બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 3.1

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે વંશાનુવર્ણનં નામ ચતુઃસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 74॥
સમાપ્તશ્ચાયં તૃતીયઃ પાદઃ
અથોત્તરભાગપ્રારમભઃ
શ્રુત્વા પાદં તૃતીયં તુ ક્રાન્તં સૂતેન ધીમતા ।
તતશ્ચતુર્થં પપ્રચ્છુઃ પાદં વૈ ઋષિસત્તમાઃ

પાદઃ ક્રાન્તસ્તૃતીયો ઽયમનુષઙ્ગેણ નસ્ત્વયા ।
ચતુર્થં વિસ્તરાત્પાદં સંહારં પારિકીર્ત્તય

મન્વન્તરાણિ સર્વાણિ પૂર્વાણ્યેવાપરૈઃ સહ ।
સપ્તર્ષીણામથૈતેષાં સાંપ્રતસ્યાન્તરે મનોઃ

વિસ્તરાવયવં ચૈવ નિસર્ગસ્ય મહાત્મનઃ ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ સર્વમેવ બ્રવીહિ નઃ

સૂત ઉવાચ
ભવતાં કથયિષ્યામિ સર્વમેતદ્યથાતથમ્ ।
પાદં ત્વિમં સસંહારં ચતુર્થં મુનિસત્તમાઃ

મનોર્વૈવસ્વતસ્યેમં સાંપ્રતસ્ય મહાત્મંનઃ ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ નિસર્ગં શૃણુત દ્વિજાઃ

મન્વન્તરાણાં સંક્ષેપં ભવિષ્યૈઃ સહ સપ્તભિઃ ।
પ્રલયં ચૈવ લોકાનાં બ્રુવતો મે નિબોધત

એતાન્યુક્તાનિ વૈ સમ્યક્સપ્તસપ્તસુ વૈ પ્રજાઃ ।
મન્વન્તરાણિ સંક્ષેપાચ્છૃણુતા નાગતાનિ મે

સાવર્ણસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ ।
ભવિષ્યસ્ય ભવિષ્યં તુ સમાસાત્તન્નિબોધત

અનાગતાશ્ચ સપ્તૈવ સ્મૃતાસ્ત્વિહ મહર્ષયઃ ।
કૌશિકો ગાલવશ્ચૈવ જામદગ્ન્યશ્ચ ભાર્ગવઃ

દ્વૈપાયનો વશિષ્ટશ્ચ કૃપઃ શારદ્વતસ્તથા ।
આત્રેયો દીપ્તિમાંશ્ચૈવ ઋષયશૃઙ્ગસ્તુ કાશ્યપઃ

ભરદ્વાજસ્તથા દ્રૌણિરશ્વત્થામા મહાયશાઃ ।
એતે સપ્ત મહાત્માનો ભવિષ્યાઃ પરમર્ષયઃ ।
સુતપાશ્ચામિતાભાશ્ચ સુખાશ્ચૈવ ગણાસ્ત્રયઃ

તેષાં ગણસ્તુ દેવાનામેકૈકો વિંશકઃ સ્મૃતઃ ।
નામતસ્તુ પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધધ્વં સમાહિતાઃ

ઋતુસ્તપશ્ચ શુક્રશ્ચ કૃતિર્નેમિઃ પ્રભાકરઃ ।
પ્રભાસો માસકૃદ્ધર્મસ્તેજોરશ્મિઃ ક્રતુર્વિરાટ્

અર્ચિષ્માન્ દ્યોતનો ભાનુર્યશઃ કીર્ત્તિર્બુધો ધૃતિઃ

વિંશતિઃ સુતપા હ્યેતે નામભિઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।
પ્રભુર્વિભુર્વિભાસશ્ચ જેતા હન્તા રિહા ઋતુઃ

સુમતિઃ પ્રમતિર્દીપ્તિઃ સમાખ્યાતો મહો મહાન્ ।
દેહી મુનિરિનઃ પોષ્ટા સમઃ સત્યશ્ચ વિશ્રુતઃ

ઇત્યેતેહ્યમિતાભાસ્તુ વિંશતિઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।
દામો દાની ઋતઃ સોમો વિત્તં વૈદ્યો યમો નિધિઃ

હોમો હવ્યં હુતં દાનં દેયં દાતા તપઃ શમઃ ।
ધ્રુવં સ્થાનં વિધાનં ચ નિયમશ્ચેતિ વિંશતિઃ

સુખા હ્યેતે સમાખ્યાતાઃ સાવર્ણ્યે પ્રથર્મેતરે ।
મારીચસ્યૈવ તે પુત્રાઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ

સાંપ્રતસ્ય ભવિષ્યન્તિ ષષ્ટિર્દેવાસ્તદન્તરે ।
સાવર્ણસ્ય મનોઃ પુત્રા ભવિષ્યન્તિ નવૈવ તુ

વિરજાશ્ચાર્વરીવાંશ્ચ નિર્મોકાદ્યાસ્તથા પરે ।
નવ ચાન્યેષુ વક્ષ્યામિ સાવર્ણેષ્વન્તરેષુ વૈ

સાવર્ણમનવશ્ચાન્યે ભવિષ્યા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।
મેરુસાવર્ણિતસ્તે વૈ ચત્વારો દિવ્યદૃષ્ટયઃ

દક્ષસ્ય તે હિ વૌહિત્રાઃ ક્રિયાયા દુહિતુઃ સુતાઃ ।
મહતા તપસા યુક્તા મેરુપૃષ્ઠે મહૌ જસઃ

બ્રહ્માદિભિસ્તેજનિતા દક્ષેણૈવ ચ ધીમતા ।
મહર્લોકં ગતા વૃત્તા ભવિષ્યા મેરુમાશ્રિતાઃ

મહાનુભાવાસ્તે પૂર્વં જજ્ઞિરે ચાક્ષુષેન્તરે ।
જજ્ઞિરે મનવસ્તે હિ ભવિષ્યાનાગતાન્તરે

પ્રાચેતસસ્ય દક્ષસ્ય દૌહિત્રા મનવસ્તુ યે ।
સાવર્ણા નામતઃ પઞ્ચ ચત્વારઃ પરમર્ષિજાઃ

સંજ્ઞાપુત્રસ્તુ સાવર્ણિરેકો વૈવસ્વતસ્તથા ।
જ્યેષ્ઠઃ સંજ્ઞાસુતો નામ મુર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ

વૈવસ્વતેંઽતરે પ્રાપ્તે સમુત્પત્તિસ્તયોઃ શુભા ।
ચતુર્દશૈતે મનવઃ કીર્તિતા કીર્તિવર્દ્ધનાઃ

વેદે સ્મૃતૌ પુરાણે ચ સર્વે તે પ્રભવિષ્ણવઃ ।
પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ભૂતાનાં પતયઃ સ્થિતાઃ

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના ।
પૂર્ણં યુગસહસ્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ

પ્રજાભિસ્તપસા ચૈવ વિસ્તરસ્તેષુ વક્ષ્યતે ।
ચતુર્દ્દશૈતે વિજ્ઞેયાઃ સર્ગાઃ સ્વાયંભુવાદયઃ

મન્વન્તરાધિકારેષુ વર્ત્તન્તે ઽત્ર સકૃત્સકૃત્ ।
વિનિવૃત્તાધિકારાસ્તે મહાર્લોકં સમાશ્રિતાઃ

સમતીતાસ્તુ યે તેષામષ્ટૌ ષટ્ ચ તથાપરે ।
પૂર્વેષુ સાંપ્રતશ્ચાયં શાસ્તિ વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ

યે શિષ્ટાસ્તાન્પ્રવક્ષ્યામિ સહ દેવર્ષિદાનવૈઃ ।
સહ પ્રજા નિસર્ગેણ સર્વાંસ્તે ઽનાગતાન્દ્વિજઃ

વૈવસ્વત નિસર્ગેણ તેષાં જ્ઞેયસ્તુ વિસ્તરઃ ।
અનૂના નાતિરિક્તાસ્તે યસ્માત્મર્વે વિવસ્વતઃ

પુનરુક્તબહુત્વાત્તુ ન વક્ષ્યે તેષુ વિસ્તરમ્ ।
મન્વન્તરેષુ ભાવ્યેષુ ભૂતેષ્વપિ તથૈવ ચ

કુલેકુલે નિસર્ગાસ્તુ તસ્માજ્જ્ઞેયા વિભાગશઃ ।
તેષામેવ હિ સિદ્ધ્યર્થં વિસ્તરેણ ક્રમેણ ચ

દક્ષસ્ય કન્યા ધર્મિષ્ઠા સુવ્રતા નામ વિશ્રુતા ।
સર્વકન્યાવરિષ્ઠા તુ જ્યેષ્ઠા યા વીરિણીસુતા

ગૃહીત્વા તાં પિતા કન્યાં જગામ બ્રહ્મણો ઽતિકે ।
વૈરાજસ્થમુપાસીનં ધર્મેણ ચ ભવેન ચ

ભવધર્મસમીપસ્થં દક્ષં બ્રહ્માભ્યભાષત ।
દક્ષ કન્યા તવેયં વૈ જનયિષ્યતિ સુવ્રતા

ચતુરો વૈ મનૂન્પુત્રાંશ્ચાતુર્વર્ણ્યકરાઞ્છુભાન્ ।
બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા દક્ષો ધર્મો ભવસ્તદા

તાં કન્યાં મનસા જગ્મુસ્ત્રયસ્તે બ્રહ્મણા સહ ।
સત્યાભિધ્યાયિનાં તેષાં સદ્યઃ કન્યા વ્યજાયત

સદૃશાનૂપતસ્તેષાં ચતુરો વૈ કુમારકાન્ ।
સંસિદ્ધાઃ કાર્યકરણે સંભૂતાસ્તે શ્રિયાન્વિતાઃ

ઉપભોગાસમર્થૈશ્ચ સદ્યોજાતૈઃ શરીરકૈઃ ।
તે દૃષ્ટ્વા તાન્સ્વયંભૂતાન્બ્રહ્મવ્યાહારિણસ્તદા

સરંબ્ધા વૈ વ્યકર્ષન્ત મમ પુત્રો મમેત્યુત ।
અભિધ્યાયાત્મનોત્પન્નાનૂચુર્વૈ તે પરસ્પરમ્

યો યસ્ય વપુષા તુલ્યો ભજતાં સતતં સુતમ્ ।
યસ્ય યઃ સદૃશશ્ચાપિ રૂપે વીર્યે ચ માનતઃ

તં ગૃહ્ણાતુ સ ભદ્રં વો વર્ણતો યસ્ય યઃ સમઃ ।
ધ્રુવં રૂપં પિતુઃ પુત્રઃ સો ઽનુરુધ્યતિ સર્વદા

તસ્માદાત્મસમઃ પુત્રઃ પિતુર્માતુશ્ચ વીર્યતઃ ।
એવં તે સમયં કૃત્વા સર્વેષાં જગૃહઃ સુતાન્

ચાક્ષુષસ્યાન્તરે ઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતસ્ય હ ।
રુચેઃ પ્રજાપતેઃ પુત્રો રૌચ્યો નામાભવત્સુતઃ

ભૂત્યામુત્પાદિતો યસ્તુ ભૌત્યો નામ કવેઃ સુતઃ ।
વૈવસ્વતેંઽતરે જાતૌ દ્વૌ મનૂ તુ વિવસ્વતઃ

વૈવસ્વતો મનુર્યશ્ચ સાવર્ણો યશ્ચ વૈ શ્રુતઃ ।
જ્ઞેયઃ સંજ્ઞાસુતો વિદ્વાન્મનુર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ

સવર્ણાયાઃ સુતશ્ચાન્યઃ સ્મૃતો વૈવસ્વતો મનુઃ ।
સાવર્ણમ નવો યે ચ ચત્વારસ્તુ મહર્ષિજાઃ

તપસા સંભૃતાત્માનઃ સ્વેષુ મન્વન્તરેષુ વૈ ।
ભવિષ્યેષુ ભવિષ્યન્તિ સર્વકાર્યાર્થસાધકાઃ

પ્રથમે મેરુસાવર્ણેદક્ષપુત્રસ્ય વૈ મનોઃ ।
પરામરીચિગર્ભાશ્ચ સુધર્માણશ્ચ તે ત્રયઃ ।
સંભૂતાશ્ચ મહાત્માનઃ સર્વે વૈવસ્વતેન્તરે

દક્ષપુત્રસ્ય પુત્રાસ્તે રોહિતસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
ભવિષ્યન્તિ ભવિષ્યાસ્તુ એકૈકો દ્વાદશો ગણઃ

ઐશ્વરશ્ચ ગ્રહો રાહુર્વાકુર્વંશસ્તથૈવ ચ ।
પારા દ્વાદશ વિજ્ઞેયા ઉત્તરાંસ્તુ નિબોધત

વાજિપો વાજિજિચ્ચૈવ પ્રભૂતિશ્ચ કકુદ્યથ ।
દધિક્રાવા વિપક્વશ્ચ પ્રણીતો વિજયો મધુઃ

ઉતથ્યોત્તમકૌ દ્વૌ તુ દ્વાદશૈતે મરીચયઃ ।
સુધર્માણસ્તુ વક્ષ્યામિ નામતસ્તાન્નિબોધત

વર્ણસ્તથાથગર્વિશ્ચ ભુરણ્યો વ્રજનો ઽમિતઃ ।
અમિતો દ્રવકેતુશ્ચ જંભો ઽથાજસ્તુ શક્રકઃ

સુનેમિર્દ્યુતયશ્ચૈવ સુધર્માણઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તેષામિન્દ્રસ્તદા ભાવ્યો હ્યદ્ભુતો નામ નામતઃ

