમાણેન ભૂર્લોકઃ સમભિસ્મૃતઃ

ભૂમ્યન્તરં યદાદિત્યાદન્તરિક્ષં ભુવઃ સ્મૃતમ્ ।
સૂર્યધ્રુવાન્તરં યચ્ચ સ્વર્ગલોકો દિવઃ સ્મૃતઃ

ધ્રુવાજ્જનાન્તરં યચ્ચ મહર્લોકઃ સ ઉચ્યતે ।
વ્યાખ્યાતાઃ સપ્તલોકાસ્તુ તેષાં વક્ષ્યામિ સિદ્ધયઃ

ભૂર્લોકવાસિનઃ સર્વે ઉન્નાદાસ્તુ રસાત્મકાઃ ।
ભુવિ સ્વર્ગે ચ યે સર્વે સોમપા આજ્યપાશ્ચ તે

ચતુર્થે યે ઽપિ વર્ત્તન્તે મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ ।
વિજ્ઞેયા માનસી તેષાં સિદ્ધિર્વૈ પઞ્ચલક્ષણા

સદ્યશ્ચોત્પદ્યતે તેષાં મનસા સર્વમીપ્સિતમ્ ।
એતે દેવા યજન્તે વૈ યજ્ઞૈઃ સર્વૈઃ પરસ્પરમ્

અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથા યે ચાપ્યનાગતાઃ ।
પ્રથમાનન્તરોદ્દિષ્ટા અન્તરાઃ સાંપ્રતૈઃ પુનઃ

નિવર્ત્તતે હિ સંબન્ધો ઽતીતે દેવગણે તપઃ ।
વિનિવૃત્તાધિકારાણાં સિદ્ધસ્તેષાં તુ માનસી

તષાં તુ માનસી જ્ઞેયા શુદ્ધા સિદ્ધિઃ પરસ્પરાત્ ।
ઉક્તા લોકાસ્તુ ચત્વારો જનસ્યાનુવિધિસ્તથા ।
સમાસેન મયા વિપ્રા ભૂયસ્તં વર્ત્તયામિ વઃ

વાયુરુવાચ
મરીચિઃ કશ્યપો દક્ષો વસિષ્ઠશ્ચાઙ્ગિરા ભૃગુઃ

પુલસ્ત્યઃ પુલહસ્છૈવ ક્રતુરિત્યેવામાદયઃ ।
પૂર્વં તે સંપ્રસૂયન્તે બ્રહ્મણો માનસા ઇહ

તતઃ પ્રજાઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય જનમેવાશ્રયન્તિ તે ।
કલ્પદાહેષુ તુ સદા તથા કાલેષુ તેષુ વૈ

ભૂરાદિષુ મહાન્તેષુ ભૃશં વ્યાપ્તે યથાગ્નિના ।
શિખાઃ સંવર્ત્તકાગ્નેર્યાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ સવાસનાઃ

યામાદયો ગણાઃ સર્વે મહર્લોકનિવાસિનઃ ।
મહર્લોકેષુ દીપ્તેષુ જનમેવાશ્રયન્તિ તે

સર્વે સૂક્ષ્મશરીરાસ્તે તત્રસ્થાશ્ચ ભવન્તિ તે ।
તેષાં તે તુલ્યસામર્થ્યા સ્તુલ્યમૂર્ત્તિધરાસ્તથા

જનલોકે વિવર્ત્તન્તે સંવર્ત્તઃ પ્લવતે જગત્ ।
વ્યુષ્ટાયાં તુ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તયોનિતઃ

અહરાદૌ પ્રસૂયન્તે પૂર્વવત્ક્રમશસ્ત્વિહ ।
સ્વાયંભુવાદયઃ સર્વે મરીચ્યન્તાસ્તુ સાધકાઃ

દેવાસ્તે વૈ પુનસ્તેષાં જાયન્તે નિધનેષ્વિહ ।
યામાદયઃ ક્રમેણૈવ કનિષ્ઠાદ્યાઃ પ્રજાપતેઃ

પૂર્વં પૂર્વે પ્રસૂયન્તે પશ્ચિમે પશ્ચિમાસ્તથા ।
દેવાન્વયે દેવતા હિ સપ્ત સંભૂત યઃ સ્મૃતાઃ

વ્યતીતાઃ કલ્પજાસ્તેષાં તિસ્રઃ શિષ્ટાસ્તથાપરે ।
આવર્ત્તમાના દેવાસ્તે ક્રમેણૈતેન સર્વશઃ

ગત્વા જવ જવીભાવં દશકૃત્વાઃ પુનઃ પુનઃ ।
તતસ્તે વૈ ગણાઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા ભાવેષ્વનિત્યતામ્

ભાવિનોર્ઽથસ્ય ચ બલાત્પુણ્યખ્યાતિબલેન ચ ।
નિવૃત્તવૃત્ત્યઃ સર્વે ઽત્રસ્થાઃ સુમનસસ્તથા

વૈરાજમુપપદ્યન્તે લોકાનુત્સૃજ્ય તં ગતાઃ ।
તતો ઽનેનૈવ કાલેન નિત્યયુક્તાસ્તપસ્વિનઃ

કથનાચ્ચૈવ ધર્મસ્ય તેષાં તે જજ્ઞિરે ઽન્વયે ।
ઇહોત્પન્નાસ્તતસ્તે વૈ સ્થાનાન્યાપૂરયન્ત્યુત

દેવત્વે ચ ઋષિત્વે ચ મનુષ્યત્વે ચ સર્વશઃ ।
એવં દેવગણાઃ સર્વે દશકૃત્વો નિવર્ત્યવૈ

વૈરાજેષૂપપન્નાસ્તે દશ તિષ્ઠન્ત્યુપપ્લવાન્ ।
પૂર્ણોપૂર્ણો તતઃ કલ્પેસ્થિત્વા વૈરાજકે પુનઃ

બ્રહ્મલોકે વિવર્ત્તન્તે પૂર્વપૂર્વક્રમેણ તુ ।
એતસ્મિન્બ્રહ્મલોકે તુ કલ્પે વૈરાજકે ગતે

વૈરાજઃ પુનરવ્યક્તે કલ્પસ્થાનમકલ્પયત્ ।
એવં પૂર્વાનુપૂર્વ્યેણ બ્રહ્મલોકગતેન વૈ

વૈરાજેષૂપપદ્યન્તે દશકૃત્વો વિવર્ત્યત ।
એવં દેવયુગાનીહ વ્યતીતાનિ સહસ્રશઃ

નિધનં બ્રહ્મલોકે તુ ગતાનામૃષિભિઃ સહ ।
ન શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ તેષાં વક્તું પ્રવિસ્તરમ્

અનાદિત્વાચ્ચ કાલસ્ય હ્યસંખ્યાનાચ્ચ સર્વશઃ ।
એવમેવ ન સંદેહો યથાવત્કથિતં મયા

તદુપશ્રુત્ય વાક્યાર્થમૃષયઃ સંશયાન્વિતાઃ ।
સૂતમાહુઃ પુરાણજ્ઞં વ્યાસશિષ્યં મહામતિમ્

ઋષય ઊચુઃ
વૈરાજાસ્તે યદાહારા યત્સત્ત્વાશ્ચ યદાશ્રયાઃ ।
તિષ્ઠન્તિ ચૈવ યત્કાલં તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્

તદુક્તમૃષિભિર્વાક્યં શ્રુત્વા લોકાર્થતત્ત્વવિત્ ।
સૂતઃ પૌરાણિકો વાક્યં વિનયેનેદમ બ્રવીત્

તતઃ પ્રાપ્ય તુ સર્વેશં શુદ્ધબુદ્ધિં તમાશ્રયત્ ।
આભૂતસંપ્લવાસ્તત્ર દશ તિષ્ઠન્તિ તે ઽજ્વરાઃ

