બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકા · અધ્યાય 6

મનઃપૂર્વંગમત્વાત્ કાયવ્યાપારસ્ય, સો ઽપ્યનેનૈવ પ્રતિપાદિતઃ । પ્રતિપત્ત્યા સર્વં સંપાદયિષ્યામિ, ન તુ શબ્દમાત્રઘોષણયા નિષ્ફલત્વાદિતિ બોધિસત્ત્વેન યતિતવ્યમ્ । કથમિવ? વૈદ્યકશાસ્ત્રાધ્યયનમાત્રેણ તત્ક્રિયામકુર્વતો વ્યાધિગ્રસ્તસ્ય કિં ફલં નિષ્પત્સ્યતે? તાવન્માત્રેણ રોગસ્ય તસ્યાવિનિવૃત્તેઃ । ન કિંચિદિતિ ભાવઃ । તસ્માત્ સર્વમેતત્ ક્રિયાનુષ્ઠાનેન નિષ્પાદયિતવ્યમિતિ ॥
ઇતિ પ્રજ્ઞાકરમતિવિરચિતાયાં બોધિચર્યાવતારપઞ્જિકાયાં સંપ્રજન્યરક્ષણં નામ પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
6. ક્ષાન્તિપારમિતા નામ ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ ।
તદેવં બહુધા શીલવિશુદ્ધિં પ્રતિપાદ્ય આત્મભાવાદીનાં રક્ષાં શુદ્ધિં પ્રતિપાદ્ય શુભવિશુદ્ધિં પ્રતિપાદયિતુમ્, યચ્ચોક્તમ્-
ક્ષમેત શ્રુતમેષેત સંશ્રયેત વનં તતઃ ।
સમાધાનાય યુજ્યેત ભાવયેદશુભાદિકમ્ ॥
[શિક્ષા. સ. કારિકા-20]
ઇત્યેતચ્ચ અભિધાતુમુપક્રમતે સર્વમિત્યાદિના-
સર્વમેતત્સુચરિતં દાનં સુગતપૂજનમ્ ।
કૃતં કલ્પસહસ્રૈર્યત્પ્રતિઘઃ પ્રતિહન્તિ તત્

સર્વમેતદિતિ શીલસંવરસમાદાનપ્રસૂતમ્ । સુચરિતં કુશલં કર્મ । દાનં ત્રિવિધમ્ । સામાન્યેન સુગતપૂજનમપિ ત્રિવિધમ્ । કૃતમ્ ઉપાર્જિતમનેકૈઃ કલ્પસહસ્રૈર્યત્ તત્ સર્વં પ્રતિઘઃ સત્ત્વવિદ્વેષઃ પ્રતિહન્તિ નિર્દહતિ બહ્નિલવ ઇવ તૃણસંઘાતમ્ ॥
આર્યમઞ્જુશ્રીવિક્રીડિતસૂત્રે ચાહ- પ્રતિઘઃ પ્રતિઘ ઇતિ મઞ્જુશ્રીઃ કલ્પશતોપચિતં કુશલં પ્રતિહન્તિ, તેનોચ્યતે પ્રતિઘ ઇતિ ॥
આર્યસર્વાસ્તિવાદિના પઠ્યતે- પશ્યથ ભિક્ષવ એતં ભિક્ષું કેશનખસ્તૂપે સર્વાઙ્ગેન પ્રણિપત્ય ચિત્તમભિપ્રસાદયન્તમ્? એવં ભદન્ત । અનેન ભિક્ષવો ભિક્ષુણા યાવતી ભૂમિરાક્રાન્તા, અધશ્ચતુરશીતિયોજનસહસ્રાણિ, યાવત્ કાઞ્ચનવજ્રમણ્ડલાન્તરે યાવન્ત્યો વાલિકાઃ, તાવન્ત્યનેન ભિક્ષુણા ચક્રવર્તિરાજ્યસહસ્રાણિ પરિભોક્તવ્યાનિ । યાવત્ । અથાયુષ્માનુપાલિર્યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્- યદુક્તં ભગવતા અસ્ય ભિક્ષોરેવં મહાન્તિ કુશલમૂલાનિ । કુત્રેમાનિ ભગવન્ કુશલાનિ તનુત્વં પરિક્ષયં પર્યાદાનં ગચ્છન્તિ? નાહમુપાલે એવં ક્ષતિમુપહતિં ચ સમનુપશ્યામિ યથા સબ્રહ્મચારી સબ્રહ્મચારિણો ઽન્તિકે દુષ્ટચિત્તમુત્પાદયતિ । તત્રોપાલે ઇમાનિ મહાન્તિ કુશલમૂલાનિ તનુત્વં પરિક્ષયં પર્યાદાનં ગચ્છન્તિ । તસ્માત્તર્હિ ઉપાલે એવં શિક્ષિતવ્યં યદ્દગ્ધસ્થૂણાયામપિ ચિત્તં ન પ્રદૂષયિષ્યામઃ, પ્રાગેવ સવિજ્ઞાનકે કાયે ઇતિ ॥
અત એવાહ-
ન ચ દ્વેષસમં પાપં ન ચ ક્ષાન્તિસમં તપઃ ।
તસ્માત્ક્ષાન્તિં પ્રયત્નેન ભાવયેદ્વિવિધૈર્નયૈઃ

ન ચ દ્વેષેણ સમં પાપમશુભં પુણ્યાભિભવહેતુરસ્તિ । ન ચ ક્ષાન્ત્યા તિતિક્ષયા સમં તુલ્યં તપઃ । સુમહત્પરિશ્રમસાધ્યત્વાત્ સુકૃતમ્ । યત એવમ્, તસ્માત્ ક્ષાન્તિં ક્ષમાં સર્વતાત્પર્યેણ ભવયેદભ્યસેત્ । વિવિધૈર્નાનાપ્રકારૈરુપાયૈર્વક્ષ્યમાણૈઃ ॥
( બ્ચ્પ્ 82 ) દૃષ્ટધર્મ એવ દ્વેષસ્ય દોષાન્ વૃત્તત્રયેણોપદર્શયન્નાહ-
મનઃ શમં ન ગૃહ્ણાતિ ન પ્રીતિસુખમશ્રુતે ।
ન નિદ્રાં ન ધૃતિં યાતિ દ્વેષશલ્યે હૃદિ સ્થિતે

પૂજયત્યર્થમાનૌર્યાન્ યે ઽપિ ચૈનં સમાશ્રિતાઃ ।
તે ઽપ્યનં હન્તુમિચ્છન્તિ સ્વામિનં દ્વેષદુર્ભગમ્

સુહૃદો ઽપ્યુદ્વિજન્તે ઽસ્માદ્ દદાતિ ન ચ સેવ્યતે ।
સંક્ષેપાન્નાસ્તિ તત્કિંચિત્ ક્રોધનો યેન સુસ્થિતઃ

શમં પ્રશમં ન ગૃહ્ણાતિ નાશ્રયતે । અનુપશાન્ત એવ સદા દ્વેષાનલપ્રજ્વલિતત્વાત્ ન પ્રીતિસુખં સૌમનસ્યસુખમશ્નુતે આપ્નોતિ, તેનૈવાક્રાન્તત્વાત્ । ન નિદ્રાં ન ધૃતિં ચિત્તસુખં લભતે કાયચિત્તસંતાપકારિણિ દ્વેષશલ્યે હૃદયનિવાસિનિ । પૂજયતિ સત્કરોતિ લાભસત્કારૈર્યાન્ । યે ઽપિ ચાનુજીવિનઃ, એવં દ્વેષિણં સ્વામિનમપકર્તુમિચ્છન્તિ । કિમિતિ? દ્વેષદુર્ભગમ્ અપ્રિયમિતિ હેતુપદમેતત્ । સુહૃદો ભિત્રાણ્યપિ ઉદ્વિજન્તે ઉત્ત્રસન્તિ અસ્માદ્ દ્વેષિણઃ । દાનોન્મુખો ઽપિ ભૃત્યવર્ગૈર્ન સેવ્યતે નોપગમ્યતે । કિં બહુના? ઇદમિહ સંક્ષેપેણાવધાર્યતામ્- નાસ્તિ તદુપશમકારણં કિંચિદ્યેન કોપનઃ સુખં લભેત ॥
ચિત્તસ્ય કર્કશાવસ્થા દ્વેષઃ । તસ્યોદ્ભૂતવૃત્તિસ્તુ ક્રોધઃ, યદ્વશાત્ દણ્ડાદિગ્રહણં ક્રિયતે । ઇતિ અનયોર્ભેદે ઽપિ દ્વયોરપિ પરિહર્તવ્યતયા અભેદેનૈવ નિર્દેશઃ ॥
એવમિહ દૃષ્ટધર્મે ઽપિ દ્વેષદોષાનવગમ્ય તત્પરિત્યાગાય યત્નવતા ભવિતવ્યમિત્યાહ-
એવમાદીનિ દુઃખાનિ કરોતીત્યરિસંજ્ઞયા ।
યઃ ક્રોધં હન્તિ નિર્બન્ધાત્ સ સુખીહ પરત્ર ચ