સ્કન્દો ઽસૌ પાર્વતીયો વૈ કાર્તિકેયસ્તુ પાવકિઃ ।
મેધાતિથિશ્ચ પૌલસ્ત્યો વસુઃ કાશ્યપ એવં ચ

જ્યોતિષ્માન્ભાર્ગવાશ્ચૈવ દ્યુતિમાનઙ્ગિરાસ્તથા ।
વસિનશ્ચૈવ વાસિષ્ઠ આત્રેયો હવ્યવાહનઃ

સુતપાઃ પૌલહશ્ચૈવ સપ્તૈતે રોહિતેતરે ।
ધૃતિકેતુર્દીપ્તિકેતુઃ શાપહસ્તનિરામયાઃ

પૃથુશ્રવાસ્તથાનીકો ભૂરિદ્યુમ્નો બૃહદ્યશઃ ।
પ્રથમસ્ય તુ સાવર્ણેર્નવ પુત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

દશમે ત્વથ પર્યાયે ધર્મપુત્રસ્ય વૈ મનોઃ ।
દ્વીતીયસ્ય તુ સાવર્ણેર્ભાવ્યસ્યૈવાન્તરે મનોઃ

સુધામાનો વિરુદ્ધાશ્ચ દ્વાવેવ તુ ગણૌ સ્મૃતૌ ।
દીપ્તિમન્તશ્ચ તે સર્વે શતસંખ્યાશ્ચ તે સમાઃ

પ્રાણાનાં યચ્છતં પ્રોક્તં ઋષિભિઃ પુરષેતિ વૈ ।
દેવાસ્તે વૈ ભવિષ્યન્તિ ધર્મપુત્રસ્ય વૈ મનોઃ

તેષામિન્દ્રસ્તથા વિદ્વાન્ભવિષ્યઃ શાન્તિરુચ્યતે ।
હવિષ્માન્પૌલહઃ શ્રીમાન્સુકીર્તિશ્ચાથ ભાર્ગવઃ

આપોમૂર્તિસ્તથાત્રેયો વસિષ્ઠશ્ચાપવઃ સ્મૃતઃ ।
પૌલસ્ત્યો ઽપ્રતિમશ્ચાપિ નાભાગશ્ચૈવ કાશ્યપઃ

અભિમન્યુશ્ચાઙ્ગિરસઃ સપ્તૈતે પરમર્ષયઃ ।
સુક્ષેત્રશ્ચોત્તમૌજાશ્ચ ભૂરિસેનશ્ચ વીર્યવાન્

શતાનીકો નિરામિત્રો વૃષસેનો જયદ્રથઃ ।
ભૂરિદ્યુમ્નઃ સુવર્ચાશ્ચ દશૈતેમાનવાઃ સ્મૃતાઃ

એકાદશે તુ પર્યાયે સાવર્ણે વૈ તૃતીયકે ।
નિર્વાણરતયો દેવાઃ કામગા વૈ મનોજવાઃ

ગણાસ્ત્વેતે ત્રયઃ ખ્યાતા દેવાતાનાં મહાત્મનામ્ ।
એકૈકસ્ત્રિંશતસ્તેષાં ગણસ્તુ ત્રિદિવૌકસામ્

માસસ્યાહાનિ ત્રિંશત્તુ યાનિ વૈ કવયો વિદુઃ ।
નિર્વાણરતયો દેવા રાત્રયસ્તુ વિહઙ્ગમાઃ

ગણસ્તૃતીયો યઃ પ્રોક્તે દેવતાનાં ભવિષ્યતિ ।
મનોજવા મૂરૂર્ત્તાસ્તુ ઇતિ દેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

એતે હિ બ્રહ્મણઃ પુત્રા ભવિષ્યા માનવાઃ સ્મૃતાઃ ।
તેષામિદ્રો વૃષા નામ ભવિષ્યઃ સુરરાટ્ તતઃ

તેષાં સપ્તઋષીંશ્ચાપિ કીર્ત્યમાનાન્નિવૌધત ।
હવિષ્માન્કાશ્યપશ્ચાપિ વપુષ્માંશ્ચૈવ ભાર્ગવઃ

આરુણિશ્ચ તથાત્રેયો વસિષ્ઠો નગ એવ ચ ।
પુષ્ટિરાઙ્ગિરસો જ્ઞેયઃ પૌલસ્ત્યો નિશ્ચરસ્તથા

પૌલહો હ્યતિતેજશ્ચ દેવા હ્યેકાદશેન્તરે ।
સર્વવેગઃ સુધર્મા ચ દેવાનીકઃ પુરોવહઃ

ક્ષેમધર્મા ગ્રહેષુશ્ચ આદર્શઃ પૈણ્ડ્રકો મરુઃ ।
સાવર્ણસ્ય તુ તે પુત્રાઃ પ્રાજાપત્યસ્ય વૈ નવ

દ્વાદશે ત્વથ પર્યાયે રુદ્રપુત્રસ્ય વૈ મનોઃ ।
ચતુર્થો રુદ્રસાવર્ણો દેવાંસ્તસ્યાન્તરે શૃણુ

પઞ્ચૈવ તુગણાઃ પ્રોક્તા દેવતાનામનાગતાઃ ।
હરિતા રોહિતાશ્ચૈવ દેવાઃ સુમનસસ્તથા

સુકર્માણઃ સુતરશ્ચ વિદ્વાંશ્ચૈવ સહસ્રદઃ ।
પર્વતો ઽનુ ચરશ્ચૈવ અપાશુશ્ચ મનોજવઃ

ઊર્જા સ્વાહા સ્વધા તારા દશેતે હરિતાઃ સ્મૃતાઃ ।
તપો જ્ઞાની મૃતિશ્ચૈવ વર્ચા બન્ધુશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ

રજશ્ચૈવ તુ રાજશ્ચ સ્વર્ણપાદસ્તથૈવ ચ ।
પુષ્ટિર્વિધિશ્ચ વૈ દેવા દશૈતે રોહિતાઃ સ્મૃતાઃ

તુષ્તાદ્યાસ્તુ યે દેવાસ્ત્રય સ્ત્રિંશત્પ્રકીર્તિતાઃ ।
તે વૈ સુમનસો વેદ્યાન્નિબોધત સુકર્મણઃ

સુપર્વા વૃષભઃ પૃષ્ટા કપિદ્યુમ્નવિપશ્ચિતઃ ।
વિક્રમશ્ચ ક્રમશ્ચૈવ વિભૃતઃ કાન્ત એવ ચ

એતે દેવાઃ સુકર્માણઃ સુતરાંશ્ચ નિબોધત ।
વર્ષો દિવ્યસ્તથાઞ્જિષ્ઠો વર્ચસ્વી દ્યુતિમાન્કવિઃ

શુભો હવિઃ કૃતપ્રાપ્તિર્વ્યાપૃતો દશમસ્તથા ।
સુતારા નામતસ્ત્વેતે દેવા વૈ સંપ્રકીર્તિતાઃ

