બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.8

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે કાશ્યપેયવર્ણનં નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
એવં પ્રજાસુ સૃષ્ટાસુ કશ્યપેન મહાત્મના ।
પ્રતિષ્ઠિતાસુ સર્વાસુ ચરાસુ સ્થાવરાસુ ચ

અભિષિચ્યાધિપત્યેષુ તેષાં મુખ્યાન્પ્રજાપતિઃ ।
તતઃ ક્રમેણ રાજ્યાનિ આદેષ્ટુમુપચક્રમે

દ્વિજાનાં વીરુધાં ચૈવ નક્ષત્રાણાં ગ્રહૈઃ સહ ।
યજ્ઞાનાં તપસાં ચૈવ સોમં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્

બૃહસ્પતિં તુ વિશ્વેષાં દદાવઙ્ગિરસાં પતિમ્ ।
ભૃગૂણામધિપં ચૈવ કાવ્યં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્

આદિત્યાનાં પુનર્વિષ્ણું વસૂનામથ પાવકમ્ ।
પ્રજાપતીનાં દક્ષં ચ મરુતામથ વાસવમ્

દૈત્યાનામથ રાજાનં પ્રહ્રાદં દિતિનન્દનમ્ ।
નારાયણં તુ સાધ્યાનાં રુદ્રણાં ચ વૃષધ્વજમ્

વિપ્રચિત્તિં ચ રાજાનં દાનવાનામથાદિશત્ ।
અપાં ચ વરુણં રાજ્યે રાજ્ઞાં વૈશ્રવણં તથા

યક્ષાણાં રાક્ષસાનાં ચ પાર્થિવાનાં ધનસ્ય ચ ।
વૈવસ્વતં પિતૄણાં ચ યમં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્

સર્વભૂતપિશાચાના ગિરિશં શૂલપાણિનમ્ ।
શૈલાનાં હિમવન્તં ચ નદીનામથ સાગરમ્

ગન્ધર્વાણામધિપતિં ચક્રે ચિત્રરથં તથા ।
ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં રાજાનં ચાભ્યષેચયત્

મૃગાણામથ શાર્દૂલં ગોવૃષં ચ કકુદ્મિનામ્ ।
પક્ષિણામથ સર્વેષાં ગરુડં પતતાં વરમ્

ગન્ધાનાં મરુતાં ચૈવ ભૂતાનામશરીરિણામ્ ।
સમકાલબલાનાં ચ વાયું બલવતાં વરમ્

સર્વેષાં દંષ્ટ્રિણાં શેષં નાગાનામથ વાસુકિમ્ ।
સરીસૃપાણાં સર્પાણાં પન્નગાનાં ચ તક્ષકમ્

સાગરાણાં નદીનાં ચ મેઘાનાં વર્ષિતસ્ય ચ ।
આદિત્યાનામન્યતમં પર્જન્યમભિષિક્તવાન્

સર્વાપ્સરોગણાનાં ચ કામદેવં તથા પ્રભુમ્ ।
ઋતૂનામથ માસાનામાર્ત્તવાનાં તથૈવ ચ

યક્ષાણાં ચ વિપક્ષાણાં મુહૂર્ત્તાનાં ચ પર્વણામ્ ।
કલાકાષ્ઠાપ્રમાણાનાં ગતેરયનયોસ્તથા

ગણિતસ્યાથ યોગસ્ય ચક્રે સંવત્સરં પ્રભુમ્ ।
પ્રજાપતેર્વિરજસઃ પૂર્વસ્યાં દિશિ વિશ્રુતમ્

પુત્રં નામ્ના સુધન્વાનં રાજાનં સો ઽભ્યષેચયત્ ।
દક્ષિણાસ્યાં દિશિ તથા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ

