બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.22

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને ભણ્ડાસુરાહઙ્કારો નામૈકવિંશો ઽધ્યાયઃ
અથ શ્રીલલિતાસેનાનિસ્સાણપ્રતિનિસ્વનઃ ।
ઉચ્ચચાલસુરેન્દ્રાણાં યોદ્ધતો દુન્દુભિધ્વનિઃ

તેન મર્દિતદિક્કેન ક્ષુભ્યદ્ગર્ભપયોધિના ।
બધિરીકૃતલોકેન ચકમ્પે જગતાં ત્રયી

મર્દયન્કકુભાં વૃન્દં ભિન્દન્ભૂધરકન્દરાઃ ।
પુપ્રોથે ગગનાભોગે દૈત્ય નિઃસાણનિસ્વનઃ

મહાનરહરિક્રુદ્ધહુઙ્કારોદ્ધતિમદ્ધ્વનિઃ ।
વિરસં વિરરાસોચ્ચૈર્વિબુધદ્વેષિઝલ્લરી

તતઃ કિલકિલારાવમુખરા દૈત્યકોટયઃ ।
સમનહ્યન્ત સંક્રુદ્ધાઃ પ્રતિ તાં પરમેશ્વરીમ્

કશ્ચિદ્રત્નવિચિત્રેણ વર્મણાચ્છન્નવિગ્રહઃ ।
ચકાશે જઙ્ગમ ઇવ પ્રોત્તુઙ્ગો રોહણાચલઃ

કાલરાત્રિમિવોદગ્રાં શસ્ત્રકારેણ ગોપિતામ્ ।
અધુનીત ભટઃ કશ્ચિદતિધૌતાં કૃપાણિકામ્

ઉલ્લા સયન્કરાગ્રેણ કુન્તપલ્લવમેકતઃ ।
આરૂઢતુરગો વીથ્યાં ચારિભેદં ચકાર હ

કેચિદારુરુહુર્યોધા માતઙ્ગાંસ્તુઙ્ગવર્ષ્મણઃ ।
ઉત્પાત વાતસંપાતપ્રેરિતાનિવ પર્વતાન્

પટ્ટિશૈર્મુદ્ગરૈશ્ચૈવ ભિદુરૈર્ભિણ્ડિપાલકૈઃ ।
દ્રુહણૈશ્ચ ભુશુણ્ડીભિઃ કુઠારૈર્મુસલૈરપિ

ગદાભિશ્ચ શતઘ્નીભિસ્ત્રિશિખૈર્વિશિખૈરપિ ।
અર્ધચક્રૈર્મહાચક્રૈર્વક્રાઙ્ગૈરુરગાનનૈઃ

ફણિશીર્ષપ્રભેદૈશ્ચ ધનુર્ભિઃ શાર્ઙ્ગધન્વિભિઃ ।
દણ્ડૈઃ ક્ષેપણિકાશસ્ત્રૈર્વજ્રબાણૈર્દૃષદ્વરૈઃ

યવમધ્યૈર્મુષ્ટિમધ્યૈર્વલલૈઃ ખણ્ડલૈરપિ ।
કટારૈઃ કોણમધ્યૈશ્ચ ફણિદન્તૈઃ પરઃશતૈઃ

પાશાયુધૈઃ પાશતુણ્ડૈઃ કાકતુણ્ડૈઃ સહસ્રશઃ ।
એવમાદિભિરત્યુગ્રૈરાયુધૈર્જીવહારિભિઃ

પરિકલ્પિતહસ્તાગ્રા વર્મિતા દૈત્યકોટયઃ ।
અશ્વારોહા ગજારોહા ગર્દભારોહિણઃ પરે

ઉષ્ટ્રારોહા વૃકારોહા શુનકારોહિણઃ પરે ।
કાકાદિરોહિણો ગૃધ્રારોહાઃ કઙ્કાદિરોહિણઃ

વ્યાઘ્રાદિરોહિણશ્ચાન્યે પરે સિંહાદિરોહિણઃ ।
શરભારોહિણશ્ચાન્યે ભેરુણ્ડારોહિણઃ પરે

સૂકરારોહિણો વ્યાલારૂઢાઃ પ્રેતાદિરોહિણઃ ।
એવં નાનાવિધૈર્વાહવાહિનો લલિતાં પ્રતિ

પ્રચેલુઃ પ્રબલક્રોધસંમૂર્ચ્છિતનિજાશયાઃ ।
કુટિલં સૈન્યભર્ત્તારં દુર્મદં નામ દાનવમ્ ।
દશાક્ષૌહિણિકાયુક્તં પ્રાહિણોલ્લલિતાં પ્રતિ

