બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.27

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને ભણ્ડપુત્રવધો નામ ષડ્વિંશો ઽધ્યાયઃ
અથ નષ્ટેષુ પુત્રેષુ શોકાનલપરિપ્લુતઃ ।
વિલલાપ સ દૈત્યેન્દ્રો મત્વા જાતં કુલક્ષયમ્

હા પુત્રા હા ગુણોદારા હા મદેકપરાયણાઃ ।
હા મન્નેત્રસુધાપૂરા હા મત્કુલવિવર્ધનાઃ

હા સમસ્તસુરશ્રેષ્ઠમદભઞ્જનતત્પરાઃ ।
હા સમસ્તસુરસ્ત્રીણામન્તર્મોહનમન્મથાઃ

દિશત પ્રીતિવાચં મે મમાઙ્કે વલ્ગતાધુના ।
કિમિદાનીમિમં તાતમવમુચ્ય સુખં ગતાઃ

યુષ્માન્વિના ન શોભન્તે મમ રાજ્યાનિ પુત્રકાઃ ।
રિક્તાનિ મમ ગેહાનિ રિક્તા રાજસભાપિ મે

કથમેવં વિનિઃશેષં હતાયૂયં દુરાશયાઃ ।
અપ્રધૃષ્યભુજાસત્ત્વાન્ભવતો મત્કુલાઙ્કુરાન્ ।
કથમેકપદે દુષ્ટા વનિતા સંગરે ઽવધીત્

મમ નષ્ટાનિ સૌખ્યાનિ મમ નષ્ટાઃ કુલસ્ત્રિયઃ ।
ઇતઃ પરં કુલે ક્ષીણે સાહસાનિ સુખાનિ ચ

ભવતઃ સુકૃતૈર્લબ્ધ્વા મમ પૂર્વજનુઃકૃતૈઃ ।
નાશો ઽયં ભવતામદ્ય જાતો નષ્ટસ્તતો ઽસ્મ્યહમ્

હા હતો ઽસ્મિ વિપન્નો ઽસ્મિ મન્દભાગ્યો ઽસ્મિ પુત્રકાઃ ।
ઇતિ શોકાત્સ પર્યસ્યન્પ્રલપન્મુક્તમૂર્ધજઃ ।
મૂર્ચ્છયા લુપ્તહૃદયો નિષ્પપાત નુપાસનાત્

વિશુક્રશ્ચ વિષઙ્ગશ્ચ કુટિલાક્ષશ્ચ સંસદિ ।
ભણ્ડમાશ્વાસયામાસુર્દૈવસ્ય કુટિલક્રમૈઃ

વિશુક્ર ઉવાચ
દેવકિ પ્રાકૃત ઇવ પ્રાપ્તઃ શોકસ્ય વશ્યતામ્ ।
લપસિ ત્વે પ્રતિ સુતાન્પ્રાપ્તમૃત્યૂન્મહાહવે

ધર્મવાન્વિહિતઃ પન્થા વીરાણામેષ શાશ્વતઃ ।
અશોચ્યમાહવે મૃત્યું પ્રાપ્નુવન્તિ યદર્હિતમ્

એતદેવ વિનાશાય શલ્યવદ્બાધતે મનઃ ।
યત્સ્ત્રી સમાગત્ય હઠાન્નિ હન્તિ સુભટાન્રણે

ઇત્યુક્તે તેન દૈત્યેન પુત્રશોકો વ્યમુચ્યત ।
ભણ્ડેન ચણ્ડકાલાગ્નિસદૃશઃ ક્રોધ આદધે

સ કોશાત્ક્ષિપ્રમુદ્ધૃત્ય ખડ્ગમુગ્રં યમોપમમ્ ।
વિસ્ફારિતાક્ષિયુગલો ભૃશં જજ્વાલ તેજસા

ઇદાનીમેવ તાં દુષ્ટાં ખડ્ગેનાનેન ખણ્ડશઃ ।
શકલીકૃત્ય સમરે શ્રમં પ્રાપ્સ્યામિ બન્ધુભિઃ