પુત્રાં શઙ્ખપદં નામ રાજાનં સોભ્યષેચયત્ ।
પસ્ચિમસ્યાં દિશિ તથા રજસઃ પુત્રમચ્યુતમ્

કેતુમન્તં મહાત્માનં રાજાનં ચાભ્યષેચયત્ ।
તથા હિરણ્યરોમાણં પર્જન્યસ્ય પ્રજાપતેઃ

ઉદીચ્યાં દિશિ દુર્દ્ધર્ષપુત્રં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્ ।
મનુષ્યાણામધિપતિં ચક્રે વૈવસ્વતં મનુમ્

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના ।
યથાપ્રદેશમદ્યાપિ ધર્મેણ પરિપાલ્યતે

સ્વાયંભુવેન્તરે પૂર્વં બ્રહ્મણા તે ઽભિષેચિતાઃ ।
નૃપાશ્ચૈતે ઽભિષિચ્યન્તે મનવો યે ભવન્તિ વૈ

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ ગતા હ્યેતેષુ પાર્થિવાઃ ।
એવમન્યે ઽભિષિચ્યન્તે પ્રાપ્તે મન્વન્તરે પુનઃ

અતીતાનાગતાઃ સર્વે સ્મૃતા મન્વન્તરેશ્વરાઃ ।
રાજસૂયે ઽભિષિક્તશ્ચ પૃથુ રેભિર્નરોત્તમઃ

વેદદૃષ્ટેન વિધિના હ્યધિરાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
એતાનુત્પાદ્ય પુત્રાંસ્તુ પ્રજાસન્તાનકારણાત્

પુનરેવ મહા ભાગઃ પ્રજાનાં પતિરીશ્વરઃ ।
કશ્યપો ગોત્રકામસ્તુ ચચાર પરમં તપઃ

પુત્રૌ ગોત્રકરૌ મહ્યં ભવેતામિતિ ચિન્તયન્ ।
તસ્યપ્રધ્યાયમાનસ્ય કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ

બ્રહ્મણોંઽશૌ સુતૌ પશ્ચાત્પ્રાદુર્ભૂતૌ મહૌજસૌ ।
વત્સારશ્ચાસિતશ્ચૈવ તાવુભૌ બ્રહ્મ વાદના

વત્સારાન્નિધ્રુવો જજ્ઞે રેભ્યશ્ચ સુહમાયશાઃ ।
રેભ્યસ્ય રૈભ્યો વિજ્ઞેયો નિધ્રુવસ્ય નિબોધત

ચ્યવનસ્ય સુકન્યાયા સુમેધાઃ સમપદ્યત ।
નિધ્રુવસ્ય તુ યા પત્ની માતા વૈ કુણ્ડપાયિરામ્

અસિતસ્યૈકપર્ણાયાં બ્રહ્મિષ્ઠઃ સમપદ્યત ।
શાણ્ડિલ્યાનાં વરઃ શ્રીમાન્ દેવલઃ સુમહાયશાઃ

નિધ્રુવાઃ શાણ્ડિલા રૈભ્યાસ્ત્રયઃ પક્ષાસ્તુ કાશ્યપાઃ ।
વજ્રિપ્રભૃતયો દેવા દેવાસ્તસ્ય પ્રજા સ્વિમાઃ

ચતુર્યુગે ત્વતિક્રાન્તે મનોર્હ્યેકાદશે પ્રભોઃ ।
અથાવશિષ્ટે તસ્મિંસ્તુ દ્વાપરે સંપ્રર્ત્તિતે

મરુત્તસ્ય નરિષ્યં તસ્તસ્ય પુત્રો દમઃ કિલ ।
રાજ્યવર્દ્ધનકસ્તસ્ય સુધૃતિસ્તત્સુતો નરઃ