સર્વે સૂક્ષ્મશરીરાસ્તે વિદ્વાંસો ઘનમૂર્તયઃ ।
સ્થિતલોકસ્થિતત્વાચ્ચ તેષાં ભૂતં ન વિદ્યતે

ઊચુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સિદ્ધાસ્તે યોગધર્મિણઃ ।
એવમેવ મહાભાગાઃ પ્રણવં સંપ્રવિશ્ય હ

બ્રહ્મલોકે પ્રવર્ત્તામસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવિષ્યતે ।
એવમુક્ત્વા તદા સર્વે બ્રહ્માણ્ડાધ્યવસાયિ નઃ

યાજયિત્વા તદાત્માનો વર્ત્તન્તે યોગધર્મિણઃ ।
તત્રૈવ સંપ્રલીયન્તે શાન્તા દીપર્ચિષો યથા

બ્રહ્મકાયમવર્ત્તન્ત પુન રાવૃત્તિદુર્લભમ્ ।
લોકં તં સમનુપ્રાપ્ય સર્વે તે ભાવનામયમ્

આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય અમૃતત્વાય તે ગતાઃ ।
વૈરાજેભ્યસ્તથૈવોર્દ્ધ્વ મન્તરે ષડ્ગુણે તતઃ

બ્રહ્મલોકઃ સમાખ્યાતો યત્ર બ્રહ્મા પુરોહિતઃ ।
તે સર્વે પ્રણવાત્માનો બુદ્ધિશુદ્ધતયા સ્થિતાઃ

આનન્દં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ય હ્યમૃતત્વં ભજન્ત્યુત ।
દ્વન્દ્વૈસ્તે નાભિભૂયન્તે ભાવત્રયવિવર્જિતાઃ

આધિપત્યં વિના તુલ્યા બ્રહ્મણસ્તે મહૌજસઃ ।
પ્રભાવવિજયૈશ્વર્યસ્થિતિવૈરાગ્યદર્શનઃ

તે બ્રહ્મલૌકિકાઃ સર્વે ગતિં પ્રાપ્યાનિવર્ત્તિનીમ્ ।
બ્રહ્મણા સહદેવૈશ્ચ સંપ્રાપ્તે પ્રતિસંચરે

તપસોંઽતે ક્રિયાત્માનો બુદ્ધાવસ્થા મનીષિણઃ ।
અવ્યક્તે સંપ્રલીયન્તે સર્વે તે ક્ષણદર્શિનઃ

ઇત્યેતદમૃતં શુક્રં નિત્યમક્ષયવ્યયમ્ ।
દેવર્ષયો બ્રહ્મસત્રં સનાતનમુપાસતે

અપુનર્મારકાદીનાં તેષાં ચૈવોદ્ધ્વરેતસામ્ ।
કર્માભ્યાસકૃતાં શ્રદ્ધાં વેદાન્તેષૂપલક્ષ્યતે

તત્ર તે ઽભ્યાસિનો યુક્તાઃ પરાં કાષ્ઠામુપાસતે ।
હિત્વા શરીરં પાપ્માનમમૃતત્વાય તે ગાતાઃ

વીતરાગા જિતક્રોધા નિર્મોહાઃ સત્યવાદિનઃ ।
શાન્તાઃ પ્રણિહિતાત્માનો દયાવન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ

નિઃસંગાઃ શુચયશ્ચૈવ બ્રહ્મસાયુજ્યગાઃ સ્મૃતાઃ ।
અકામયુક્તૈર્યે વીરાસ્તપોભિર્દગ્ધકિલ્બિષાઃ

તેષાંમભ્રંશિનો લોકા અપ્રમેયસુખાઃ સ્મૃતાઃ ।
એતદ્બ્રહ્મપદં દિવ્યં પરમે વ્યોમ્નિ ભાસ્વરમ્ ।
યત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ હ્યમરા બ્રહ્મણા સહ

ઋષય ઊચુઃ
કસ્માદેષુ પરાર્દ્ધંશ્ચ કશ્ચૈવ પર ઉચ્યતે ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ

સૂત ઉવાચ
શૃણુધ્વં મે પરાર્દ્ધસ્ય પરિસંખ્યાં પરસ્યચ

એકં દશશતં ચૈવ સહસ્રં ચૈવ સંખ્યાયા ।
વિજ્ઞેયમાસહસ્રં તુ સહસ્રાણિ દશાયુતમ્

એકં શતસહસ્રં તુ નિયુતં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ।
તથા શતસહસ્રાણાં દશપ્રયુતમુચ્યતે

તથા દશસહસ્રાણામયુતં કોટિરુચ્યતે ।
અર્બુદં દશકોટ્યસ્તુ હ્યબ્જં કોટિશતં વિદુઃ

સહસ્રમાપિ કોટીનાં ખર્વમાહુર્મનીષિણઃ ।
દશકોટિસહસ્રાણિ નિખર્વમિતિ તં વિદુઃ

શતં કોટિ સહસ્રાણાં શઙ્કુરિત્યભિધીયતે ।
સહસ્રં તુ સહસ્રાણાં કોટીનાં પદ્મમુચ્યતે

સહસ્રાણિ સહસ્રાણાં કોટીનાં દશધા પુનઃ ।
ગુણિતાનિ સમુદ્રં વૈ પ્રાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ

કોટીસહસ્રનિયુતમન્ત્યમિત્યભિધીયતે ।
કોટીસહસ્રપ્રયુતં મધ્યમિત્યભિસંજ્ઞિતમ્

કોટિકોટિસહસ્રં તુ પરાર્દ્ધ ઇતિ કીર્ત્યતે ।
પરાર્દ્ધં દ્વિગુણં ચાપિ પરમાહુર્મનીષિણઃ

શતમાહુઃ પરિવૃઢં સહસ્રં પરિપદ્મકમ્ ।
વિજ્ઞેયમયુતં તસ્માન્નિયુતં પ્રયુતં તતઃ

અર્બુદં ન્યર્બુદં ચૈવ ખર્બુદં ચ તતઃ સ્મૃતમ્ ।
ખર્વં ચૈવ નિખર્વં ચ શઙ્કુઃ પદ્મન્તથૈવ ચ

સમુદ્રમન્ત્યં મધ્યં ચ પરાર્દ્ધં ચ પરં તતઃ ।
એવમષ્ટાદશૈતાનિ સ્થાનાનિ ગણનાવિધૌ

શતાદીનિ વિજાનીયાત્સંજ્ઞિતાનિ મહર્ષિભિઃ ।
કલ્પસંખ્યાપ્રવૃત્તસ્ય પરાર્દ્ધો બ્રહ્મમઃ સ્મૃતઃ

તાવચ્છેષો ઽપિ કાલો ઽસ્ય તસ્યાન્તે પ્રતિતિષ્ઠતે ।
પર એવ પરાર્દ્ધશ્ચ સંખ્યાતઃ સંખ્યાયા મયા

યસ્માદસ્ય પરં વિર્યં પરમાયુઃ પરં તપઃ ।
પરા શક્તિઃ પરો ધર્મઃ પરાવિદ્યા પરા ધૃતિઃ

પરં બ્રહ્મ પરં જ્ઞાનં પરમૈશ્વર્યમેવ ચ ।
તસ્માત્પરતરં ભૂતં બ્રહ્મણો યન્ન વિદ્યતે

પરે સ્થિતો હ્યેષ પરઃ સર્વાર્થેવુ તતઃ પરમ્ ।
સંખ્યાતસ્તુ પરો બ્રહ્મા તસ્યાર્દ્ધસ્ય પરાર્દ્ધતા

સંખ્યેયં ચાપ્યસંખ્યેયં સતતં ચાપિ તાન્ત્રિકમ્ ।
સંખ્યેયં સંખ્યયા દૃષ્ટમપરાર્દ્ધાદ્વિભાષ્યતે

