બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.21

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપાખ્યાને કિરિચક્રરથદેવતાપ્રકાશનં નામ વિંશો ઽધ્યાયઃ
આકર્ણ્ય લલિતાદેવ્યા યાત્રાનિગમનિસ્વનમ્ ।
મહાન્તં ક્ષોભમાયાતા ભણ્ડાસુરપુરાલયાઃ

યત્ર ચાસ્તિ દુરાશસ્ય ભણ્ડદૈત્યસ્ય દુર્ધિયઃ ।
મહેન્દ્રપર્વતોપાન્તે મહાર્ણવતટે પુરમ્

તત્તુ શૂન્યકનામ્નૈવ વિખ્યાતં ભુવનત્રયે ।
વિષઙ્ગાગ્રજદૈત્યસ્ય સદાવાસઃ કિલાભવત્

તસ્મિન્નેવ પુરે તસ્ય શતયોજનવિસ્તરે ।
વિત્રેસુર સુરાઃ સર્વે શ્રીદેવ્યાગમસંભ્રમાત્

શતયોજનવિસ્તીર્ણં તત્સર્વં પુરમાસુરમ્ ।
ધૂમૈરિવાવૃતમભૂદુત્પાતજનિતૈર્મુહુઃ

અકાલ એવ નિર્ભિન્ના ભિત્તયો દૈત્યપત્તને ।
ધૂર્ણમાના પતન્તિ સ્મ મહોલ્કા ગગનસ્થલાત્

ઉત્પાતાનાં પ્રાથમિકો ભૂકંપઃ પર્યવર્તત ।
મહી જજ્વાલ સકલા તત્ર શૂન્યકપત્તને

અકાલ એવ હૃત્કંપં ભેજુર્દૈત્યપુરૌકસઃ ।
ધ્વજાગ્રવર્તિનઃ કઙ્કગૃધ્રાશ્ચૈવ બકાઃ ખગાઃ

આદિત્યમણ્ડલે દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા ચક્રન્દુરુચ્ચકૈઃ ।
ક્રવ્યાદા બહવસ્તત્ર લોચનૈર્નાવલોકિતાઃ

મુહુરાકાશવાણીભિઃ પરુષાભિર્બભાષિરે ।
સર્વતો દિક્ષુદૃશ્યન્તે કેતવસ્તુ મલીમસાઃ

ધૂમાયમાનાઃ પ્રક્ષોભજનકા દૈત્યરક્ષસામ્ ।
દૈત્યસ્ત્રીણાં ચ વિભ્રષ્ટા અકાલે ભૂષણસ્રજઃ

હાહેતિ દૂરં ક્રન્દન્ત્યઃ પર્યશ્રુ સમરોદિષુઃ ।
દપણાનાં વર્મણાં ચ ધ્વજાનાં ખડ્ગસંપદામ્

મણીનામંબરાણાં ચ માલિન્યમભવન્મુહુઃ ।
સૌધેષુ ચન્દ્રશાલાસુ કેલિવેશ્મસુ સર્વતઃ

અટ્ટાલકેષુ ગોષ્ઠેષુ વિપણેષુ સભાસુ ચ ।
ચતુષ્કિકાસ્વલિઙ્ગેષુ પ્રગ્રીવેષુ વલેષુ ચ

સર્વતોભદ્રવાસેષુ નન્દ્યાવર્તેષુ વેશ્મસુ ।
વિચ્છન્દકેષુ સંક્ષુબ્ધેષ્વવરોધનપાલિષુ ।
સ્વસ્તિકેષુ ચ સર્વેષુ ગર્ભાગારપુટેષુ ચ