કેવલશ્ચ તતસ્તસ્ય બન્ધુમાન્વેગવાંસ્તતઃ ।
બુધસ્તસ્યા ભવદ્યસ્યા તૃણબિન્દુર્મહીપતિઃ

ત્રેતાયુગમુખે રાજા તૃતીયે સ બભૂવ હ ।
તસ્ય ચેલવિલા કન્યાલંબુષાગર્ભસંભવા

તસ્યાં જાતો વિશ્રવાસ્તુ વૌલસ્ત્યકુલવર્દ્ધનઃ ।
બૃહસ્પતિબૃર્હત્કીર્તિર્દેવાચાર્યસ્તુ કીર્ત્તિતઃ

કન્યાં તસ્યોપયેમે સ નામ્ના વૈ દેવવર્ણિનીમ્ ।
પુષ્પોત્કટાં ચ વાકાં ચ સુતે માલ્યવતસ્તથા

કૈકસીં માલિનઃ કન્યાં તાસાં તુ શૃણુત પ્રજાઃ ।
જ્યેષ્ઠં વૈશ્રવણં તસ્ય સુષુવે દેવવર્ણિની

દિવ્યેન વિધિના યુક્તમાર્ષેણ ચ શ્રુતેન ચ ।
રાક્ષસેન ચ રૂપેણ આસુરેણ બલેન ચ

ત્રિપાદં સુમહા કાયં સ્થૂલશીર્ષં મહાહનુમ્ ।
અષ્ટદંષ્ટ્રં હરિછ્મશ્રું શઙ્કુકર્ણં વિલોહિતમ્

હ્રસ્વબાહું પ્રબાહું ચ પિગલં સુદ્વિભીષણમ્ ।
વૈવર્ત્તજ્ઞાનસંપન્નં સંબુદ્ધં ચૈવ સંભવાત્

પિતા દૃષ્ટ્વાબ્રવીત્તં તુ કુબેરો ઽયમિતિ સ્વયમ્ ।
કુત્સાયાં ક્વિતિ શબ્દો ઽયં શરીરં બેરમુચ્યતે

કુબેરઃ કુશરીરત્વાન્નામ્ના વૈ તેન સોંઽકિતઃ ।
યસ્માદ્વિશ્રવસો ઽપત્યં સાદૃશ્યાદ્વિશ્રવા ઇવ

તસ્માદ્વૈશ્રવણો નામ નામ્ના તેન ભવિષ્યતિ ।
ઋદ્રયાં કુબેરો ઽજનયદ્વિશ્રુતં નલકૂબરમ્

રાવણં કુમ્ભકર્ણં ચ કન્યાં શૂર્પણખીં તથા ।
વિભીષણચતુર્થાંસ્તુ કૈકસ્યજનયત્સુતાન્

શઙ્કુકર્ણો દશગ્રીવઃ પિઙ્ગલો રક્તમૂર્દ્ધજઃ ।
ચતુષ્પાદ્વિંશતિભુજો મહાકાયો મહાબલઃ

જાત્યઞ્જ નનિભો દંષ્ટ્રી લોહિતગ્રીવ એવ ચ ।
રાક્ષસેનૌજસા યુક્તો રૂપેણ ચ બલેન ચ

સત્ત્વબુદ્ધિજિતૈર્ચઙ્ક્ષરા અસૈરેવ રાવણઃ ।
વિસર્ગદારુણઃ ક્રૂરો રાવણો દ્રાવણસ્તુ સઃ

હિરણ્યકશિપુર્હ્યાસીદ્રાવણઃ પૂર્વજન્મનિ ।
ચતુર્યુગાનિ રાજાભૂત્ ત્રયોદશ સ રાક્ષસઃ

તાઃ પઞ્ચકોટ્યો વર્ષાણાં સંખ્યાતાઃ સંખ્યયા દ્વિજાઃ ।
નિયુતાન્યેકષષ્ટિં ચ શરદાં ગણિતાનિ વૈ

ષષ્ટિં ચૈવ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં વૈ સ રાવણઃ ।
દેવતાનામૃષીણાં ચ ઘોરં કૃત્વા પ્રજાગરમ્

