બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.20

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડમહાપુરાણે ઉત્તરભાગે હયગ્રીવાગસ્ત્યસંવાદે લલિતોપખ્યાને શ્રીચક્રરાજરથજ્ઞેયચક્રરથપર્વસ્થદેવતાનામપ્રકાશનં નામૈકોનવિંશો ઽધ્યાયઃ
હયગ્રીવ ઉવાચ
કિરિચક્રરથેન્દ્રસ્ય પઞ્ચપર્વસમાશ્રિતાઃ ।
દેવતાશ્ચ શૃણુ પ્રાજ્ઞ નામ યચ્છૃણ્વતાં જયઃ

પ્રથમં પર્વબિન્દ્વાખ્યં સંપ્રાપ્તા દણ્ડનાયિકા ।
સા તત્ર જગદુદ્દણ્ડકણ્ટકવ્રાતઘસ્મરી

નાનાવિધાભિર્જ્વાલાભિર્નર્તયન્તી જયશ્રિયમ્

ઉદ્દણ્ડપોત્રનિર્ઘાતનિર્ભિન્નોદ્ધતદાનવાઃ ।
દંષ્ટ્રાબાલમૃગાઙ્કાંશુવિભાવનવિભાવરી

પ્રાવૃષેણ્યપયોવાહવ્યૂહનીલવપુર્લ્લતા ।
કિરિચક્રરથેન્દ્રસ્ય સાલઙ્કારાયતે સદા ।
પોત્રિણી પુત્રિતાશેષવિશ્વાવર્તકદંબિકા

તસ્યૈવ રથનાભસ્ય દ્વિતીયં પર્વ સંશ્રિતાઃ ।
જૃંભિની મોહિની ચૈવ સ્તંભિની તિસ્ર એવ હિ ।
ઉત્ફુલ્લદાડિમીપ્રખ્યં સર્વદાનવમર્દનાઃ

મુસલં ચ હલં હાલાપાત્રં મણિગણર્પિતમ્ ।
જ્વલન્માણિક્યવલયૈર્બિ ભ્રાણાઃ પાણિપલ્લવૈઃ

અતિતીક્ષ્ણકરાલાક્ષ્યો જ્વાલાભિર્દૈત્યસૈનિકાન્ ।
દહન્ત્ય ઇવ નિઃશઙ્કં સેવન્તે સૂકરાનનામ્

કિરિચક્રરથેન્દ્રસ્ય તૃતીયં પર્વ સંશ્રિતાઃ ।
અન્ધિન્યાદ્યાઃ પઞ્ચ દેવ્યો દેવીયન્ત્રકૃતાસ્પદાઃ

કઠોરેણાટ્ટહાસેન ભિન્દન્ત્યો ભુવનત્રયમ્ ।
જ્વાલા ઇવ તુ કલ્પગ્નેરઙ્ગનાવેષમાશ્રિતાઃ

ભણ્ડાસુરસ્ય સર્વેષાં સૈન્યાનાં રુધિરપ્લુતિમ્ ।
લિલિક્ષમાણા જિહ્વાભિર્લેલિહાનાભિરુજ્જ્વલાઃ

સેવન્તેં સતતં દણ્ડનાથામુદ્દણ્ડવિક્રમામ્ ।
કિરિચક્રરથેન્દ્રસ્ય ચતુર્થં પર્વ સંશ્રિતાઃ

બ્રહ્માદ્યાઃ પઞ્ચમીવર્જ્યા અષ્ટમીરવર્જિતા અપિ ।
ષડેવ દેવ્યઃ ષટ્ચક્રજ્વલજ્જ્વાલાકલેવરાઃ

મહતા વિક્રમૌઘેણ વિબન્ત્ય ઇવ દાનવાન્ ।
આજ્ઞયા દણ્ડનાથાયાસ્તં પ્રદેશમુપાસતે

તસ્યૈવ પર્વણો ઽધસ્તાત્ત્વરિતાઃ સ્થાનમાશ્રિતાઃ ।
યક્ષિણી શઙ્ખિની ચૈવ લાકિની હાકિની તથા