એવં યથોક્તપ્રકારેણ દુઃખાનિ જનયતિ યસ્માત્, તસ્માદ્ યઃ સુકૃતાત્મા નિર્બન્ધાત્, ગાઢાભિનિવેશાત્ । આરબ્ધવીર્ય ઇત્યર્થઃ । સ સુખી ઇહલોકે પરલોકે ચ ॥
ઇદાનીં દ્વેષોપઘાતાય તત્કારણમુપહન્તું વ્યવસ્થાં કુર્વન્નાહ-
અનિષ્ટકરણાજ્જાતમિષ્ટસ્ય ચ વિઘાતનાત્ ।
દૌર્મનસ્યાશનં પ્રાપ્ય દ્વેષો દૃપ્તો નિહન્તિ મામ્

તસ્માદ્વિઘાતયિષ્યામિ તસ્યાશનમહં રિપોઃ ।
આત્માત્મીયગ્રહપ્રસૂતે ઇષ્ટાનિષ્ટે । આત્માત્મીયયોઃ સુખસાધનમિષ્ટમ્, તદ્વિપરીતમનિષ્ટમ્, ઇતિ કલ્પનાકૃતમેવૈતત્ । ન તુ પરમાર્થતઃ કિંચિદિષ્ટમનિષ્ટં વા સંભવતિ । તસ્માન્મિથ્યાભિનિવેશવાસનાવશાત્ અનિષ્ટસ્ય કરણાત્, ઇષ્ટસ્ય ચોપહનનાદ્ દૌર્મનસ્યં માનસં દુઃખમુપજાયતે, તસ્માત્ તત્કારિણિ તદ્વિરોધિનિ વા દ્વેષ ઉત્પદ્યતે । ઇતિ દૌર્મનસ્યમેવ બલબદ્ભોજનં ( બ્ચ્પ્ 83 ) લબ્ધસામર્થ્યઃ સન્ દ્વેષો નિહન્તિ મામ્ ઇતિ નિશ્ચિત્ય તત્પુષ્ટિકારણં ચ હનિષ્યામિ પ્રથમતઃ । તસ્મિન્ હતે સુખમેવ । તસ્ય હનનાત્, સમૂલઘાતં હતસ્ય પુનરુત્થાનાયોગાચ્ચ ॥
નનુ કો ઽયમત્યર્થમભિનિવેશો ભવત ઇત્યાહ-
યસ્માન્ન મદ્વધાદન્યત્કૃત્યમસ્યાસ્તિ વૈરિણઃ

યસ્માત્ મમ વધં વિહાય રાત્રિંદિવમપરં ન કિંચિદ્ દ્વેષસ્ય વૈરિણઃ કરણીયમસ્તિ ॥
એવં દ્વેષદોષાન્ વિભાવ્ય સર્વોપાયેન તદ્વિપક્શભૂતાં ક્ષાન્તિમુત્પાદયેત્ । તત્ર ક્ષાન્તિસ્ત્રિવિધા ધર્મસંગીતિસૂત્રે ઽભિહિતા । તદ્યથા- દુઃખાધિવાસનાક્ષાન્તિઃ, ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિઃ, પરાપકારમર્ષણક્ષાન્તિશ્ચ । તત્ર તાવદ્દુઃખાધિવાસનાક્ષાન્તિમધિકૃત્યાહ-
અત્યનિષ્ટાગમેનાપિ ન ક્ષોભ્યા મુદિતા મયા ।
દૌર્મનસ્યે ઽપિ નાસ્તીષ્ટં કુશલં ત્વવહીયતે

દુઃખાધિવાસનાક્ષાન્તિવિપક્ષઃ અનિષ્ટાગમપ્રાપ્તદુઃખભીરુતા, ઇષ્ટવિઘાતપ્રાપ્તશ્ચ સુખાભિષ્વઙ્ગઃ । તાભ્યાં દૌર્મનસ્યમ્ । તતો દ્વેષો લીનચિત્તતા વા । અત એવાહ ચન્દ્રપ્રદીપસૂત્રેસુખે ઽનભિષ્વઙ્ગઃ, દુઃખે ઽવૈમુખ્યમ્ । ઇતિ । રત્નમેઘસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્- ય ઇમે આધ્યાત્મિકાઃ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ, તાન્ ક્ષમતે અધિવાસયતીતિ ॥
અતો યદિ નામ મમ શિરશ્છિદ્યતે, તથાપિ ન ક્ષોભ્યા ન વિકોપયિતવ્યા મુદિતા મયા । મુદિતા હિ દૌર્મનસ્યપ્રતિપક્ષઃ । દુઃખાગમે ઽપિ પ્રમુદિતચિત્તસ્ય દૌર્મનસ્યાનવકાશાત્, ઇતિ દૌર્મનસ્યનિરાસાય મુદિતા યત્નેન રક્ષિતવ્યા । કુતઃ? દૌર્મનસ્યે ઽપિ કૃતે ઇષ્ટવિઘાતે સતિ નાસ્તીષ્ટં નાભિલષિતં સેત્સ્યતિ । અયં તુ વિશેષઃ સ્યાત્- કુશલં પુનરુપહન્યતે ॥
મુદિતા ચ આર્યાક્શયમતિસૂત્રે વર્ણિતા- તત્ર કતમા મુદિતા? યા બુદ્ધધર્માણામનુસ્મરણાત્ પ્રીતિઃ પ્રસાદઃ પ્રામોદ્યં ચિત્તસ્યાનવલીનતા અનવમૃદ્યતા અપરિતર્ષણતા, સર્વકામરતીનામપકર્ષણાત્ સર્વધર્મરતીનાં પ્રતિષ્ઠાનમ્, ચિત્તસ્ય પ્રામોદ્યમ્, કાયસ્યૌદ્વિલ્યમ્, બુદ્ધેઃ સંપ્રહર્ષણમ્, મનસ ઉત્પલવઃ, તથાગતકાયાભિનન્દનરતિઃ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
કિં ચેદમવિચારયતો દૌર્મનસ્યમુત્પદ્યતે ઇત્યાહ-
યદ્યસ્ત્યેવ પ્રતીકારો દૌર્મનસ્યેન તત્ર કિમ્ ।
અથ નાસ્તિ પ્રતીકારો દૌર્મનસ્યેન તત્ર કિમ્

યદિ ચ ઇષ્ટવિઘાતનિવર્તનાય અનિષ્ટોપનિપાતપ્રતિષેધાય ચ પ્રતીકારઃ ઉપાયાન્તરમસ્તિ, તદા દૌર્મનસ્યેન તત્ર કિમ્? તદેવ અનુષ્ઠીયતામ્ । અથ નાસ્તિ, તદાપિ દૌર્મનસ્યેન તત્ર કિમ્? ન કિંચિત્ પ્રયોજનમ્ । ઉપાયાભાવાત્ સર્વથા ગતમેતત્ । ઇતિ વિચાર્ય દૌર્મનસ્યનિવર્તનમેવ વરમ્ ॥
અભ્યાસાદ્ દુઃખમબાધકં ભવતીતિ પ્રસાધયિતુમુપક્રમતે-
દુઃખં ન્યક્કારપારુષ્યમયશશ્ચેત્યનીપ્સિતમ્ ।
પ્રિયાણામાત્મનો વાપિ શત્રોશ્ચૈતદ્વિપર્યયાત્

( બ્ચ્પ્ 84 ) દુઃખં કાયિકં માનસિકં ચેતિ દ્વિવિધમ્ । તત્ર કાયિકં દણ્ડાદિઘાતજમ્ । માનસિકં ન્યક્કારાદિનિમિત્તમ્ । તત્ર ન્યક્કારો ધિક્કારઃ । પારૂષ્યં મર્મઘટ્ટનાવચનમ્ । અયશશ્ચ અકીર્તિઃ વૈગુણ્યપ્રકાશનમ્ । ઇત્યેતત્સર્વમનભિલષિતમ્ । યદિ પરેષાં શિવં નનુ? તદર્થમાહ- પ્રિયાણામ્ । આત્મીયત્વેન યે સ્વીકૃતાઃ, પ્રેમસ્થાનં તેષામાત્મનશ્ચ । દુઃખાદિકારકસ્ય પુનઃ શત્રોરેતદ્વિપર્યયાત્ । તસ્ય દુઃખાદિકમભીષ્ટમેવ ॥
તત્ર દુઃખસહિષ્ણુતાં તાવન્નિરાકર્તુમાહ-
કથંચિલ્લભ્યતે સૌખ્યં દુઃખં સ્થિતમયત્નતઃ ।
દુઃખેનૈવ ચ નિઃસારઃ ચેતસ્તસ્માદ્ દૃઢીભવ