ત્રેતાયુગે ચતુર્વિંશે રાવણસ્તપસઃ ક્ષયાત્ ।
રામં દાશરથિં પ્રાપ્ય સગણઃ ક્ષયમીયિવાન્

મહોદરઃ પ્રહસ્તશ્ચ મહાપાર્શ્વઃ ખરસ્તથા ।
પુષ્પોત્કટાયાઃ પુત્રાસ્તે કન્યા કુમ્ભીનસી તથા

ત્રિશિરા દૂષણશ્ચૈવ વિદ્યુજ્જિહ્વઃ સરાક્ષસઃ ।
કન્યાનુપાલિકા ચૈવ વાકાયાઃ પ્રસવઃ સ્મૃતઃ

ઇત્યેતે ક્રૂર કર્માણઃ પૌલસ્ત્યા રાક્ષસા દશ ।
દારુણાભિજનાઃ સર્વે દેવૈરપિ દુરાસદાઃ

સર્વે લબ્ધવરાઃ શૂરાઃ પુત્રપૌત્રૈઃ સમન્વિતાઃ ।
યક્ષાણાં ચૈવ સર્વેષાં પૌલસ્ત્યા ચે ચ રાક્ષસાઃ

આગસ્ત્યવૈશ્વામિત્રાણાં ક્રૂરાણાં બ્રહ્મરક્ષસામ્ ।
વેદાધ્યયનશીલાનાં તપોવ્રતનિષેવિણામ્

તેષામૈડવિડો રાજા પૌલસ્ત્યઃ સવ્યપિઙ્ગલઃ ।
ઇતરે યે યજ્ઞજુષસ્તે વૈ રક્ષોગણાસ્ત્રયઃ

યાતુધાના બ્રહ્મધાના વાર્ત્તાશ્ચૈવ દિવાચરાઃ ।
નિશાચરગણાસ્તેષાં ચત્વારઃ કવિભિઃ સ્મૃતાઃ

પૌલસ્ત્યા નૈરૃતાશ્ચૈવ આગસ્ત્યાઃ કૌશિકાસ્તથા ।
ઇત્યેતાઃ સપ્ત તેષાં વૈ જાતયો રાક્ષસાઃ સ્મૃતાઃ

તેષાં રુપં પ્રવક્ષ્યામિ સ્વાભાવ્યેન વ્યવસ્થિતમ્ ।
વૃત્તાક્ષાઃ પિઙ્ગલાશ્ચૈવ મહાકાયા મહોદરાઃ

અષ્ટદંષ્ટ્રાઃ શઙ્કુકાર્ણા ઊર્દ્ધ્વરોમાણ એવ ચ ।
આકર્ણા હારિતસ્યાશ્ચ મુઞ્જધૂમ્રોર્ધ્વમૂર્ધજાઃ

સ્થૂલશીર્ષાઃ સિતાભાશ્ચ હ્રસ્વસક્થિપ્રબાહવઃ ।
તામ્રાસ્યા લંબજિહ્વોષ્ઠા લંબભ્રૂસ્થૂલનાસિકાઃ

નીલાઙ્ગા લોહિતગ્રીવા ગંભીરાક્ષા વિભીષણાઃ ।
મહાઘોરસ્વરાશ્ચૈવ વિકટોદ્બદ્ધપિણ્ડિકાઃ

સ્થૂલાશ્ચ તુઙ્ગનાસાશ્ચ શિલાસંહનના દૃઢાઃ ।
દારુણાભિજનાઃ ક્રૂરાઃ પ્રાયશઃ ક્લિષ્ટકર્મિણઃ

સકુણ્ડલાઙ્ગદાપીડા મુકુટોષ્ણીષધારિણઃ ।
વિચિત્રાભરણાશ્ચિત્રમાલ્યગન્ધાનુલેપનાઃ

અન્નાદાઃ પિશિતાદાશ્ચ પુરુષાદાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।
ઇત્યેતદ્રૂપસાધર્મ્યં રાક્ષસાનાં સ્મૃતં બુધૈઃ