રાશૌ દૃષ્ટે ન સંખ્યાસ્તિ તદસંખ્યાસ્તુ લક્ષ્ણમ્ ।
આનન્ત્યં સિકતા દ્યેષુ હૃષ્ટં ચાન્યં ત્વલક્ષણમ્

ઈશ્વરૈસ્તત્પ્રસંખ્યાનં શુદ્ધત્વાદ્દિવ્યદૃષ્ટિભિઃ ।
એવં જ્ઞાનપ્રતિષ્ઠત્વાત્સર્વં બ્રહ્માનુપશ્યતિ

એતચ્છ્રુત્વા તુ તે સર્વે નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ ।
બાષ્પપર્યાકુલાક્ષાસ્તુ પ્રહર્ષાદ્ગદ્ગદસ્વરાઃ

પપ્રચ્છુર્માતારિશ્વાનં સર્વે તે બ્રહ્મવાદિનઃ ।
બ્રહ્મલોકસ્તુ ભગવન્યાવન્માત્રાન્તરે પ્રભો

યોજનાગ્રેણ સંખ્યાતઃ સાધનં યોજનસ્ય તુ ।
ક્રોશસ્ય ચ પરીમાણં શ્રોતુમીચ્છામ તત્ત્વતઃ

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા માતરિશ્વા વિનીતવત્ ।
ઉવાચ મધુરં વાક્યં યથાદૃષ્ટં યથાક્રમમ્

વાયુરુવાચ
એતદ્વો ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુણુધ્વં મે વિવક્ષિતમ્ ।
અવ્યક્તાદ્વ્યક્તભાગો વૈ મહાન્સ્થૂલો વિભાષ્યતે

દશૈવ મહતો ભાગા ભૂતાદિઃ સ્થૂલ ઉચ્યતે ।
દશભાગાધિકં ચાપિ ભૂતાદિપરિમાણકમ્

પરમાણુઃ સુસૂક્ષ્મસ્તુ ભાવગ્રાહ્યો ન ચક્ષુષા ।
યદભેદ્યતમં લોકે વિજ્ઞેયં પરમાણુવત્

જાલાન્તરગતે ભાનૈં યત્સૂક્ષ્મં દૃશ્યતે રજઃ ।
પ્રથમં તત્પ્રમાણાનાં પરમાણું પ્રચક્ષતે

અષ્ટાનાં પરમાણૂનાં સમાવાયો યદા ભવેત્ ।
ત્રસરેણુઃ સમાખ્યાતસ્તત્પદ્મરજ ઉચ્યતે

ત્રસરેણવો ઽથ યે ઽપ્યષ્ટૌ રથરેણુસ્તુ સસ્મૃતઃ ।
તે ઽપ્યષ્ટૌ સમવાયસ્થા બાલાગ્રં તત્સ્મૃતં બુધૈઃ

બાલાગ્રાણ્યષ્ટલિક્ષા સ્યાદ્યૂકાલિક્ષાષ્ટકં ભવેત્ ।
યૂકાષ્ટકં યવપ્રાહુરઙ્ગુલં તુ યવાષ્ટકમ્

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્વાણિ વિતસ્તિસ્થાનમુચ્યતે ।
રત્નિશ્ચાગુલિપર્વાણિ વિજ્ઞેયો હ્યેકવિંશતિઃ

ચત્વારો વિંશતિશ્ચૈવ હસ્તઃ સ્યાદઙ્ગુલાનિ તુ ।
કિષ્કુર્દ્વિરત્નિર્વિજ્ઞેયો દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલઃ

ષણ્ણવત્યઙ્ગુલં ચૈવ ધનુરાહુર્મનીષિણઃ ।
એતદ્ગવ્યૂતિસંખ્યાયામાદાનં ધનુષઃ સ્મૃતમ્

ધનુર્દણ્ડયુગં નાલી તુલ્યાન્યસ્તૈસ્તથાઙ્ગુલૈઃ ।
ધનુષાં ત્રિશતં નલ્વમાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ

ધનુઃ સહસ્રે દ્વે ચાપિ ગવ્યૂતિરુપદિશ્યતે ।
અષ્ટૌ ધનુઃ સહસ્રાણિ યોજનં તુ વિધીયતે

એતેન ધનુષા ચૈવ યોજનં તુ સમાપ્યતે ।
એતત્સહસ્રં વિજ્ઞેયં શક્રકોશાન્તરં તથા

યોજનાનાં ચ સંખ્યાતં સંખ્યાજ્ઞાનવિશારદૈઃ ।
એતેન યોજનાગ્રેણ શૃણુધ્વં બ્રહ્મણોંઽતરે

મહીતલાત્સહસ્રાણાં રાતાદૂર્ધ્વં દિવાકરઃ ।
દિવાકરાત્સહસ્રે તુ શતે ચૌર્દ્ધ્વં નિશાકરઃ

પૂર્ણં શતસહસ્રં તુ યોજનાનાં નિશાકરાત્ ।
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશત

શતં સહસ્રં સંખ્યાતમેતદ્દ્વિગુણિતં પુનઃ ।
ગ્રહાન્તરમથૈકૈકમૂર્દ્ધ્વં નક્ષત્રમણ્ડરાત્

તારાગ્રહાણાં સર્વેષામધ્યસ્તાચ્ચરતે બુધઃ ।
તસ્યોર્દ્ધ્વં ચરતે શુક્રસ્તસ્માદૂર્દ્ધ્વં ચ લોહિતઃ

તતો બૃહસ્પતિશ્ચોર્દ્ધ્વં તસ્માદૂર્દ્ધ્વં શનૈશ્ચરઃ ।
ઉર્દ્ધ્વં શતસહસ્રં તુ યોજનાનાં શનૈશ્ચરાત્

સપ્તર્ષિમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશતે ।
ઋષિભ્યસ્તુ સહસ્રાણાં શતાદૂર્દ્ધ્વં વિભાષ્યતે

યો ઽસૌ તારામયે દિવ્યે વિમાને હ્રસ્વરૂપકે ।
ઉત્તાનપાદપુત્રો ઽસૌ મેઢીભૂતો ધ્રુવો દિવિ

ત્રૈલોક્યસ્યૈષ ઉત્સેધો વ્યાખ્યાતો યોજનૈર્મયા ।
મન્વન્તરેષુ દેવાનામિજ્યા યત્રૈવ લૌકિકી

વર્ણાશ્રમેભ્ય ઇષ્ટા તુ લોકે ઽસ્મિન્સંપ્રવર્ત્તતે ।
સર્વાસાં દેવયોનીનાં સ્થિતિહેતુઃ સ વૈ સ્મૃતઃ

ત્રૈલોક્યમેતદ્વ્યાખ્યાતમત ઊર્દ્ધ્વં નિબોધત ।
ધ્રુવાદૂર્દ્ધ્વં મહર્લોકો યસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ

એકાયોજનકોટીશા ઇત્યેવં નિશ્ચયોગતઃ ।
દ્વીકોટ્યાં તુ મહર્લોકાજ્જનલોકો વ્યવસ્થિતઃ

યત્ર તે બ્રહ્મણઃ પુત્રા દક્ષાદ્યાઃ સાધકાઃ સ્મૃતાઃ

વૈ રાજા યત્ર તે દેવા ભૂતદાહવિવર્જિતાઃ ।
ષડ્ગુણં તુ તપોલોકાત્સત્યલોકાન્તરં સ્મૃતમ્

અપુનર્મારકો નામ બ્રહ્મલોકઃ સ ઉચ્યતે ।
યસ્મિન્ન ચ્યવતે ભૂયો બ્રહ્મણં ય ઉપાસતે

એકકોટિર્યોજનાનાં પઞ્ચાશન્નિયુતાનિ તુ ।
ઊર્દ્ધ્વભાગસ્તતોંઽડસ્ય બ્રહ્મલોકાત્પરઃ સ્મૃતઃ