મહતા પ્રાયત્નેન કુશલપક્ષમુપસેવ્ય કદાચિત્ કર્હિચિત્ સુદુર્લભં સંસારે સાસ્રવં સુખં લભ્યતે । દુઃખં તુ સર્વદા સુલભમ્, અયત્નસિદ્ધત્વાત્, ઇતિ તદભ્યાસો ન દુષ્કરઃ, સર્વદા પરિચિતત્વાત્ । કિં ચ । સંસારનિઃસરણોપાયો ઽપિ દુઃખમેવ । તથાપિ પાથેયરૂપતયા તત્પરિગ્રહો યુક્ત એવ । યત એવમ્, તસ્માત્ હે ચિત્ત, દુઃખાનુભવનાય દૃઢીભવ, મા કાતરતામાશ્રયસ્વ ॥
અપિ ચ । ઇદં દુઃખં મહાર્થસાધકત્વાત્ સોઢુમુચિતમ્, ઇતિ મનસિ કર્તવ્યમ્, ઇત્યાહ-
દુર્ગાપુત્રકકર્ણાટા દાહચ્છેદાદિવેદનામ્ ।
વૃથા સહન્તે મુક્ત્યર્થમહં કસ્માત્તુ કાતરઃ

દુર્ગાપુત્રકાઃ ચણ્ડીસુતાઃ । મહાનવમીસમયાદિષુ ત્રિરાત્રમેકાહં વા ઉપોષ્ય ગાત્રદાહચ્છેદનભેદનં કુર્વન્તો દુઃખાં વેદનાં નિષ્ફલમેવાનુભવન્તિ । તથા કર્ણાટદેશાદિસમુદ્ભૂતા દાક્ષિણાત્યા ઉપરિનામલિખનમાત્રાભિમાનતઃ પરસ્પરં સ્પર્ધમાના અનેકાભિઃ કારણાભિર્દુઃખમનુભવન્તો જીવિતમપ્યુત્સૃજન્તિ । અહં તુ સ્વપરાત્મનોઃ પરમદુર્લભબુદ્ધત્વસાધનાય કૃતોત્સાહઃ દુઃખૈઃ કસ્માત્ કારણાત્ કાતરીભવામિ?
સ્યાદેતત્- અત્યલ્પદુઃખં કથંચિત્સોઢું શક્યતે । કરચરણશિરશ્છેદનાદિદુઃખં નરકાદિદુઃખં વા મુક્તયર્થં કથં નુ સોઢવ્યમિત્યત્રાહ-
ન કિંચિદસ્તિ તદ્વસ્તુ યદભ્યાસસ્ય દુષ્કરમ્ ।
તસ્માન્મૃદુવ્યથાભ્યાસાત્ સોઢવ્યાપિ મહાવ્યથા

શાસ્ત્રાભ્યાસકલાદિ કૌશલાદિ મૃદુમધ્યાતિમાત્રદુઃખાનુભવનાદિ વા વસ્તુ ન તદ્વિદ્યતે કિંચિત્ યદભ્યાસગોચરો ન ભવતિ । સર્વમેવ અભ્યાસાદાત્મસાત્કર્તું શક્યત ઇતિ ભાવઃ । યસ્માત્ તસ્માત્ અત્યલ્પતરાદિવ્યથાભ્યાસાન્નરકાદિમહાવ્યથાપિ સોઢું [શક્યતે] । યથોક્તમ્- તત્ર અલ્પદુઃખાભ્યાસપૂર્વકં કષ્ટકષ્ટતરાભ્યાસઃ સિધ્યતિ । યથા ચ અભ્યાસવશાત્ ( બ્ચ્પ્ 85 ) સત્ત્વાનાં દુઃખસુખસંજ્ઞા, તથા સર્વદુઃખોત્પાદેષુ સુખસંજ્ઞાપ્રત્યુપસ્થાનાભ્યાસાત્ સુખસંજ્ઞૈવ પ્રત્યુપતિષ્ઠતે । એવં નિષ્પન્દફલં ચ સર્વધર્મસુખાક્રાન્તં નામ સમાધિં પ્રતિલભતે । ઉક્તં હિ પિતાપુત્રસમાગમે-
અસ્તિ ભગવન્ સર્વધર્મસુખાક્રાન્તો નામ સમાધિઃ, યસ્ય સમાધેઃ પ્રતિલમ્ભાદ્ બોધિસત્ત્વઃ સર્વારમ્બણવસ્તુષુ સુખામેવ વેદનાં વેદયતે ન દુઃખામ્, નાદુઃખસુખામ્ । તસ્ય નૈરયિકામપિ વેદનાં કાર્યમાણસ્ય સુખસંજ્ઞૈવ પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ । માનુષીમપિ કારણાં કાર્યમાણસ્ય, હસ્તેષ્વપિ છિદ્યમાનેષુ પાદેષ્વપિ કર્ણેષ્વપિ નાસાસ્વપિ, સુખસંજ્ઞૈવ પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ । વેત્રૈરપિ તાડ્યમાનસ્ય અર્ધવેત્રૈરપિ કશાભિરપિ તાડયમાનસ્ય સુખસંજ્ઞા પ્રવર્તતે । બન્ધનાગારેષ્વપિ પ્રક્ષિપ્તસ્ય, તૈલપાચિકાં વા ક્રિયમાણસ્ય, ઇક્ષુકુટ્ટિતિકં વા કુટ્યમાનસ્ય, નડચિપ્પિતિકં વા ચિપ્યમાનસ્ય, તૈલપ્રદ્યોતિકં વા આદીપ્યમાનસ્ય યાવત્ કાર્ષાપણચ્છેદિકાં છિદ્યમાનસ્ય પિષ્ટપાચનિકાં વા પાચ્યમાનસ્ય, હસ્તિભિર્વા મર્દ્યમાનસ્ય સુખસંજ્ઞૈવ પ્રવર્તતે ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
સ્યાદેવૈતદ્ યદિ પ્રથમત એવ મૃદુવ્યથાભ્યસઃ સ્યાત્ । યાવતા સ એવ નાસ્તીતિ । અત્રાહ-
ઉદ્દંશદંશમશકક્ષુત્પિપાસાદિવેદનામ્ ।
મહત્કણ્ડ્વાદિદુઃખં ચ કિમનર્થં ન પશ્યસિ

ઉદ્દંશાદિકૃતદુઃખમનર્થં કિં ન પશ્યસિ? તદયત્નસિદ્ધં મૃદુવ્યથાભ્યાસનિમિત્તમસ્ત્યેવ ઇતિ ભાવઃ ॥
પુનરન્યથા સ્વચિત્તં દ્રઢયિતુમાહ-
શીતોષ્ણવૃષ્ટિવાતાધ્વવ્યાધિબન્ધનતાડનૈઃ ।
સૌકુમાર્યં ન કર્તવ્યમન્યથા વર્ધતે વ્યથા

સુકુમારતરચિત્તસ્ય હિ દુઃખમતિતરાં બાધકં ભવતિ, દુઃખે ઽપિ દૃઢચિત્તસ્ય વિપર્યયઃ ॥
નનુ દૃઢીકરણે ઽપિ ચિત્તસ્ય દુઃખમસહ્યમેવેતિ । અત્રાહ-
કેચિત્સ્વશોણિતં દૃષ્ટ્વા વિક્રમન્તે વિશેષતઃ ।
પરશોણિતમપ્યેકે દૃષ્ટ્વા મૂર્ચ્છાં વ્રજન્તિ યત્

તચ્ચિત્તસ્ય દૃઢત્વેન કાતરત્વેન ચાગતમ્ ।
દુઃખદુર્યોધનસ્તસ્માદ્ભવેદભિભવેદ્વયથામ્

ન ખલુ દૃઢચિત્તસ્ય કિંચિદશક્યં નામ । તથાહિ- કેચિદ્વીરપુરુષાઃ સંગ્રામભૂમૌ સ્વશોણિતમપિ પશ્યન્તો ઽધિકતરં શૌર્યમાભજન્તે । કેચિત્પુનઃ કાતરચિત્તસંતતયઃ પરરુધિરદર્શનાદપિ ( બ્ચ્પ્ 86 ) મરણાન્તિકં દુઃખમનુભવન્તિ । એતદુભયમપિ ચિત્તસ્ય ઇતરેતરાભ્યાસવિપર્યયાત્ ઇતિ મત્વા દુઃખદુર્યોધનો નાધિગમ્યો ભવેત્, દુઃખૈરપ્યકમ્પ્યત્વાત્ । તતો ઽભિભવેદ્ વ્યથામ્, ન પુનસ્તયામિભૂયતે ॥
ઇત્થમપ્યભિભવેદ્ વ્યથામિત્યાહ-
દુઃખે ઽપિ નૈવ ચિત્તસ્ય પ્રસાદં ક્ષોભયેદ્ બુધઃ ।
સંગ્રામો હિ સહ ક્લેશૈર્યુદ્ધે ચ સુલભા વ્યથા

