બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.9

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે ઋષિવંશવર્ણનં નામાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ ॥ 8॥
ઋષય ઊચુઃ
કથં દ્વિવારાવુત્પન્ના ભવાની પ્રાક્સતી તુ યા ।
આસીદ્દાક્ષાયણી પૂર્વમુમા કથમજાયત

મેનાયાં પિતૃકન્યાયાં જનયઞ્છૈલરાટ્ સ્વયમ્ ।
કે વૈ તે પિતરો નામ યેષાં મેના તુ માનસી

મૈનાકશ્ચૈવ દોહિત્રો દૌહિત્રી ચ તથા હ્યુમા ।
એકપર્ણા તથા ચૈવ તથા ચૈવૈકપાટલા

ગઙ્ગા ચાપિ સરિચ્છ્રેષ્ઠા સર્વાસાં પૂર્વજા તથા ।
સર્વમેતત્વયોદ્દિષ્ટં નિર્દેશં તસ્ય નો વદ

શ્રોતુમિચ્છામિ ભદ્રં તે શ્રાદ્ધસ્ય ચ વિધિં પરમ્ ।
પુત્રાશ્ચ કે સ્મૃતાસ્તેષાં કથં ચ પિતરસ્તુ તે

કથં વા તે સમુત્પન્નાઃ કિંના માનઃ કિમાત્મકાઃ ।
સ્વર્ગે વૈ પિતરો હ્યેતે દેવાનામપિ દેવતાઃ

એવં વેદિતુમિચ્છામિ પિતૄણાં સર્ગમુત્તમમા ।
યથા ચ દત્તમસ્માભિઃ સાર્દ્ધં પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્

યદર્થં તે ન દૃશ્યન્તે તત્ર કિં કારણં સ્મૃતમ્ ।
સ્વર્ગે તુ કે ચ વર્ત્તન્તે પિતરો નરકે વ કે

અભિસંભાષ્ય પિતરં પિતુશ્ચ પિતરં તથા ।
પ્રતિતામહં તથા ચૈવ ત્રિષુ પિણ્ડેષુ નામતઃ

નામ્ના દત્તાનિ શ્રાદ્ધાનિ કથં ગચ્છન્તિ વૈ પિતૄન્ ।
કથં ચ શક્તાસ્તે દાતું નરકસ્થાઃ ફલં પુનઃ

કે ચ તે પિતરો નામ કાન્યજામો વયં પુનઃ ।
દેવા અપિ પિતૄન્ સ્વર્ગે યજન્તીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

એતદિચ્છામિ વૈ શ્રોતું વિસ્તરેણ બહુશ્રુતમ્ ।
સ્પષ્ટાભિધાન મપિ વૈ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હસિ

સૂત ઉવાચ
અત્ર વો કીર્તયિષ્યામિ યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્ ।
મન્વન્તરેષુ જાયન્તે પિતરો દેવસૂનવઃ

અતીતાનાગતાઃ શ્રેષ્ઠાઃ કનિષ્ઠાઃ ક્રમશસ્તુ વૈ ।
દેવૈઃ સાર્દ્ધં પુરાતીતાઃ પિતરો ઽન્યેન્તરેષુ વૈ

વર્તન્તે સાંપ્રતં ચે તુ તાન્વૈ પક્ષ્યામિ નિશ્ચયાત્ ।
શ્રાદ્ધક્રિયાં મનુશ્ચૈષાં શ્રાદ્ધદેવઃ પ્રવર્ત્તયેત્

દેવાન્સૃજત બ્રહ્મા માં યક્ષ્યન્તીતિ ચ પ્રભુઃ ।
તમુત્સૃજ્ય તદાત્માનમયજંસ્તે ફલાર્થિનઃ

તે શપ્તા બ્રહ્મણા મૂઢા નષ્ટસંજ્ઞા ભવિષ્યથ ।
તસ્માત્કિઞ્ચિન્ન જાનીત તતો લોકેષુ મુહ્યત

તે ભૂયઃ પ્રણતાઃ સર્વે યાચન્તિ સ્મ પિતામહમ્ ।
અનુગ્રહાય લોકાનાં પુનસ્તાનબ્રવીત્પ્રભુઃ

પ્રાયશ્ચિત્તં ચરધ્વં વૈ વ્યભિચારો હિ વઃ કૃતઃ ।
પુત્રાન્સ્વાન્પરિપૃચ્છધ્વં તતો જ્ઞાનમવાપ્સ્યથ