દિધક્ષુભિરિવાશેષં વિશ્વં સહ બલોત્કટૈઃ ।
ભટૈર્યુક્તઃ સ સેનાની લલિતાભિમુખે યયૌ

ભિન્દન્પટહસંરાવૈશ્ચતુર્દશ જગન્તિ સઃ ।
અટ્ટહાસાન્વિતન્વાનો દુર્મદસ્તન્મુખો યયૌ

અથ ભણ્ડાસુરાજ્ઞપ્તઃ કુટિલાક્ષો મહાબલઃ ।
શૂન્યકસ્ય પુરદ્વારે પ્રચીને સમકલ્પયત્ ।
રક્ષણાર્થં દશાક્ષૌ હિણ્યુપેતં તાલજઙ્ઘકમ્

અવાચીને પુરદ્વારે દશાક્ષૌહિણિકાયુતમ્ ।
નામ્ના તાલભુજં દૈત્યં રક્ષણાર્થમકલ્પયત્

પ્રતીચીને પુરદ્વારે દશાક્ષૌહિણિકાયુતમ્ ।
તાલગ્રીવં નામ દૈત્યં રક્ષાર્થં સમકલ્પયત્

ઉત્તરે તુ પુરદ્વારે તાલકેતું મહા બલમ્ ।
આદિદેશ સ રક્ષાર્થં દશાક્ષૌહિણિકાયુતમ્

પુરસ્ય સાલવલયે કપિશીર્ષકવેશ્મસુ ।
મણ્ડલાકારતો વસ્તુન્દશાક્ષૌહિણિમાદિશત્

એવં પઞ્ચાશતા કૃત્વાક્ષૌહિણ્યા પુરરક્ષણમ્ ।
શૂન્યકસ્ય પુરસ્યૈવ તદ્વૃત્તં સ્વામિને ઽવદત્

કુટિલાક્ષ ઉવાચ
દેવ ત્વદાજ્ઞયા દત્તં સૈન્યં નગરરક્ષણે ।
દુર્મદઃ પ્રેષિતઃ પૂર્વં દુષ્ટાં તાં લલિતાં પ્રતિ

અસ્મત્કિઙ્કર માત્રેણ સુનિરાશા હિ સાબલા ।
તથાપિ રાજ્ઞામાચારઃ કર્ત્તવ્યં પુરરક્ષણમ્

ઇત્યુક્ત્વા ભણ્ડદૈત્યેન્દ્રં કુબિલાક્ષો ઽતિગર્વિતઃ ।
સ્વસૈન્યં સજ્જયામાસ સેનાપતિભિરન્વિતઃ

દૂતસ્તુ પ્રેષિતઃ પૂર્વં કુટિલાક્ષેણ દાનવઃ ।
સ ધ્વનન્ધ્વજિનીયુક્તો લલિતાસૈન્ય માવૃણોત્

કૃત્વા કિલકિલારાવં ભટાસ્તત્ર સહસ્રશઃ ।
દોધૂયમાનૈરસિભિર્નિપેતુઃ શક્તિસૈનિકૈઃ

તાશ્ચ શક્ત્ય ઉદ્દણ્ડાઃ સ્ફુરિતાટ્ટહસસ્વનાઃ ।
દેદીપ્યમાનશસ્ત્રાભાઃ સમયુધ્યન્ત દાનવૈઃ

શક્તીનાં દાનવાનાં ચ સંશોભિતજગત્ત્રયઃ ।
સમવર્તત સંગ્રામો ધૂલિગ્રામતતામ્બરઃ

રથવંશેષુ મૂર્ચ્છન્ત્યઃ કરિકણ્ઠૈઃ પ્રપઞ્ચિતાઃ ।
અશ્વનિઃશ્વાસવિક્ષિપ્તા ધૂલયઃ રવં પ્રપેદિરે