પ્રસાદં પૂર્વોક્તં નાવસાદયેદ્વિચક્ષણઃ । કુતઃ? યસ્માત્ ક્લેશશત્રુભિઃ સહ સંગ્રામો ઽયમારબ્ધઃ । સંગ્રામે ચ વ્યથા નામ ન ભવેદિતિ દુર્લભમ્, વ્યથા તુ સુલમૈવ ॥
નનુ તથાપિ દુષ્કરમિદમતીવ દૃશ્યત ઇતિ । અત્રાહ-
ઉરસારાતિઘાતાન્ યે પ્રતિચ્છન્તો જયન્ત્યરીન્ ।
તે તે વિજયિનઃ શૂરાઃ શેષાસ્તુ મૃતમારકાઃ

અભિમુખમભિભવન્તઃ શત્રુમ્ । તત્પ્રહારાન્ વક્ષઃસ્થલેન પ્રતીચ્છન્તો યે જયન્તિ સમરે રિપૂન્, તે તે શૂરપુરુષાઃ પરરિપુવિજયાદિહ લબ્ધવિજયાઃ પ્રશસ્યન્તે । યે પુનરન્યે છલપ્રહારાદિભિરભિભવન્તિ શત્રુમ્, તે ચ અકિંચિત્કરતયા મૃતમારકા જુગુપ્સનીયા એવ શૂરૈઃ ॥
ઇતો ઽપિ ગુણદર્શનાદ્દુઃખમધિવાસયિતવ્યમિત્યાહ-
ગુણો ઽપરશ્ચ દુઃખસ્ય યત્સંવેગાન્મદચ્યુતિઃ ।
સંસારિષુ ચ કારુણ્યં પાપદ્ભીતિર્જિને સ્પૃહા

અયમપરઃ શુભહેતુર્ગુણો દુઃખસ્યાસ્ય સંબોધિમાર્ગાનુકૂલઃ, યદ્દુઃખસ્ય સમાવેશે મનસિ સંવેગ ઉપજાયતે । તસ્માચ્ચ યૌવનધનાદિકૃતસ્ય મદસ્ય ચ્યુતિર્ભઙ્ગો જાયતે, સંસારિષુ ચ સંસારદુઃખપીડિતેસુ કરુણાચિત્તમ્, પાપસ્ય ફલમિદમિતિ મત્વા પાપાદ્ ભયમકરણચિત્તં ચ, બુદ્ધે ચ ભગવતિ સ્પૃહા ભક્તિઃ શ્રદ્ધા ચિત્તપ્રસાદશ્ચ । ભગવાનેવ હિ દુઃખક્ષયગામિનં માર્ગમુપદિષ્ટવાનિતિ ॥
પરપ્રત્યયોત્પન્નદુઃખાધિવાસનાય પરામૃશન્નાહ-
પિત્તાદિષુ ન મે કોપો મહાદુઃખકરેષ્વપિ ।
સચેતનેષુ કિં કોપઃ તે ઽપિ પ્રત્યયકોપિતાઃ

પિત્તાદિદોષત્રયાત્મકમેવ શરીરમ્ । તે ચ તથાવિધાહારવિહારવૈગુણ્યાદ્ વિષમાવસ્થાં પ્રાપ્તા વ્યાધીન્ જનયન્તઃ સર્વદુઃખહેતવો ભવન્તિ । તથાપિ ન તેષુ મમ કોપઃ, અચેતનત્વાત્ । ન તે સંચિન્ત્ય દુઃખદાયકાઃ, કિં તર્હિ સ્વકારણસામગ્રીબલેન પ્રકોપમુપાગતાઃ । યદ્યેવમ્, સચેતનેષુ કિં કોપઃ? કિં ન સ્યાદિતિ ચેત્, તે ઽપિ પૂર્વકર્માપરાધાત્ સ્વકારણસામગ્રીપ્રકોપિતા દુઃખદાયકા ભવન્તિ । ઇતિ પિત્તાદિવત્ તેષ્વપિ ન યુજ્યતે મમ ક્રોધઃ ॥
( બ્ચ્પ્ 87 ) ઉભયત્રાપિ સમાનં કારણાધીનત્વમિત્યુપદર્શયન્નાહ-
અનિષ્યમાણમપ્યેતચ્છૂલમુત્પદ્યતે યથા ।
અનિષ્યમાણો ઽપિ બલાત્ક્રોધ ઉત્પદ્યતે તથા

સ્વપ્રત્યયોપજનિતસામર્થ્યેભ્યઃ પિત્તાદિભ્યો ઽનભિપ્રેતમપિ શૂલમવશ્યમુત્પદ્યતે યથા, તથા સ્વહેતુમપરિણામાધિગતશક્તિભ્યો દૌર્મનસ્યાદિભ્યઃ ક્રોધ ઉત્પદ્યતે, ઇતિ સાધારણમનયોર્હેતુપ્રત્યયાધીનત્વમ્ ॥
અથ સ્યાત્- ઉક્તમત્ર સચેતનાઃ સંચિન્ત્ય તથાવિધાનિષ્ટકારિણઃ, ન તુ પુનરિતરે તથેત્યાહ-
કુપ્યામીતિ ન સંચિન્ત્ય કુપ્યતિ સ્વેચ્છયા જનઃ ।
ઉત્પત્સ્ય ઇત્યભિપ્રેત્ય ક્રોધ ઉત્પદ્યતે ન ચ

તત્પ્રત્યયસામગ્રીમન્તરેણ કુપ્યામીત્યેવં બુદ્ધિપૂર્વકં સંચિન્ત્ય ન જનઃ સ્વૈરં પ્રકુપ્યતિ । ક્રોધો ઽપિ ઉત્પત્સ્ય ઇત્યભિસંઘાય સ્વાતન્ત્ર્યેણ નૈવોત્પદ્યતે ॥
તસ્માદિદમેવાત્ર પ્રમાણસિદ્ધમિત્યાહ-
યે કેચિદપરાધાશ્ચ પાપાનિ વિવિધાનિ ચ ।
સર્વ તત્પ્રત્યયબલાત્ સ્વતન્ત્રં તુ ન વિદ્યતે

ઇદંપ્રત્યયતામાત્રસમુપસ્થિતસ્વભાવં સર્વમિદમ્ । ન તુ સ્વાતન્ત્ર્યપ્રવૃત્તં કિંચિદપિ વિદ્યતે ॥
ન ચ પ્રત્યયસામગ્ર્યા જનયામીતિ ચેતના ।
ન ચાપિ જનિતસ્યાસ્તિ જનિતો ઽસ્મીતિ ચેતના

પ્રત્યયસામગ્ર્યપિ ન સ્વકાર્યં જનયન્તી સંચિન્ત્ય જનયતિ । સા હિ સ્વહેતુપરિણામોપનિધિધર્મતયા તથાવિધં કાર્યં જનયતિ ન તુ સંચિન્ત્ય । ન ચાપિ જનિતસ્ય કાર્યસ્યાપિ અનયા સામગ્ર્યા જનિતો ઽસ્મીતિ ચેતના મનસિકારો ઽસ્તિ । તસ્માન્નિર્વ્યાપારતયા સર્વધર્માણામ્, અસ્મિન્ સતિ ઇદં ભવતિ, અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે, ઇતિ ઇદંપ્રત્યયતામાત્રમિદં જગત્, નાત્ર કશ્ચિત્સ્વતન્ત્રઃ સંભવતિ । હેતુપ્રત્યયાધીનત્વાત્સર્વધર્માણામ્ ॥
સ્યાદેતત્- અસ્ત્યેવ સ્વતન્ત્રં યથા સાંખ્યાનાં પ્રધાનમાત્મા ચ, નૈયાયિકાનામાકાશાદયઃ । તત્ કિમુચ્યતે ન કિંચિત્સ્વતન્ત્રમિહ વિદ્યતે, ઇત્યાશઙ્કયાહ-
યત્પ્રધાનં કિલામીષ્ટં યત્તદાત્મેતિ કલ્પિતમ્ ।
તદેવ હિ ભવાભીતિ ન સંચિન્ત્યોપજાયતે