ન સમાસ્તે બલે બુદ્ધૌ યુદ્ધે માયા કૃતે તદા ।
પુલહસ્ય મૃગાઃ પુત્રાઃ સર્વે વ્યાલાશ્ચ દંષ્ટ્રિણઃ

ભૂતાઃ સર્પ્પાઃ પિશાચાશ્ચ સૃમરા હસ્તિનસ્તથા ।
વાનરાઃ કિન્નરાશ્ચેવ માયુઃ કિંપુરુષાસ્તથા

પ્રાગપ્યેતે પરિક્રાન્તા મયા ક્રોધવશાન્વયાઃ ।
અનપત્યઃ ક્રતુર્હ્યસ્મિન્સ્મૃતો વૈવસ્વતેંઽતરે

ન તસ્ય પત્ન્યઃ પુત્રા વા તેજઃ સંક્ષિવ્ય ચ સ્થિતઃ ।
અત્રેર્વશં પ્રવક્ષ્યામિ તૃતીયસ્ય પ્રજાપતેઃ

તસ્ય પત્ન્યસ્તુ સુન્દર્યોં દશૈવાસન્પતિવ્રતાઃ ।
બદ્રાશ્વસ્ય ઘૃતાચ્યાં વૈ દશાપ્સરસિ સૂનવઃ

ભદ્રા શૂદ્રા ચ મદ્રા ચ શાલભા મલદા તથા ।
બલા હલા ચ સપ્તૈતા યા ચ ગોચપલાઃ સ્મૃતાઃ

તથા તામરસા ચૈવ રત્નકૂટા ચ તાદૃશઃ ।
તત્ર યો વંશકૃચ્ચાસૌ તસ્ય નામ પ્રભાકરઃ

મદ્રાયાં જનયામાસ સોમં પુત્રં યશસ્વિનમ્ ।
સ્વર્ભાનુના હતે સૂર્યે પતમાને દિવો મહીમ્

તમો ઽભિભૂતે લોકે ઽસ્મિન્પ્રભા યેન પ્રવર્ત્તિતા ।
સ્વસ્તિ તેસ્ત્વિતિ ચૌક્તો વૈ પતન્નિહ દિવાકરઃ

બ્રહ્મર્ષેર્વચનાત્તસ્ય ન પપાત દિવો મહીમ્ ।
અત્રિશ્રેષ્ઠાનિ ગોત્રાણિ યશ્ચકાર મહાતપાઃ

યજ્ઞેષ્વનિધનં ચૈવ સુરૈર્યસ્ય પ્રવર્તિતમ્ ।
સ તાસુ જનયામાસ પુત્રાનાત્મસમાનકાન્

દશ તાન્વૈ સુમહતા તપસા ભાવિતઃ પ્રભુઃ ।
સ્વસ્ત્યાત્રેયા ઇતિ ખ્યાતા ઋષયો વેદપારગાઃ

તેષાં દ્વૌ ખ્યાતયશસૌ બ્રહ્મિષ્ઠૌ સુમહૌજસૌ ।
દત્તો હ્યનુમતો જ્યેષ્ઠો દુર્વાસાસ્તસ્ય ચાનુજઃ

યવીયસી સુતા તેષામબલા બ્રહ્મવાદિની ।
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં પૌરાણિકાઃ પુરા

અત્રેઃ પુત્રં મહાત્માનં શાન્તાત્માનમકલ્મષમ્ ।
દત્તાત્રેયં તનું વિષણોઃ પુરાણજ્ઞાઃ પ્રજક્ષતે

તસ્ય ગોત્રાન્વયજ્જાતાશ્ચત્વારઃ પ્રથિતા ભુવિ ।
શ્યાવાશ્વા મુદ્ગલાશ્ચૈવ વાગ્ભૂતકગવિ સ્થિરાઃ