તમાપતન્તમાલોક્ય દશાક્ષૌહિણિકાવૃતમ્ ।
સંપત્સરસ્વતી ક્રોધાદભિદુદ્રાવ સંગરે

સમ્પત્કરીસમાનાભિઃ શક્તિભિઃ સમધિષ્ઠિતાઃ ।
અશ્વાશ્ચ દન્તિનો મત્તા વ્યમર્દન્દાનત્રીં ચમુમ્

અન્યોન્યતુમુલે યુદ્ધે જાતે કિલિકિલારવે ।
ધૂલીષુ ધૂયમાનાસુ તાડ્યમાનાસુ ભેરિષુ

ઇતસ્તતઃ પ્રવવૃધે રક્તસિન્ધુર્મહીયસી ।
શક્તિભિઃ પાત્યમાનાનાં દાનવાનાં સહસ્રશઃ

ધ્વજાનિ લુઠિતાન્યાસન્વિલૂનાનિ શિલીમુખૈઃ ।
વિસ્રસ્તતત્તચ્છિહ્નાનિ સમં છત્રકદમ્બકૈઃ

રક્તારુણાયાં યુદ્ધોર્વ્યાં પતિતૈશ્છત્રમણ્ડલૈઃ ।
આલંબિ તુલના સંધ્યારક્તાભ્રહિમરોચિષા

જ્વાલાકપાલઃ કલ્પાગ્નિરિવ ચારુપયોનિધૌ ।
દૈત્યસૈન્યાનિ નિવહાઃ શક્તીનાં પર્યવારયન્

શક્તિચ્છન્દોજ્જ્વલચ્છસ્ત્રધારાનિષ્કૃત્તકન્ધરાઃ ।
દાનવાનાં રણતલે નિપેતુર્મુણ્ડરાશયઃ

દષ્ટૌષ્ઠૈર્ભ્રુકુટીક્રૂરૈઃ ક્રોધસંરક્તલોચનૈઃ ।
મુણ્ડૈરખણ્ડમભવત્સંગ્રામધરણીતલમ્

એવં પ્રવૃત્તે સમયે જગચ્ચક્રભયઙ્કરે ।
શક્તયો ભૃશસંક્રુદ્ધા દૈત્યસેનામમર્દયન્

ઇતસ્તતઃ શક્તિશસ્ત્રૈસ્તાડિતા મૂર્ચ્છિતા ઇતિ ।
વિનેશુર્દાનવાસ્તત્ર સંપદ્દેવીબલાહતાઃ

અથ ભગ્નં સમાશ્વાસ્ય નિજં બલમરિન્દમઃ ।
ઉષ્ટ્રમારુહ્ય સહસા દુર્મદો ઽભ્યદ્રવચ્ચમુમ્

દીર્ઘગ્રીવઃ સમુન્નદ્ધઃ પૃષ્ઠે નિષ્ઠુરતોદનઃ ।
અધિષ્ઠિતો દુર્મદેન વાહનોષ્ટ્રશ્ચચાલ હ

તમુષ્ટ્રવાહનં દુષ્ટમન્વીયુઃ ક્રુદ્ધચેતસઃ ।
દાનાવનશ્વસત્સર્વાન્ભીતાઞ્છક્તિયુયુત્સયા