ઇતિ રોષસ્ખલદ્વર્ણઃ શ્વસન્નિવ ભુજઙ્ગમઃ ।
ખડ્ગં વિધુન્વન્નુત્થાય પ્રચચાલા તિમત્તવત્

તં નિરુધ્ય ચ સંભ્રાન્તાઃ સર્વે દાનવપુઙ્ગવાઃ ।
વાચમૂચુરતિક્રોધાજ્જ્વલન્તો લલિતાં પ્રતિ

ન તદર્થે ત્વયા કાર્યઃ સ્વામિન્સંભ્રમ ઈદૃશઃ ।
અસ્માભિઃ સ્વબલૈર્યુક્તૈ રણોત્સાહો વિધીયતે

ભવદાજ્ઞાલવં પ્રાપ્ય સમસ્તભુવનં હઠાત્ ।
વિમર્દ્દયિતુમીશાઃ સ્મઃ કિમુ તાં મુગ્ધભામિનીમ્

કિં ચૂષયામઃ સપ્તાબ્ધીન્ક્ષોદયામો ઽથ વા ગિરીન્ ।
અધરોત્તરમેવૈતત્ત્રૈલોક્યં કરવામ વા

છિનદામ સુરાન્સર્વાન્ભિનદામ તદાલયાન્ ।
પિન્ષામ હરિત્પાલાનાજ્ઞાં દેહિ મહામતે

ઇત્યુદીરિત માકર્ણ્ય મહાહઙ્કારગર્વિતમ્ ।
ઉવાચ વચનં ક્રુદ્ધઃ પ્રતિઘારુણલોચનઃ

વિશુક્ર ભવતા ગત્વા માયાન્તાર્હિતવર્ષ્મણા ।
જયવિઘ્નં મહાયન્ત્રં કર્ત્તવ્યં કટકે દ્વિષામ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વિશુક્રો રોષરૂષિતઃ ।
માયાતિરોહિતવપુર્જગામ લલિતાબલમ્

તસ્મિન્પ્રયાતુમુદ્યુક્તે સુર્યો ઽસ્તં સમુપાગતઃ ।
પર્યસ્તકિરણસ્તોમપાટલીકૃતદિઙ્મુખઃ

અનુરાગવતી સંધ્યા પ્રયાન્તં ભાનુમાલિનમ્ ।
અનુવવ્રાજ પાતાલકુઞ્જે રન્તુમિવોત્સુકા

વેગાત્પ્રપતતો ભાનોર્દેહસંગાત્સમુત્થિતાઃ ।
ચરમાબ્ધેરિવ પયઃકણાસ્તારા વિરેજિરે

અથાસસાદ બહુલં તમઃ કજ્જલમેચકમ્ ।
સાર્થં કર્ત્તુમિવોદ્યુક્તં સવર્ણસ્યાસિદુર્ધિયા

માયારથં સમારૂઢો ગૂઢશર્વરસંવૃતઃ ।
અદૃશ્યવપુરાપેદે લલિતાકટકં ખલઃ

તત્ર ગત્વા જ્વલજ્જ્વાલં વહ્નિપ્રાકારમણ્ડલમ્ ।
શતયોજનવિસ્તારામાલોકયત્ દુર્મતિઃ

પરિતો વિભ્રમઞ્શાલમવકાશમવાપ્નુવન્ ।
દક્ષિણં દ્વારમાસાદ્ય નિદધ્યૌ ક્ષણમુદ્ધતઃ

તત્રાપશ્યન્મહાસત્ત્વાસ્સાવધાના ધૃતાયુધાઃ ।
આરૂઢયાનાઃ સનદ્ધવર્માણો દ્વારદેશતઃ

સ્તંભિનીપ્રમુખાઃ શક્તીર્વિશત્યક્ષૌહિણીયુતાઃ ।
સર્વદા દ્વારરક્ષાર્થં નિર્દિષ્ટા દણ્ડનાથયા

