બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.38

ઇતિ શ્રીબ્રહામાણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય
ઉપોદ્ધાતપાદે ભર્ગવચરિતે સપ્તત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 37॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ
અન્તર્દ્ધાનં ગતે કૃષ્ણે રામસ્તુ સુમહાયશાઃ ।
સમુદ્રિક્તમથાત્માનં મેને કૃષ્ણાનુભાવતઃ

અકૃતવ્રણસંયુક્તઃ પ્રદીપ્તાગ્નિરિવ જ્વલન્ ।
સમાયાતો ભાર્ગવો ઽસીપુરીં મહિષ્મતીં પ્રતિ

યત્ર પાપહરા પુણ્યા નર્મદા સરિતાં વરા ।
પુનાતિ દર્શનાદેવ પ્રાણિનઃ પાપિનો હ્યપિ

પુરા ત્રય હરેણાપિ નિવિષ્ટેન મહાત્મના ।
ત્રિપુરસ્ય વિનાશાય કૃતો યત્નો મહીપતે

તત્ર કિં વર્ણ્યતે પુણ્યં નૃણાં દેવસ્વરૂપિણામ્ ।
સદૃષ્ટ્વા નર્મદાં ભૂપ ભર્ગવઃ કુલનન્દનઃ

નમશ્ચકાર સુપ્રીતઃ શત્રુસાધનતત્પરઃ ।
નમો ઽસ્તુ નર્મદે તુભ્યં હરદેહસમુદ્ભવે

ક્ષિપ્રં નાશય શત્રૂન્મે વરદા ભવ શોભને ।
ઇત્યેવં સ નમસ્કૃત્ય નર્મદાં પાપનાશિનીમ્

દૂતં પ્રસ્થાપયામાસ કાર્ત્તવીર્યાર્જુનં પ્રતિ ।
દૂત રાજાત્વયા વાચ્યો યદહં વચ્મિ તે ઽનઘ

ન સંદેહસ્ત્વયા કાર્યો દૂતઃ ક્વાપિ ન બધ્યતે ।
યદ્બલં તુ સમાશ્રિત્ય જમદગ્નિમુનિં નૃપઃ

તિરસ્ત્વં કૃતવાન્મૂઢ તત્પુત્રો યોદ્ધુમાગતઃ ।
શીઘ્રં નિર્ગચ્છ મન્દાત્મન્યુદ્ધં રામાય દેહિ તત્

ભાર્ગવં ત્વં સમાસાદ્ય ગચ્છ લોકાન્તરં ત્વરા ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા રાજાનં શ્રુત્વા તસ્ય વચસ્તથા

શીઘ્રમાગચ્છ ભદ્રં તે વિલંબો નેહ શસ્યતે ।
તેનૈવમુક્તો દૂતસ્તુ ગતો હૈહયભૂપતિમ્

રામોદિતં તત્સકલં શ્રાવયામાસ સંસદિ ।
સ રાજાત્રેયભક્તસ્તુ મહાબલપરાક્રમઃ

ચુક્રોધ શ્રુત્વા વાચ્યં તદ્દૂતમુત્તરમાવહત્ ।
કાર્ત્તવીર્ય ઉવાચ
મયા ભુજબલેનૈવ દત્તદત્તેન મેદિની

જિતા પ્રસહ્ય ભૂપાલાન્બદ્ધ્વાનીય નિજં પુરમ્ ।
તદ્બલં મયિ વર્ત્તેત યુદ્ધં દાસ્યે તવાધુના