અવાકિરદ્દિશો ભલ્લૈરુલ્લસત્ફલશાલિભિઃ ।
સંપત્કરીચમૂચક્રં વનં વાર્ભિરિવાંબુદઃ

તેન દુઃસહસત્ત્વેન તાડિતા બહુભિઃ શરૈઃ ।
સ્તંભિતેવાભવત્સેના સંપત્કર્યાઃ ક્ષણં રણે

અથ ક્રોધારુણં ચક્ષુર્દધાના સંપદંબિકા ।
રણકોલાહલગજમારૂઢાયુધ્યતામુના

આલોલકઙ્કણક્વાણરમણીયતરઃ કરઃ ।
તસ્યાશ્ચાકૃષ્ય કોદણ્ડમૌર્વીમાકર્ણમાહવે

લઘુહસ્તતયાપશ્યન્નાકૃષ્ટન્ન ચ મોક્ષણમ્ ।
દદૃશે ઘનુષશ્ચક્રં કેવલં શરધારણે

આશ્વર્કાબરસંપર્કસ્ફુટપ્રતિફલત્ફલાઃ ।
શરાઃ સમ્પત્કરીચાપચ્યુતાઃ સમદહન્નરીન્

દુર્મદસ્યાથ તસ્યાશ્ચ સમભૂદ્યુદ્ધમુદ્ધતમ્ ।
અભૂદન્યોન્યસંઘટ્ટાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગશિલીમુખૈઃ

પ્રથમં પ્રસૃતૈર્બાણૈઃ સમ્પદ્દેવીસુરદ્વિષોઃ ।
અન્ધકારઃ સમભવત્તિરસ્કુર્વન્નહસ્કરમ્

તદન્તરે ચ બાણાનામતિસંઘટ્ટયોનયઃ ।
વિષ્ફુલિઙ્ગા વિદધિરે દધિરે ભ્રમચાતુરીમ્

તયાધિરૂઢઃ સંશ્રોણ્યારણકોલાહલઃ કરી ।
પરાક્રમં બહુવિધં દર્શયામાસ સંગરે

કરેણ કતિચિદ્દૈત્યાન્પાદઘાતેન કાંશ્ચન ।
ઉદગ્રદન્તમુસલઘાતૈરન્યાંશ્ચ દાનવાન્

વાલકાણ્ડહતૈરન્યાન્ફેત્કારૈરપરાન્રિપૂન્ ।
ગાત્રવ્યામર્દ્દનૈરન્યાન્નખઘાતૈસ્તથાપરાન્

પૃથુમાનાભિઘાતેન કાંશ્ચિદ્દૈત્યન્વ્યમર્દયત્ ।
ચતુરં ચરિતં ચક્રે સંપદ્દેવીમતઙ્ગજઃ

સુદુર્મદઃ ક્રુધા રક્તો દૃઢેનૈકેન પત્રિણા ।
સંપત્કરીમુકુટગં મણિમેકમપાહરત્

અથ ક્રોધારુણદૃશા તયા મુક્તૈઃ શિલીમુખૈઃ ।
વિક્ષતો વક્ષસિ ક્ષિપ્રં દુર્મદો જીવિતં જહૌ

તતઃ કિલકિલા રાવં કૃત્વા શક્તિચમૂવરૈઃ ।
તત્સૈનિકવરાસ્ત્વન્યે નિહતા દાનવોત્તમાઃ

હતાવશિષ્ટા દૈત્યાસ્તુ શક્તિબાણૈઃ ખિલીકૃતાઃ ।
પલાયિતા રણક્ષોણ્યાઃ શૂન્યકં પુરમાશ્રયન્

તદ્વૃત્તાન્તમથાકર્ણ્ય સંક્રુદ્ધો દાનવેશ્વરઃ

પ્રચણ્ડેન પ્રભાવેણ દીપ્યમાન ઇવાત્મનિ ।
સ પસ્પર્શ નિયુદ્ધાય ખડ્ગમુગ્રવિલોચનઃ ।
કુટિલાક્ષં નિકટગં બભાષે પૃતનાપતિમ્

કથં સા દુષ્ટવનિતા દુર્મદં બલશાલિનમ્ ।
નિપાતિતવતી યુદ્ધે કષ્ટ એવ વિધેઃ ક્રમઃ

ન સુરેષુ ન યક્ષેષુ નોરગેન્દ્રેષુ યદ્બલમ્ ।
અભૂત્પ્રતિહતં સો ઽપિ દુર્મદો ઽબલયા હતઃ

તાં દુષ્ટવનિતાં જેતુમાક્રષ્ટું ચ કચં હઠાત્ ।
સેનાપતિં કુરણ્ડાખ્યં પ્રેષયાહવદુર્મદમ્

એતિ સંપ્રોષિતસ્તેન કુટિલાક્ષો મહાપલમ્ ।
કુરણ્ડં ચણ્ડદોર્દ્દણ્ડમાજુહાવ પ્રભોઃ પુરઃ