વિલોક્ય વિસ્મયાવિષ્ટો વિચાર્ય ચ ચિરં તદા ।
શાલસ્ય બહિરેવાસૌ સ્થિત્વા યન્ત્રં સમાતનોત્

ગવ્યૂતિમાત્રકાયામે તત્સમાનપ્રવિસ્તરે ।
શિલાપટ્ટે સુમહતિ પ્રાલિખદ્યન્ત્રમુત્તમમ્

અષ્ટદિક્ષ્વષ્ટશૂલેન સંહારાક્ષરમૌલિના ।
અષ્ટભિર્દૈવતૈશ્ચૈવ યુક્તં યન્ત્રં સમાલિખત્

અલસા કૃપણા દીના નિતન્દ્રાચ પ્રમીલિકા ।
ક્લીબા ચ નિરહઙ્કારા ચેત્યષ્ટૌ દેવતાઃ સ્મૃતાઃ

દેવતાષ્ટકમેતશ્ચ શૂલાષ્ટકપુટોપરિ ।
નિયોજ્ય લિખિતં યન્ત્રં માયાવી સમમન્ત્રયત્

પૂજાં વિધાય મન્ત્રસ્ય બલિભિશ્છાગલાદિભિઃ ।
તદ્યન્ત્રં ચારિકટકે પ્રાક્ષિપત્સમરે ઽસુરઃ

પાકારસ્ય બહિર્ભાગે વર્તિના તેન દુર્ધિયા ।
ક્ષિપ્તમુલ્લઙ્ઘ્ય ચ રણે પપાત કટકાન્તરે

તદ્યન્ત્રસ્ય વિકારેણ કટકસ્થાસ્તુશક્તયઃ ।
વિમુક્તશસ્ત્રસંન્યાસમાસ્થિતા દીનમાનસાઃ

કિં હતૈરસુરૈઃ કાર્યં શસ્ત્રાશસ્ત્રિક્રમૈરલમ્ ।
જયસિદ્ધફલં કિં વા પ્રાણિહિંસા ચ પાપદા

અમરાણાં કૃતે કો ઽયં કિમસ્માકં ભવિષ્યતિ ।
વૃથા કલકલં કૃત્વા ન ફલં યુદ્ધકર્મણા

કા સ્વામિની મહારાજ્ઞી કા વાસૌ દણ્ડનાયિકા ।
કા વા સા મન્ત્રિણી શ્યામા ભૃત્યત્વં નો ઽથ કીદૃશમ્

ઇહ સર્વાભિરસ્માભિર્ભૃત્યભૂતાભિરેકિકા ।
વનિતા સ્વામિનીકૃત્યે કિં ફલં મોક્ષ્યતે પરમ્

પરેષાં મર્મભિદુરૈરાયુધૈર્ન પ્રયોજનમ્ ।
યુદ્ધં શામ્યતુ ચાસ્માકં દેહશસ્ત્રક્ષતિપ્રદમ્

યુદ્ધે ચ મરણં ભાવિ વૃથા સ્યુર્જીવિતાનિ નઃ ।
યુદ્ધે મૃત્યુર્ભવેદેવ ઇતિ તત્ર પ્રમૈવ કા

ઉત્સાહેન ફલં નાસ્તિ નિદ્રૈવૈકા સુખાવહા ।
આલસ્યસદૃશં નાસ્તિ ચિત્તવિશ્રાન્તિદાયકમ્

એતાદૃશીશ્ચ નો જ્ઞાત્વા સા રાજ્ઞી કિં કરિષ્યતિ ।
તસ્યા રાજ્ઞીત્વમપિ નઃ સમવાયેન કલ્પિતમ્

એવં ચોપેક્ષિતાસ્માભિઃ સા વિનષ્ટબલા ભવેત્ ।
નષ્ટ સત્ત્વા ચ સા રાજ્ઞી કાન્નઃ શિક્ષાં કરિષ્યતિ