યત્તદ્ભવતાં સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થા પ્રકૃતિઃ પ્રધાનમિત્યભિમતમ્ । કિલેતિ પ્રમાણાસંગતમેતદિત્યરુચિં પ્રકાશયતિ । યદપિ તદ્વસ્તુ કિંચિદાત્મેતિ કલ્પિતમધ્યવસિતં પ્રમાણાસંગતમેવ । આહ- યસ્માત્તદેવ સ્વયમેવ તદપરકારણાભાવાદ્ ભવામિ સમુત્પદ્ય ઇતિ નાભિસંધાય જાયતે ।
( બ્ચ્પ્ 88 ) કુતઃ? યસ્માત્-
અનુત્પન્નં હિ તન્નાસ્તિ ક ઇચ્છેદ્ભવિતું તદા ।
તત્ પ્રધાનાદિ પ્રાગસદેવ । અસતશ્ચ વન્ધ્યાસુતાદેરિવ કા ભવિતુમુત્પત્તુમિચ્છા ભવેત્? અથ નાસદુત્પદ્યતે કિંચિત્, કેવલમવ્યક્તાવસ્થાતો વ્યક્તાવસ્થાયાં પરિણામમાત્રમ્ । યદ્યેવમ્, પરિણામો ઽપિ કથમસન્નુત્પંદ્યતે વ્યક્તાવસ્થા વા? પરિણામસ્ય વ્યક્તાવસ્થાયાશ્ચ તત્સ્વભાવત્વે તસ્યાપ્યુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ । વ્યતિરેકે સંબન્ધાભાવઃ । સંબન્ધકલ્પનાયાં ચ અનવસ્થા । પરતો વિસ્તરેણ પ્રધાનં નિરાકરિષ્યતે [9.127-138] ॥
સ્યાદેતત્- આત્મન્યયમદોષ એવ । ન હિ તસ્ય વયમુત્પાદમિચ્છામઃ । સર્વદા નિત્યસ્વભાવતયા અનુત્પન્ન એવાસૌ । ભવતુ નામ એવમ્ । તથાપિ સર્વથા ખરવિષાણકલ્પ એવાસૌ, ઉત્પાદાભાવાત્ । તતો નાત્રાપિ નિવર્તતે-
અનુત્પન્નં હિ તન્નાસ્તિ ક ઇચ્છેદ્ભવિતું તદા ।
ઇતિ ।
ભાવે ઽપિ વા નાસ્ય સ્વાત્મન્યપિ પ્રભુત્વમસ્તિ । પ્રકૃત્યુપનામિતમેવ હિ વિષયમપિ સ ભુઙ્ક્તે । તદા ચ વિષયોપભોગાત્પ્રાક્ તદ્ભોક્તૃત્વમસ્ય નાસીત્, પશ્ચાદુત્પન્નં ચ તત્સ્વભાવમેવ । અન્યથા તસ્ય ભોક્તૃત્વાયોગાત્ । તદુત્પાદે ચ તસ્યાપ્યુત્પાદ ઇતિ કથં નાત્મન ઉત્પાદ ઇષ્યત ઇતિ । તદેવં પુનઃ
અનુત્પન્નં હિ તન્નાસ્તિ ક ઇચ્છેદ્ભવિતું તદા ।
ઇત્યાયાતમ્ ॥
અપરમપિ દૂષણમત્રાહ-
વિષયવ્યાપૃતત્વાચ્ચ નિરોદ્ધુમપિ નેહતે

યદ્યપ્યસૌ પ્રધાનોપહિતવિષયોપભોગાય પ્રવર્તત ઇતીષ્યતે, તદા પ્રાગપ્રવૃત્તસ્ય પશ્ચાત્પ્રવૃત્તિર્ન યુજ્યતે । અથ કથંચિત્ પ્રવર્તતે, તદાપિ વિષયે વ્યાપૃતસ્ય નિવૃત્તિર્ન સ્યાત્ । એતદેવાહ- નિરોદ્ધુમપિ નેહતે । વિષયોપભોગાન્નિવર્તિતુમપિ નોત્સહતે, તદા તસ્ય તત્સ્વભાવત્વાત્, તસ્ય ચ નિત્યતયા અનિવૃત્તેઃ । નિવૃત્તૌ વા અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નૈયાયિકાદીનામાત્મનો વ્યપદેશો નિત્યત્વાત્ ॥
વિશેષમપિ તસ્યાહ-
નિત્યો હ્યચેતનશ્ચાત્મા વ્યોમવત્ સ્ફુટમક્રિયઃ ।
અચૈતન્યં સાંખ્યાદિહ વિશેષઃ । અન્યત્ર સમાનતા । તત્ર નિત્યઃ પૂર્વાપરકાલયોરેકસ્વભાવઃ । અચેતનશ્ચ અચિત્સ્વભાવઃ । જડ ઇત્યર્થઃ । અન્યચૈતન્યયોગાચ્ચેતયતે । વ્યોમવદ્ વ્યાપી । અત એવ સ્ફુટં વ્યક્તમક્રિયઃ । યદાહ-
અન્યે પુનરિહાત્માનમિચ્છાદીનાં સમાશ્રયમ્ ।
સ્વતો ઽચિદ્રૂપમિચ્છન્તિ નિત્યં સર્વગતં તથા ॥
( બ્ચ્પ્ 89 ) શુભાશુભાનાં કર્તારં કર્મણાં તત્ફલસ્ય ચ ।
ભોક્તારં ચેતનાયોગાચ્ચેતનં ન સ્વરૂપતઃ ॥
[તત્ત્વસંગ્રહ-171-72]
તથા ચ અકિંચિત્કર એવાસૌ, ક્વચિદપિ કાર્યે ઽનુપયોગાત્ । અથ અપરસહકારિપ્રત્યયસંનિધૌ નિષ્ક્રિયસ્યાપિ તસ્ય ક્રિયા[ભ્યુ]પગમ્યતે । યદુક્તમ્-
જ્ઞાનયત્નાદિસંબન્ધઃ કર્તૃત્વં તસ્ય ભણ્યતે । ઇતિ ।
અત્રાહ-
પ્રત્યયાન્તરસઙ્ગે ઽપિ નિર્વિકારસ્ય કા ક્રિયા

જ્ઞાનયત્નાદિપ્રત્યયાન્તરસંપર્કે ઽપિ નિત્યત્વાન્નિર્વિકારસ્ય પૂર્વસ્વભાવાદપ્રચ્યુતસ્યાત્મનઃ કા ક્રિયા? નૈવ ક્રિયા યુજ્યતે ॥
યઃ પૂર્વવત્ ક્રિયાકાલે ક્રિયાયાસ્તેન કિં કૃતમ્ ।
તસ્ય ક્રિયેતિ સંબન્ધે કતરત્તન્નિબન્ધનમ્

યથા પૂર્વમક્રિયાકાલે તથાક્રિયાકાલે ઽપિ યઃ, તેન કારકસ્વભાવવિકલેન ક્રિયાયાઃ કિં કૃતમ્, યેન પ્રત્યયાન્તરસઙ્ગે તસ્ય ક્રિયા વ્યવસ્થાપ્યેત? અપિ ચ । ઉભયસંબન્ધાભાવાત્ તસ્ય આત્મનઃ ક્રિયેયમિતિ સંબન્ધે કતરત્તદન્યનિમિત્તમ્? નૈવાસ્તિ કિંચિત્ ॥
વિસ્તરેણ ચાત્મનો નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ [9.58-60] ઈશ્વરસ્ય ચ [9.119-126], ન સ્વતન્ત્રઃ કશ્ચિદપિ સંભવતિ । એવમસ્વાતન્ત્ર્યં સર્વત્ર પ્રસાધ્યોપસંહરન્નાહ-
એવં પરવશં સર્વં યદ્વશં સો ઽપિ ચાવશઃ ।
નિર્માણવદચેષ્ટેષુ ભાવેષ્વેવં ક્ક કુપ્યતે