શાકિની ડાકિની ચૈવ તાસામૈક્યસ્વરૂપિણી ।
હાકિની સપ્તમીત્યેતાશ્ચણ્ડદોર્દણ્ડવિક્રમાઃ

પિબન્ત્ય ઇવ ભૂતાનિ પિબન્ત્ય ઇવ મેદિનીમ્ ।
ત્વચં રક્તં તથા માંસં મેદો ઽસ્થિ ચ વિરોધિનામ્

મજ્જાનમથ શુક્રં ચ પિબન્તયો વિકટાનનાઃ ।
નિષ્ઠુરૈઃ સિંહનાદૈશ્ચ પૂરયન્ત્યો દિશો દશ

ધાતુનાથા ઇતિ પ્રોક્તા અણિમાદ્યષ્ટસિદ્ધિદાઃ ।
મોહને મારણે ચૈવ સ્તંભને તાડને તથા

ભક્ષણે દુષ્ટદૈત્યાનામામૂલં ચ નિકૃન્તને ।
પણ્ડિતાઃ ખણ્ડિતાશેષવિપદો ભક્તિશાલિષુ

ધાતુનાથા ઇતિપ્રોક્તાઃ સર્વધાતુષુ સંસ્થિતાઃ ।
સપ્તાપિ વારિધીનૂર્મિમાલાસંચુંબિતાંબરાન્

ક્ષણર્ધેનૈવ નિષ્પાતું નિષ્પન્નબહુસાહસાઃ ।
શકટા કારદન્તાશ્ચ ભયઙ્કરવિલોચનાઃ

સ્વસ્વામિનીદ્રોહકૃતાં સ્વકીયસમયદ્રુહામ્ ।
વૈદિકદ્રોહણાદેવ દ્રોહિણાં વીરવૈરિણામ્

યજ્ઞદ્રોહકૃતાં દુષ્ટદૈત્યાનાં ભક્ષણે સમાઃ ।
નિત્યમેવ ચ સેવન્તે પોત્રિણીં દણ્ડનાયિકામ્

તસ્યૈવ પર્વણઃ પાર્શ્વે દ્વિતીયે દિવ્યમન્દિરે ।
ક્રોધિની સ્તંભિની ખ્યાતે વર્તેતે દેવતે ઉભે

ચામરે વીજયન્ત્યૌ ચ લોલકઙ્કણદોર્લતે ।
દેવદ્વિષાં ચમૂરક્તહાલાપાનમહોદ્ધતે

સદા વિઘૂર્ણમાનાક્ષ્યૌ સદા પ્રહસિતાનને ।
અથ તસ્ય રથેન્દ્રસ્ય કિરિચક્રાશ્રિતસ્ય ચ

પાર્શ્વદ્વયકૃતાવાસમાયુધદ્વન્દ્વમુત્તમમ્ ।
હલં ચ મુસલં ચૈવ દેવતારૂપમાસ્થિતમ્

સ્વકીયમુકુટસ્થાને સ્વકીયાયુધવિગ્રહમ્ ।
આબિભ્રાણં જગ ષિઘસ્મરં વિબુધૈઃ સ્મૃતમ્

એતદાયુધયુગ્મેન લલિતા દડનાયિકા ।
ખણ્ડયિષ્યતિ સંગ્રામં વિષઙ્ગં નામદાનહમ્

તસ્યૈવ પર્વણો દણ્ડનાથાયા અગ્રસીમનિ ।
વર્ત્તમાનો મહાભીમઃ સિંહો નાદૈર્ધ્વનન્નભઃ

દંષ્ટ્રાકટકટાત્કાર બધિરીકૃતદિઙ્મુખઃ ।
ચણ્ડોચ્ચણ્ડ ઇતિ ખ્યાતશ્ચતુર્હસ્તસ્ત્રિલોચનઃ