તેષામિન્દ્રસ્તુ વિજ્ઞેયો ઋતધામા મહાયશાઃ ।
દ્યુતિર્વસિષ્ઠપુત્રસ્તુ આત્રેયઃ સુતપાસ્તથા

તપોમૂર્તિસ્ત્વાઙ્ગિરસસ્તપસ્વી કાશ્યપસ્તથા ।
તપોધનશ્ચ પૌલસ્ત્યઃ પૌલહશ્ચ તપોરતિઃ

ભાર્ગવઃ સપ્તમસ્તેષાં વિજ્ઞેયસ્તુ તપોધૃતિઃ ।
એતે સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધા અન્ત્યે સાવર્ણિકેંઽતરે

દેવવાનુપદેવશ્ચ દેવશ્રેષ્ઠો વિદૂરથઃ ।
મિત્રવાન્ મિત્રસેનો ઽથ ચિત્રસેનો હ્યમિત્રહા

મિત્રબાહુઃ સુવર્ચાશ્ચ દ્વાદશસ્ય મનોઃ સુતાઃ ।
ત્રયોદશેતુ પર્યાયે ભાવ્યે રૌચ્યેન્તરે પુનઃ

ત્રય એવ ગણાઃ પ્રોક્તા દેવાનાં તુ સ્વયંભુવા ।
બ્રહ્મણો માનસાઃ પુત્રાસ્તે હિ સર્વે મહાત્મનઃ

સુત્રામાણઃ સુધર્માણઃ સુકર્માણશ્ચ તે ત્રયઃ ।
ત્રિદશાનાં ગણાઃ પ્રોક્તા ભવિષ્યાઃ સોમપાયિનામ્

ત્રયસ્ત્રિશદ્દેવતા યાઃ પૃથગિજ્યાસ્તુ યાજ્ઞિકૈઃ ।
આજ્યેન પૃષદાજ્યેન ગ્રહશ્રેષ્ટેન ચૈવ હ

યે વૈ દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્પૃથક્ત્વેન નિબોધત ।
સુત્રામાણઃ પ્રયાજ્યાસ્તુ આજ્યાશા યે તુ સાંપ્રતમ્

સુકર્માણો ઽનુયાજ્યાખ્યાઃ પૃષદાજ્યાશિનસ્તુ યે ।
ઉપયાજ્યાઃ સુધર્માણ ઇતિ દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

દિવસ્પતિર્મહાસત્વસ્તેષામિન્દ્રો ભવિષ્યતિ ।
પુલહાત્મજપુત્રાસ્તે વિજ્ઞેયાસ્તુ રુચેઃ સુતાઃ

અઙ્ગિરાશ્ચૈવ ધૃતિમાન્ પૌલસ્ત્યો ઽપ્યવ્યયસ્તુ સઃ ।
પૌલહસ્તત્ત્વદર્શી છ ભાર્ગવશ્ચ નિરુપ્સુકઃ

નિષ્પ્રકંપ્યસ્તથાત્રેયો નિર્મોહઃ કાશ્યપસ્તથા ।
સુતપાશ્ચૈવ વાસિષ્ઠઃ સપ્તૈતે તુ ત્રયોદશ

ચિત્રસેનો વિચિત્રશ્ચ નયો ધર્મો ધૃતો ભવઃ ।
અનેકઃ ક્ષત્રવિદ્ધશ્ચ સુરસો નિર્ભયો દશ

રૌચ્યસ્યૈતે મનોઃ પુત્રા હ્યન્તરે તુ ત્રયોદશે ।
ચતુર્દશે તુ પર્યાયે ભૌત્યસ્યાપ્યન્તરે મનોઃ

દેવતાનાં ગણાઃ પઞ્ચ પ્રોક્તા યે તુ ભવિષ્યતિ ।
ચાક્ષુષાશ્ચ પવિત્રાશ્ચ કનિષ્ઠા ભ્રાજિતાસ્તથા

વાચાવૃદ્ધાશ્ચ ઇત્યેતે પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ ।
નિષાદાદ્યાઃ સ્વરાઃ સપ્ત સપ્ત તાન્વિદ્ધિ ચાક્ષુષાન્

બૃહદાદ્યાનિ સામાનિ કનિષ્ઠાન્સપ્ત તાન્વિદુઃ ।
સપ્ત લોકાઃ પવિત્રાસ્તે ભ્રાજિતાઃ સપ્તસિંધવઃ

વાચાવૃદ્ધાનૃષીન્વિદ્ધિ મનોઃ સ્વાયભુવસ્ય યે ।
સર્વે મન્વન્તરેદ્રાશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તુલ્યલક્ષણાઃ

તેજસા તપસા વુદ્ધ્યા બલશ્રુતપરાક્રમૈઃ ।
ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્ત્વાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ

સર્વશઃ સર્વૈર્ગુણૈસ્તાનિ ઇન્દ્રાસ્તે ઽભિભવન્તિ વૈ ।
ભૂતાપવાદિનો હૃષ્ટા મધ્યસ્થા ભૂતવાદિનઃ

ભૂતાભવાદિનઃ શક્તાસ્ત્રયો વેદાઃ પ્રવાદિનામ્ ।
અગ્નીધ્રઃ કાશ્યપશ્ચૈવ પૌલસ્ત્યો માગધશ્ચ યઃ

ભાર્ગવો હ્યગ્નિવાહુશ્ચ શુચિરાઙ્ગિરસસ્તથા ।
શુક્રશ્ચૈવ તુ વાસિષ્ઠઃ પૌલહો મુક્ત એવ ચ

આત્રેયઃ શ્વાજિતઃ પ્રોક્તો મનુપુત્રાનતઃ શૃણુ ।
ઉરુર્ગુરુશ્ચ ગંભીરો બુદ્ધઃ શુદ્ધઃ શુચિઃ કૃતી

ઊર્જસ્વી સુબલશ્ચૈવ ભૌત્યસ્યૈતે મનોઃ સુતાઃ ।
સાવર્ણા મનવો હ્યેતે ચત્વારો બ્રહ્મણઃ સુતાઃ

એકો વૈવસ્વતશ્ચૈવ સાવર્ણો મનુરુચ્યતે ।
રૌચ્યો ભૌત્યશ્ચ યૌ તૌ તુ મતૌ પૌલહભાર્ગવૌ ।
ભૌત્યસ્યૈવાધિપત્યે તુ તૂર્ણં કલ્પસ્તુ પૂર્યતે

સૂત ઉવાચ
નિઃશેષેષુ તુ સર્વેષુ તદા મન્વન્તરેષ્વિહ

અન્તે ઽનેકયુગે તસ્મિન્ક્ષીણે સંહાર ઉચ્યતે ।
સપ્તૈતે ભાર્ગવા દેવા અન્તે મન્વન્તરે તદા