એવમુક્તનયેન પરવશં પરાયત્તં સર્વં બાહ્યાધ્યાત્મિકં વસ્તુજાતમ્ । તર્હિ યદ્વશે તદપરાયત્તં ભવિષ્યતીતિ ચેત્, ન । યદ્વશં સો ઽપિ ચાવશઃ સ્વહેતુપરતન્ત્રઃ । એવં સ હેતુરપિ સ્વહેતોરિત્યનાદિસંસારપરંપરાયાં ન સ્વવશિતા ક્વચિદપિ સંભવતિ । અતો નિર્વ્યાપારાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । કઃ કસ્મૈ દ્રુહ્યતિ પરમાર્થતઃ યેનાપરાધિનિ ક્વચિત્ કસ્યચિદપરાધે તસ્ય દ્વેષો યુક્તઃ । ઇદમેવાહ- નિર્માણવત્ સર્વવ્યાપારકલ્પનાવિગમાત્, અચેષ્ટેષુ નિરીહેષુ સર્વધર્મેષુ એવં સત્સુ ક્વ કુપ્યતામ્? ન યુજ્યતે પ્રેક્ષાવતાં ક્વચિદપિ કોપ ઇતિ ભાવઃ ॥
સ્યાદેતત્- એવં હિ એકં સમર્થયતો દ્વિતીયં વિઘટતે ઇત્યાશઙ્કયન્નાહ-
વારણાપિ ન યુક્તૈવં કઃ કિં વારયતીતિ ચેત્ ।
સમર્થિતન્યાયેનૈવ વારણાપિ નિવર્તનમપિ નિર્માણવદચેષ્ટેષુ ભાવેષુ ન યુક્તા । એવમિતિ યદા કિંચિદપિ સ્વતન્ત્રં ન દૃશ્યતે, સર્વં પ્રત્યયસામગ્રીં પ્રતીત્ય જાયતે, તદા વારણાપિ ન ( બ્ચ્પ્ 90 ) યુક્તા । યદિ વા- મૈવમ્, તથાપિ કથં ન યુક્તા? કો વારયતિ, સ્વતન્ત્રઃ કર્તા કિં નિષેધ્યં સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તં વારયતીતિ ચેત્ । અયમભિપ્રાયઃ- ન હિ સમાને ઽપિ ન્યાયે ક્વચિત્ પ્રવૃત્તિઃ સામાન્યત્વાત્ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્- વારણા ન યુક્તેતિ ॥
યદ્યેવં મન્યસે, અત્રોત્તરમાહ-
યુક્તા પ્રતીત્યતા યસ્માદ્દુઃખસ્યોપરતિર્મતા

યુક્તા વારણા, કુતઃ? પ્રતીત્યતા, ઇદં પ્રતીત્યેદમુત્પદ્યતે ઇતિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નતા યસ્માદસ્તિ નિર્વ્યાપારેષ્વપિ ભાવેષુ, અતો વારણા યુક્તા, તતો ન વ્યાઘાતઃ । એતદુક્તં ભવતિ- યદ્યપિ નિર્વ્યાપારાઃ સર્વધર્માઃ, તથાપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદવશાત્ પારતન્ત્ર્યમુપદર્શિતમ્- એવં પરવશં સર્વમ્ [6. 31] ઇત્યાદિવચનાત્ । તતઃ અવિદ્યાદિપ્રત્યયબલાદુત્તરોત્તરઃ કાર્યપ્રવાહઃ સંસ્કારાદિરૂપઃ પ્રવર્તતે, પૂર્વપૂર્વનિવૃત્તૌ નિવર્તતે । એતચ્ચ ઉત્તરત્ર [9. 75] વિસ્તરેણ પ્રતિપાદયિષ્યતે । તસ્માદ્દુઃખસ્ય સંસારસ્ય ઉપરતિર્નિવૃત્તિરભિમતા । અતો દ્વેષાદિપાપપ્રવૃત્તિવારણા સંગચ્છતે । તાં પ્રતીત્ય તથાવિધમભ્યુદયનિઃશ્રેયસસ્વભાવં ફલમુત્પદ્યતે ॥
સાંપ્રતં પ્રકૃતમેવ યોજયન્નાહ-
તસ્માદમિત્રં મિત્રં વા દૃષ્ટ્વાપ્યન્યાયકારિણમ્ ।
ઈદૃશાઃ પ્રત્યયા અસ્યેત્યેવં મત્વા સુખી ભવેત્

યસ્માત્ પ્રતીત્યજં સર્વમ્, તસ્માદમિત્રેતરં [અમિત્રમિતરં ચ] અપકારિણં પ્રતીત્ય સુખમેવાલમ્બનીયમ્ । કુતઃ? ઈદૃશા અપકારકરણશીલહેતવઃ અસ્ય અમિત્રસ્ય ઇતરસ્ય વા, ઇતિ એવં નિશ્ચિત્ય સુખી ભવેત્, દૌર્મનસ્યં ન કુર્વીત ॥
કિં ચ । દુઃખોપનિપાતેન ચિત્તક્ષોભે ઽપિ ન દુઃખસ્ય નિવૃત્તિરસ્તીત્યુપદર્શયન્નાહ-
યદિ તુ સ્વેચ્છયા સિદ્ધિઃ સર્વેષામેવ દેહિનામ્ ।
ન ભવેત્કસ્યચિદ્દુઃખં ન દુઃખં કશ્ચિદિચ્છતિ

ન હિ આત્મેચ્છામાત્રેણ અનવિમતં નિવર્તતે, અભિમતં ચોપતિષ્ઠતે હેતુમન્તરેણ । તથાત્વે સ તિ ન ભવેત્ કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય દુઃખમ્ । કિમિતિ? ન દુઃખમાત્મનઃ કશ્ચિદિચ્છતિ । સ્વસુખાભિલાષિણ એવ હિ સર્વસત્ત્વાઃ ॥
દુઃખાધિવાસનાક્ષાન્તિમભિધાય ઇદાનીં પરાપકારમર્ષણક્ષાન્તિમુપદર્શયન્નાહ-
પ્રમાદાદાત્મનાત્માનં બાધન્તે કણ્ટકાદિભિઃ ।
ભક્તચ્છેદાદિભિઃ કોપાદ્દુરાપસ્ત્યાદિલિપ્સયા

ઉદ્બન્ધનપ્રપાતૈશ્ચ વિષાપથ્યાદિભક્ષણૈઃ ।
નિઘ્નન્તિ કેચિદાત્માનમપુણ્યાચરણેન ચ

યદૈવં ક્લેશવશ્યવાદ્ ઘ્રન્ત્યાત્માનમપિ પ્રિયમ્ ।
તદૈષાં પરકાયેષુ પરિહારઃ કથં ભવેત્

( બ્ચ્પ્ 91 ) અસમીક્ષિતકારિતા પ્રમાદઃ । સ્વયમેવ સ્વકાયં કણ્ટકખાણુકઠલ્લપાષાણશર્કરાદિભિર્દુર્ગમાર્ગેષુ કર્મપ્રવૃત્તાઃ કણ્ટકાસ્તરણશયનાદિભિર્વા બાધન્તે । તથા ભોજનપાનપરિહારાદિભિઃ । કિમિતિ? કોપાત્ અગમ્યપરદારધનાદિ લબ્ધુમિચ્છયા વા ॥
ઉદ્બન્ધનમૂર્ધ્વલમ્બનમ્ । પ્રપાતઃ પ્રપતનં પર્વતાદેઃ । જલાગ્નિપ્રવેશાદિભિઃ, વિષાપથ્યાદિભક્ષણૈઃ, અત્યાહારાતિપાનાદિભિઃ, નિઘ્નન્તિ મારયન્તિ કેચિન્મોહપુરુષા આત્માનં સ્વકાયમ્ । પરવધાદિભિઃ, અપુણ્યાચરણેન ચ । પરવધાભિપ્રાયાઃ સંગ્રામાદિષ્વકુશલક્રિયયા ચ ॥
યદૈવમુક્તક્રમેણ ક્લેશવશ્યત્વાત્ ક્લેશપરતન્ત્રત્વાત્ એતે સત્ત્વા આત્માનમપિ પ્રિયં વલ્લભં ઘ્નન્તિ પીડયન્તિ, તદા એષાં પરકાયેષુ પરશરીરેષુ અપકારવિરતિઃ કથં સ્યાત્?
ઇત્થં ચ કૃપાપાત્રમેવૈતે, ન દ્વેષસ્થાનમિત્યાહ-
ક્લેશોન્મત્તીકૃતેષ્વેષુ પ્રવૃત્તેષ્વાત્મઘાતને ।
ન કેવલં દયા નાસ્તિ ક્રોધ ઉત્પદ્યતે કથમ્

પિશાચૈરિવ ગ્રસ્તેષુ એષુ અપકારકારિષુ ઉક્તનયેન પ્રવૃત્તેષુ આત્મઘાતને પરાપકારદ્વારેણ વા ન કેવલં ન તાવત્ કૃપા નાસ્તિ, ઔદાસીન્યમપિ સાધૂનાં તત્રાયુક્તમ્ । દ્વેષ ઉત્પદ્યતે કથં કૃપાસ્થાનેષ્વિતિ વિપર્યયો મહાન્ ॥
એવમપિ સ્વચિત્તં નિવારયેદિત્યાહ-
યદિ સ્વભાવો બાલાનાં પરોપદ્રવકારિતા ।
તેષુ કોપો ન યુક્તો મે યથાગ્નૌ દહનાત્મકે