તતસ્ત સ્વસુતાંશ્ચૈવ પ્રયશ્ચિત્તજિ ઘૃક્ષવઃ ।
અપૃચ્છન્સંયતાત્માનો વિધિવચ્ચ મિથો મિથઃ

તેભ્યસ્તે નિયતાત્માનઃ પુત્રાઃ શંસુરનેકધા ।
પ્રયશ્ચિત્તાનિ ધર્મજ્ઞાવાઙ્મનઃ કર્મજાનિ ચ

તે પુત્રાનબ્રુવન્પ્રીતા લબ્ધસંજ્ઞા દિવૌકસઃ ।
યૂયં વૈ પિતરો ઽસ્માકં યૈર્વયં પ્રતિબોધિતાઃ

ધર્મં જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યં કો વરો વઃ પ્રદીયતામ્ ।
પુસ્તાનબ્રવીદ્બ્રહ્મા યૂયં વૈ સત્યવાદિનઃ

તસ્માદ્યદુક્તં યુષ્માભિસ્તત્તથા ન તદન્યથા ।
ઉક્તં ચ પિતરો ઽસ્માકં ચેતિ વૈ તનયાઃ સ્વકાઃ

પિતરસ્તે ભવિષ્યન્તિ તેભ્યો ઽયં દીયતાં વરઃ ।
તેનૈવ વચસા તે વૈ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

પુત્રાઃ પિતૃત્વમાજગ્મુઃ પુત્રત્વં પિતરઃ પુનઃ ।
તસ્માત્તે પિતરઃ પુત્રાઃ પિતૃત્વં તેષુ તત્સ્મૃતમ્

એવં સ્મૃત્વા પિતૄન્પુત્રાઃ પુત્રાંશ્ચૈવ પિતૄંસ્તથા ।
વ્યાજહાર પુનર્બ્રહ્મા વિતૄનાત્મવિવૃદ્ધયે

યો હ્ય નિષ્ટાન્પિતૄઞ્શ્રાદ્ધિ ક્રિયાં કાઞ્ચિતકરિષ્યતિ ।
રાક્ષસા દાનવાશ્બૈવ ફલં પ્રાપ્સ્યન્તિ તસ્ય તત્

શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતાશ્ચૈવ પિતરઃ સોમમવ્યયમ્ ।
આપ્યાયમાના યુષ્માભિર્વર્દ્ધયિષ્યન્તિ નિત્યશઃ

શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતઃ સોમો લોકાનાપ્યાયયિષ્યતિ ।
કૃત્સ્નં સપર્વતવનં જઙ્ગમાજઙ્ગમૈર્વૃતમ્

શ્રાદ્ધાનિ પુષ્ટિકામાશ્ચ યે કરિષ્યન્તિ માનવાઃ ।
તેભ્યઃ પુષ્ટિં પ્રજાશ્ચૈવ દાસ્યન્તિ પિતરઃ સદા

શ્રાદ્ધે યેભ્યઃ પ્રદાસ્યન્તિ ત્રીન્પિણ્ડાન્નામગોત્રતઃ ।
સર્વત્ર વર્તમાનાસ્તે પિતરઃ પ્રપિતામહાઃ

તેષામાપ્યાયયિષ્યન્તિ શ્રાદ્ધદાનેન વૈ પ્રજાઃ ।
એવમાજ્ઞા કૃતા પૂર્વં બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના

તેનૈતત્સર્વથા સિદ્ધં દાનમધ્યયનં તપઃ ।
તે તુ જ્ઞાનપ્રદાતારઃ પિતરો વો ન સંશયઃ

ઇત્યેતે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરઃ પુનઃ ।
અન્યોન્યપિતરો હ્યેતે દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ હ

એતદ્બ્રહ્મવચઃ શ્રુત્વા સૂતસ્ય વિદિતાત્મનઃ ।
પપ્રચ્છુર્મુનયો ભૂયઃ સૂતં તસ્માદ્યદુત્તરમ્

ઋષય ઊચુઃ
કિયન્તો વૈ મુનિગણાઃ કસ્મિન્કાલે ચ તે ગણાઃ ।
પૂર્વે તુ દેવપ્રવરા દેવાનાં સોમવર્દ્ધનાઃ

