બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.23

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને દુર્મદકુરણ્ડવધો નામ દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ
અથાશ્વરૂઢયા ક્ષિપ્તે કુરણ્ડે ભણ્ડદાનવઃ ।
કુટિલાક્ષમિદં પ્રોચે પુનરેવ યુયુત્સયા

સ્વપ્ને ઽપિ યન્ન સંભાવ્યં યન્ન શ્રુતમિતઃ પુરા ।
યચ્ચ નો શઙ્કિતં ચિત્તે તદેતત્કષ્ટમાગતમ્

કુરણ્ડદુર્મદૌ સત્ત્વશાલિનૌ ભ્રાતરૌ હિતૌ ।
દુષ્ટદાસ્યાઃ પ્રભાવો ઽયં માયાવિન્યા મહત્તરઃ

ઇતઃ પરં કરઙ્કાદીન્પઞ્ચસેનાધિનાયકાન્ ।
શતમક્ષૌહિણીનાં ચ પ્રસ્થાપય રણાઙ્ગણે

તે યુદ્ધદુર્મદાઃ શૂરાઃ સંગ્રામેષુ તનુત્યજઃ ।
સર્વથૈવ વિજેષ્યન્તે દુર્વિદગ્ધવિલાસિનીમ્

ઇતિ ભણ્ડવચઃ શ્રુત્વા ભૃશં ચત્વરયાન્વિતઃ ।
કુટિલાક્ષઃ કરઙ્કાદીનાજુહાવ ચમૂપતીન્

તે સ્વામિનં નમસ્કૃત્ય કુટિલાક્ષેણ દેશિતાઃ ।
અગ્નૌ પ્રવિષ્ણવ ઇવ ક્રોધાન્ધા નિર્યયુઃ પુરાત્

તેષાં પ્રયાણનિઃસાણરણિતં ભૃશદુઃસહમ્ ।
આકર્ણ્ય દિગ્ગજાસ્તૂર્ણં શીર્ણકર્ણા જુઘૂર્ણિરે

શતમક્ષૌહિણીનાં ચ પ્રાચલત્કેતુમાલકમ્ ।
ઉત્તરઙ્ગતુરઙ્ગાદિ બભૌ મત્તમતઙ્ગજમ્

હ્રેષમાણહયાકીર્ણં ક્રન્દદ્ભટકુલોદ્ભવમ્ ।
બૃંહમાણગજં ગર્જદ્રથયક્રં ચચાલ તત્

ચક્રનેમિહતક્ષોણીરેણુક્ષપિતરોચિષા ।
બભૂવે તુહિનાસારચ્છન્નેનેવ વિવસ્વતા

ધૂલીમયમિવાશેષમભવદ્વિશ્વમણ્ડલમ્ ।
ક્વચિચ્છબ્દમયં ચૈવ નિઃસાણકઠિનસ્વનૈઃ

ઉદ્ભૂતૈર્ધૂલિકાજાલૈરાક્રાન્તા દૈત્યસૈનિકાઃ ।
ઇયત્તયાતઃ સેનાયાઃ સંખ્યાપિ પરિભાવિતા

ધ્વજા બહુવિધાકારા મીનવ્યાલાદિચિત્રિતાઃ ।
પ્રચેલુર્ધૂલિકાજાલે મત્સ્યા ઇવ મહોદધૌ

તાનાપતત આલોક્ય લલિતાસૈનિકં પ્રતિ ।
વિત્રેસુરમરાઃ સર્વે શક્તીનાં ભઙ્ગશઙ્કયા

તે કરઙ્કમુખાઃ પઞ્ચ સેનાપતય ઉદ્ધતાઃ ।
સર્પિણીં નામ સમરે માયાં ચક્રુર્મહીયસીમ્

તૈઃ સમુત્પતિતા દુષ્ટા સર્પિણી રમશાંબરી ।
ધૂમ્રવર્ણા ચ ધૂમ્રોષ્ઠી ધૂમ્રવર્મપયોધરા

મહોદધિરિવાત્યન્તં ગંભીરકુહરોદરી ।
પુરશ્ચચાલ શક્તીનાન્ત્રાસયન્તી મનો રણે

કદ્રૂરિવાપરા દુષ્ટા બહુસર્પવિભૂષણા ।
સર્પાણામુદ્ભવસ્થાનં માયામયશરીરિણામ્

સેનાપતીનાં નાસીરે વેલ્લયન્તીમહીતલે ।
વેલ્લિતં બહુધા ચક્રે ઘોરારાવવિરાવિણી

તથૈવ માયયા પૂર્વં તે ઽસુરેદ્રા વ્યજીજયન્ ।
કરઙ્કાદ્યા દુરાત્માનઃ પઞ્ચપઞ્ચત્ત્વકામુકાઃ