તથા હિ વિકલ્પદ્વયમત્ર । બાલાનાં પૃથગ્જનાનાં યદિ એતાદૃશ એવ સ્વભાવઃ પરોપદ્રવકારિતા નામ, તદા ન ખલુ સ્વભાવાઃ પર્યનુયોગમર્હન્તિ- કિમિતિ પરાપકારં કુર્વન્તિ તે? ઇતિ પરિભાવ્ય તેષુ દ્વેષો ન યુક્તો મે । તદ્યથા અગ્નૌ દહનસ્વભાવે દાહકરણાત્ । અન્યથા તદભાવે તત્સ્વભાવતાહાનિપ્રસઙ્ગાત્ ॥
દ્વિતીયં વિકલ્પમધિકૃત્યાહ-
અથ દોષો ઽયમાગન્તુઃ સત્ત્વાઃ પ્રકૃતિપેશલાઃ ।
તથાપ્યયુક્તસ્તત્કોપઃ કટુધૂમે યથામ્બરે

અથ દોષો ઽયમાગન્તુઃ અન્ય એવ ન તત્સ્વભાવભૂતઃ । સત્ત્વાઃ પુનઃ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરચિત્તસંતાનતયા પેશલા અકુટિલસ્વભાવાઃ । દોષા હિ દુષ્ટસ્વભાવાઃ, ન તત્સ્વભાવાઃ સત્ત્વાઃ । તથાપિ અયુક્તસ્તેષુ સત્ત્વેષુ પેશલસ્વભાવેષુ કોપઃ । કસ્મિન્નિવ? કટુધૂમો યથા ઇવ અમ્બરે । ન હિ કટુતા નામ નિર્મલસ્યાકાશસ્ય સ્વભાવઃ, અપિ તુ ધૂમસ્ય । અતશ્ચ તદ્દોષેણ ધૂમ એવ દોષો યુજ્યતે, નાકાશે પ્રકૃતિપરિશુદ્ધે । તસ્માદ્દોષેષ્વેવ કોપો યુજ્યતે ન સત્ત્વેષુ ।
( બ્ચ્પ્ 92 ) અપિ ચ । યદેવ હિ પ્રધાનં દુઃખકારણમ્, તત્ર યુક્તો ભવેત્ કોપો નાપ્રધાને ઇત્યાહ-
મુખ્યં દણ્ડાદિકં હિત્વા પ્રેરકે યદિ કુપ્યતે ।
દ્વેષેણ પ્રેરિતઃ સો ઽપિ દ્વેષે દ્વેષો ઽસ્તુ મે વરમ્

કાયે હિ દણ્ડપ્રહારાદભાવિતચિત્તસ્ય દુઃખં સમુત્પદ્યતે । તતો દણ્ડ એવ મુખ્યં દુઃખકારણમિતિ તત્રૈવ કોપો યુક્તઃ । અથ પરપ્રેરિતસ્ય દણ્ડસ્ય કો દોષઃ? તેન પ્રેરક એવ દ્વેષ્યો ભવતિ । એવં તર્હિ દ્વેષેણ સો ઽપિ દણ્ડપ્રેરકઃ પ્રેરિત ઇતિ દ્વેષે દ્વેષો મમ યુક્તો ન પ્રેરકે ॥
અપિ ચ । નાદત્તં કિંચિદુપભુજ્યતે સુખં વા દુઃખં વા । ઇતિ વિચિન્ત્ય પરાપકારે ઽપિ ન તત્ર ચિત્તં પ્રદૂષયેદિત્યાહ-
મયાપિ પૂર્વં સત્ત્વાનામીદૃશ્યેવ વ્યથા કૃતા ।
તસ્માન્મે યુક્તમેવૈતત્સત્ત્વોપદ્રવકારિણઃ

પૂર્વં જન્માન્તરે મયાપિ સત્ત્વાનામેવંવિધૈવ પીડા કૃતા યસ્માત્, ઋણપરિશોધનન્યાયેન ઉચિતમેવ મમૈતત્ પરાપકારકારિણઃ । તત્કર્મફલપરિપાકાદિતિ ભાવઃ ॥
યદ્યસ્ય કારણં તસ્માદેતદુત્પદ્યતે નાન્યસ્માદિતિ પરામૃશ્ય પરાપકારં મર્ષયેદિત્યુપદશર્યન્નાહ-
તચ્છસ્રં મમ કાયશ્ચ દ્વયં દુઃખસ્ય કારણમ્ ।
તેન શસ્રં મયા કાયો ગૃહીતઃ કુત્ર કુપ્યતે

અવિકલકારણસામગ્રી હિ સર્વકાર્યસ્ય કારણમિતિ પ્રમાણપરિનિશ્ચિતમ્ । સા ચાત્ર તથાવિધા વિદ્યતે । તથાહિ તસ્યાપકારિણઃ શસ્ત્રં ખઙ્ગાદિ મમ કાયશ્ચ, એતદ્દ્વયં સામગ્રીરૂપં દુઃખસ્ય કારણમ્ । ઇતિ સમર્થકારણસદ્ભાવે ઽપિ કાર્યં કથં નોત્પદ્યેત? અન્યથા તત્તસ્ય કારણમેવ ન સ્યાત્ । તતો ઽન્યદપિ, તત્ ઉત્પાદયોગઃ? [=તત્સામગ્રીતો ઽન્યદપિ કારણં સ્યાત્, તતઃ..........] તસ્માદ્યાદિ કારણોપનાયકે કુપ્યતે, તદા સ્વાત્મન્યપિ કોપો યુક્તઃ । યતઃ સ્વયમપિ દુઃખકારણં વહત્યુપનયતિ ચ ભવાન્ । આત્મન્યકોપે પરત્રાપિ ન યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ॥
પ્રકારાન્તરેણોક્તમેવાર્થં સ્પષ્ટયન્નાહ-
ગણ્ડો ઽયં પ્રતિમાકારો ગૃહીતો ઘટ્ટનાસહઃ ।
તૃષ્ણાન્ધેન મયા તત્ર વ્યથાયાં કુત્ર કુપ્યતે

શરીરાકૃતિરયં પક્વગણ્ડો મયા ગૃહીતઃ । સર્વદુઃખહેતુત્વાત્ સર્વોપમર્દસહઃ । આકોટનતાડનાદિભિરપ્યભેદ્યત્વાત્ । દુઃખપરિહારાય સુખપ્રાપ્તયે ચ યા તૃષ્ણા અભિલાષઃ, તદન્ધેન પિહિતપ્રજ્ઞાલોચનેન તસ્યાં વ્યથાયાં સત્યાં કુત્ર કુપ્યતે? ન હિ ગણ્ડસ્ય કુડ્યાદિસંપર્કજે દુઃખે ક્વચિદ્વિવેકતઃ કોપો યુક્તઃ ॥
( બ્ચ્પ્ 93 ) અપિ ચ । યઃ કાર્યેણાનર્થી, તેન તત્કારણમેવ પરિહર્તવ્યં ભવેત્ । અહં તુ વિપર્યસ્તમતિરિતિ વિમર્શમુપદર્શયન્નાહ-
દુઃખં નેચ્છામિ દુઃખસ્ય હેતુમિચ્છામિ બાલિશઃ ।
સ્વાપરાધાગતે દુઃખે કસ્માદન્યત્ર કુપ્યતે

દુઃખં દણ્ડાદ્યભિઘાતજં નેચ્છામિ । તસ્ય પુનઃ કારણં શરીરં પ્રત્યપકારિણં ચેચ્છામિ । બાલિશ ઇતિ બાલધર્મો વિપર્યાસઃ । તસ્માત્કારણાત્ સ્વકાયે યદ્દુઃખં તત્ સ્વાપરાધાગતમેવ । ઇતિ કસ્માદન્યત્ર તત્સહકારિમાત્રે કુપ્યતે?
આત્મવધાય સ્વયં સંસ્કૃતશસ્ત્રસ્યૈવ અન્યત્ર મમ કોપો ન યુક્ત ઇત્યાહ-
અસિપત્રવનં યદ્વદ્યથા નારકપક્ષિણઃ ।
મત્કર્મજનિતા એવ તથેદં કુત્ર કુપ્યતે

અસિપત્રવનં નરકસમુદ્ભવમ્ । અસય એવ પત્રાણ્યસ્યેતિ કૃત્વા । અસિગ્રહણં પ્રાધાન્યાત્ । અન્યદપિ શસ્ત્રં નારકદુઃખહેતુર્યન્ત્રં ચ । વને તસ્મિન્નિવાસિનો ગૃધ્રોલૂકવાયસાદયઃ પક્ષિણો યથા મત્કર્મજનિતા એવ દુઃખહેતવો ભવન્તિ । નાન્યદત્ર દુઃખકારણમસ્તિ । તથા ઇદમપિ પરશસ્ત્રાદિકં દુઃખહેતુર્મત્કર્મજનિતમેવ, ઇતિ કુત્ર કુપ્યતે?
ઇત્થમપિ વિપર્યાસ એવાયમિત્યુપદર્શયિતુમાહ-
મત્કર્મચોદિતા એવ જાતા મય્યપકારિણઃ ।
યેન યાસ્યન્તિ નરકાન્મયૈવામી હતા નનુ