એવમેવ રણારંભં વિમુચ્ય વિધુતાયુધાઃ ।
શક્તયો નિદ્રયા દ્વારે ઘૂર્ણમાના ઇવાભવન્

સર્વત્ર માન્દ્યં કાર્યેષુ મહદાલસ્યમાગતમ્ ।
શિથિલં ચાભવત્સર્વં શક્તીનાં કટકં મહત્

જયવિઘ્નં મહાયન્ત્રમિતિ કૃત્વા સ દાનવઃ

નિર્વિદ્ય તત્પ્રભાવેણ કટકં પ્રમિમન્થિષુઃ ।
દ્વિતીયયુદ્ધદિવસસ્યાર્ધરાત્રે ગતે સતિ

નિસ્મૃત્ય નગરાદ્ભૂયસ્ત્રિંશદક્ષૌહિણીવૃતઃ ।
આજગામ પુનર્દૈત્યો વિશુક્રઃ કટકં દ્વિષામ્

અશ્રૂયન્ત તતસ્તસ્ય રણનિઃસાણનિસ્વનાઃ ।
તથાપિ તા નિરુદ્યોગાઃ શક્તયઃ કટકે ઽભવન્

તદા મહાનુભાવત્વાદ્વિકારૈર્વિઘ્નયન્ત્રજૈઃ ।
અસ્પૃષ્ટે મન્ત્રિણીદણ્ડનાથે ચિન્તામવા પતુઃ

અહો બત મહત્કષ્ટમિદમાપતિતં ભયમ્ ।
કસ્ય વાથ વિકારેણ સૈનિકા નિર્ગતોદ્યમાઃ

નિરસ્તાયુધસંરંભા નિદ્રાતન્દ્રાવિઘૂર્ણિતાઃ ।
ન માનયન્તિ વાક્યાનિ રાર્ચયન્તિ મહેશ્વરીમ્ ।
ઔદાસીન્યં વિતન્વન્તિ શક્તયો નિસ્પૃહા ઇમાઃ

ઇતિ તે મન્ત્રિણીદણ્ડનાથે ચિન્તાપરાયણે ।
ચક્રસ્યન્દનમારૂઢે મહારાજ્ઞીં સમૂચતુઃ

મન્ત્રિણ્યુવાચ
દેવિ સક્ય વિકારો ઽયં શક્તયો વિગતોદ્યમાઃ ।
ન શૃણ્વન્તિ મહારાજ્ઞિ તવાજ્ઞાં વિશ્વપાલિતામ્

અન્યોન્યં ચ વિરક્તાસ્તાઃ પરાચ્યઃ સર્વકર્મસુ ।
નિદ્રાતન્દ્રામુકુલિતા દુર્વાક્યાનિ વિતન્વતે

કા દણ્ડિની મન્ત્રિણી કા મહારાજ્ઞીતિ કા પુનઃ ।
યુદ્ધં ચ કીદૃશમિતિ ક્ષેપં ભૂરિ વિતન્વતે

અસ્મિન્નેવાન્તરે શત્રુરાગચ્છતિ મહાબલઃ ।
ઉદ્દણ્ડભેરીનિસ્વાનૈર્વિભિન્દન્નિવ રોદસી

અત્ર યત્પ્રાપ્તરૂપં તન્મહારાજ્ઞિ પ્રપદ્યતામ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા સહ દણ્ડિન્યા મન્ત્રિણી પ્રણતિં વ્યધાત્