ગોપુરેષુ કપાટેષુ વલભીનાં ચ સીમસુ ।
વાતાયનેષુ કક્ષ્યાસુ ધિષ્ણ્યેષુ ચ ખલેષુ ચ

સર્વત્ર દૈત્ય નગરવાસિભિર્જનમણ્ડલૈઃ ।
અશ્રૂયન્ત મહાઘોષાઃ પરુષા ભૂતભાષિતાઃ

શિથિલી સવતો જાતા ઘોરપર્ણા ભયાનકા ।
કરટૈઃ કટુકાલાપૈર્વલોકિ દિવાકરઃ ।
આરાવિષુ કરોટીનાં કોટયશ્ચાપતન્ભુવિ

અપતન્વેદિમધ્યેષુ બિન્દવઃ શોણિતાંભસામ્ ।
કેશૌઘકાશ્ચ નિષ્પેતુઃ સર્વતો ધૂમધૂસરાઃ

ભૌમાન્તરિક્ષદિવ્યાનામુત્પાતાનામિતિ વ્રજમ્ ।
અવલોક્ય ભૃશં ત્રસ્તાઃ સર્વે નગરવાસિનઃ ।
નિવેદયામાસુરમી ભણ્ડાય પ્રથિતૌજસે

સ ચ ભણ્ડઃ પ્રચણ્ડોત્થૈસ્તૈરુત્પાતકદંબકૈઃ ।
અસંજાતધૃતિભ્રંશો મન્ત્ર સ્થાનમુપાગમત્

મેરોરિવ વપુર્ભેદં બહુરત્નવિચિત્રિતમ્ ।
અધ્યાસામાસ દૈત્યેન્દ્રઃ સિંહાસનમનુત્તમમ્

સ્ફુરન્મુકુટલગ્નાનાં રત્નાનાં કિરણૈર્ઘનૈઃ ।
દીપયન્નખિલાશાન્તાનદ્યુતદ્દાનવેશ્વરઃ

એકયોજનવિસ્તારે મહત્યાસ્થાનમણ્ડપે ।
તુઙ્ગસિંહાસનસ્થં તં સિષેવાતે તદાનુજૈ

વિશુક્રશ્ચ વિષઙ્ગશ્ચ મહાબલપરાક્રમૌ ।
ત્રૈલોક્યકણ્ટકીભૂતભુજદણ્ડભયઙ્કરૌ

અગ્રજસ્ય સદૈવાજ્ઞામવિલઙ્ઘ્ય મુહુર્મુહુઃ ।
ત્રૈલોક્યવિજયે લબ્ધં વર્ધયન્તૌ મહદ્યશઃ

ન તેન શિરસા તસ્ય મૃદૂનન્તૌ પાદપીઠિકામ્ ।
કૃતાં જરિપ્રણામૌ ચ સમુપાવિશતા ભુવિ

અથાસ્થાને સ્થિતે તસ્મિન્નમરદ્વેષિણાં વરે ।
સર્વે સામન્તદૈત્યેન્દ્રાસ્તં દ્રષ્ટું સમુપાગતાઃ

તેષામે કૈકસૈન્યાનાં ગણના ન હિ વિદ્યતે ।
સ્વંસ્વં નામ સમુચ્ચાર્ય પ્રણેમુર્ભણ્ડકેશ્વરમ્

મ ચ તાનસુરાન્સર્વાનતિધીરકનીનકૈઃ ।
સંભાવયન્સમાલોકૈઃ કિયન્તં ચિત્ક્ષણં સ્થિતઃ

અવોચત વિશુક્રસ્તમગ્રજં દાનવેશ્વરમ્ ।
મથ્યમાનમહાસિંધુસમાનાર્ગલનિસ્વનઃ

દેવત્વદીયદોર્દ્દણ્ડવિધ્વસ્તબલવિક્રમાઃ ।
પાપિનઃ પામરાચારા દુરાત્માનઃ સુરાધમાઃ

શરણ્યમન્યતઃ ક્વાપિ નાપ્નુવન્તો વિષાદિનઃ ।
જ્વલજ્જ્વાલાકુલે વહ્નૌ પતિત્વા નાશમાગતાઃ