સૂત ઉવાચ
એતદ્વો ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ પિતૃસર્ગમનુત્તમમ્ ।
શંયુઃ પપ્રચ્છ યત્પૂર્વં પિતરં વૈ બૃહસ્પતિમ્

બૃહસ્પતિમુપાસીનં સર્વજ્ઞાનાર્થકોવિદમ્ ।
પુત્રઃ શંયુરિમં પ્રશ્નં પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ

ક એતે પિતરો નામ કિયન્તઃ કે ચ નામતઃ ।
સમુદ્ભૂતાઃ કથં ચૈતે પિતૃત્વં સમુપાગતાઃ

કસ્માચ્ચ પિતરઃ પૂર્વં યજ્ઞં પુષ્ણન્તિ નિત્યશઃ ।
ક્રિયાશ્ચ સર્વા વર્ત્તન્તે શ્રાદ્ધપૂર્વા મહાત્મનામ્

કસ્મૈ શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ કિં ચ દત્તે મહાફલમ્ ।
કેષુ ચાપ્યક્ષયં શ્રાદ્ધં તીર્થેષુ ચ નદીષુ ચ

કેષુ વૈ સર્વમાપ્તોતિ શ્રાદ્ધં કૃત્વા દ્વિજોત્તમઃ ।
કશ્ચ કાલો ભવેચ્છ્રાદ્ધે વિધિઃ કશ્ચાનુવર્ત્તતે

એતદિચ્છામિ ભગવન્વિસ્તરેણ યથા તથા ।
વ્યાખ્યાતમાનુપૂર્વ્યેણ યત્ર ચોદાહૃતં મયા

બૃહસ્પતિરિદં સમ્યગેવં પૃષ્ટો મહામતિઃ ।
વ્યાજહારાનુપૂર્વ્યેણ પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાં વરઃ

બૃહસ્પતિરુવાચ
કથ યિષ્યામિ તે તાત યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।
વિનયેન યથાન્યાયં ગમ્ભીરં પ્રશ્નમુત્તમમ્

દ્યૌરંરિક્ષં પૃથિવી નક્ષત્રાણિ દિશસ્ત થા ।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચૈવ તથાહોરાત્રમેવ ચ

ન બભૂવુસ્તદા તાત તમોભૂતમભૂજ્જગત્ ।
બ્રહ્મૈકો દુશ્ચરં તત્ર તતાપ પરમં તપઃ

શંયુસ્તમબ્રવીદ્ભૂયઃ પિતરં બ્રહ્મવિત્તમમ્ ।
સર્વવેદવ્રતસ્નાતઃ સર્વજ્ઞાનવિદાં વરઃ ।
કીદૃશં સર્વભૂતેશસ્તપસ્તેપે પ્રજા પતિઃ

બૃહસ્પતિરુવાચ
સર્વેષાં તપસાં યત્તત્તપો યોગમનુત્તમમ્ ।
ધ્યાયંસ્તદા સ ભગવાંસ્તેન લોકાનવાસૃજત્

જ્ઞાનાનિ ભૂતભવ્યાનિ લોકા વેદાશ્ચ સર્વશઃ ।
યોગામૃતાસ્તદા સૃષ્ટા બ્રહ્મણા લોકચક્ષુષા

લોકાઃ સંતાનકા નામ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ ।
વૈરાજા ઇતિ વિખ્યાતા દેવાનાં દિવિ દેવતા। ॥ 52॥
યોગેન તપસા યુક્તઃ પૂર્વમેવ તદા પ્રભુઃ ।
દેવાનસૃજત બ્રહ્મા યોગયુક્તાન્સનાતનાન્

આદિદેવા ઇતિ ખ્યાતા મહાસત્ત્વા મહૌજસઃ ।
સર્વકામપ્રદાઃ પૂજ્યા દેવાદાનવમાનવૈઃ

તેષાં સપ્ત સમાખ્યાતા ગણાસ્ત્રૈલોક્યપૂજિતાઃ ।
અમૂર્ત્તયસ્ત્રયસ્તેષાં ચત્વારસ્તુ સમૂર્ત્તયઃ

ઉપરિષ્ટાત્ ત્રયસ્તેષાં વર્ત્તન્તે ભાવમૂર્ત્તયઃ ।
તેષામધસ્તાદ્વર્ત્તન્તે ચત્વારઃ સૂક્ષ્મમૂર્ત્તયઃ