શૂલખડ્ગપ્રેતપાશાન્દધાનો દીપ્તવિગ્રહઃ ।
સદા સંસેવતે દેવીં પશ્યન્નેવ હિ પોત્રિણીમ્

કિરિચક્રરથેન્દ્રસ્ય ષષ્ટં પર્વ સમાશ્રિતાઃ ।
વાર્ત્તાલ્યાદ્યા અષ્ટ દેવ્યો દિક્ષ્વષ્ટાસૂપવિશ્રુતાઃ

અષ્ટપર્વતનિષ્પાતઘોરનિર્ઘાતનિઃસ્વનાઃ ।
અષ્ટનાગસ્ફુરદ્ભૂષા અનષ્ટબલતેજસઃ

પ્રકૃષ્ટદોષ્પ્રકાણ્ડોષ્મહુતદાનવકોટયઃ ।
સેવન્તે લલિતાં દેવ્યો દણ્ડનાથામહર્નિશમ્

તાસામાખ્યાશ્ચ વિખ્યાતાઃ સમાકર્ણય કુંભજ ।
વાર્તાલી ચૈવ વારાહીસા વારાહમુખી પરા

અન્ધિની રોધિની ચૈવ જૃંભિણી ચૈવ મોહિની ।
સ્તંભિનીતિ રિપુક્ષોભસ્તંભનોચ્ચાટનક્ષમાઃ

તાસાં ચ પર્વણો વામભાગે સતતસંસ્થિતિઃ ।
દણ્ડનાથોપવાહ્યસ્તુ કાસરો ધૂસરાકૃતિઃ

અર્ધક્રોશાયતઃ શૃઙ્ગદ્વિતયે ક્રોશવિગ્રહઃ ।
ખડ્ગવન્નિષ્ઠુરૈર્લોમજાતૈઃ સંવૃતવિગ્રહઃ

કાલદણ્ડવદુચ્ચણ્ડબાલકાણ્ડભયઙ્કરઃ ।
નીલાઞ્જનાચલપ્રખ્યો વિકટોન્નતરુષ્ટભૂઃ

મહાનીલગિરિશ્રેષ્ઠગરિષ્ઠસ્કન્ધમણ્ડલઃ ।
પ્રભૂતોષ્મલનિશ્વાસપ્રસરાકંપિતાંબુધિઃ

ઘર્ઘરધ્વનિના કાલમહિષં વિહસન્નિવ ।
વર્ત્તતે ખુરવિક્ષિપ્તપુષ્કલાવર્તવારિદઃ

તસ્યૈવ પર્વણો ઽધસ્તાચ્ચિત્રસ્થાનકૃતાલયાઃ ।
ઇન્દ્રાદયો ઽનેકભેદા દિશામષ્ટકદેવતાઃ

લલિતાયાં કાર્યસિદ્ધિં વિજ્ઞાપયિતુમાગતાઃ ।
ઇન્દ્રશ્ચાપ્સરસશ્ચૈવ સ ચતુષ્ષષ્ટિકોટયઃ

સિદ્ધ અગ્નિશ્ચ સાધ્યાશ્ચ વિશ્વેદેવાસ્તથાપરે ।
વિશ્વકર્મા મયશ્ચૈવ માતરશ્ચ બલોન્નતાઃ

રુદ્રાશ્ચ પરિચારાશ્ચ રુદ્રાશ્ચૈવ પિશાચકાઃ ।
ક્રન્દઞ્ચિરક્ષસાં નાથા રાક્ષસા બહવસ્તથા

મિત્રાશ્ચ તત્ર ગન્ધર્વાઃ સદા ગાનવિશારદાઃ ।
વિશ્વાવસુપ્રભૃતયો વિખ્યાતાસ્તત્પુરોગમાઃ