ચતુર્દશૈવ કોટ્યસ્તુ નિયુતાનિ ચ પઞ્ચ ષટ્ ।
સ ચૌર્દ્ધ્વ સંપ્રચારો ઽસ્ય ગત્યન્તશ્ચપરઃ સ્મૃતઃ

ધ્રુવાગ્રમેતદ્વ્યાખ્યાતં યોજનગ્રાદ્યથાશ્રુતમ્ ।
અધોગતીનાં વક્ષ્યામિ ભૂતાનાં સ્થાનકલ્પનામ્

ગચ્છન્તિ ઘોરકર્માણઃ પ્રાણિનો યત્ર કર્મભિઃ ।
નરકો રૌરવો ઘોરઃ શૂકરસ્તાલ એવં ચ

તપ્તકુમ્ભો મહાજ્વાલઃ શબલો ઽથ વિમોહનઃ ।
કૃમી ચ કૃમિભક્ષશ્ચ લાલાભક્ષો વિશંસનઃ

અધઃશિરાઃ પૂયવહો રુધિરાન્ધુસ્તથૈવચ ।
વિષ્ટાકીર્ણશ્ચ નરકો મૂત્રકીર્ણ સ્તથૈવ ચ

તથા વૈતરણી કૃષ્ણમસિપત્રવનં તથા ।
અગ્નિજ્વાલો મહાઘોરઃ સંદંશો ઽથાશ્વભોજનઃ

તમશ્ચકૃષ્ણસૂત્રશ્ચ લોહશ્ચાપ્યભિજસ્તથા ।
અપ્રતિષ્ઠો ઽથ વીચિશ્ચ નરકા હ્યેવમાદયઃ

તામસા નરકાઃ સર્વે યમસ્ય વિષયે સ્થિતાઃ ।
યેષુ દુષ્કૃતકર્માણઃ પતન્તીહ વૃથક્પૃથક્

ભૂમેરધસ્તાત્તે સર્વે રૌરવાદ્યઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
રૌરવે કૂટસાક્ષે તુમિથ્યા યશ્ચાભિશસતિ

ક્રૂરગ્રહ પક્ષવાદી હ્યસક્તઃ પતતે નરઃ ।
રાધો ગોધ્રો ભ્રૂણહા ચ હ્યગ્નિદાતા પુરસ્ય ચ

શૂકરે બ્રહ્મહા મજ્જેત્સુરાપઃ સ્વર્ણતસ્કરઃ ।
તાલે પતેત્ક્ષત્રિયહા હત્વા વૈશ્યં ચ મજ્જતિ

બ્રહ્મહત્યા ચ યઃ કુર્યાદ્યશ્ચ સ્યાદ્ગુરુતલ્પગઃ ।
સપ્તકુમ્ભેષ્વસૌ ગામી તથા રાજભટશ્ચ યઃ

સંતાપ્યતે વાશ્વણિક્તથાચ ધનરક્ષિતા ।
સાધ્વીવિક્રયકર્ત્તા ચ યસ્તુ ભક્તં પરિત્યજેત્

મહાજ્વાલે દુહિતરં સ્નુષાં ગચ્છતિ યસ્તુ વૈ ।
વેદં વિક્રીણતેયે ચ વેદં વૈ દૂષયન્તિ યે

ગુરુંશ્ચૈવાવમન્યન્તે વાક્શરૈસ્તાડયન્તિ ચ ।
અગમ્યગામી ચ નરો નરકં શબલં વ્રજેત્

વિમોહે પતતે ઘોરે મર્યાદાં યોભિનત્તિ વૈ ।
દુરિષ્ટં કુરુતે યસ્તુ કીડલોહં પ્રપદ્યતે

દેવબ્રાહ્મણવિદ્વેષ્ટા ગુરૂણાં વાપ્યપૂજકઃ ।
રત્નં દૂષયતે યસ્તુ કૃમિભક્ષે પ્રપદ્યતે

પર્યશ્નાતિ ય એકો ઽન્નં બ્રાહ્મણાન્સુહૃદો વિના ।
લાલાભક્ષે સ તિષ્ઠેત્તુ દુર્ગન્ધે નરકે ગતઃ

કાણ્ડકર્ત્તા કુલાલશ્ચ નિષ્કહર્તા ચિકિત્સકઃ ।
આરામે ઽપ્યગ્નિદાતા યઃ પતતે સ વિશંસનિ

અસત્પ્રતિગ્રહી યશ્ચ તથૈવાયાજ્યયાજકઃ ।
નક્ષત્રૈર્જીવતે યશ્ચ નરો ગચ્છત્યધોમુખમ્

ક્ષીરં સુરાં ચ લવણં લાક્ષાં ગન્ધં રસં તિલાન્ એવમાદીનિ વિક્રીણન્ઘોરે પૂયવહે પતેત્

યઃ કુક્કુટાન્નિબદ્નાતિ માર્જારાન્સૂકરાંસ્તથા ।
પક્ષિણશ્ચ મૃગાઞ્છાગાન્સો ઽપ્યેનં નરકં વ્રજેત્

અજાવિકો માહિષિકસ્તથા ચક્રધ્વજી ચ યઃ ।
રઙ્ગોપજીવકો વિપ્રઃ શાકનિર્ગ્રામયાજકઃ

અગારદાહી ગરદઃ કુણ્ડાશી સોમવિક્રયી ।
સુરાપો માસભક્ષશ્ચ તથા ચ પશુઘાતકઃ

વિશસ્તા મહિષાદીનાં મૃગહન્તા તથૈવ ચ ।
પર્વકારશ્ચ મૂચી ચ યશ્ચ સ્યાન્મિત્રઘાતકઃ

રુધિરાન્ધૌ પતન્ત્યેતે હ્યેવમાહુર્મનીષિણઃ ।
ઉપવિષ્ટં ભોક્તુમથ પઙ્ક્ત્યાં વૈ વઞ્ચયન્તિ યે

પતન્તિ નરકે ઘોરે વિડ્ભુજે નાત્ર સંશયઃ ।
મૃષાવાદી નરો યશ્ચ તથા પ્રાક્રોશકો ઽશુભઃ

પતતે નરકે ઘોરે મૂત્રાકીર્ણે સ પાપકૃત ।
મધુગ્રાહાભિહન્તારો યાન્તિ વૈતગ્ણીં નરાઃ

ઉન્મત્તાશ્ચિત્તભગ્નાશ્ચશૌચાચારવિવર્જિતાઃ ।
ક્રોધના દુઃખદા યે ચ કુહકાઃ કૃષ્ણગામિનઃ

અસિપત્ર વનચ્છદકૃતો હ્યોરભ્રિકાશ્ચ યે ।
કર્ત્તનષુ વિકૃત્યન્ત મૃગવ્યાધઃ સુદારુણૈઃ

આશ્રમ પ્રત્યવસિતા હ્યગ્નિજ્વાલે પતન્તિ વૈ ।
ભક્ષ્યન્તે શ્યામશબલૈરયસ્તુડશ્વ વાયસૈઃ

ઇષ્ટાપૂર્તવ્રતાલોપાત્સંદંશે નરકે પતેત્ ।
સ્કન્દન્તે યે દિવાસ્વપ્ને વ્રતિનો બ્રહ્મચારિણઃ

પુત્રૈરધ્યાપિતા યે ચ પુત્રૈરાક્ષાપિતાશ્ચ યે ।
તે સર્વ નરકં યાન્તિ નિયતં તુ શ્વભોજનમ્

વર્ણાશ્રમવિરુદ્ધા યે ક્રોધહર્ષસમન્વિતાઃ ।
કર્માણિ યે તુ કુર્વન્તિ સર્વે નિરયવાસિનઃ

ઉપરિષ્ટાત્સ્થિતો ઘોર ઉષ્ણાત્મા રૌરવો મહાન્ ।
સુદારુણસ્તુ શીતાત્મા તસ્યાધસ્તાત્તપઃ સ્મૃતઃ