ભુક્ત્વા ત્રૈલોક્યમ ધ્યસ્થા યુગાખ્યા હ્યેકસપ્તતીઃ ।
પિતૃભિર્મનુભિઃ સાર્દ્ધં ક્ષીણે મન્વન્તરે તદા

અનાધારમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં વૈ ભવિષ્યતિ ।
તતઃ સ્થાના નિ શુભ્રાણિ સ્થાનિનાં તાનિ વૈ તદા

પ્રભ્રશયન્તે વિમુક્તાનિ તારા ઋક્ષગ્રહૈસ્તથા ।
તતસ્તેષુ વ્યતીતેષુ ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરેષ્વિહ

સંપ્રપ્તેષુ મહર્લોકં યસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ ।
અજિતાદ્યા ગણા યત્ર આયુષ્મન્તશ્ચતુર્દશ

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ દેવાસ્તે વૈ ચતુર્દ્દશ ।
સશરીરાશ્ચ શ્રૂયન્તે જનલોકે સહાનુગાઃ

એવં દેવેષ્વતીતેષુ મહર્લોકાજ્જનં પ્રતિ ।
ભૂતાદિષ્વવશિષ્ટેષુ સ્થાવરાં તેષુ તેષુ વૈ

શૂન્યેષુ લોકસ્થાનેષુ મહાન્તેષુ ભુવાદિષુ ।
દેવેષુ ચ ગતેષ્વૂર્દ્ધ્વં સાયુજ્યં કલ્પવાસિનામ્

સંહૃત્ય તાસ્તતો બ્રહ્મા દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્ ।
સંસ્થાપયતિ વૈ સર્ગમહર્દૃષ્ટ્વા યુગક્ષયે

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તમહર્યદ્બ્રહ્મણો વિદુઃ ।
રાત્રિં યુગસહસ્રાન્તાં તે ઽહોરાત્રવિદો જનાઃ

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકો યશ્ચૈવાત્યન્તિકોર્ઽથતઃ ।
ત્રિવિધિઃ સર્વભૂતાનામિત્યેષ પ્રતિસંચરઃ

બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકસ્તસ્ય કલ્પદાહઃ પ્રસંયમઃ ।
પ્રતિસર્ગે તુ ભૂતાનાં પ્રાકૃતઃ કરણક્ષયઃ

જ્ઞાનાચ્ચાત્યન્તિકઃ પ્રોક્તઃ કારણાનામસંભવઃ ।
તતઃ સંહૃત્ય તાન્બ્રહ્મા દેવાંસ્ત્રૈલોક્યવાસિનઃ

પ્રહરતિ પ્રકુરુતે સર્ગસ્ય પ્રલયં પુનઃ ।
સુષુપ્સુર્ભગવાન્બ્રહ્મા પ્રજાઃ સંહરતે તદા

તતો યુગસહસ્રાન્તે સંપ્રાપ્તે ચ યુગક્ષયે ।
તત્રાત્મસ્થાઃ પ્રજાઃ કર્તું પ્રપેદે સ પ્રજાપતિઃ

તદા ભવત્યનાવૃષ્ટિઃ સંતતા શતવાર્ષિકી ।
તયા યાન્યલ્પસારાણિ સત્ત્વાનિ વૃથિવીતલે

તાન્યેવાત્ર પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ ।
સપ્તરશ્મિરથો ભૂત્વા ઉદત્તિષ્ઠદ્વિભાવસુઃ

અસહ્યરશ્મિર્ભગવાન્પિબત્યંભો ગનસ્તિભિઃ ।
હરીતારશ્મયસ્તસ્યદીપ્યમાનાસ્તુ સપ્તતિઃ

ભૂય એવ વિવર્ત્તન્તે વ્યાપ્નુવન્તોંબરં શનૈઃ ।
ભૌમં કાષ્ઠેન્ધનં તેજો ભૃશમદ્ભિસ્તુ દીપ્યતે

તસ્માદુદકભૃત્સૂર્યસ્તપતીતિ હિ કથ્યતે ।
નાવૃષ્ટ્યા તપતે સૂર્ય્યો નાવૃષ્ટ્યા પરિષિચ્યતે

નાવૃષ્ટ્યા પરિવિશ્યેત વારિણા દીપ્યતે રવિઃ ।
તસ્માદપઃ પિબન્યો વૈ દીપ્યતે રવિરંબરે

તસ્ય તે રશ્મયઃ સપ્ત પિબન્ત્યંભો મહાર્ણવાત્ ।
તેનાહારેણ સંદીપ્તાઃ સૂર્યાઃ સપ્ત ભવન્ત્યુત

તતસ્તે રશ્મયઃ સપ્ત સૂર્યભૂતાશ્ચતુર્દ્દિશમ્ ।
ચતુર્લોકમિમં સર્વં દહન્તિ શિખિનસ્તદા

પ્રાપ્નુવન્તિ ચ તાભિસ્તુ હ્યૂર્દ્ધ્વં ચાધશ્ચ રશ્મિભિઃ ।
દીપ્યન્તે ભાસ્કરાઃ સપ્ત યુગાન્તાગ્નિપ્રતાપિનઃ

તે વારિણા પ્રદીપ્તાશ્ચ બહુસાહસ્રરશ્મયઃ ।
સ્વં સમાવૃત્ય તિષ્ઠન્તિ નિર્દહન્તો વસુંધરામ્

તતસ્તેષાં પ્રતાપેન દહ્યમાના વસુંધરા ।
સાદ્રિનદ્યર્ણવા પૃથ્વી નિસ્નેહા સમપદ્યત

દીપ્તાભિઃ સંતતાભિશ્ચ ચિત્રાભિશ્ચ સમન્તતઃ ।
અધશ્ચોર્ધ્વં ચ તિર્યક્ ચ સંરૂદ્ધા સૂર્યરશ્મિભિઃ

સૂર્યાગ્નીનાં પ્રવૃદ્ધાનાં સંસૃષ્ટાનાં પરસ્પરમ્ ।
એકત્વમુપયાતાનામેકજ્વાલા ભવત્યુત

સર્વલોકપ્રણાશશ્ચ સો ઽગ્નિર્ભૂત્વાનુમણ્ડલી ।
ચતુર્લોકમિદં સર્વં નિર્દહત્યાશુ તેજસા

તતઃ પ્રલીને સર્વસ્મિઞ્જઙ્ગમે સ્થાવરે તથા ।
નિર્વૃક્ષા નિસ્તૃણા ભૂમિઃ કૂર્મપૃષ્ઠસમા ભવેત્

અંબરીષમિવાભાતિ સર્વમપ્યખિલં જગત્ ।
સર્વમેવ તદર્ચિર્ભિઃ પૂર્ણં જાજ્વલ્યતે ઘનઃ

ભૂતલે યાનિ સત્ત્વાનિ મહોદધિગતાનિ ચ ।
તતસ્તાનિ પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ

દ્વીપાશ્ચ પર્વતાશ્ચૈવ વર્ષાણ્યથ મહોદધિઃ ।
સર્વં તદ્ભસ્મસાચ્ચક્રે સર્વાત્મા પાવકસ્તુ સઃ