તથા ભૂતગણાશ્ચાન્યે વરુણો વાસવઃ પરે ।
વિદ્યાધરાઃ કિન્નરાશ્ચ મારુતેશ્વર એવ ચ

તથા ચિત્રરથશ્ચૈવ રથકારક કારકાઃ ।
તુંબુરુર્નારદો યક્ષઃ સોમોયક્ષેશ્વરસ્તથા

દેવૈશ્ચ ભગવાંસ્તત્ર ગોવિન્દઃ કમલાપતિઃ ।
ઈશાનશ્ચ જગચ્ચક્રભક્ષકઃ શૂલભીષણઃ

બ્રહ્મા ચૈવાશ્વિનીપુત્રો વૈદ્યવિદ્યાવિશારદૌ ।
ધન્વન્તરિશ્ચ ભગવાનથાન્યે ગણનાયકાઃ

કટકાણ્ડગલદ્દાન સંતર્પિતમધુવ્રતાઃ ।
અનન્તો વાસુકિસ્તક્ષઃ કર્કેટઃ પદ્મ એવ ચ

મહાપદ્મઃ શઙ્ખપાલો ગુલિકઃ સુબલસ્તથા ।
એતે નાગેશ્વરાશ્ચૈવ નાગકોટિભિરાવૃતાઃ

એવંપ્રકારા બહવો દેવતાસ્તત્ર જાગ્રતિ ।
પૂર્વાદિદિશમારભ્ય પરિતઃ કૃતમન્દિરાઃ

તત્રૈવ દેવતાશ્ચક્રે ચક્રાકારા મરુદ્દિશઃ ।
આશ્રિત્ય કિલ વર્તન્તે તદધિષ્ઠાતૃદેવતાઃ

જૃંભિણી સ્તંભિની ચૈવ મોહિની તિસ્ર એવ ચ ।
તસ્યૈવ પર્વણઃ પ્રાન્તે કિરિચક્રસ્ય ભાસ્વતઃ

કપાલં ચ ગદાં બિભ્રદૂર્ધ્વકેશો મહાવપુઃ ।
પાતાલતલજંબાલબહુલા કારકાલિમા

અટ્ટહાસમહાવજ્રદીર્ણબ્રહ્માણ્ડમણ્ડલઃ ।
ભિન્દન્ડમરુકધ્વાનૈ રોદસીકન્દરોદરમ્

ફૂત્કારીત્રિપુરાયુક્તં ફણિપાશં કરે વહન્ ।
ક્ષેત્રપાલઃ સદા ભાતિ સેવમાનઃ કિટીશ્વરીમ્

તસ્યૈવ ચ સમીપસ્થસ્તસ્યા વાહનકેસરી ।
યમા રુહ્ય પ્રવવૃતે ભણ્ટાસુરબધૈષિણી

પ્રાગુક્તમેવ દેવેશીવાહસિંહસ્ય લક્ષણ્મ્ ।
તસ્યૈવ પર્વણો ઽધસ્તાદ્દણ્ડનાથાસમત્વિષઃ

દણ્ડિનીસદૃશાશેષભૂષણાયુધમણ્ડિતાઃ ।
શમ્યાઃ ક્રોડાનનાશ્ચન્દ્રરેખોત્તંસિતકુન્તલાઃ

હલં ચ મુસલં હસ્તે ઘૂર્ણયન્ત્યો મુહુર્મુહુઃ ।
લલિતાદ્રોહિણાં શ્યામાદ્રોહિણાં સ્વામિનીદ્રુહામ્

રક્તસ્રોતોભિરુત્કૂલૈઃ પૂરયન્ત્યઃ કપાલકમ્ ।
નિજભક્તદ્રોહકૃતા મન્ત્રમાલાવિભૂષણાઃ

સ્વગોષ્ઠીસમાયાક્ષેપકારિણાં મુણ્ડમણ્ડલૈઃ ।
અખણ્ડરક્તવિચ્છર્દૈર્બિભ્રત્યો વક્ષસિ ક્રજઃ

સહસ્રં દેવતાઃ પ્રોક્તાઃ સેવમાનાઃ કિટીશ્વરીમ્

તાસાં નામાનિ સર્વાસાં દણ્ડિન્યાઃ કુંભસંભવ ।
સહસ્રનામાધ્યાયે તુ વક્ષ્યન્તે નાધુના પુનઃ