તતો દેવાસ્તતો ભૂમિરેષા લોકપરંપરા ।
લોકે વર્ષન્તિ તે હ્યસ્મિંસ્તેભ્યઃ પર્જન્યસંભવઃ

અન્નં ભવતિ વૈ વૃષ્ટ્યા લોકાનાં સંભવસ્તતઃ ।
આપ્યાયયન્તિ તે યસ્માત્સોમં ચાન્નં ચ યોગતઃ

ઊચુસ્તાન્વૈ પિતૄંસ્ત સ્માલ્લોકાનાં લોકસત્તમાઃ ।
મનોજવાઃ સ્વધાભક્ષ્યઃ સર્વકામપરિષ્કૃતાઃ

લોભમોહભયોપેતા નિશ્ચિન્તાઃ શોક વર્જિતાઃ ।
એતે યોગં પરિત્યજ્ય પ્રાપ્તા લોકાન્સુદર્શનાન્

દિવ્યાઃ પુણ્યા વિપાપ્માનો મહાત્માનો ભવન્ત્યુત ।
તતો યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ

પ્રતિલભ્ય પુનર્યોગં મોક્ષં ગચ્છન્ત્યમૂર્ત્તયઃ ।
વ્યક્તાવ્યક્તં પરિત્યજ્ય મહાયોગબલેન ચ

નશ્યન્ત્યુલ્કેવ ગગને ક્ષણદ્વિદ્યુત્પ્રભેવ ચ ।
ઉત્સૃજ્ય દેહજાલાનિ મહાયોગબલેન ચ

નિરાખ્યોપાસ્યતા યાન્તિ સરિતં સાગરં યથા ।
ક્રિયયા ગુરુપૂજાભિર્યાગં કુર્વન્તિ યત્નતઃ

શ્રાદ્ધે પ્રીતાસ્તતઃ સોમં પિતરો યોગમાસ્થિતાઃ ।
આપ્યાયયન્તિ યોગેન ત્રૈલોક્યં યેન જીવતિ

તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગાનાં યત્નતઃ સદા ।
પિતૄણાં હિ બલં યોગો યોગાત્સોમઃ પ્રવર્ત્તતે

સહસ્રશતવિપ્રાન્વૈ ભોજયેદ્યાવદાગતાન્ ।
એકસ્તાનપિ મન્ત્રજ્ઞઃ સર્વાનર્હતિ તચ્છૃણુ

એતાનેવ ચ મન્ત્રજ્ઞાન્ભોજયેદ્યઃ સમાગતાન્ ।
એકસ્તાન્સ્નાતકઃ પ્રિતઃ સર્વાનર્હતિ તચ્છૃણુ

મન્ત્રજ્ઞાનાં સહસ્રેણ સ્નાતકાનાં શતેન ચ ।
યોગાચાર્યેણ યદ્ભુક્તં ત્રાયતે મહાતો ભયાત્

ગૃહસ્થાનાં સહસ્રેણ વાનપ્રસ્થશતેન ચ ।
બ્રહ્મચારિસહસ્રેણ યોગ એવ વિશિષ્યતે

નાસ્તિકો વાપ્યધર્મો વા સંકીર્મસ્તસ્કરો ઽપિ વા ।
નાન્યત્ર તારણં દાનં યોગેષ્વાહ પ્રજાપતિઃ

પિતરસ્તસ્ય તુષ્યન્તિ સુવૃષ્ટેનૈવ કર્ષકાઃ ।
પુત્રો વાપ્યથ વા પૌત્રો ધ્યાનિનં ભોજયિષ્યતિ

અલાભે ધ્યાનનિષ્ઠાનાં ભોજયેદ્બ્રહ્મચારિણમ્ ।
તદલાભે ઉદસીનં ગૂહસ્થમપિ ભોજયેત્

યસ્તિષ્ઠેદેકપાદેન વાયુભક્ષઃ શતં સમાઃ ।
ધ્યાનયોગી પરસ્તસ્માદિતિ બ્રહ્માનુશાસનમ્

આદ્ય એષ ગણઃ પ્રોક્તઃ પિતૄણામમિતૌજસામ્ ।
ભાવયન્સર્વલોકાન્વૈ સ્થિત એષ ગણઃ સદા

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વાનપિ ગણાન્પુનઃ ।
સંતતિં સંસ્થિતિં ચૈવ ભાવનાં ચ યથાક્રમમ્