તતઃ સા લલિતા દેવી કામેશ્વરમુખં પ્રતિ ।
દત્તદૃષ્ટડિઃ સમહસદતિરક્તરદાવલિઃ

તસ્યાઃ સ્મિતપ્રભાપુઞ્જે કુઞ્જરાકૃતિમાન્મુખે ।
કટક્રોડગલદ્દાનઃ કશ્ચિદેવ વ્યજૃંભત

જપાપટલપાટલ્યો બાલચન્દ્રવપુર્ધરઃ ।
બીજપૂરગદામિક્ષુચાપં શૂલં સુદર્શનમ્

અબ્જપાશોત્પલવ્રીહિમઞ્જરીવરદાં કુશાન્ ।
રત્નકુંભં ચ દશભિઃ સ્વકૈર્હસ્તૈઃ સમુદ્વહન્

તુન્દિલશ્ચન્દ્રચૂડાલો મન્દ્રબૃંહિતનિસ્વનઃ ।
સિદ્ધિલક્ષ્મીસમાશ્લિષ્ટઃ પ્રણનામ મહેશ્વરીમ્

તયા કૃતાશીઃ સ મહાન્ગણનાથો ગજાનનઃ ।
જયવિઘ્નમહાયન્ત્રંભેત્તું વેગાદ્વિનિર્યયૌ

અન્તરેવહિ શાલસ્ય ભ્રમદ્દન્તાવલાનનઃ ।
નિભૃતં કુત્રચિલ્લગ્નં જયવિઘ્નં વ્યલોકયત્

સ દેવો ઘોરનિર્ઘાતૈર્દુઃસહૈર્દન્તપાતનૈઃ ।
ક્ષણાચ્ચૂર્મીકરોતિ સ્મ જયવિઘ્નમહાશિલામ્

તત્ર સ્થિતાભિર્દુષ્ટાભિર્દેવતાભિઃ સહૈવ સઃ ।
પરાગશેષતાં નીત્વા તદ્યન્ત્રં પ્રક્ષિપદ્દિવિ

તતઃ કિલકિલારાવં કૃત્વાઽલસ્યવિવર્જિતાઃ ।
ઉદ્યતાઃ સમરં કર્તું શક્તયઃ શસ્ત્રપાણયઃ

સ દેતિવદનઃ કણ્ઠકલિતાકુણ્ઠનિસ્વનઃ ।
જયયન્ત્રં હિ તત્સૃષ્ટં તથા રાત્રૌ વ્યનાશયત્

ઇમં વૃત્તાન્તમાકર્ણ્ય ભણ્ડઃ સ ક્ષોભમાયયૌ ।
સસર્જય બહૂનાત્મરૂપાન્દન્તાવલાનનાન્

તે કટક્રોડવિગલન્મદસૌરભચઞ્ચલૈઃ ।
ચઞ્ચરીકકુલૈરગ્રે ગીયમાનમહોદયાઃ

સ્ફુરદ્દાડિમકિઞ્જલ્કવિક્ષેપકરરોચિષઃ ।
સદા રત્નાકરાનેકહેલયા પાતુમુદ્યતાઃ

આમોદપ્રમુખા ઋદ્ધિમુખ્યશક્તિનિષેવિતાઃ ।
આમોદશ્ચ પ્રમોદશ્ચ મુમુખો દુર્મુખસ્તથા

અરિઘ્નો વિઘ્નકર્ત્તા ચ ષડેતે વિઘ્નનાયકાઃ ।
તે સપ્તકોટિસંખ્યાનાં હેરંબાણામધીશ્વરાઃ

તે પુરશ્ચલિતાસ્તસ્ય મહાગણપતે રણે ।
અગ્નિપ્રાકારવલયાદ્વિનિર્ગત્ય ગજાનનાઃ

ક્રોધહુઙ્કારતુમુલાઃ પ્રત્ય પદ્યન્ત દાનવાન્ ।
પુનઃ પ્રચણ્ડફૂત્કારબધિરીકૃતવિષ્ટપાઃ

પપાત દૈત્યસૈન્યેષુ ગણચક્રચમૂગણઃ ।
અચ્છિદન્નિશિતૈર્બાણૈર્ગણનાથઃ સ દાનવાન્

ગણનાથેન તસ્યાભૂદ્વિશુક્રસ્ય મહૌજસઃ ।
યુદ્ધમુદ્ધતહુઙ્કારભિન્નકાર્મુકનિઃસ્વનમ્

ભ્રુકુટી કુટિલે ચક્રે દષ્ટોષ્ઠમતિપાટલમ્ ।
વિશુક્રો યુધિ બિભ્રાણઃ સમયુધ્યત તેન સઃ

શસ્ત્રાઘટ્ટનનિસ્વાનૈર્ હુંકારૈશ્ચ સુરદ્વિષામ્ ।
દૈત્યસપ્તિખુરક્રીડત્કુદ્દાલીકૂટનિસ્વનૈઃ