અથ તાસાં દેવતાનાં કોલાસ્યાનાં સમીપતઃ ।
વાહનં કૃષ્ણસારઙ્ગો દણ્ડિન્યાઃ સમયે સ્થિતઃ

ક્રોશાર્ધાર્દ્ધાયતઃ શૃઙ્ગે તદર્ધાર્ધાયતો મુખે ।
ક્રોશપ્રમાણાપાદશ્ચ સદા ચોદ્ધૃતવાલધિઃ

ઉદરે ધવલચ્છાયો હુઙ્કારેણ મહીયસા ।
હસન્મારુતવાહસ્ય હરિણસ્ય પરાક્રમમ્

તસ્યૈવ પર્વણો દેશે વર્ત્તતે વાહનોત્તમમ્ ।
કિરિચક્રરથેન્દ્રસ્ય સ્થિતસ્તત્રૈવ પર્વણિ

વર્ત્તતે મદિરાસિંધુર્દેવતારૂપમાસ્થિતા ।
માણિક્યગિરિવચ્છોણં હસ્તે પિશિતપિણ્ડકમ્

દધાના ઘૂર્ણમા નાક્ષી હેમાંભોજસ્રગાવૃતા ।
મદશક્ત્યા સમાશ્લિષ્ટા ધૃતરક્તસરોજયા

યદાયદા ભણ્ડદૈત્યઃ સંગ્રામે સંપ્રવર્તતે ।
યુદ્ધસ્વેદ મનુપ્રાપ્તાઃ શક્તયઃ સ્યુઃ પિપાસિતાઃ

તદાતદા સુરાસિંધુરાત્માનં બહુધા ક્ષિપન્ ।
રણે ખેદં દેવતાનામઞ્જસાપાકરિષ્યતિ

તદપ્યદ્ભુતમે વર્ષે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
તદા શ્રોષ્યસિ સંગ્રામે કથ્યમાનં મયા મુદા

તસ્યૈવ પર્વણો ઽધસ્તાદષ્ટદિક્ષ્વઘ એવ હિ ।
ઉપર્યપિ કૃતાવાસા હેતુકાદ્યા દશ સ્મૃતાઃ

મહાન્તો ભૈરવશ્રેષ્ઠાઃ ખ્યાતા વિપુલવિક્રમાઃ ।
ઉદ્દીપ્તાયુત તેજોભિર્દ્દિવા દીપિતભાનવઃ

કલ્પાન્તકાલે દણ્ડિન્યા આજ્ઞયા વિશ્વઘસ્મરાઃ ।
અત્યુદગ્રપ્રકૃતયો રદદષ્ટૌષ્ઠસંપુટાઃ

ત્રિશૂલાગ્રવિનિર્ભિન્નમહાવારિદમણ્ડલાઃ ।
હેતુકસ્ત્રિપુરારિશ્ચ તૃતીયશ્ચાગ્નિભૈરવઃ

યમજિહ્વૈકપાદૌ ચ તથા કાલકરાલકૌ ।
ભીમરૂપો હાટકેશસ્તથૈવાચલનામવાન્

એતે દશૈવ વિખ્યાતા દશકોટિભટાન્વિતાઃ ।
તસ્યૈવ કિરિચક્રસ્ય વર્તન્તે પર્વસીમનિ

એવં હિ દણ્ડનાથાયાઃ કિરિચક્રસ્ય દેવતાઃ ।
જૃંભિણ્યાદ્યચલેન્દ્રાન્તાઃ પ્રોક્તાસ્ત્રૈલોક્યપાવનાઃ

તત્રત્યૈર્દેવતાવૃન્દૈર્બહવસ્તત્ર સંગરે ।
દાનવા મારયિષ્યન્તે પાસ્યન્તે રક્તવૃષ્ટયઃ

ઇત્થં બહુવિધત્રાણં પર્વસ્થૈર્દેવતાગણૈઃ ।
કિરિચક્રં દણ્ડનેત્ર્યા રથરત્નં ચચાલ હ

ચક્રરાજરથો યત્ર તત્ર ગેયરથોત્તમઃ ।
યત્ર ગેયરથસ્તત્ર કિરિચક્રરથોત્તમઃ

એતદ્રથ ત્રયં તત્ર ત્રૈલોક્યમિવ જઙ્ગમમ્ ।
શક્તિસેનાસહસ્રસ્યાન્તશ્ચચાર તદા શુભમ્

મેરુમન્દરવિન્ધ્યાનાં સમવાય ઇવાભવત્ ।
મહાઘોષઃ પ્રવવૃતે શક્તીનાં સૈન્યમણ્ડલે ।
ચચાલ વસુધા સર્વા તચ્ચક્રરવદારિતા