સમુદ્રેભ્યો નદીભ્યશ્ચ પાતાલેભ્યશ્ચ સર્વશઃ ।
પિબત્યપઃ સમિદ્ધો ઽગ્નિઃ પૃથિવીમાશ્રિતો જ્વલન્

તતઃ સંવર્દ્ધિતઃ શૈલાનતિ ક્રમ્ય ગ્રહાંસ્તથા ।
લોકાન્સંહરતે દીપ્તો ઘોરઃ સંવર્ત્તકો ઽનલઃ

તતઃ સ પૃથિવીં ભિત્ત્વા રસાતલમશોષ્યત્ ।
નિર્દહ્યાન્તે તુ પાતાલં વાયુલોકમથાદહત્

અધસ્તાત્પૃથિવીં દગ્ધ્વા તૂર્દ્ધ્વં સ દહતો દિવમ્ ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ

ઉદતિષ્ઠઞ્શિખાસ્તસ્ય બહ્વ્યઃ સંવર્ત્તકસ્ય તુ ।
ગન્ધર્વાંશ્ચ પિશાચાંશ્ચ સમહોરગરાક્ષસાન્

તદા દહતિ સંદીપ્તો ગોલકં ચૈવ સર્વશઃ ।
ભૂર્લોકં ચ ભુવર્લ્લોકં સ્વર્લોકં ચ મહસ્તથા

ઘોરો દહતિ કાલાગ્નિરેવં લોકચતુષ્ટયમ્ ।
વ્યાપ્તેષુ તેષુ લોકેષુ તિર્યગૂર્દ્ધ્વમથાગ્નિના

તત્તેજઃ સમનુપ્રાપ્ય કૃત્સ્નં જગદિદં શનૈઃ ।
અયોગુડનિભં સર્વં તદા હ્યેવં પ્રકાશતે

તતો ગજકુલાકારાસ્તડિદ્ભિઃ સમલઙ્કૃતાઃ ।
ઉત્તિષ્ઠન્તિ તદા ઘોરા વ્યોમ્નિ સંવર્તકા ઘનાઃ

કેચિન્નીલોત્પલશ્યામાઃ કેચિત્કુમુદસન્નિભાઃ ।
કેચિદ્વૈડૂર્યસંકાશા ઇન્દ્રનીલનિભાઃ પરે

શઙ્ખકુન્દનિભાશ્ચાન્યે જાત્યઞ્જનનિભાસ્તથા ।
ધૂમ્રવર્ણા ઘનાઃ કેચિત્કેચિત્પીતાઃપયોધરાઃ

કેચિદ્રાસભવર્ણાભા લાક્ષારસનિભાસ્તથા ।
મનશિલાભાસ્ત્વપરે કપોતાભાસ્તથાંબુદાઃ

ઇન્દ્રગોપનિભાઃ કેચિદ્ધરિતાલનિભાસ્તથા ।
ચાષપત્રનિભાઃ કેચિદુત્તિષ્ઠન્તિ ઘના દિવિ

કેચિત્પુરવરાકારાઃ કેચિદ્ગજકુલોપમાઃ ।
કેચિત્પર્વતસંકાશાઃ કેચિત્સ્થલનિભા ઘનાઃ

ક્રીડાગારનિભાઃ કેચિત્કેચિન્મીનકુલોપમાઃ ।
બહુરૂપા ઘોરરૂપા ઘોરસ્વરનિનાદિનઃ

તદા જલધરાઃ સર્વે પૂરયન્તિ નભસ્તલમ્ ।
તતસ્તે જલદા ઘોરરાવિણો ભાસ્કરાત્મકાઃ

સપ્તધા સંવૃતાત્માનસ્તમગ્નિં શમયન્ત્યુત ।
તતસ્તે જલદા વર્ષં મુઞ્ચન્તિ ચ મહૌઘવત્

સુઘોરમશિવં સર્વં નાશયન્તિ ચ પાવકમ્ ।
પ્રવૃષ્ટૈશ્ચ તથાત્યર્થં વારિણા પૂર્યતે જગત્

અદ્ભિસ્તેજોભિભૂતં ચ તદાગ્નિઃ પ્રવિશત્યપઃ ।
નષ્ટે ચાગ્નૌ વર્ષગતે પયોદાઃ પાવકોદ્ભવાઃ

પ્લાવયન્તો જગત્સર્વં બૃહજ્જલપરિસ્રવૈઃ ।
ધારાભિઃ પૂરયન્તીમં ચોદ્યમાનાઃ સ્વયંભુવા

અન્યે તુ સલિલૌઘૈસ્તુ વેલામભિભવન્ત્યપિ ।
સાદ્રિદ્વીપાન્તરં પીતં જલમન્નેષુ તિષ્ઠતિ

પુનઃ પતતિ ભૂમૌ તત્પયોધસ્તાન્નભસ્તલે ।
સંવેષ્ટયતિ ઘોરાત્મા દિવિ વાયુઃ સમતતઃ

તસ્મિન્નેકાર્મવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવારજઙ્ગમે ।
પૂર્મે યુગસહસ્રે વૈ નિઃશેષઃ કલ્પ ઉચ્યતે

અથાંભસઽઽવૃતે લોકે પ્રાહુરેકાર્મવં બુધાઃ ।
અથ ભૂમિર્જલં ખં ચ વાયુશ્ચૈકાર્મવે તદા

નષ્ટે ઽનલે ઽન્ધભૂતે તુ પ્રાજ્ઞાયત ન કિઞ્ચન ।
પાર્થિવાસ્ત્વથ સામુદ્રા આપો દૈવ્યાશ્ચ સર્વશઃ

અસરન્ત્યો વ્રજન્ત્યૈક્યં સલિલાખ્યાં ભજન્ત્યુત ।
આગતાગતિકે ચૈવ તદા તત્સલિલં સ્મૃતમ્

પ્રચ્છાદ્યતિ મહીમેતામર્ણવાખ્યં તુ તજ્જલમ્ ।
આભાતિ યસ્માત્તદ્ભાભિર્ભાશબ્દો વ્યાપ્તિદીપ્તિષુ

ભસ્મ સર્વમનુપ્રાપ્ય તસ્માદંભો નિરુચ્યતે ।
નાનાત્વે ચૈવ શીઘ્રે ચ ધાતુર્વૈ અર ઉચ્યતે

એકાર્મવે તદા હ્યો વૈ ન શીઘ્રસ્તેન તા નરાઃ ।
તસ્મિન્યુગસહસ્રાન્તે દિવસે બ્રહ્મણો ગતે

તાવન્તં કાલમેવં તુ ભવત્યેકાર્મવં જગત્ ।
તદા તુ સર્વે વ્યાપારા નિવર્ત્તન્તે પ્રજાપતેઃ

એકમેકાર્ણવે તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
તદા સ ભવતિ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