તસ્માદ્દેવાત્સમુત્પન્ના કાચિત્સ્ત્રી બલગર્વિતા ।
સ્વયમેવ કિલાસ્રાક્ષુસ્તાં દેવા વાસવાદયઃ

તૈઃ પુનઃ પ્રબલોત્સાહૈઃ પ્રોત્સાહિતપરાક્રમાઃ ।
બહુસ્ત્રીપરિવારાશ્ચ વિવિધાયુધમણ્ડિતાઃ

અસ્માઞ્જેતું કિલાયાન્તિ હા કષ્ટં વિધિવૈશસમ્ ।
અબલાનાં સમૂહસ્છેદ્બલિનો ઽસ્માન્વિજેષ્યતે

તર્હિ પલ્લવભઙ્ગેન પાષાણસ્ય વિદારણમ્ ।
ઊહ્યમાનમિદં હન્તું પરિહાસાય કલ્પ્યતે

વિડંબના ન કિમસૌ લજ્જાકરમિદં ન કિમ્ ।
અસ્મત્સૈનિકનાસીરભટેભ્યો ઽપિ ભવેદ્ભયમ્

કાતરત્વં સમાપન્નાઃ શક્રાદ્યાસ્ત્રિદિવૌકસઃ ।
બ્રહ્માદયશ્ચ નિર્વિણ્ણવિગ્રહા મદ્બલાયુધૈઃ

વિષ્ણોશ્ચ કા કથૈવાસ્તે વિત્રસ્તઃ સ મહેશ્વરઃ ।
અન્યેષામિહ કા વાર્તા દિક્પાલાસ્તે પલાયિતાઃ

અસ્માકમિષુભિસ્તીક્ષ્ણૈરદૃશ્યૈરઙ્ગપાતિભિઃ ।
સર્વત્ર વિદ્ધવર્માણો દુર્મદા વિબુધાઃ કૃતાઃ

તાદૃશાનામપિ મહાપરાક્રમભુજોષ્મણામ્ ।
અસ્માકંવિજયાયાદ્ય સ્ત્રી કાચિદભિધાવતિ

યદ્યપિ સ્ત્રી તથાપ્યેષા નાવમાન્યા કદાચન ।
અલ્પો ઽપિ રિપુરાત્મજ્ઞૈર્નાવમાન્યો જિગીષુભિઃ

તસ્માત્તદુત્સારણાર્થં પ્રેષણીયાસ્તુ કિઙ્કરાઃ ।
સકચગ્રહમાકૃષ્ય સાનેતવ્યા મદોદ્ધતા

દેવ ત્વદીય શુદ્ધાન્તર્વર્તિનીનાં મૃગીદૃશામ્ ।
ચિરેણ ચેટિકાભાવં સા દુષ્ટા સંશ્રયિષ્યતિ

એકૈકસ્માદ્ભટાદસ્માત્સૈન્યેષુ પરિપન્થિનઃ ।
શઙ્કતે ખલુ વિત્રસ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

અન્યદ્દેવસ્ય ચિત્તં તુ પ્રમાણમિતિ દાનવ ।
નિવેદ્ય ભણ્ડદૈત્યસ્ય ક્રોધં તસ્ય વ્યવીવૃધત્

વિષઙ્ગસ્તુ મહાસત્ત્વો વિચારજ્ઞો વિચક્ષણઃ ।
ઇદમાહ મહાદૈત્યમગ્રજન્માનમુદ્ધતમ્

દેવ ત્વમેવ જાનાસિ સર્વં કાર્યમરિન્દમ ।
ન તુ તે ક્વાપિ વક્તવ્યં નીતિવર્ત્મનિ વર્તતે