સ કુરણ્ડઃ સમાગત્ય પ્રણામ સ્વામિને ઽદિશત્ ।
ઉવાચ કુટિલાક્ષસ્તં ગચ્છ સજ્જય સૈનિકાન્

માયાયાં ચતુરો ઽસિ ત્વં ચિત્રયુદ્ધવિશારદ ।
કૂટયુદ્ધે ચ નિપુણસ્તાં સ્ત્રિયં પરિમર્દય

ઇતિ સ્વામિપુરસ્તેન કુટિલાક્ષેણ દેશિતઃ ।
નિર્જગામ પુરાત્તૂર્ણં કુરણ્ડશ્ચણ્ડવિક્રમઃ

વિંશત્યક્ષૌહિણીભિશ્ચ સમન્તાત્પરિવારિતઃ ।
મર્દયન્સ મહીગોલં હસ્તિવાજિપદાતિભિઃ ।
દુર્મદસ્યાગ્રજશ્ચણ્ડઃ કુરણ્ડઃ સમરં યયૌ

દૂલીભિસ્તુમુલીકુર્વન્દિગન્તં ધીરમાનસઃ ।
શોકરોષગ્રહગ્રસ્તો જવનાશ્વગતો યયૌ

શાર્ઙ્ગં ધનુઃ સમાદાય ઘોરટઙ્કારમુત્સ્વનમ્ ।
વવર્ષ શરધારભિઃ સંપત્કર્યા મહાચમૂમ્

પાપે મદનુજં હત્વા દુર્મદં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
વૃથા વહસિ વિક્રાન્તિલવલેશં મહામદમ્

ઇદાનીં ચૈવ ભવતીમેતૈર્નારાચમણ્ડલૈઃ ।
અન્તકસ્ય પુરીમત્ર પ્રાપયિષ્યામિ પશ્ય મામ્

અતિહૃદ્યમતિસ્વાદુ ત્વદ્વપુર્બિલનિર્ગતમ્ ।
અપૂર્વમઙ્ગનારક્તં પિબન્તુ રણપૂતનાઃ

મમાનુજવધોત્થસ્ય પ્રત્યવાયસ્ય તત્ફલમ્ ।
અધુના ભોક્ષ્યસે દુષ્ટે પશ્ય મે ભુજયોર્બલમ્

ઇતિ સંતર્જયન્સંપત્કરીં કરિવરસ્થિતામ્ ।
સૈન્યં પ્રોત્સાહયામાસ શક્તિસેનાવિમર્દને

અથ તાં પૃતનાં ચણ્ડી કુરણ્ડસ્ય મહૌજસઃ ।
વિમર્દયિતુમુદ્યુક્તા સ્વસૈન્યં પ્રોદસીસહત્

અપુર્વાહવસંજાતકૌતુકાથ જગાદ તામ્ ।
અશ્વરૂઢા સમાગત્ય સસ્નેહાર્દ્રમિદં વચઃ

સખિ સંપત્કરિ પ્રીત્યા મમ વાણી નિશમ્યતમ્ ।
અસ્ય યુદ્ધમિદં દેહિ મમ કર્તું ગુણોત્તરમ્

ક્ષણં સહસ્વ સમરે મયૈવૈષ નિયોત્સ્યતે ।
યાચિતાસિ સખિત્વેન નાત્ર સંશયમાચર

ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા સંપદ્દેવ્યા શુચિસ્મિતા ।
નિવર્તયામાસ ચમૂઙ્કુરુણ્ડાભિમુખોત્થિતામ્

અથ બાલાર્કવર્ણાભિઃ શક્તિભિઃ સમધિષ્ઠિતાઃ ।
તરઙ્ગા ઇવ સૈન્યાબ્ધેસ્તુરઙ્ગા વાતરંહસઃ

ખરૈઃ ખુરપુટૈઃ ક્ષોણીમુલ્લિખન્તો મુહુર્મુહુઃ ।
પેતુરેકપ્રવાહેણ કુરણ્ડસ્ય ચમૂમુખે

વલ્ગાવિભાગકૃત્યેષુ સંવર્તનવિવર્તને ।
ઘતિભેદેષુ ચારેષુ પઞ્ચધા ખુરપાતને

પ્રોત્સાહને ચ સંજ્ઞાભિઃ કરપાદાગ્રયોનિભિઃ ।
ચતુરાભિસ્તુરઙ્ગસ્ય હૃદયજ્ઞાભિરાહવે

અશ્વારૂઢાંબિકાસૈન્યશક્તિભિઃ સહ દાનવાઃ ।
પ્રોત્સાહિતાઃ કુરણ્ડેન સમયુધ્યન્ત દુર્મદાઃ