એતે ઽત્રીણાં તુ ચત્વારઃ સ્મૃતાઃ પક્ષા મહૌજસઃ ।
કાશ્યપો નારદશ્ચૈવ પર્વતો ઽરુન્ધતી તથા

જજ્ઞિરે માનસા હ્યેતે ઽરુધત્યાસ્તન્નિબોધત ।
નારદસ્તુ વસિષ્ઠાયારુન્ધતી પ્રત્યપાદયત્

ઊર્દ્ધ્વરેતા મહાતેજા દક્ષશાપાત્તુ નારદઃ ।
પુરા દેવાસુરે તસ્મિન્સંગ્રામે તારકામયે

અનાવૃષ્ટ્યા હતે લોકે વ્યગ્રે શસ્તે સુરૈઃ સહ ।
વસિષ્ઠસ્તપસા ધીમાઞ્જીવયામાસ વૈ પ્રજાઃ

અનેકફલમૂલિન્ય ઔષધીશ્ચ પ્રવર્તયન્ ।
તાસ્તેન જીવયામાસ કારુણ્યાદૌષધેન સઃ

અરુન્ધત્યાં વસિષ્ટસ્તુ શક્તિમુત્પાદય ત્સુતમ્ ।
સ્વાઙ્ગજ જનયચ્છક્તિરદૃશ્યન્ત્યાં પરાશરમ્

કાલ્યાં પરાશરાજ્જજ્ઞે કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ ।
દ્વૈપાયનાદરણ્યાં વૈ શુકો જજ્ઞે ગુણાન્વિતઃ

ઉદપદ્યન્ત ષડિમે પીવર્યાં શુકસૂનવઃ ।
ભૂરિશ્રવાઃ પ્રભુઃ શંભુઃ કૃષ્ણો ગૌરશ્ચ પઞ્ચમઃ

કન્યા કીર્તિમતી ચૈવ યોગમાતા ધૃતવ્રતા ।
જનની બ્રહ્મદત્તસ્ય પત્ની સા ત્વણુહસ્ય ચ

શ્વેતાઃ કૃષ્ણાશ્ચ પૌરાશ્ચ શ્યામધૂમ્રાશ્ચ ચણ્ડિનઃ ।
ઊષ્માદા દારિકાશ્ચૈવ નીલાશ્ચૈવ પરાશરાઃ

પરાશરાણામષ્ટૌ તે પક્ષાઃ પ્રોક્તા મહાત્મનામ્ ।
અત ઊર્દ્ધ્વ નિબોધ ત્વમિન્દ્રપ્રમતિ સંભવમ્

વસિષ્ઠસ્ય કપિઞ્જલ્યાં ઘૃતાચ્યામુદપદ્યત ।
કુણીતિ યઃ સમાખ્યાત ઇન્દ્રપ્રમતિરુચ્યતે

પૃથોઃ સુતાયાં સંભૂતઃ પુત્રસ્તસ્યાભવદ્વસુઃ ।
ઉપમન્યુઃ સુતસ્તસ્ય યસ્યેમે હ્યૌપમન્યવઃ

મિત્રાવરુણયોશ્ચૈવ કુણ્ડિનેયાઃ પરિશ્રુતાઃ ।
એકાર્ષેયાસ્તથા ચાન્યે વસિષ્ઠા નામ વિશ્રુતાઃ

એતે પક્ષા વસિષ્ઠાનાં સ્મૃતા હ્યેકાદશૈવ તુ ।
ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસા અષ્ટ વિશ્રુતાઃ

ભ્રાતરઃ સુમહાભાગા યેષાં વંશાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ત્રીંલ્લોકાન્ધારયન્તીમાન્દેવર્ષિગણસંકુલાન્

તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
વ્યાપ્તા યેસ્તુ ત્રયો લોકાઃ સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