સર્વં વિચાર્ય કર્તવ્યં વિચારઃ પરમા ગતિઃ ।
અવિચારેણ ચેત્કર્મ સમૂલમવકૃન્તતિ

પરસ્ય કટકે ચારાઃ પ્રેષણીયાઃ પ્રયત્નતઃ ।
તેષાં બલાબલં જ્ઞેયં જયસંસિદ્ધિમિચ્છતા

ચારચક્ષુર્દૃઢપ્રજ્ઞઃ સદાશઙ્કિતમાનસઃ ।
અશઙ્કિતાકારવાંશ્ચ ગુપ્તમન્ત્રઃ સ્વમન્ત્રિષુ

ષડુપાયાન્પ્રયુઞ્જાનઃ સર્વત્રા ભ્યર્હિતે પદે ।
વિજયં લભતે રાજા જાલ્મો મક્ષુ વિનશ્યતિ

અવિમૃશ્યૈવ યઃ કશ્ચિદારમ્ભઃ સ વિનાશકૃત્ ।
વિમૃશ્ય તુ કૃતં કર્મ વિશેષાજ્જયદાયકમ્

તિર્યગિત્યપિ નારીતિ ક્ષુદ્રા ચેત્યપિ રાજભિઃ ।
નાવજ્ઞા વૈરિણાં કાર્યા શક્તેઃ સર્વત્ર સમ્ભવઃ

સ્તંભોત્પન્નેન કેનાપિ નરતિર્યગ્વપુર્ભૃતા ।
ભૂતેન સર્વભૂતાનાં હિરણ્યકશિપુર્હતઃ

પુરા હિ ચણ્ડિકા નામ નારી મયાવિજૃંભિણી ।
નિશુમ્ભશુંભૌ મહિષં વ્યાપાદિતવતી રણે

તત્પ્રસંગેન બહવસ્તયા દૈત્યા વિનાશિતાઃ ।
અતો વદામિનાવજ્ઞા સ્ત્રીમાત્રે ક્રિયતાં ક્વચિત્

શક્તિરેવ હિ સર્વત્ર કારણં વિજયશ્રિયઃ ।
શક્તેરાધારતાં પ્રપ્તૈઃ સ્ત્રીપુંલિઙ્ગૈર્ન નો ભયમ્

શક્તિસ્તુ સર્વતો ભાતિ સંસારસ્ય સ્વભાવતઃ ।
તર્હિ તસ્યા દુરાશાયાઃ પ્રવૃત્તિર્જ્ઞાયતાં ત્વયા

કેયં કસ્માત્સમુત્પન્ના કિમાચારા કિમાશ્રયા ।
કિંબલા કિંસહાયા વા દેવ તત્પ્રવિચાર્યતામ્

ઇત્યુક્તઃ સ વિષઙ્ગેણ કો વિચારો મહૌજસામ્ ।
અસ્મદ્બલે મહાસત્ત્વા અક્ષૌહિણ્યધિપાઃ શતમ્

પાતું ક્ષમાસ્તે જલધીનલં દગ્ધું ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
અરે પાપસમાચાર કિંવૃથા શઙ્કસે સ્ત્રિયઃ

તત્સર્વં હિ મયા પૂર્વં ચારદ્વારાવલોકિતમ્ ।
અગ્રે સમુદિતા કાચિલ્લલિતાનામધારિણી

યથાર્થનામવત્યેષા પુષ્પવત્પેશલાકૃતિઃ ।
ન સ્ત્ત્વં ન ચ વીર્યં વા ન સંગ્રામેષુ વા ગતિઃ