ઇત્યુત્ક્વા વિસસર્જ્જાશુ દૂતં હૈહયભૂપતિઃ ।
સેનાધ્યક્ષં સમાહૂય પ્રોવાચ વદતાં વરઃ

સજ્જં કુરુ મહાભાગ સૈન્યં મે વીરસંમતઃ ।
યોત્સ્યે રામેણ ભૃગુણા વિલંબો મા ભવત્વિતિ

એવમુક્તો મહાવીરઃ સેનાધ્યક્ષઃ પ્રતાપનઃ ।
સૈન્યં સજ્જં વિધાયાશુ ચતુરઙ્ગ ન્યવેદયત્

સૈન્યં સજ્જં સમાકર્ણ્ય કાર્ત્તવીર્યો નૃપો મુદા ।
સૂતોપનીતં સ્વરથમારુરોહ વિશાંપતે

તસ્ય રાજ્ઞઃ સમન્તાત્તુ સામન્તા મણ્ડલેશ્વરાઃ ।
અનેકાક્ષૌહિણીયુક્તાઃ પરિવાર્યોપતસ્થિરે

નાગાસ્તુ કોટિશસ્તત્ર હયસ્યન્દનપત્તયઃ ।
અસંખ્યાતા મહારાજ સૈન્યે સાગરસન્નિભે

દૃશ્યન્તે તત્ર ભૂપાલા નાનાવંશસમુદ્ભવાઃ ।
મહાવીરા મહાકાયા નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ

નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રકુશલા નાનાવાહગતા નૃપાઃ ।
નાનાલઙ્કારસંયુક્તા મત્તા દાનવિભૂષિતાઃ

મહામાત્રકૃતેદ્દેશા ભાન્તિ નાગા હ્યનેકશઃ ।
નાનાજ્ઞાતિસમુત્પન્ના હયાઃ પવનરંહસઃ

પ્લવન્તો ભાન્તિ ભૂપાલ સાદિભિઃ કૃતશિક્ષણાઃ ।
સ્યન્દનાનિ સુદીર્ઘાણિ જવનાશ્વયુતાનિ ચ

ચક્રનિર્ઘોષયુક્તાનિ પ્રાવૃણ્મેઘોપમાનિ ચ ।
પદાતયસ્તુ રાજન્તે ખડ્ગચર્મધરા નૃપ

અહંપૂર્વમહંપૂર્વમિત્યહંપૂર્વકાન્વિતાઃ ।
યદા પ્રચલિતં સૈન્યં કાર્ત્તવીર્યાર્જુનસ્ય વૈ

તદા પ્રાચ્છાદિતં વ્યોમ રજસા ચ દિશો દશ ।
નાનાવાદિત્રનિર્ઘોષૈર્હયાનાં હ્રેષિતૈસ્તથા

ગજાનાં બૃંહિતૈ રાજન્વ્યાપ્તં ગગનમણ્ડલમ્ ।
માર્ગે દદર્શ રાજેન્દ્રો વિપરીતાનિ ભૂપતે

શકુનાનિ રણે તસ્ય મૃત્યુદૌત્યકરાણિ ચ ।
મુક્તકેશાં છિન્નનાસાં રુદતીં ચ દિગંબરામ્

કૃષ્ણવસ્ત્રપરીધાનાં વનિતાં સ દદર્શ હ ।
કુચૈલં પતિતં ભગ્નં નગ્નં કાષાયવાસસમ્

અઙ્ગહીનં દદર્શાસૌ નરં દુઃશિતમાનસમ્ ।
ગોધાં ચ શશકં શલ્યં રિક્તકુમ્ભં સરીમૃપમ્

કાર્પાસં કચ્છપં તૈલં લવણં ચાસ્થિખણ્ડકમ્ ।
સ્વદક્ષિણે શૃગાલં ચ કુર્વન્તં ભૈર્વં રવમ્

રોગિણં પુંલ્કસં ચૈવ વૃષં ચ શ્યેનભલ્લુકૌ ।
દૃષ્ટ્વાપિ પ્રયયૌ યોદ્ધું કાલપાશાવૃતો હઝાત્

નર્મદોત્તરતીરસ્થો હ્યકૃતવ્રણસંયુતઃ ।
વટચ્છાયાસમાસીનો રામો ઽપશ્યદુપાગતમ્

કાર્ત્તવીર્યં નૃપવરં શતકોટિનૃપાન્વિતમ્ ।
સહસ્રાક્ષૌહિણીયુક્તં દૃષ્ટ્વા બભૂવ હ

અદ્ય મે સિદ્ધિમાયાતં કાર્યં ચિરસમીહિતમ્ ।
યદ્દૃષ્ટિગોચરો જાતઃ કાર્તવીર્યો નૃપાધમઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા ચોત્થાય ધૃત્વા પરશુમાયુધમ્ ।
વ્યઞ્જૃભતારિનાશાયસિંહઃ ક્રુદ્ધો યથા તથા