એવં પ્રવૃત્તે સમરે શક્તીનાં ચ સુરદ્વિષામ્ ।
અપરાજિતનામાનં હયમારુહ્ય વેગિનમ્ ।
અભ્યદ્રવદ્દુરાચારમશ્વારૂઢાઃ કુરણ્ડકમ્

પ્રચલદ્વેણિસુભગા શરચ્ચન્દ્રકલોજ્જ્વલા ।
સંધ્યાનુરક્તશીતાંશુમણ્ડલીસુંદરાનના

સ્મયમાનેવ સમરે ગૃહીતમણિકાર્મુકા ।
અવાકિરચ્છરાસારૈઃ કુરણ્ડં તુરગાનના

તુરગારૂઢયોત્ક્ષિપ્તાઃ સમાક્રામન્દિગન્તરાન્ ।
દિશો દશ વ્યાનશિરે રુક્મપુઙ્ખાઃ શિલીમુખાઃ

દુર્મદસ્યાગ્રજઃ ક્રુદ્ધઃ કુરણ્ડશ્ચણ્ડવિક્રમઃ ।
વિશિખૈઃ શાર્ઙ્ગનિષ્ઠ્યૂતૈરશ્વારૂઢા મવાકિરત્

ચણ્ડૈઃ ખુરપુટૈઃ સૈન્યં ખણ્ડયન્નતિવેગતઃ ।
અશ્વારૂઢાતુરઙ્ગો ઽપિ મર્દયામાસ દાનવાન્

તસ્યા હેષારવાદ્દૂરમુત્પાતાંબુધિનિઃસ્વનઃ ।
અમૂર્ચ્છયન્નનેકાનિ તસ્યાનીતાનિ વૈરિણઃ

ઇતસ્તતઃ પ્રચલિતૈર્દૈત્યચક્રે હયાસના ।
નિજં પાશાયુધં દિવ્યં મુમોચ જ્વલિતાકૃતિ

તસ્માત્પાશાત્કોટિશો ઽન્યે પાશા ભુજગભીષણાઃ ।
સમસ્તમપિ તત્સૈન્યં બદ્ધ્વાબદ્ધ્વા વ્યમૂર્છયન્

થ સૈનિકબન્ધેન ક્રુદ્ધઃ સ ચ કુરણ્ડકઃ ।
સરેણૈકેન ચિચ્છેદ તસ્યા મણિધનુર્ગુણમ્

છિન્નમૌર્વિ ધનુસ્ત્યક્ત્વા ભૃશઙ્ક્રુદ્ધા હયાસના ।
અઙ્કુશં પાતયામાસ તસ્ય વક્ષસિ દુર્મતેઃ

તેનાઙ્કુશેન જ્વલતા પીતજીવિતશોણિતઃ ।
કુરણ્ડો ન્યપતદ્ભૂમૌ વજ્રરુગ્ણ ઇવ દ્રુમઃ

તદઙ્કુશવિનિષ્ઠ્યૂતાઃ પુતનાઃ કાશ્ચિદુદ્ભટાઃ ।
તત્સૈન્યં પાશનિષ્યન્દં ભક્ષયિત્વા ક્ષયં ગતાઃ

ઇત્થં કુરુણ્ડે નિહતે વિંશત્યક્ષૌહિણીપતૌ ।
હતાવશિષ્ટાસ્તે દૈત્યાઃ પ્રપલાયન્ત વૈ દ્રુતમ્

કુરણ્ડં સાનુજં યુદ્ધે શક્તિસૈન્યૈર્નિપાતિતમ્ ।
શ્રુત્વા શૂન્યકનાથો ઽપિ નિશશ્વાસ ભુજઙ્ગવત્