બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.12

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીયે
ઉપોદ્ધાતપાદે શ્રાદ્ધકલ્પે સમિદ્વર્ણન નામૈકાદશો ઽધ્યાયઃ ॥ 11॥
સૂત ઉવાચ
દેવાશ્ચપિતરશ્ચૈવ અન્યોન્યં નિયતાઃ સ્મૃતાઃ ।
આથર્વણસ્ત્વેષ વિધિરિત્યુવાચ બૃહસ્પતિઃ

પૂજયેત પિતૄન્પૂર્વં દેવાંશ્ચ તદનન્તરમ્ ।
દેવા અપિ પિતૄન્પૂર્વમર્ચ્ચયન્તિ હિ યત્નતઃ

દક્ષસ્ય દુહિતા નામ્ના વિશ્વા નામેતિ વિશ્રુતા ।
વિશ્વાખ્યાસ્તુ સુતાસ્તસ્યાં ધર્મતો જજ્ઞિરે દશ

પ્રખ્યાતા સ્ત્રિષુ લોકેષુ સર્વલોકનમસ્કૃતાઃ ।
સમસ્તાસ્તે મહાત્માનશ્ચેરુરુગ્રં મહત્તપઃ

હિમવચ્છિખરે રમ્યે દેવર્ષિગણસેવિતે ।
શુદ્ધેન મન્સા પ્રીતા ઊચુસ્તાન્પિતરસ્તદા

વરં વૃણીધ્વં પ્રીતાઃ સ્મ કં કામં કખામહે ।
એવમુક્તે તુ પિતૃભિસ્તદા ત્રૈલોક્યભાવનઃ

બ્રહ્મોવાચ મહાતેજાસ્તપસા તૈસ્તુ તોષિતઃ ।
પ્રીતો ઽસ્મિ તપસાનેન કં કામં કરવાણિ વઃ

એવમુક્તાસ્તદા વિશ્વે બ્રહ્મણા વિશ્વકર્મણા ।
ઊચુસ્તે સહિતાઃ સર્વે બ્રહ્માણાં લોકભાવનમ્

શ્રાદ્ધે ઽસ્માકં ભવેદંશો હ્યેષ નઃ કાઙ્ક્ષિતો વરઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતો બ્રહ્મા તાન્વૈ ત્રિદશપૂજિતઃ

ભવિષ્યત્યેવમેવં તુ કાઙ્ક્ષિતો વો વરસ્તુ યઃ ।
પિતૃભિશ્ચ તથેત્યુક્તમેવમેતન્ન સંશયઃ

સહસ્માભિસ્તુ ભોક્તવ્યં યત્કિં ચિદ્દૃશ્યતે ત્વિહ ।
અસ્માકં કલ્પિતે શ્રાદ્ધે યુષ્માનપ્રાશનં હિ વૈ

ભવિષ્યતિ મનુષ્યેષુ સત્યમે તદ્બ્રુવામહે ।
માલ્યૈર્ગન્ધૈસ્તથાન્નેન યુષ્માનગ્રે ઽર્ચ્ચયિષ્યતિ ।1 12.12॥
અગ્રે દત્ત્વા તુ યુષ્માકમસ્માકં દાસ્યતે તતઃ ।
વિસર્જનમથાસ્માકં પૂર્વં પશ્ચાત્તુ દૈવતમ્

રક્ષણં ચૈવ શ્રાદ્ધસ્ય આતિથ્યસ્ય વિધિદ્વયમ્ ।
ભૂતાનાં દેવતાનાં ચ પિતૄણાં ચૈવ કર્મણિ

એવં કૃતે સમ્યગેતત્સર્વમેવ ભવિષ્યતિ ।
એવં દત્ત્વા વરં તેષાં બ્રહ્મા પિતૃગણૈઃ સહ

ક્ષમાનુગ્રહકૃદ્દેવઃ સંચકાર યથોદિતમ્ ।
વેદે પઞ્ચ મહાયજ્ઞા નરાણાં સમુદાહૃતાઃ

એતાન્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્નિર્વપેત્સતતં નરઃ ।
યત્ર સ્થાસ્યન્તિ દાતારસ્તત્સ્થાનં વૈ નિબોધત

નિર્ભયં વિરજસ્કં ચ નિઃશોકં નિર્વ્યથક્લમમ્ ।
બ્રાહ્મં સ્થાનમવાપ્નોતિ સર્વલોકપુરસ્કૃતમ્

શૂદ્રેણાપિ ચ કર્ત્તવ્યાઃ પઞ્ચૈતે મન્ત્રવર્જિતાઃ ।
અતો ઽન્યથા તુ યો ભુઙ્ક્તે સ ઋણં નિત્યમશ્નુતે

ઋણં ભુઙ્ક્તે સ પાપાત્મા યઃ પચેદાત્મકારણાત્ ।
તસ્માન્નિર્વર્તયેત્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્સદા બુધઃ

ઉદક્પૂર્વે બલિં કુર્યાદુદકાન્તે તથૈવ ચ ।
બલિં સુવિહિતં કુર્યા દુચ્ચૈરુચ્ચતરં ક્ષિપેત્

પરશૃઙ્ગં ગવાં મૂત્રં બલિં સૂત્રં સમુત્ક્ષિપેત્ ।
તન્નિવેદ્યો ભવેત્પિણ્ડઃ પિતૄણાં યસ્તુ જીવતિ