સા ચાવિચારનિવહા કિન્તુ માયાપરાયણા ।
તત્સત્ત્વેનાવિદ્યમાનં સ્ત્રીકદમ્બકમાત્મનઃ

ઉત્પાદિતવતી કિં તે ન ચૈવં તુ વિચેષ્ટતે ।
અથ વા ભવ દુક્તેન ન્યાયેનાસ્તુ મહદ્બલમ્

ત્રૈલોક્યોલ્લઙ્ઘિમહિમા ભણ્ડઃ કેન વિજીયતે

ઇદાનીમપિ મદ્બાહુબલસંમર્દમૂર્ચ્છિતાઃ ।
શ્વસિતું ચાપિ પટવો ન કદાચન નાકિનઃ

કેચિત્પાતાલગર્ભેષુ કેચિદમ્બુધિવારિષુ ।
કેચિદ્દિગન્તકોણેષુ કેચિત્કુઞ્જેષુભૂભૃતામ્

વિલીના ભૃશવિત્રસ્તાસ્ત્યક્તદારસુતશ્રિયઃ ।
ભ્રષ્ટાધિકારાઃ પશવશ્છન્નવેષાશ્ચરન્તિ તે

એતાદૃશં ન જાનાતિ મમ બાહુપરાક્રમમ્ ।
અબલા ન ચિરોત્પન્ના તેનૈષા દર્પમશ્નુતે

ન જાનન્તિ સ્ત્રિયો મૂઢા વૃથા કલ્પિતસાહસાઃ ।
વિનાશમનુધાવન્તિ કાર્યાકાર્યવિમોહિતાઃ

અથ વા તાં પુરસ્કૃત્ય યદ્યાગચ્છન્તિ નાકિનઃ ।
યથા મહોરગાઃ સિદ્ધાઃ સાધ્યા વા યુદ્ધદુર્મદાઃ

બ્રહ્મા વા પદ્મનાભો વા રુદ્રો વાપિ સુરાધિપઃ ।
અન્યે વા હરિતાં નાથાસ્તાન્સંપેષ્ટુમહં પટુઃ

અથ વા મમ સેનાસુ સેનાન્યો રણદુર્મદાઃ ।
પક્વકર્કરિકાપેષમવપેક્ષ્યતિ વૈરિણઃ

કુટિલાક્ષઃ કુરણ્ડશ્ચ કરઙ્કઃ કાલવાશિતઃ ।
વજ્રદન્તો વજ્રમુખો વજ્રલોમા બલાહકઃ

સૂચીમુખઃ ફલમુખો વિકટો વિકટાનનઃ ।
કરાલાક્ષઃ કર્કટકો મદનો દીર્ઘજિહ્વકઃ

હુંબકો હલમુલ્લુઞ્ચઃ કર્કશઃ કલ્કિવાહનઃ ।
પુલ્કસઃ પુણ્ડ3કેતુશ્ચ ચણ્ડબાહુશ્ચ કુક્કુરઃ

જંબુકાક્ષો જૃંભણશ્ચ તીક્ષ્મશૃઙ્ગસ્ત્રિકણ્ટક ।
ચતુર્ગુપ્તશ્ચતુર્બાહુશ્ચકારાક્ષશ્ચતુઃશિરાઃ

વજ્રઘોષશ્ચોર્ધ્વકેશો મહામાયામહાહનુઃ ।
મખશત્રુર્મખાસ્કન્દી સિંહઘોષઃ શિરાલકઃ

અન્ધકઃ સિંધુનેત્રશ્ચ કૂપકઃ કૂપલોચનઃ ।
ગુહાક્ષો ગણ્ડગલ્લશ્ચ ચણ્ડધર્મો યમાન્તકઃ

લડુનઃ પટ્ટસેનશ્ચ પુરજિત્પૂર્વમારકઃ ।
સ્વર્ગશત્રુઃ સ્વર્ગબલો દુર્ગાખ્યઃ સ્વર્ગકણ્ટકઃ

અતિમાયો બૃહન્માય ઉપમાય ઉલૂકજિત્ ।
પુરુષેણો વિષેણશ્ચ કુન્તિષેણઃ પરૂષકઃ

મલકશ્ચ કશૂરશ્ચ મઙ્ગલો દ્રઘણસ્તથા ।
કોલ્લાટઃ કુજિલાશ્વશ્ચ દાસેરો બભ્રુવાહનઃ

દૃષ્ટહાસો દૃષ્ટકેતુઃ પરિક્ષેપ્તાપકઞ્ચુકઃ ।
મહામહો મહાદંષ્ટ્રો દુર્ગતિઃ સ્વર્ગમેજયઃ