અથ પ્રવવૃતે યુદ્ધં શક્તીનામમરદ્રુહામ્ ।
અન્યોન્યવીરભાષાભિઃ પ્રોત્સાહિતઘનક્રુધામ્

અત્યન્તસંકુલતયા ન વિજ્ઞાતપરસ્પરાઃ ।
શક્તયો દાનવશ્ચૈવ પ્રજહુઃ શસ્ત્રપાણયઃ

અન્યોન્યશસ્ત્રસંઘટ્ટસમુત્થિતહુતાશને ।
પ્રવૃત્તવિશિખસ્રોતઃપ્રચ્છન્નહરિદન્તરે

બહુરક્તનદીપૂરહ્રિયમાણમતઙ્ગજે ।
માંસકર્દમનિર્મગ્નનિષ્પન્દરથમણ્ડલે

વિકીર્ણકેશશૈવાલવિલસદ્રક્તનિર્ઝરે ।
અતિનિષ્ઠુરવિધ્વંસિ સિંહનાદભયઙ્કરે

રજો ઽન્ધકારતુ મુલે રાક્ષસીતૃપ્તિદાયિનિ ।
શસ્ત્રીશરણિવિચ્છિન્નદૈત્યકણ્ઠોત્થિતાસૃજિ

પ્રવૃત્તે ઘોરસંગ્રામે શક્તીનાં ચ સુરદ્વિષામ્ ।
અથસ્વબલમાદાય પઞ્ચભિઃ પ્રેરિતા સતી ।
સર્પિણી બહુધા સર્પાન્વિસસર્જ શરીરતઃ

તક્ષકર્કેટકસમા વાસુકિપ્રમુખત્વિષઃ ।
નાનાવિધવપુર્વર્ણા નાનાદૃષ્ટિભયઙ્કરાઃ

નાનાવિધવિષજ્વાલાનિર્દગ્ધભુવનત્રયાઃ ।
દારદં વત્સનાભં ચ કાલકૂટમથાપરમ્

સૌરાષ્ટ્રં ચ વિષં ઘોરં બ્રહ્મપુત્રમથાપરમ્ ।
પ્રતિપન્નં શૌક્લિકેયમન્યાન્યપિ વિષાણિ ચ

વ્યાલૈઃ સ્વકીયવદનૈર્વિલોલરસનાદ્વયૈઃ ।
વિકિરન્તઃ શક્તિસૈન્યે વિસમ્રુઃ સર્પિણીતનોઃ

ધૂમ્રવર્ણા દ્વિવદના સર્પા અતિભયઙ્કરાઃ ।
સર્પિણ્યા નયનદ્વન્દ્વા દુત્થિતાઃ ક્રોધદીપિતાઃ

પીતવર્ણાસ્ત્રિફણકા દંષ્ટ્રાભિર્વિકટાનનાઃ ।
સર્પિણ્યાઃ કર્ણકુહરાદુત્થિતાઃ સર્પકોટયઃ

અગ્રેપુચ્છે ચ વદનં ધારયન્તઃ ફણાન્વિતમ્ ।
આસ્યાદા નીલવપુષઃ સર્પિણ્યાઃ ફણિનો ઽભવન્

અન્યૈશ્ચ બલવર્ણાશ્ચ ચતુર્વક્ત્રાશ્ચતુષ્પદાઃ ।
નાસિકાવિવરાત્તસ્યા ઉદ્ગતા ઉગ્રરોચિષઃ