ઇષ્ટેનાન્નેન ભક્ષ્યૈશ્ચ ભોજયેચ્ચ યથાવિધિ ।
નિવેદ્યં કેચિદિચ્છન્તિ જીવન્ત્યપિ હિ યત્નતઃ

દેવદેવા મહાત્માનો હ્યેતે પિતર ઇત્યુત ।
ઇચ્છન્તિ કેચિદાચાર્યઃ પશ્ચાત્પિણ્ડનિવેદનમ્

પૂજનં ચૈવ વિપ્રણાં પૂર્વમેવેહ નિત્યશઃ ।
તદ્ધિધર્માર્થકુશલો નેત્યુવાચ બૃહસ્મતિઃ

પૂર્વં નિવેદયેત્પિણ્ડાન્પશ્ચાદ્વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્ ।
યોગાત્માનો મહાત્માનઃ પિતરો યોગ સંભવાઃ

સોમમાપ્યાયયન્ત્યેતે પિતરો યોગસંસ્થિતાઃ ।
તસ્માદ્દદ્યાચ્છુચિઃ પિણ્ડાન્યોગેભ્યસ્તત્પરાયણઃ

પિતૄણાં હિ ભવેદેતત્સાક્ષાદિવ હુતં હવિઃ ।
બ્રહ્મણાનાં સહસ્રસ્ય યોગસ્થં ગ્રાસયેદ્યદિ

યજમાનં ચ ભોક્તૄંશ્ ચ નૌરિવામ્ભસિ તારયેત્ ।
અસતાં પ્રગ્રહો યત્ર સતાં ચૈવ વિમાનતા

દણ્ડો દૈવકૃતસ્તત્ર સદ્યઃ પતતિ દારુણઃ ।
ઇત્વા મમ સધર્માણં બાલિશં યસ્તુ ભોજયેત્

આદિકર્મ સમુત્સૃજ્ય દાતા તત્ર વિનશ્યતિ ।
પિણ્ડમગ્નૌ સદા દદ્યદ્ભોગાર્થી પ્રથમં નરઃ

દદ્યાત્પ્રજાર્થી યત્નેન મધ્યમં મન્ત્રપૂર્વકમ્ ।
ઉત્તમાં કાન્તિમન્વિચ્છન્ગોષુ નિત્યં પ્રયચ્છતિ

પ્રજ્ઞાં ચૈવ યશઃ કીર્ત્તિમપ્સુ વૈ સંપ્રયચ્છતિ ।
પ્રાર્થયન્દીર્ઘામાયુશ્ચ વાયસેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ

સોકુમાર્યમથાન્વિચ્છન્કુક્કુટેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ।
એવમેતત્સમુદ્દિષ્ટં પિણ્ડનિર્વપણે ફલમ્

આકાશે ગમયેદ્વાપિ અપ્સુ વા દક્ષિણામુખઃ ।
પિતૄણાં સ્થાનમાકાશં દક્ષિણા ચૈવ દિગ્ભેવેત્

એકે વિપ્રાઃ પુનઃ પ્રાહુઃ પિણ્ડોદ્ધરણમગ્રતઃ ।
અનુજ્ઞાતસ્તુ તૈર્વિપ્રૈઃ કામસુદ્ધ્રિયતામિત્

પુષ્પાણાં ચ ફલાનાં ચ ભક્ષ્યાણામન્નતસ્તથા ।
અગ્રમુદ્ધૃત્ય સર્વેષાં જુહુયાદ્ધવ્યવાહને

ભઙ્યમન્નં તથા પેયં મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ ।
હુત્વાગ્નૌ ચ તતઃ પિણ્ડાન્નિર્વપેદ્દક્ષિણા મુખઃ

વૈવસ્વતાય સોમાય હુત્વા પિણ્ડાન્નિવેદ્ય ચ ।
ઉદકાન્નયનં કૃત્વા પશ્ચાદ્વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્

અનુપૂર્વં તતો વિપ્રાન્ભક્ષ્યૈરન્નૈશ્ચ શક્તિતઃ ।
સ્નિગ્ધૈરુષ્ણૈઃ સુગન્ધૈશ્ચ તર્પયેત્તાન્રસૈરપિ

એકાગ્રઃ પર્યુપાસીનઃ પ્રયતઃ પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિતઃ ।
તત્પરઃ શ્રદ્દધાનશ્ચ કામાનાપ્નોતિ માનવઃ

અક્ષુદ્રત્વં કૃતજ્ઞત્વં દાક્ષિણ્યં સંસ્કૃતં વચઃ ।
તપો યજ્ઞાંશ્ચ દાનં ચ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ

અતઃ પરં વિધિં સૌમ્યં ભુક્તવત્સુ દ્વિજાતિષુ ।
આનુપૂર્વ્યેણ વિહિતં તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

પ્રોક્ષ્ય ભૂમિમથોદ્ધૃત્ય પૂર્વં પિતૃપરાયણઃ ।
તતો ઽન્નિવિકિરં કુર્યાદ્વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

સ્વધા વાચ્ય તતો વિપ્રાન્ વિધિવદ્ભૂરિતક્ષિણાન્ ।
અન્નશેષમનુજ્ઞાપ્ય સત્કૃત્ય દ્વિજસત્તમાન્

પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતશ્ચૈવ અનુગમ્ય વિસર્જયેત્