એવમાદિક્રમેણૈવ વર્ણ્યમાનાન્નિબોધત ।
ભૂમેરધસ્તાત્સપ્તૈવ નરકાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ

અધર્મસૂતયસ્તે સ્યુરન્ધતામિસ્રકાદયઃ ।
રૌરવઃ પ્રથમસ્તેષાં મહારૌરવ એવ ચ

અસ્યાધઃ પુનરપ્યન્યઃ શીતસ્તપ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
તૃતીયઃ કાલસૂત્રઃ સ્યાન્મહાહિર્વિવિધઃ સ્મૃતઃ

અપ્રતિષ્ઠશ્ચતુર્થઃ સ્યાદ વીચિઃ પઞ્ચમઃ સ્મૃતઃ ।
લોહઃ ષષ્ઠઃ સ્મૃતસ્તેષામવિધેયસ્તુ સપ્તમઃ

ઘોરાત્વાદ્રૌરવઃ પ્રોક્તઃ સોષ્ણકો દહનઃ સ્મૃતઃ ।
સુદારુણસ્તુ શીતાત્મા ત્સ્યાધસ્તાત્તપો ઽધમઃ

સવાં નિકૃન્તનઃ પ્રોક્તો કાલસૂત્રો ઽતિદારુણઃ ।
અપ્રતિષ્ઠે સ્થિતિર્નાસ્તિ ભ્રમસ્તસ્મિન્સદા સ્મૃતઃ

અવીચિર્દારુણઃ પ્રોક્તો યન્ત્રસંપીડનાચ્ચ સઃ ।
તસ્માત્સુદારુણો લોહઃ કર્મણાં શ્રયણાચ્ચ સઃ

તથાભૂતશરીત્વાદવિધેયસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
પીડાબન્ધવધાસંગાદપ્રતીકારલક્ષણઃ

ઊર્દ્ધ્વાધઃ સંગતાસ્તે તુ નિરાલોકાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।
દુઃખોત્કર્ષસ્તુ સર્વેષુ હ્યધર્મસ્ય નિમિત્તતઃ
ઊર્દ્ધ્વલોકૈઃ સમાવેતૌ નિરાલોકૌ ચ તાવુભૌ ।
કૂટાગારપ્ર માણૈશ્ચ શરીરૈસ્તત્ર નારકાઃ

ઉપભોગસમર્થૈસ્તુ સદ્યો જાયન્તિ કર્મભિઃ ।
દુઃખપ્રકર્ષશ્ચોગ્રસ્તુ તેષુ સર્વેષુ વૈ સ્મૃતઃ

ઉપભોગસમર્થૈસ્તુ સદ્યો જાયન્તિ કર્મભિઃ ।
દુઃખપ્રકર્ષશ્ચોગ્રસ્તુ તેષુ સર્વેષુ વૈ સ્મૃતઃ

યાતનાશ્ચાપ્યસંખ્યેયા નારકાણાં તથા સ્મૃતાઃ ।
તત્રાનુભૂયતે દુઃખં ક્ષીણે કર્મણિ વૈ પુનઃ

તિર્યગ્યોનૌ પ્રસૂયન્તે કર્મશેષેણ તેંઽતતઃ ।
દેવાંશ્ચ તારકાશ્ચૈવ હ્યૂર્દ્ધ્વં ચાધશ્ચ સંસ્થિતાઃ

ધર્માધર્મનિમિત્તેન સદ્યો જાયન્તિ મૂર્ત્તયઃ ।
ઉપભોગાર્થમુત્પત્તિરૌપપત્તિકકર્મતઃ

પશ્યન્તિ નારકાન્દેવા હ્યધોવક્ત્રા હ્યઘોગતાન્ ।
નારકાંશ્ચ તથા દેવાન્સર્વાન્પશ્યં ત્યધેમુખાન્

અનયોસ્તુલ્યતા યસ્માદ્ધારમાશ્ચ સ્વભાવતઃ ।
તસ્માદૂર્દ્ધ્વમધોભાવો લોકાલોકે ન વિદ્યતે

એષા સ્વાભાવિકી સંજ્ઞા લોકાલોકે પ્રવર્ત્તતે ।
અથાબ્રુવન્પુનર્વાયુંબ્રાહ્મણાઃ સત્રિણસ્તદા

ઋષય ઊચુઃ
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં લોકાલોકનિવાસિનામ્ ।
સંસારે સંસરન્તીહ યાવન્તઃ પ્રાણિનશ્ચ તે

સંખ્યાયા પરિસંખ્યાય તાન્નઃ પ્રબ્રૂહિ કૃત્સ્નશઃ ।
ઋષીણાં તદ્વચઃ શ્રુત્વા મરુતો વાક્યમબ્રવીત્

વાયુરુવાચ
ન શક્યં દિવ્યયા દૃષ્ટ્યા જ્ઞાતું જ્ઞાનેન વા પુનઃ ।
ચક્ષુષા વૈ પ્રસંખ્યાતુમતો હ્યન્તે ન ચ દ્વિજાઃ

અનાધ્યાનાદમેયત્વાન્નૈવ પ્રશ્નો વિધીયતે ।
બ્રહ્મણા સંજ્ઞિતં યત્તુ સંખ્યયા તન્નિબોધત

યઃ સહસ્રતમો ભાગઃ સ્થાવરાણાં ભવેદિહ ।
પાર્થિવાઃ કૃમયસ્તાવત્સંસેકાદ્યેષુ સંભવઃ

સંસેકજાનાં ભાગેન સહસ્રેણૈવ સંમિતાઃ ।
ઔદકા જન્તવઃ સર્વે નિશ્ચયાત્તન્નિધાર્યતામ્

સહસ્રેણૈવ ભાગેન સત્ત્વાનાં સલિલૌકસામ્ ।
વિહઙ્ગમાસ્તુ વિજ્ઞેયા લૌકિકાસ્તે ચ સર્વશઃ

યઃ સહસ્રતમો ભાગસ્તેષાં વૈ પક્ષિમાં ભવેત્ ।
પશવસ્તત્સમા જ્ઞેયા લૌકિકાસ્તુ ચતુષ્પદાઃ

ચતુષ્પદાનાં સર્વેષાં સહસ્રેણૈવ સંમિતાઃ ।
દ્વિપદાસ્તત્સહસ્રેણ સંમિતા ધાર્મિકાઃ પુનઃ

સહસ્રેણૈવ ભાગેન ધાર્મિકેભ્યો દિવં ગતાઃ ।
યઃ સહસ્રતમો ભાગો ધાર્મિકાણાં ભવેદ્દિવિ

સંમિતાસ્તેન ભાગેન મોક્ષિણસ્તાવદેવ હિ ।
સ્વર્ગોપપાદકૈસ્તુલ્યા યાતનાસ્થાનવાસિનઃ

પતિતાધર્મવિદ્વેષાદ્દુરાત્માનો મ્રિયન્તિ યે ।
રૌરવે તમસિ હ્યેતે શીતોષ્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ તે

વેદનાઃ કટુકાઃ સ્તબ્ધા યાતનાસ્થાનમાગતાઃ ।
ઉષ્ણસ્તુ રૌરવો જ્ઞેયસ્તેજોઘોરરસાત્મકઃ

તતોંઽધનામકશ્ચાપિ શીતાન્મા સતતં તપઃ ।
એવં સુદુર્લભાઃ સંતઃ સ્વર્ગે વા ધાર્મિકા નરાઃ

એષા સંજ્ઞીકૃતા સંખ્યા ચેશ્વરેણ સ્વયંભુવા ।
ગણાના દિનિવૃત્તૈષા સંખ્યા બ્રાહ્મી ત્વમાનુષી

ઋષય ઊચુઃ
મહાઞ્જનસ્તપઃ સત્યો ભૂતો ભવ્યો ભવસ્તથા ।
ઉક્તા હ્યેતે ત્વયા લાકા લાકાનામન્તરણ ચ