લંબમાનમહાચર્માવૃત્તસ્થૂલપયોધરાત્ ।
નાભિકુણ્ડાચ્ચ બહવો રક્તવર્ણા ભયાનકાઃ

હલાહલં વહન્તશ્ચ પ્રોત્થિતાઃ પન્નગાધિપાઃ ।
વિદશન્તઃ શક્તિસેનાં દહન્તો વિષવહ્નિભિઃ

બધ્નન્તો ભોગપાશૈશ્ચ નિઘ્નન્તઃ ફણમણ્ડલૈઃ ।
અત્યન્તમાકુલાં ચક્રુર્લલિતેશીચમૂમમી

ખણ્ડ્યમાના અપિ મુહુઃ શક્તીનાં શસ્ત્રકોટિભિઃ

ઉપર્યુપરિ વર્ધન્તે સપિણ્ડપ્રવિસર્પિણઃ ।
નશ્યન્તિ બહવઃ સર્પા જાયન્તે ચાપરે પુનઃ

એકસ્ય નાશસમયે બહવો ઽન્યે સમુત્થિતાઃ ।
મૂલભૂતા યતો દુષ્ટા સર્પિણી ન વિનશ્યતિ

અતસ્તત્કૃતસર્પાણાં નાશે સર્પાન્તરોદ્ભવઃ ।
તતશ્ચશક્તિસૈન્યાનાં શરીરાણિ વિષાનલૈઃ

દહ્યમાનાનિ દુઃખેન વિપ્લુતાન્યભવન્રણે ।
કિઙ્કર્તવ્યવિમૂઢેષુ શક્તિચક્રેષુ ભોગિભિઃ

પરાક્રમં બહુવિધં ચક્રુસ્તે પઞ્ચ દાનવાઃ ।
કરીન્દ્રી ગર્દભશતૈર્યુક્તં સ્યન્દનમાસ્થિતઃ

ચક્રેણ તીક્ષ્ણધારેણ શક્તિસેનામમર્દયત્ ।
વજ્રદન્તાભિધશ્ચાન્યો ભણ્ડદૈત્યચમૂપતિઃ

વજ્રબાણાભિઘાતેન હોષ્ટ્રતો હિ રણં વ્યધાત્ ।
અથ વજ્રમુખશ્ચૈવ ચક્રિવન્તં મહત્તરમ્

આરુહ્ય કુન્તધારાભિઃ શક્તિચક્રમમર્દયત્ ।
વજ્રદન્તાભિધાનો ઽન્યશ્ચમૂનામધિપો બલી

ગૃધ્રયુગ્મરથારૂઢઃ પ્રજહાર શિલીમુખૈઃ ।
તૈઃ સેનાપતિભિર્દુષ્ટૈઃ પ્રોત્સાહિતમથાહવે

શતમક્ષૌહિણીનાં ચ નિપપાતૈકહેલયા ।
સર્પિણી ચ દુરાચારા બહુમાયાપરિગ્રહા

ક્ષણેક્ષણે કોટિસંખ્યાન્વિસસર્જ ફણાધરાન્ ।
તથા વિકલિતં સૈન્યમવલોક્ય રુષાકુલા

નકુલી ગરુડારૂઢા સા પપાત રણાજિરે ।
પ્રતપ્તકનકપ્રખ્યા લલિતાતાલુસમ્ભવા

સમસ્તવાઙ્મયાકારા દન્તૈર્વજ્રમયૈર્યુતા ।
સર્પિણ્યભિમુખં તત્ર વિસસર્જ નિજં બલમ્

તયાધિષ્ઠિતતુઙ્ગાંસઃ પક્ષવિક્ષિપ્તભૂધરઃ ।
ગરુડઃ પ્રાચલદ્યુદ્ધે સુમેરુરિવ જઙ્ગમઃ

સર્પિણીમાયયા જાતાન્સર્પાન્દૃષ્ટ્વા ભયાનકાન્ ।
ક્રોધરક્તેક્ષણં વ્યાત્તં નકુલી વિદધે મુખમ્

અથ શ્રીનકુલીદેવ્યા દ્વાત્રિંશદ્દન્તકોટયઃ ।
દ્વાત્રિંશત્કોટયો જાતા નકુલાઃ કનકપ્રભાઃ

ઇતસ્તતઃ ખણ્ડયન્તઃ સર્પિણીસર્પમણ્ડલમ્ ।
નિજદંષ્ટ્રાવિમર્દેન નાશયન્તશ્ચ તદ્વિષમ્ ।
વ્યભ્રમન્સમરે ઘોરે વિષઘ્નાઃ સ્વર્ણબભ્રવઃ

ઉત્કર્ણાઃ ક્રોધ સમ્પર્કાદ્ધૂનિતાશેષલોમકાઃ ।
ઉત્ફુલ્લા નકુલા વ્યાત્તવદના વ્યદશન્નહીન્

એકૈકમાયાસર્પસ્ય બભ્રુરેકૈક ઉદ્ગતઃ ।
તીક્ષ્ણદન્તનિપાતેન ખણ્ડયામાસ વિગ્રહમ્

ભોગિભોગસૃતૈ રક્તૈઃ સૃક્કિણી શોણતાં ગતે ।
લિહન્તો નકુલા જિહ્વાપલ્લવૈઃ પુપ્લુવુર્મૃધે