દૃષ્ટ્વા સમુદ્યતં રામં સૈનિકાનાં વધાય ચ ।
ચકંપિરે ભૃશં સર્વે મૃત્યોરિવ શરીરિણઃ

સ યત્ર યત્રાનિલરંહસં ભૃગુશ્ચિક્ષેપ રોષેણ યુતઃ પરશ્વધમ્ ।
તતસ્તતશ્છિન્નભુજોરુકઙ્ઘરા નાગા હયાઃ શૂરનરા નિપેતુઃ

યથા ગજેન્દ્રો મદયુક્સમન્તતો નાલં વનં ભર્દ્દયતિ પ્રધાવન્ ।
તથૈવ રામો ઽપિ મનોનિલૌજા વિમર્દ્દયામાસ નૃપસ્ય સેનામ્

દૃષ્ટ્વા તમિત્થં પ્રહરન્તમોજસા રામં રણે શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠમ્ ।
ઉદ્યમ્ય ચાપં મહદાસ્થિતો રથં સૃજ્યં ચ કૃત્વા કિલમન્સ્યરાજઃ

આકૃષ્ય વાણાનનલોગ્રતેજસઃ સમાકિરન્ભાર્ગવમાસસાદ ।
દૃષ્ટ્વા તમાયાન્તમથો મહાત્મા રામો ગૃહીત્વા ધનુષં મહોગ્રમ્

વાયવ્યમસ્ત્રં વિદધે રુષાપ્લુતો નિવારયન્મઙ્ગલબાણવર્ષમ્ ।
સ ચાપિ રાજાતિબલો મનસ્વી સસર્જ રામાય તુ પર્વતાસ્ત્રમ્

તસ્તંભ તેનાતિબલં તદસ્ત્રં વાયવ્યમિષ્વસ્ત્રવિધાનદક્ષઃ ।
રામો ઽપિ તત્રાતિબલં વિદિત્વા તં મત્સ્યરાજં વિવિધાસ્ત્રપૂગૈઃ

કિરન્તમાજૌ પ્રસભં સુમોચ નારાયણાસ્ત્રં વિધિમન્ત્રયુક્તમ્ ।
નારાયણાસ્ત્રે ભૃગુણા પ્રયુક્તે રામેણ રાજન્નૃપતેર્વધાય

દિશસ્તુ સર્વાઃ સુભૃશં હિ તેજસા પ્રજજ્વલુર્મત્સ્યપતિશ્ચકંપે ।
રામસ્તુ તસ્યાથ વિલક્ષ્ય કમ્પં બાણૈશ્ચતુર્ભિર્નિજઘાન વાહાન્

શરેણ ચૈકેન ધ્વજં મહાત્મા ચિચ્છેદ ચાપં ચ શરદ્વયેન ।
બાણેન ચૈકેન પ્રસહ્ય સારથિં નિપાત્ય ભૂમૌ રથમાર્દ્દયત્ત્રિભિઃ

ત્યક્ત્વા રથં ભૂમિગતં ચ મઙ્ગલં પરશ્વધેનાશુ જઘાન મૂર્દ્ધનિ ।
સ ભિન્નશીર્ષો રુધિરં વમન્મુહુર્મર્ચ્છામવાપ્યાથ મમાર ચ ક્ષણાત્

તત્સૈન્યમસ્ત્રેણ ચ સંપ્રદગ્ધં વિનાશમાયાદથ ભસ્મસાત્ક્ષણાત્ ।
તસ્મિન્નિપતિતે રાજ્ઞિ ચન્દ્રવંશસમુદ્ભવે

મઙ્ગલે નૃપતિશ્રેષ્ઠે રામો હર્ષમુપાગતઃ