લોકાન્તરં ચ યાદૃક્ ચ તન્નો બ્રૂહિ યથા તથા ।
તેષાં તદ્વચન શ્રુત્વા ઋષીણામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્ ।
સ વાયુર્દૃષ્ટતત્ત્વાર્થ ઇદં તત્ત્વમુવાચ હ

વાયુરુવાચ
વ્યક્તં તર્કેણ પશ્યન્તિ યોગાત્પ્રત્યક્ષદર્શિનઃ

પ્રત્યાહારેણ ધ્યાનેન તપસા ક્ષયમાત્મનઃ ।
ઋભુઃ સનત્કુમારાદ્યાઃ સંબુદ્ધાઃ શુદ્ધબુદ્ધયઃ

વ્યપેતકોશા વિરજાઃ સંતો બ્રહ્મૈવ સત્તમાઃ ।
અક્ષયાઃ પ્રીતિસંયુક્તા બ્રાહ્મે તિષ્ઠન્તિ યોગિનઃ

ઋષીણાં બાલશિલ્યાનાં તૈર્યથાકૃતમીશ્વરૈઃ ।
યથાત્રૈવ સયા દૃષ્ટં સાંનિધ્યં તત્ર કુર્વતા

અગ્રાહ્યમકૃતાર્થાનામાલયં ચેશ્વરસ્ય યત્ ।
ઈશ્વરઃ પરમાણુત્વાદ્ભાવગ્રાહ્યો મનીષિણામ્

જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં તપઃ સત્યં ક્ષમા ધૃતિઃ ।
દ્રષ્ટૃત્વમાત્મસંબન્ધમધિષ્ટાતૃત્વમેવ ચ

અવ્યયાનિ દશૈતાનિ તસ્મિસ્તિંષ્ઠન્તિ શઙ્કરે ।
વિભુત્વાત્ખલુ યોગાઢ્યો બ્રહ્મણો ઽનુગ્રહે રતઃ

સ લોકવિગ્રહો ભૂત્વા સાહાય્યમુપતિષ્ઠતે ।
અક્ષરં ધ્રુવમવ્યગ્રમષ્ટમં ત્વૌપસર્ગિકમ્

તસ્યેશ્વરસ્ય ચિન્માત્રં સ્થાનં માયામયં પરમ્ ।
માયયા કૃતમાચષ્ટે માયી દેવો મહેશ્વરઃ

દેવાનામુપસંહારસ્તત્પ્રમાણં હિ કીર્ત્યતે ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ બ્રુવતો મે નિબોધત

ત્રયોદશૈવ કોટ્યસ્તુ નિયુતાનિ દશેષવઃ ।
ભૂલોકાદ્બ્રહ્મલોકો વૈ યોજનૈઃ સંપ્રકીર્ત્યતે

એકા યોજનકોટી તુ પઞ્ચાશન્નિયુતાનિ ચ ।
ઊર્દ્ધ્વ ભાગવતો ઽડં તુ બ્રહ્મલોકાત્પરં સ્મૃતમ્

એષોર્દ્ધ્વગઃ પ્રચારસ્તુ ગત્યન્તશ્ચ તતઃ સ્મૃતઃ ।
નિત્યા હ્યપરિસંક્ષાતાઃ પરસ્પરગુણાશ્રયાત્

સૂક્ષ્માઃ પ્રસવધર્મિણ્યસ્તતઃ પ્રકૃતયઃ સ્મૃતાઃ ।
યેભ્યો ઽધિકર્ત્તા સંજજ્ઞે ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

તાસુ પ્રકૃતિમત્સૂક્ષ્મમધિષ્ઠાતૃત્વમવ્યયમ્ ।
અનુત્પાદ્યં પરં ધામ પરમાણુ પરેશયમ્

અક્ષયશ્ચાપ્યનૂહ્યશ્ચ ત્વમૂર્ત્તિર્મૂર્ત્તિમાનસૌ ।
પ્રાદુર્ભાવસ્તિરોભાવઃ સ્થિતિશ્ચૈવાપ્યનુગ્રહઃ

વિધિરન્યૈરનૌપમ્યઃ પરમાણુમહેશ્વરઃ ।
સતેજા એષ તમસો યઃ પુરસ્તાત્પ્રકાશકઃ

યદણ્ડમાસીત્સૌવર્મં પ્રથમં ત્વૌપસર્ગિકમ્ ।
બૃહત્તુ સર્વતો વૃત્તમીશ્વરાત્તદ્વ્યજાયતે

ઈશ્વરાદ્બીજનિર્ભેદઃ ક્ષેત્રજ્ઞો બીજમિષ્યતે ।
યોનિં પ્રકૃતિ માચષ્ટે સા ચ નારાયણાત્મિકા

વિભુર્લોકસ્ય સૃષ્ટ્યર્થં લોકસંસ્થાનમેવ ચ ।
સન્નિસર્ગઃ સતત્ત્વાચ્ચ લોકધાતુર્મહાત્મનઃ

પુરસ્તાદ્બ્રહ્મલોકસ્ય હ્યણ્ડાદર્વાક્ ચ બ્રહ્મણઃ ।
ત્યોર્મધ્યે પુરં દિવ્યં મન મયમનામયમ્

તદ્વિગ્રહવતઃ સ્થાનમીશ્વરસ્યામિતૌજસઃ ।
શિવં નામ પુરં તત્ર શરણં જન્મભીરુણામ્

સહસ્રાણાં શતં પૂર્વં યોજનાનાં દ્વિજોત્તમાઃ ।
અભ્યન્તરં તુ વિસ્તીર્ણં મહીમણ્ડલસંસ્થિતમ્

મધ્યાહ્નાર્કપ્રકાશેન પરતેજો ઽભિમર્દિના ।
શાત કૈંભેન મહતા પ્રાકારેણાર્કવર્ચસા

દ્વારૈશ્ચતુર્ભિઃ સૌવર્ણૈર્મુક્તાદામવિભૂષિતૈઃ ।
તપનીયનિભૈઃ શુભ્રૈર્ગાઢં સુકૃતવેષ્ટનમ્

તચ્ચાકાશે પુરં રમ્યં દિવ્યં ઘણ્ટાદિનાદિતમ્ ।
રમ્યે પુરવરશ્રેષ્ઠે તસ્મિન્વૈહાયભૂમિષુ

નાનારત્નવિચિત્રેષુ પતાકાબહુલેષુ ચ ।
સર્વકામસમૃદ્ધેષુ વનોપવનશોભિષુ

રાજતેષુ ગૃહાન્તેષુ શાતકૈંભમયેષુ ચ ।
સંધ્યાભ્રસન્નિકાશેષુ કૈલાસપ્રતિમેષુ ચ

હૃષ્ટૈઃ શબ્દાદિભિર્ભોગૈર્યે ભવિષ્યાનુસારિણઃ ।
પ્રાસાદવરપૃષ્ઠેષુ તેષુ મોદન્તિ સુવ્રતાઃ

બ્રહ્મઘોષૈરવિરતાઃ કથાશ્ચ વિવિધાઃ શુભાઃ ।
ગીતવાદિત્રઘોષાશ્ચ સંસ્રવાશ્ચ સમન્તતઃ

સંહતાશ્ચૈવમતુલા જનાશ્રયકૃતસ્તથા ।
એવમાદીનિ વર્તન્તે તેષાં પ્રાસાદમૂર્દ્ધનિ

સહસ્રપાદઃ પ્રાસાદસ્તપનીયમયઃ શુભઃ ।
અનૌપમ્યૈર્વરૈ રત્નૈઃ સર્વતઃ સંવિભૂષિતઃ

સ્ફાટિકૈશ્ચન્દ્રસંકાશૈર્વૈડૂર્યમણિસપ્રભૈઃ ।
બાલસુર્યમયૈશ્ચાપિ સૌવર્ણૈશ્ચાગ્નિસપ્રભૈઃ