નકુલૈર્દશ્યમાનાનામત્યન્તચટુલં વપુઃ ।
મુહુઃ કુણ્ડલિતૈર્ભોગૈઃ પન્નગાનાં વ્યચેષ્ટત

નકુલાવલિદષ્ટાનાં નષ્ટાસૂનાં ફણાભૃતામ્ ।
ફણાભરસમુત્કીર્ણા મણયો વ્યરુચન્રણે

નકુલાઘાતસંશીર્ણફણાચક્રૈર્વિનિર્ગતૈઃ ।
ફણયસ્તન્મહાદ્રોહવહ્વિજ્વાલા ઇવાબભુઃ

એવંપ્રકારતો બભ્રુમણ્ડલૈરવખણ્ડિતે ।
માયામયે સર્પજાલે સર્પિણી કોપમાદધે

તયા સહ મહદ્યુદ્ધં કૃત્વા સા નકુલેશ્વરી ।
ગારુડાસ્ત્રમતિક્રૂરં સમાધત્ત શિલીમુખે

તદ્ગારુડાસ્ત્રમુદ્દામજ્વાલાદીપિતદિઙ્મુખમ્ ।
પ્રવિશ્ય સર્પિણીદેહં સર્પમાયાં વ્યશોષયત્

માયાશક્તોર્વિનાશેન સર્પિણી વિલયં ગતા ।
ક્રોધં ચ તદ્વિનાશેન પ્રાપ્તાઃ પઞ્ચ ચમૂવરાઃ

યદ્બલેન સુરાન્સર્વાન્સેનાન્યસ્તે ઽવમેનિરે ।
સા સર્પિણી કથાશેષં નીતા નકુલવીર્યતઃ

અતઃસ્વબલનાશેન ભૃશં ક્રુદ્ધાશ્ચમૂચરાઃ ।
એકોદ્યમેન શસ્ત્રૌઘૈર્નકુલીં તામવાકિરન્

એકૈવ સા તાર્ક્ષ્યરથા પઞ્ચભિઃ પૃતનેશ્વરી ।
લઘુહસ્તતયા યુદ્ધે ચક્રે વૈ શસ્ત્રવર્ષિણી

પટ્ટિશૈર્મુસલૈશ્ચૈવ ભિન્દિપાલૈઃ સહસ્રશઃ ।
વજ્રસારમયૈર્દન્તૈર્વ્યદશન્મર્મ સીમસુ

તતો હાહારુતં ઘોરં કુર્વાણા દૈત્યકિઙ્કરાઃ ।
ઉદગ્રદંશનકુલૈર્નકુલૈરાકુલીકૃતાઃ

ઉત્પત્ય ગગનાત્કેચિદ્ઘોરચીત્કાર કારિણઃ ।
દેશન્તસ્તદ્દ્વિષાં સૈન્ય સકુલાઃ પ્રજ્વલક્રુધઃ

કર્ણેષુ દષ્ટ્વા નાસાયામન્યે દષ્ટાઃ શિરસ્તટે ।
પૃષ્ઠતો પ્યદશન્કેચિદા ગત્ય વ્યાકૃતક્રિયાઃ

વિકલાશ્છિન્નવર્માણો ભયવિસ્રસ્તશસ્ત્રિકાઃ ।
નકુલૈરભિભૂતાસ્તે ન્યપતન્નમરદ્રુહઃ

કેચિત્પ્રવિશ્યનકુલા વ્યાત્તાન્યાસ્યાનિ વૈરિણામ્ ।
ભોગિભોગાનિ વાકૃષ્ય વ્યદશન્રસનાતલમ્

અન્યે કર્ણેષુ નકુલાઃ પ્રાવિશન્દેવવૈરિણામ્ ।
સૂક્ષ્મરૂપા વિશન્તિસ્મ નાનારન્ધ્રાણિ બભ્રવઃ

ઇતિ તૈરભિભૂતાનિ નકુલૈરવલોકયન્ ।
નિજસૈન્યાનિ દીનાનિ કરઙ્કઃ કોપમાસ્થિતઃ

અન્યે ઽપિ ચ ચમૂનાથા લઘુહસ્તા મહાબલાઃ

પ્રતિબભ્રુ શરસ્તોમાન્વવૃષુર્વારિદા ઇવ ।
દૈત્યસૈન્યપતિપ્રૌઢ કોદડોત્થાઃ શિલીમુખાઃ ।
બભ્રૂણાં દન્તકોટીષુ કઠોરઘટ્ટનં વ્યધુઃ