લલિતા ચક્રરાજાખ્યા રથનાથસ્ય કીર્તિતાઃ ।
ષટ્સારથય ઉદ્દણ્ડપાશગ્રહણકોવિદાઃ

યત્ર ગેયરથસ્તત્ર કિરિચક્રરથોત્તમમ્ ।
ઇતિ દેવી પ્રથમતસ્તથા ત્રિપુરભૈરવી

સંહારભૈરવશ્ચાન્યો રક્તયોગિનિવલ્લભઃ ।
સારસઃ પઞ્ચમશ્ચૈવ ચામુણ્ડા ચ તથા પરા

એતાસુ દેવતાસ્તત્ર રથસારથયઃ સ્મૃતાઃ ।
ગેયચ ક્રરથેન્દ્રસ્ય સારથિસ્તુ હસંતિકા

કિરિચક્રરથેન્દ્રસ્ય સ્તંભિની સારથિઃ સ્મૃતા ।
દશયોજનમુન્નમ્રો લલિતારથપુઙ્ગવઃ

સપ્તયોજનમુચ્છ્રાયો ગીતસક્રરથોત્તમઃ ।
ષડ્યોજનસમુન્નમ્રો કિરિચક્રરથો મુને

મહામુક્તાતપત્રં તુ દશયોજનવિસ્તૃતમ્ ।
વર્તતે લલિતેશાન્યા રથ એવ ન ચાન્યતઃ

તદેવ શક્તિસામ્રાજ્યસૂચકં પરિકીર્તિતમ્ ।
સામાન્યમાતપત્રં તુ તથદ્વન્દ્વેપિ વર્તતે

અથ સા લલિતેશાની સર્વશક્તિમહેશ્વરી ।
મહાસામ્રાજ્યપદવીમારૂઢા પરમેશ્વરી

ચચાલ ભણ્ડદેત્યસ્ય ક્ષયસિદ્ધ્યભિકાઙ્ક્ષિણી ।
શબ્દાયન્તે દિશઃ સર્વાઃ કંપતે ચ વસુંધરા

ક્ષુભ્યન્તિ સર્વભૂતાનિ લલિતેશાવિનિર્ગમે ।
દેવદુન્દુભયો નેદુર્નિપેતુઃ પુષ્પવૃષ્ટયઃ

વિશ્વાવસુપ્રભૃતયો ગન્ધર્વાઃ સુરગાયકાઃ ।
તુમ્બુરુર્નારદશ્ચૈવ સાક્ષાદેવ સરસ્વતી

જયમઙ્ગલ પદ્યાનિ પઠન્તઃ પટુગીતિભિઃ ।
હર્ષસંફુલ્લવદનાઃ સ્ફુરત્પુલકભૂષણાઃ ।
મુહુર્જયજયેત્યેવં સ્તુવાના લલિતેશ્વરીમ્

હર્ષેણાઢ્યા મદોન્મત્તાઃ પ્રનૃત્યન્તઃ પદેપદે ।
સપ્તર્ષયો વશિષ્ઠાદ્યા ઋગ્યજુઃ સામરૂપિભિઃ

અથર્વરૂપૈર્મન્ત્રૈશ્ચ વર્ધયન્તો જયશ્રિયમ્ ।
હવિષેવ મહાવહ્નિશિખામત્યન્તપાવિનીમ્

આશીર્વાદેન મહતા વર્ધયામાસુરુત્તમાઃ ।
તૈઃ સ્તૂયમાના લલિતા રાજમાના રથોત્તમે

ભણ્ડાસુરં વિનિર્જેતુમુદ્દણ્ડૈઃ સહ સૈનિકૈઃ