ચુક્રુશુર્મુનયઃ શ્રુત્વા નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ ।
આપન્નસંશયાશ્ચેમં વાક્યમૂચુઃ સમીરણમ્

ઋષય ઊચુઃ
કે તુ તત્ર મહાત્માનો યે ભવસ્યાનુસારિણઃ ।
અનુગ્રાહ્યતમાઃ સમ્યક્પ્રમોદન્તે પુરોત્તમે

ઋષીણાં વચનં શ્રુત્વા વાયુર્વાક્યમુદૈરયત્ ।
વાયુરુવાચ
શ્રૂયતાં દેવદેવસ્ય ભક્તિર્યૈરનુકલ્પિતા

હ્રીમન્તસ્ફૂર્જિતા દાન્તાઃ શૌર્યયુક્તા હ્યલોલુપાઃ ।
કર્મણા મનસા વાચા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના

અનન્યમનસો ભૂત્વા પ્રપન્ના યે મહેશ્વરમ્ ।
તૈર્લબ્ધં રુદ્રસાલોક્યં શાશ્વતં પદમવ્યયમ્

ભવસ્ય રૂપસાદૃશ્યં ગતાશ્ચૈવ હ્યનુત્તમમ્ ।
વૈશ્વાનારમુખાઃ સર્વે વિશ્વરૂપાઃ કપર્દિનઃ

નીલકણ્ઠાઃ શિતગ્રીવાસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટાસ્ત્રિલોચનાઃ ।
અર્દ્ધચન્દ્રકૃતોષ્ણીષા જટામુકુટ ધારિણઃ

સર્વે દશભુજા વીરાઃ પદ્માન્તરસુગન્ધિનઃ ।
તરુણાદિત્યસંકાશાઃ સર્વે તે પીતવાસસઃ

પિનાકપાણયઃ સર્વેશ્વેત ગોવૃષવાહનાઃ ।
શ્રિયાન્વિતાઃ કુણ્ડલિનો મુક્તાહારવિભૂષિતાઃ

તેજસાભ્યધિકૈર્દહૈઃ સર્વજ્ઞાઃ સર્વદર્શિનઃ ।
વિભજ્ય બહુધાત્માનં જરામૃત્યુવિવર્જિતાઃ

ક્રીડન્તે વિવિધૈર્ભાવૈર્ભોગાન્પ્રાપ્ય સુદુર્લભાન્ ।
સ્વચ્છન્દગતયઃ સિદ્ધાઃ સિદ્ધૈશ્ચન્યૈર્વિબોધિતાઃ

એકાદશાનાં રુદ્રાણાં કોટ્યો નૈકા મહાત્મનામ્ ।
એભિઃ સહ મહાત્મા વૈ દેવદેવો મહેશ્વરઃ

ભક્તાનુકંપી ભગવાન્મોદતે પાર્વતીપ્રિયઃ ।
નાહં તેષાં તુ રુદ્રાણાં ભવસ્ય ચ મહાત્મનઃ

નાનાત્વમનુપશ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ વઃ ।
માતારિશ્વાબ્રવીત્પુણ્યમિત્યેતામીશ્વરાચ્છ્રુતામ્

અથ તે ઋષયઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ ।
શ્રુત્વેમાં પરમાં પુણ્યાં કથાં ત્રૈયંબકીન્તતઃ

ભૃશં ચાનુગ્રહં પ્રાપ્ય હર્ષં ચૈવાપ્યનુત્તમમ્ ।
સંભાજયિત્વા ચાપ્યેનં વાયુમૂચુર્મહાબલમ્

ઋષય ઊચુઃ
સમીરણ મહાભાગ ત્વસ્માકં ચ ત્વયા વિભો ।
ઈશ્વરસ્યોત્તમં પુણ્યમષ્ટમં ત્વૌપસાર્ગિકમ્

તસ્ય સ્થાનં પ્રમાણં ચ ચથાવત્પરિકીર્તિતમ્ ।
યોગધર્મસમૃદ્ધં વૈ પરમં પરમાત્મનઃ

મહાદેવસ્ય માહાત્મ્યં દુર્વિજ્ઞેયં સુરૈરપિ ।
સ્વેન માહાત્મ્યયોગેન સહસ્રસ્યામિતૌજસઃ

યસ્ય ભક્તંષુ સંમોહો હ્યનુકંપાર્થમેવ ચ ।
બ્રાહ્મી લક્ષ્મ્યા સ્વયં જુષ્ટા યા સાપ્રતિમશાલિની

વ્યાપ્યજ્યોત્સ્નેવ ચન્દ્રસ્ય વિન્યસ્તા વિશ્વરૂપિણઃ ।
વિભૂતિર્ભ્રાજતે ઽત્યર્થં દેવદેવસ્ય વેશ્મનિ

મહાદેવસ્ય તુલ્યાનાં રુદ્રાણાં તુ મહાત્મનામ્ ।
તત્સર્વં નિખિલેનેદં વક્ત્રાદમૃતનિસ્રવઃ

આપીતં ખલુ શર્વસ્ય ભક્ત્યાસ્માભિસ્તુ સુવ્રત ।
નાસ્તિ કિઞ્ચિદવિજ્ઞેય મન્યચ્ચૈવાનુગામિનઃ ।
પ્રશ્નં દેવવરપ્રાણ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

સૂત ઉવાચ
સ ખલૂવાચ ભગવાન્કિં ભૂયો વર્ત્તયામ્યહમ્ ।
યન્મયા ચૈવ વક્તવ્યં તદ્વદિષ્યામિ સુવ્રતાઃ

ઋષય ઊચુઃ
આદિત્યાઃ પરિપાર્શ્વે યે સિંહા વૈ ક્રોધવિક્રમાઃ ।
વૈશ્વાનરા ભૂતગણ વ્યાઘ્રાસ્ચૈવાનુગામિનઃ

આભુતસંપ્લવે ઘોરે સર્વપ્રાણિભૃતાં ક્ષયે ।
કિમાવસ્થા ભવન્ત્યેતે તન્નો બ્રૂહિ યથાર્થવત્

વિજ્ઞાયેશ્વરસદ્ભાવમવ્યક્તં પ્રભવં તથા ।
વાયુરુવાચ
યત્ર પૂર્વં ગતાસ્તે તુ કુમારા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ

સનન્દનશ્ચ સનકસ્તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ ।
વોઢુશ્ચ કપિલસ્તેષામાસુરિશ્ચ મહાયશાઃ

મુનિઃ પઞ્જશિખશ્ચૈવ યે ચાન્યે ઽપ્યેવમાદયઃ ।
તતઃ કાલે વ્યતિક્રાન્તે કલ્પાનાં પર્યયે ગતે

મહાભૂતવિનાશાન્તે પ્રલયે પ્રત્યુપસ્થિતે ।
અનેકરુદ્રકોટ્યસ્તુ યા પ્રસન્ના મહેશ્વરીમ્

શબ્દાદીન્વિષયાન્ભોગાન્સંત્યજ્યાષ્ટવિધાશ્રયાત્ ।
પ્રવિશ્ય સર્વભૂતાનિ જ્ઞાનયુક્તેન તેજસા

વિહાય પદમવ્યગ્રં ભૂતાનામ નુકંપયા ।
તત્ર યાન્તિ મહાત્માનઃ પરમાણું મહેશ્વરમ્

તરન્તિ સુમહાવર્ત્તાં જન્મમૃત્યૂદકાં નદીમ્ ।
તતઃ પશ્યન્ત્યપર્વાણં પરં બ્રહ્માણામેવ ચ

દેવ્યા વૈ સહિતાઃ સપ્ત યા દેવ્યઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।
યત્તત્સહસ્રં સિંહાનામાદિત્યાનાં તથૈવ ચ