ચમૂપતિશખ્યૂહૈરાહતેભ્યઃ પરઃશતૈઃ ।
બભ્રૂણાં વજ્રદતેભ્યો નિશ્ચક્રામ હુતાશનઃ ।
પઞ્ચાપિ તે ચમૂનાથવિસૃષ્ટૈરેકહેલયા

સ્ફુરત્ફલૈઃ શરકુલૈર્બભ્રુસેનાં વ્યમર્દયત્ ।
ઇતસ્તતશ્ચમૂનાથવિક્ષિપ્તશરકોટિભિઃ ।
વિશીર્ણગાત્રા નકુલા નકુલીં પર્યવારયન્

અથ સા નકુલી વાણી વાઙ્મયસ્યૈકનાયિકા ।
નકુલાનાં પરાવૃત્ત્યા મહાન્તં રોષમાશ્રિતા

અક્ષીણનકુલં નામ મહાસ્ત્રં સર્વતોમુખમ્ ।
વહ્નિજ્વાલાપરીતાગ્રં સંદધે શાર્ઙ્ગધન્વનિ

તદસ્ત્રતો વિનિષ્ઠ્યૂતા નકુલાઃ કોટિસંખ્યાકાઃ ।
વજ્રાઙ્ગા વજ્રલોમાનો વજ્રદંષ્ટ્રા મહાજવા

વજ્રસારાશ્ચ નિબિડા વજ્રજાલ ભયઙ્કરા ।
વજ્રાકારૈર્નશૈસ્તૂર્ણ દારયન્તો મહીતલમ્

વજ્રરત્નપ્રકાશેન લોચનેનાપિ શોભિતાઃ ।
વજ્રસંપાતસદૃશા નાસાચીત્કાર કારિણઃ

મર્દયન્તિ સુરારાતિસૈન્યં દશનકોટિભિઃ ।
પરાક્રમં બહુવિધં તેનિરે તે નિરેનસઃ

એવં નકુલકોટીભિર્ વજ્રઘોરૈર્મહાબલૈઃ ।
વિનષ્ટાઃ પ્રત્યવયવં વિનેશુર્દાનવાધમાઃ

એવં વજ્રમયૈર્બભુમણ્ડલૈઃ શણ્ડિતે બલે

શતાક્ષૌહિણિકે સંખ્યે તે સ્વમાત્રાવશેષિતાઃ ।
અતિત્રાસેન રોષેણ ગૃહીતાશ્ચ ચમૂવરાઃ ।
સંગ્રામમધિકં તેનુઃ સમાકૃષ્ટશરાસનાઃ

તૈઃ સમં બહુધા યુદ્ધં તન્વાના નકુલેશ્વરી ।
પટ્ટિશેન કરઙ્કસ્ય ચિચ્છેદ કઠિનં શિરઃ

કાકવાશિતસુખ્યાનાં ચતુર્ણામપિ વૈરિણામ્ ।
ઉત્પત્યોત્પત્ય તાર્ક્ષ્યેણ વ્યલુનાદસિના શિરઃ

તાદૃશં લાઘવં દૃષ્ટ્વા નકુલ્યા શ્યામલાંબિકા

બહુ મેને મહાસત્ત્વાં દુષ્ટાસુરવિનાશિનીમ્ ।
નિજાઙ્ગદેવતત્ત્વં ચ તસ્યૈ શ્યામાંબિકા દદૌ

લોકોત્તરે ગુણે દૃષ્ટે કસ્ય ન પ્રીતિસંભવઃ ।
હતશિષ્ટા ભીતભીતા નકુલીશરણં ગતાઃ

સાપિ તાન્વીક્ષ્ય કૃપયા મા ભૈષ્ટેતિ વિહસ્ય ચ ।
ભવદ્રાજ્ઞે રણોદન્તમશેષં ચ નિબોધત

તયૈવં પ્રેષિતાઃ શીઘ્રં તદાલોક્ય રણક્ષિતિમ્ ।
મુદિતાસ્તે પુનર્ભીત્યા શૂન્યકાયાં પલાયિતાઃ

તદુદન્તં તતઃ શ્રુત્વા ભણ્ડશ્ચણ્ડો રુષાભવત્