સહસ્રશીર્ષા સુમનાઃ સહસ્રપાત્સહસ્રચક્ષુર્વદનઃ સહસ્રવાક્ ।
સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજાપતિસ્ત્રયી મયો યઃ પુરુષો નિરુચ્યતે

આદિત્યવર્મા ભુવનસ્ય ગોપ્તા અપૂર્વ એકઃ પ્રથમસ્તુરાષાટ્ ।
હિરણ્યગર્ભઃ પુરુષો મહાન્વૈ સંપઠ્યતે વૈ રજસઃ પરસ્તાત્

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સર્વતઃ સલિલાપ્લુતે ।
સુષુપ્સુરપ્રકાશેપ્સુઃ સ રાત્રિં કુરુતે પ્રભુઃ

ચતુર્વિધા યદા શેતે પ્રજાઃ સર્વા લયં ગતાઃ ।
પશ્યન્તિ તં મહાત્માનં કાલં સપ્ત મહર્ષયઃ
જનલોકં વિવર્ત્તાસ્તે તપસા લબ્ધચક્ષુષઃ

ભૃગ્વાદયો મહાત્માનઃ પૂર્વે વ્યાખ્યાતલક્ષણાઃ

સત્યાદીન્સપ્તલોકાન્વૈ તે હિ પશ્યન્તિ ચક્ષુષા ।
બ્રહ્માણં તે તુ પશ્યન્તિ સદા બ્રાહ્મીષુ રાત્રિષુ

સપ્તર્ષયઃ પ્રપશ્યન્તિ સ્વપ્નં કાલં સ્વરાત્રિષુ ।
કલ્પાનાં પરમેષ્ટિ ત્વાત્તસ્માદાદ્યઃ સ પઠ્યતે

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ ।
એવમેશાયિત્વા તુ હ્યાત્મન્યેવ પ્રજાપતિઃ

અથાત્મનિ મહાતેજાઃ સર્વમાદાય સર્વકૃત્ ।
તતઃ સ વસતે રાત્રિં તમસ્યેકાર્ણવે જલે

તતો રાત્રિક્ષયે પ્રાપ્તે પ્રતિ બુદ્ધઃ પ્રજાપતિઃ ।
મનઃ સિસૃક્ષયા યુક્તઃ સર્ગાય નિદધે પુનઃ

એવં સ લોકે નિર્વૃત્ત ઉપશાન્તે પ્રજાપતૌ ।
બ્રાહ્મે નૈમિત્તિકે તસ્મિન્કલ્પિતે વૈ પ્રસંયમે

દેહૈર્વિયોગઃ સત્ત્વાનાં તસ્મિન્વૈ કૃત્સ્નશઃ સ્મૃતઃ ।
તતો ધગ્ધેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાદિત્યરશિમભિઃ

દેવર્ષિમનુવર્યેષુ તસ્મિન્નંબુપ્લવે તદા ।
ગન્ધર્વાદીનિ સત્ત્વાનિ પિશાયાન્તાનિ સર્વશઃ

કલ્પાદાવપ્રતપ્તાનિ જનમેવાશ્રયન્તિ વૈ ।
તિર્યગ્યોનીનિ નરકે યાનિ યાનિ ગતાન્યપિ

તદા તાન્યાપિ દગ્ધાનિ ધૂતપાપાનિ સર્વશઃ ।
જલે તાન્યુપપદ્યન્તે યાવત્સંપ્લવતે જગત્

વ્યુષ્ટાયાં ચ રચન્યાં તુ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તયોનિતઃ ।
જાયન્તે હિ પુનસ્તાનિ સર્વભૂતાનિ કૃતસ્નશઃ

ઋષયો મનવો દેવાઃ પ્રજાઃ સર્વાશ્ચતુર્વિધાઃ ।
તેષામપિ ચ સિદ્ધાનાં નિધનોત્પત્તિરુચ્યતે

યથાસૂર્યસ્ય લોકે ઽસ્મિન્નુદયાસ્તમને સ્મૃતે ।
તથા જન્મનિરોધશ્ચ ભૂતાનામિહ દૃશ્યતે

આભૂતસંપ્લવાત્તસ્માદ્ભવઃ સંસાર ઉચ્યતે ।
યથા સર્વાણિ ભૂતાનાં જાયન્તે વર્ષણેષ્વિહ

સ્થાવરાદીનિ નિયમાત્કલ્પે કલ્પે તથા પ્રજાઃ ।
યથાર્ત્તાવૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે

દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા બ્રહ્મદ્યુરાત્રિષુ ।
પ્રત્યાહારે વિસર્ગે ચ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ

નિષ્ક્રમન્તે વિશન્તે ચ પ્રજાઃ કાલે પ્રજાપતિમ્ ।
બ્રહ્માણં સર્વભૂતાનિ મહાયોગં મહેશ્વરમ્

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ ।
વ્યક્તો ઽવ્યક્તો મહાદેવસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્

યેનૈવ સૃષ્ટાઃ પ્રથમં પ્રયાતા આપો હિ માર્ગેણ મહીતલે ઽસ્મિન્ ।
પૂર્વં પ્રયાતેન યથાત્વથાપસ્તેનૈવ તેનૈવ તુ સ્વર્વ્રજન્તિ

યથા શૂભેન ત્વશુભેન ચૈવ તત્રૈવ તત્રૈવ વિવર્ત્તમાનાઃ ।
મર્ત્યાસ્તુ દેહાન્તરભાવિતત્વાદ્રવેર્વશાદૂર્ધ્વમધશ્ચરન્તિ

યે ચાપિ દેવા મનવઃ પ્રજેશા અન્યે ઽપિ યે સ્વર્ગગતાશ્ચ સિદ્ધાઃ ।
તદ્ભાવિતાઃ ખ્યાતિવશાશ્ચ ધર્મ્યાઃ પુનર્વિસર્ગેણ ભવન્તિ સત્ત્વાઃ

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ કાલમાભૂતસંપ્લવમ્ ।
મન્વન્તરાણિ યાનિ સ્યુર્વ્યાખ્યાતાનિ મયા દ્વિજાઃ

સહ પ્રજાનિસર્ગેણ સહ દેવૈશ્ચતુર્દ્દશ ।
સા યુગાખ્યા સહસ્રં તુ સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ

અસ્યાઃ સહસ્રે દ્વ પૂર્ણ વિશેષઃ કલ્પ ઉચ્યતે ।
એતદ્બ્રાહ્મમહર્જ્ઞેયં તસ્ય સખ્યાં નિબોધત

નિમેષતુલ્યમાત્રા હિ કૃતા લબ્દક્ષણેન તુ ।
માનુષાક્ષિનિમેષાસ્તુ કાષ્ઠા પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ

નવ ક્ષણસ્તુ પઞ્જૈવ વિંશત્કાષ્ઠા તુ તે ત્રયઃ ।
પ્રસ્થા સપ્તો દકાશ્ચૈવ સાધિકાક્તુ લવઃ સ્મૃતઃ