વૈશ્વાનરા ભૂતગણા વ્યાઘ્રાશ્ચૈવાનુગામિનઃ ।
આવેશ્યાત્મનિ તાન્સર્વાન્ સંખ્યાયોગ્યભવાંસ્તથા

લોકાન્સપ્ત ઇમાન્ભૂયો મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।
વિષ્ણુના સહ સંયુક્તઃ કરોતિ વિકરોતિ ચ

સ રુદ્રો યઃ સામમયસ્તથૈવ ચ યજુર્મયઃ ।
સ એષ ઓતઃ પ્રોતશ્ચ બહિરન્તશ્ચ નિશ્ચયાત્

એકો હિ ભગવાન્નાથઃ પ્રભવશ્ચાન્તકૃદ્દ્વિજાઃ ।
તતસ્તે ઋષયઃ સર્વે દિવાકરસમપ્રભાઃ

સુસત્યં શ્રવસઃ સમ્યગારોપ્યાગ્નિં તથાત્મનિ ।
કર્મણા મનસા વાચા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના

અનન્યમનસો ભૂત્વા પ્રપદ્યન્તે મહેશ્વરમ્ ।
વ્રતોપવાસનિરતાઃ સર્વભૂતદયાપરાઃ

યોગં ત્વનુયમં દિવ્યં પ્રાપ્તન્તૈશ્છિન્નસંશયૈઃ ।
પ્રપદ્ય પરયા ભક્ત્યાજ્ઞાનયુક્તેન તેજસા

તૈર્લબ્ધં રુદ્રસાલોક્યં શાશ્વતં પદમવ્યયમ્ ।
યઃ પઠેત્તપસા યુક્તો વાયુપ્રોક્તામિમાં શ્રુતિમ્

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિવૈશ્યો વા સ્વક્રિયાપરઃ ।
લભતે રુદ્રલોકં વૈ કારણં લોકકારણમ્

વિનિવૃત્તે તદા સર્ગે પ્રકૃત્યા વસ્થિતેન વૈ ।
તદાત્યન્તપરોક્ષત્વાદદૃષ્ટત્વાચ્ચ કસ્યચિત્

અનાખ્યાનાદબોધ્યત્વાદજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનિનામપિ ।
આગતાગતિકત્વાચ્ચ ગ્રહણં તન્ન વિદ્યતે

ભાવગ્રાહ્યાનુમાનાચ્ચ ચિન્તયિત્વેદમુચ્યતે ।
સ્થિતે તુ કારણે તસ્મિન્નિત્યે સદસદાત્મકે

અનિર્દેશ્યે પ્રવૃત્તિર્વૈ સ્વાત્મિકાકારણેન તુ ।
એવં સપ્તદ્વિરભ્યસ્તાઃ ક્રમાત્પ્રકૃતયસ્તુ વૈ

પ્રત્યાહારે તદા સર્ગે પ્રવિશન્તિ પરસ્પરમ્ ।
યેનેદમાવૃતં સર્વમણ્ડમપ્સુ પ્રલીયતે

સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તં સપ્તલોકં સપર્વતમ્ ।
ઉદકાવરણં યચ્ચ જ્યોતિષ્યાલીયતે તુ યત્

યત્તેજસં ચાવરણં મારુતો ગ્રસતે નુ યત્ ।
યદ્વાયવ્યં ચાવરણમાકાશગ્રસતે તુ તત્

આકાશાવરણં યચ્ચ ભૂતાદિર્ગ્રસતે તુ તત્ ।
ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વૈ બુદ્ધિલક્ષમઃ

મહાન્તં ગ્રસતે ઽવ્યક્તં ગુણસામ્યં તતઃ પરમ્ ।
એતૌ સંહારવિસ્તારૌ બ્રહ્મા વ્યક્તૌ તતઃ પુનઃ

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વિકારાત્સર્ગસંયમે ।
સંસિદ્ધકાર્યકરણાઃ સંસિદ્ધા જ્ઞાનિનસ્તુ યે

ગત્વા જવં જવીભાવે સ્થાને સ્વેષુ પ્રસંયમાત્ ।
પ્રત્યાહારે ઽધિયુજ્યન્તે ક્ષેત્રજ્ઞાઃ કરણૈઃ પુનઃ

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમિત્યાહુર્બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યકૃતઃ સંયોગો નાદિમાસ્તયોઃ

એવં સર્ગેષુ વિજ્ઞેયઃ ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વિહ બ્રાહ્મણાઃ ।
બ્રહ્મવિચ્ચૈવ વિજ્ઞેયઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાત્પૃથક્

વિષયાવિષયત્વં ચ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સ્મૃતમ્ ।
બ્રહ્મા ત્વવિષયો જ્ઞેયો વિષયઃ ક્ષેત્રમુચ્યતે

ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞાર્થં પ્રચક્ષતે ।
બહુત્વાચ્ચ શરીરાણાં શરીરી બહુધા સ્મૃતઃ

અવ્યૂહાશઙ્કરાચ્ચૈવ જ્યોતિર્યચ્ચ વ્યવસ્થિતમ્ ।
યસ્માત્પ્રતિશરીરં હિ સુખદુઃખો પલબ્ધિતા

તસ્માત્પુરુષનાનાત્વં વિજ્ઞેયં તુ વિજાનતા ।
યદા પ્રવર્ત્તતે ચૈષાં ભેદાનાં ચૈવ સંયમઃ

સ્વભાવકારિતાઃ સર્વે કાલેન મહતા તદા ।
નિવર્ત્તન્તે તદા તસ્મિન્સ્થિતરાગાઃ સ્વયંભુવઃ

સહ સાયુજ્યકૈઃ સર્વૈર્બ્રહ્મલોકનિવાસિભિઃ ।
વિનિવૃત્તેસ્તદા તેષાં સ્થિતેરાત્મનિવાસિનામ્

તત્કાલવાસિનાં તેષાં તત્ર વૈ દોષદર્શિનામ્ ।
ઉત્પદ્યતે ઽથ વૈરાગ્યમાત્મવાદ પ્રણાશનમ્

ભોજ્યભોક્તૃત્વનાનાત્વૈસ્તેષાં તદ્ભાવદર્શિનામ્ ।
પૃથગ્જ્ઞાનેન ક્ષેત્રજ્ઞાસ્તતસ્તે બ્રહ્મલૌકિકાઃ

પ્રકૃતૌ કારણાતીતાઃ સર્વે નાનાપ્રદર્શિનઃ ।
સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠન્તે પ્રશાન્તાદર્શનાત્મકાઃ

શુદ્ધા નિરઞ્જનાઃ સર્વે ચેતનાચેતનાસ્તથા ।
તત્રૈવ પરિનિર્વાણાઃ સ્મૃતાનાગામિનસ્તુ તે

નિર્ગુણત્વાગ્નિરાત્માનઃ પ્રકૃત્યન્તે વ્યતિક્રમાત્ ।
ઇત્યેવં પ્રાકૃતઃ પ્રોક્તઃ પ્રતિસર્ગઃ સ્વયંભુવા

વર્ણાશ્રમાચારયુતઃ પ્રતિસર્ગં શૃણોતિ યઃ ।
સ વ્રજેચ્છિવસાલોક્યં ભક્તિમાન્વિગતજ્વરઃ

અમદ્યપશ્ચ ય શૂદ્રો ભવભક્તો જિતેદ્રિયઃ ।
આભૂતસંપ્લવસ્થાયી અપ્રતીઘાતલક્ષણઃ

ગાણપત્યં સ લભતે સ્થાનં વા સાર્વકાલિકમ્ ।
મદ્યપો મદ્યપૈઃ સાર્દ્ધં ભૂતસંઘૈશ્ચ મોદતે

સેવ્યમાનો મહીપૃષ્ઠે મર્ત્યાનાં વરદો ભવઃ ।
ઇતિ હોવાચ ભગવાન્વાયુર્વાક્યમિદવરમ્