ષટ્કેતુઃ ષડ્વસુશ્ચૈવ ષડ્દન્ત ષટ્પ્રિયસ્તથા ।
દુઃશઠો દુર્વિનીતશ્ચ છિન્નકર્ણશ્ચ મૂષકઃ

અદૃહાસી મહાશી ચ મહાશીર્ષો મદોત્કટઃ ।
કુમ્ભોત્કચઃ કુમ્ભનાસઃ કુમ્ભગ્રીવો ઘટોદરઃ

અશ્વમેઢ્રો મહાણ્ડશ્ચ કુમ્ભાણ્ડઃ પૂતિનાસિકઃ ।
પૂતિદન્તઃ પૂતિચક્ષુઃ પૂત્યાસ્યઃ પૂતિમેહનઃ

ઇત્યેવમાદયઃ શૂરા હિરણ્યકશિપોઃ સમાઃ ।
હિરણ્યાક્ષ સમાશ્ચૈવ મમ પુત્રા મહાબલાઃ

એકૈકસ્ય સુતાસ્તેષુ જાતાઃ શુરાઃ પરઃશતમ્ ।
સેનાન્યો મે મદોદુવૃત્તા મમ પુત્રૈરનુદ્રુતાઃ

નાશયિષ્યન્તિ સમરે પ્રોદ્ધતાનમરાધમાન્ ।
યે કેચિત્કુપિતા યુદ્ધે સહસ્રાક્ષૌહિણી વરાઃ ।
ભસ્મશેષા ભવેયુસ્તૈ હા હન્ત કિમુતાબલા

માયાવિલાસાઃ સર્વે ઽપિ તસ્યાઃ સમરસીમનિ ।
મહામાયાવિનોદાશ્ચ કુપ્યુસ્તે ભસ્મસાદ્બલમ્

તદ્વૃથા શઙ્કયા ખિન્નં મા તે ભવતુ માનસમ્ ।
ઇત્યક્ત્વા ભણ્ડદૈત્યેન્દ્રઃ સમુત્થાય નૃપાસનાત્

ઉવાચ નિજસેનાન્યં કુટિલાક્ષં મહાબલમ્ ।
ઉત્તિષ્ઠ રે બલં સર્વં સંનાહય સમન્તતઃ

શૂન્યકસ્ય સમન્તાચ્ચ દ્વારેષુ બલમર્પય ।
દુર્ગાણિ સંગૃહાણ ત્વં કુરુક્ષેપણિકાશતમ્

દુષ્ટાભિચારાઃ કર્તવ્યા મેત્રિભિશ્ચ પુરોહિતૈઃ ।
સજ્જીકુરુ ત્વં શસ્ત્રાણિ યુદ્ધમેતદુપસ્થિતમ્

સેનાપતિષુ યં કેચિદગ્રે પ્રસ્થાપયાધુના ।
અનેકબલસંઘાતસહિતં ઘોરદર્શનમ્

તેન સંગ્રામસમયે સન્નિપત્ય વિનિર્જિતમ્ ।
કેશેષ્વાકૃષ્ય તાં મૂઢાં દેવસત્ત્વે ન દર્પિતામ્

ઇત્યાભાષ્ય ચમૂનાથં સહસ્રત્રિતયાધિપમ્ ।
કુટિલાક્ષં મહાસત્ત્વં સ્વયં ચાન્તઃ પુરં યયૌ

અથાપતન્ત્યાઃ શ્રીદેવ્યા યાત્રાનિઃ સાણનિઃસ્વનાઃ ।
અશ્રૂયન્ત ચ દૈત્યેન્દ્રૈરતિકર્ણજ્વરાવહાઃ