લવાસ્ત્રિંશત્કલા જ્ઞેયા મુહૂર્ત્તસ્ત્રિંશતઃ કલાઃ ।
મુહૂર્ત્તાસ્તુ પુનસ્ત્રિંશદહોરાત્રમિતિ સ્થિતિઃ

અહોરાત્રં કલાનાં તુ અધિકાનિ શતાનિ ષટ્ ।
તાશ્ચૈવ સંખ્યાયા જ્ઞેયાશ્ચન્દ્રાદિત્યગતિર્યથા

નિમેષા દશપઞ્ચૈવં કાષ્ઠા સ્તાસ્ત્રિંશતઃ કલા ।
ત્રિંશત્કલા મુહૂર્ત્તં તુ દશભાગં કલા સ્મૃતમ્

ચત્વારિંશત્કલાઃ પઞ્ચ મુહૂર્ત્ત ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।
મુહૂર્ત્તાશ્ચ લવાશ્ચાપિ પ્રમાણજ્ઞૈઃ પ્રકલ્પિતાઃ

તથાનેનાંભસશ્ચાપિં પલાન્યથ ત્રયોદશ ।
માગધેનૈવ માનેન જલપ્રસ્થો વિધીયતે

એતે વારાપ્લુતપ્રસ્થાશ્ચત્વારો નાલિકોચ્ચયઃ ।
હેમમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રશ્ચતુર્ભિશ્ચતુરઙ્ગુલૈઃ

સમાહનિ ચ રાત્રૌ ચ મુહૂર્ત્તા વૈ દ્વિનાલિકાઃ ।
રવેર્ગતિવિશેષેણ સર્વેષ્વેતેષુ નિત્યશઃ

અધિકં ષટ્શતં યચ્ચ કલાનાં પ્રવિધીયતે ।
તદહર્માનુષં જ્ઞેયં નાક્ષત્રં તુ દશાધિકમ્

સાવનેન તુ માનેન અબ્દો ઽયં માનુષઃ સ્મૃતઃ ।
એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમિતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ

અહ્લાનેન તુ યા સંખ્યા માસર્ત્વયનવાર્ષિકી ।
તદા બદ્ધમિદં જ્ઞાનં સંજ્ઞયા હ્યુપલક્ષિતમ્

કલાનાં તુ પરિમાણં કલા ઇત્યભિધીયતે ।
યદહો બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તં દિવ્યા કોટી તુ સા સ્મૃતા

શતાનાં ચ સહસ્રાણિ દશદ્વિગુણિતાનિ ચ ।
નવતિં ચ સહસ્રાણિ તથૈવાન્યાનિ યાનિ તુ

એતચ્છ્રુત્વા તુ ઋષયો વિસ્મયં પરમાદ્ભુતમ્ ।
સંખ્યાસંભજનં જ્ઞાનમપૃચ્છન્સુતરાં તદા

ઋષય ઊચુઃ
સંપ્રકાલન માનં તુ માનુષેણૈવ સમ્મતમ્ ।
માનેન શ્રોતુમિચ્છામઃ સંક્ષેપાર્થપાદાક્ષરમ્

તેષાં શ્રુત્વા સ દેવસ્તુ વાયુર્લોકહિતે રતઃ ।
સંક્ષેપાદ્દિવ્યચક્ષુષ્ટ્વા ત્પ્રોવાચ વચનં પ્રભુઃ

એતે રાત્ર્યહની પૂર્વં કીર્તિતે ત્વિહ લૌકિકે ।
તાસાં સંખ્યાથ વર્ષાગ્રં બ્રાહ્મે વક્ષ્યામ્યહઃક્ષયે

કોડીશતાનિ ચત્વારિ વર્ષાણિ માનુષાણિ તુ ।
દ્વાત્રિંશચ્ચ તથા કોટ્યઃ સંખ્યાતાઃ સંખ્યયા દ્વિજૈઃ

તથા શતસહસ્રાણિ એકોનનવતિઃ પુનઃ ।
અશીતિશ્ચ સહસ્રાણિ એષ કાલઃ પ્લવસ્ય તુ

માનુષાખ્યેન સંખ્યાતઃ કાલો હ્યાભૂતસં પ્લવઃ ।
સપ્તસૂર્યપ્રદગ્ધેષુ તદા લોકેષુ તેષુ વૈ ।
મહાભૂતષુ લીયન્ત પ્રજાઃ સર્વાશ્ચતુર્વિધાઃ

સલિલેનાપ્લુતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

વિનિવૃત્તે ચ સંહારે ઉપશાન્તે પ્રજાપતૌ ।
નિરાલોકે પ્રદગ્ધે તુ નૈશેન તમસા વૃતે

ઈશ્વરાધિષ્ઠિતે ત્વસ્મિં સ્તદા હ્યેકાર્મવે કિલ ।
તાવદેકાર્મવે જ્ઞેયં યાવદાસીદહઃ પ્રભોઃ

રાત્રિસ્તુ સલિલાવસ્થા નિવૃત્તૌ વાપ્યહઃ સ્મૃતમ્ ।
અહોરાત્રસ્તથૈવાસ્ય ક્રમેણ પરિવર્તતે

આભૂતસંપ્લવો હ્યેષ અહોરાત્રઃ સ્મૃતઃ પ્રભોઃ ।
ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્ત્વાનિ ગતિમન્તિધ્રુવાણિ ચ

આભૂતેભ્યઃ પ્રલીયન્તે તસ્માદાભૂતસંપ્લવઃ ।
અતીતા વર્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાઃ પ્રજાઃ

દિવ્યસંખ્યા પ્રસંખ્યાતા અપરાર્ધગુણીકૃતાઃ ।
પરાર્દ્ધં દ્વિગુણં ચાપિ પરમાયુઃ પ્રકીર્ત્તતમ્

એતાવાન્સ્થિતિકાલસ્તુ હ્યજસ્યેહ પ્રજાપતેઃ ।
સ્થિત્યન્તં પ્રતિસર્ગશ્ચ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

યથા વાયુપ્રવેગેન દીપાર્ચિરુપશમ્યતિ ।
તથૈવ પ્રતિસર્ગેણ બ્રહ્મા સમુપશામ્યતિ

તથા સ્વપ્રતિસંસૃષ્ટે મહદાદૌ મહેશ્વરે ।
મહત્પ્રલીયતે વ્યક્તે ગુણસામ્યં તતો ભવેત્

ઇત્યેષ વઃ સમાખ્યાતો મયા હ્યાભૂતસંપ્લવઃ ।
બ્રહ્મનૈમિત્તિકો હ્યેષ સંપ્રક્ષાલનસંયમઃ ।
સમાસેન સમાખ્યાતો ભૂયઃ કિં વર્મયામિ વઃ

ય ઇદં ધારયેન્નિત્યં શૃણુયાદ્વાપ્યભીક્ષ્ણશઃ ।
કીર્ત્તયેદ્વર્ણયેદ્વાપિ મહતીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્