ફેત્કારૈશ્ચ ગચેન્દ્રાણાં ભયેનાક્રન્દનૈરપિ ।
હેષયા ચ હયશ્રેણ્યા રથચક્રસ્વનૈરપિ

ધનુષાં ગુણનિસ્સ્વાનૈશ્ચક્રચીત્કરણૈરપિ

શરસાત્કારઘોષૈશ્ચ વીરભાષાકદંબકૈઃ ।
અટ્ટહાસૈર્મહેન્દ્રાણાં સિંહનાદૈશ્ચભૂરિશઃ

ક્ષુભ્યદ્દિગન્તરં તત્ર વવૃધે યુદ્ધમુદ્ધતમ્ ।
ત્રિંશદક્ષૌહિણી સેના વિશુક્રસ્ય દુરાત્મનઃ

પ્રત્યેકં યોધયા માસુર્ગણનાથા મહારથાઃ ।
દન્તૈર્મર્મ વિભિન્દન્તો વિષ્ટંયતશ્ચ શુણ્ડયા

ક્રોધયન્તઃ કર્ણતાલૈઃ પુષ્કલાવર્ત્તકોપમૈઃ ।
નાસાશ્વાસૈશ્ચ પરુષૈર્વિક્ષિપન્તઃ પતાકિનીમ્

ઉરોભિર્મર્દયન્તશ્ચ શૈલવપ્રસમપ્રભૈઃ ।
પિંષન્તશ્ચ પદાઘાતૈઃ પીનૈર્ઘ્નન્તસ્તથોદરૈઃ

વિભિન્દન્તશ્ચ શૂલેન કૃત્તન્તશ્ચક્રપાતનૈઃ ।
શઙ્ખસ્વનેન મહતા ત્રાસયન્તો વરૂથિનીમ્

ગણનાથમુખોદ્ભૂતા ગજવક્રાઃ સહસ્રશઃ ।
ધૂલીશેષં સમસ્તં તત્સૈન્યં ચક્રુર્મહોદ્યતાઃ

અથ ક્રોધસમાવિષ્ટો નિજસૈન્યપુરોગમઃ ।
પ્રેષયામાસ દેવસ્ય ગજાસુર મસૌ પુનઃ

પ્રચણ્ડસિંહનાદેન ગજદૈત્યેન દુર્ધિયા ।
સપ્તાક્ષૌહિણિયુક્તેન યુયુધે સ ગણેશ્વરઃ

હીયમાનં સમાલોક્ય ગજાસુરભુજાબલમ્ ।
વર્ધમાનં ચ તદ્વીર્યં વિશુક્રઃ પ્રપલાયિતઃ

સ એક એવ વીરેદ્રઃ પ્રચલન્નાખુવાહનઃ ।
સપ્તાક્ષૌહિણિકાયુક્તં ગજાસુરમમર્દયત્

ગજાસુરે ચ નિહતે વિશુક્રે પ્રપલાયિતે ।
લલિતાન્તિકમાપેદે મહાગમપતિર્મૃધાત્

કાલરાત્રિશ્ચ દૈત્યાનાં સા રાત્રિર્વિરતિં ગતા ।
લલિતા ચાતિ મુદિતા બભૂવાસ્ય પરાક્રમૈઃ

વિતતાર મહારાજ્ઞીપ્રીયમાણા ગણેશિતુઃ ।
સર્વદૈવતપૂજાયાઃ પૂર્વપૂજ્યત્વમુત્તમમ્