યેન મદીયેન કર્મણા ચોદિતાઃ પ્રેરિતા એવ મયિ પૂર્વકૃતાપકારે અપકારિણો જાતાઃ સન્તો નરકાન્ યાસ્યન્તિ, તેન મયૈવામી અપકારિણો હતા નનુ । સ્વચિત્તં સંબોધયતિ- ન અમીભિરહં હતઃ । અયમભિપ્રાયઃ- યદિ નાકરિષ્યમહમીદૃશં કર્મ, તદા એતે ઽપિ નાપકારિણો ઽભવિષ્યન્નિતિ મત્કૃતેનૈવ કર્મણા અપકારિણો ભવન્તિ ॥
ઉપકારિષ્વેવ મોહાદપકારિબુદ્ધિર્મમેતિ કારિકાદ્વયેન દર્શયન્નાહ-
એતાનાશ્રિત્ય મે પાપં ક્ષીયતે ક્ષમતો બહુ ।
મામાશ્રિત્ય તુ યાન્ત્યેતે નરકાન્ દીર્ઘવેદનાન્

અહમેવાપકાર્યેષાં મમૈતે ચોપકારિણઃ ।
કસ્માદ્વિપર્યયં કૃત્વા ખલચેતઃ પ્રકુપ્યસિ

એતાનપકારિણ આશ્રિત્ય નિમિત્તીકૃત્ય મમ પાપં પૂર્વજન્મકૃતપરાપકારજનિતં ક્ષીયતે તદ્દુઃખાનુભવનવિપાકેન ક્ષયં યાતિ । ક્ષમતઃ ક્ષાન્તિમાલમ્બમાનસ્ય । બહુ અનેકપર્યાયેણ કૃતમ્ । મામાશ્રિત્ય મત્કર્મચોદિતાઃ એવમપ્યપકારં કૃત્વા પુનરેતે નરકાન્ તીવ્રવેદનાન્ દુઃસહદુઃખાનુભવાન્ યાન્તિ । અત ઉક્તક્રમેણ અહમેવ અપકારી એષામિત્યાદિ સુબોધમ્ ॥
( બ્ચ્પ્ 94 ) નનુ યદ્યપકારી ભવાન્, તર્હિ ભવત એવ નરકગમનમુચિતમ્, ન ત્વેષામિત્યાહ-
ભવેન્મમાશયગુણો ન યામિ નરકાન્ યદિ ।
એષામત્ર કિમાયાતં યદ્યાત્મા રક્ષિતો મયા

યા પ્રત્યપકારનિવૃત્તિનિષ્ઠા એતન્મમાશયમાહાત્મ્યં નરકગતિનિવૃત્તિહેતુઃ । નરકાન્ ન યામિ તદાત્માશયમાહાત્મ્યબલેન । ન તુ પુનરેષાં દુરાશયતયા નરકેષુ મમાપતનમિતિ ભાવઃ । એતદેવાહ- એષામિત્યાદિના । અયમત્ર સમુદાયાર્થઃ- યદ્યહમપકારી સન્નપિ કેનચિદુપાયકૌશલેન નરકાન્ ન યામિ, તદૈષામુ[મ?]પકારિણાં કિમાયાતમ્, કિમપક્ષીયતે? કા ક્ષતિરિત્યર્થઃ । મયા તાવદેકેન રક્ષિતા ન ભવન્તામન્યે, રક્ષિત આત્મા ચ ભવેત્ । ન ચૈતાવતા કિંચિદેષાં ન્યૂનાધિકં ગુણદોષેષુ સ્યાત્ ॥
નનુ યદિ નામ એવમ્, તથાપિ ભવતો ઽપિ ન યુક્તમાત્મરક્ષણમુપકારિકૃતજ્ઞતયા ઇત્યાશઙ્કયાહ-
અથ પ્રત્યપકારી સ્યાં તથાપ્યેતે ન રક્ષિતાઃ ।
હીયતે ચાપિ મે ચર્યા તસ્માન્નષ્ટાસ્તપસ્વિનઃ

યદિ દણ્ડાદિઘાતં કુર્વત્સુ પ્રત્યપકારી ભવેયમ્, તથાપિ એતે રક્ષિતા ન ભવન્તિ । ન કશ્ચિદેષાં પ્રતીકારો નરકગમનાદિષુ કૃતઃ સ્યાત્ । પ્રત્યુત તાડિતેનાપિ મયા ન પ્રતિતાડિતવ્યમ્ । તથા સર્વસત્ત્વેષુ ન મૈત્રચિત્તં મયા નિશ્ચિ[ક્ષેપ્ત?]તવ્યમ્ । અન્તશો ન દગ્ધસ્થૂણાયામપિ પ્રતિઘચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । ઇત્યાદેર્બોધિસત્ત્વચર્યાયા મમ હાનિરેવ સ્યાત્ । તસ્માદેતર્હિ પ્રતીકારોપાયાભાવાત્તપસ્વિનો વરાકા રક્શિતુમશક્યત્વાન્નષ્ટા દુર્ગતિપતિતા એવ । ઇત્યુપેક્ષ્યન્તે તાવદિદાનીમ્ । પશ્ચાત્તદુપાયમધિગમ્ય તત્કરિષ્યામિ યથૈષાં દુઃખમણુમાત્રકમપિ ન સ્યાત્ ॥
તદેવં પરાપકારમર્ષણક્ષાન્તિં પ્રતિપાદ્ય અધુના ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિમુપદર્શયિતુમાહ-
મનો હન્તુમમૂર્તત્વાન્ન શક્યં કેનચિત્ક્વચિત્ ।
શરીરાભિનિવેશાત્તુ ચિત્તં દુઃખેન બાધ્યતે

દ્વિવિધં દુઃખમવિચારતો બાધકમુપજાયતે કાયિકં માનસિકં ચેતિ । તત્ર મનસિ ન કશ્ચિદ્દણ્ડાદિકં દાતું શક્તઃ, અમૂર્તત્વાન્મનસઃ । ઇતિ તદુદ્ભવં દુઃખં પરમાર્થતો ન સંભવતિ । કલ્પનાકૃતં તુ દૌર્મનસ્યાદિકં વિદ્યતે । એતદેવ દર્શયતિ શરીરેત્યાદિના । મમેદં શરીરમિતિ વિકલ્પાભ્યાસવાસનાવશાત્ કાયદુઃખેન ચિત્તં વિહન્યતે ॥
તત્રાપિ પ્રતિનિયતમેવ દુઃખકારણમિત્યાહ-
ન્યક્કારઃ પરુષં વાક્યમયશશ્ચેત્યયં ગણઃ ।
કાયં ન બાધતે તેન ચેતઃ કસ્માત્પ્રકુપ્યસિ

( બ્ચ્પ્ 95 ) ન્યક્કારાદિગણઃ સમૂહઃ કાયસ્ય દુઃખહેતુર્ન ભવતિ । ન હિ કાયસ્યાયં કંચિદુપઘાતં કરોતીતિ યેન, તેન ચેતઃ કસ્માદ્ધેતોઃ પ્રકુપ્યસિ?
અથાપિ સ્યાત્- યદિ નામ ન્યક્કારાદયઃ કાયસ્ય બાધકા ન ભવન્તિ, તથાપિ તચ્છ્રુત્વા મયિ લોકાનામપ્રસન્નં ચિત્તમુત્પદ્યતે, ઇતિ મયા નેષ્યતે ઇત્યાશઙ્કયાહ-
મય્યપ્રસાદો યો ઽન્યેષાં સ માં કિં ભક્ષયિષ્યતિ ।
ઇહ જન્માન્તરે વાપિ યેનાસૌ મે ઽનભીપ્સિતઃ

ભવતુ નામ એવમ્, તથાપિ વિચારણીયમેવ । મયિ ન્યક્કારાદિશ્રવણાદ્ યો ઽયમપ્રસાદો જનાનામ્, સ કિં માં ભક્ષયિષ્યતિ ઇહલોકે પરલોક વા, યેનાસૌ લોકાપ્રસાદો મમાપ્રિયઃ, ઇતિ વિચાર્ય ન કર્તવ્યો ઽત્રાભિનિવેશઃ ॥
અસ્તિ વા અત્રાભિનિવેશકારણં લાભવિઘાતો નામેત્યાહ-
લાભાન્તરાયકારિત્વાદ્ યદ્યસૌ મે ઽનભીપ્સિતઃ ।
નઙ્ક્ષ્યતીહૈવ મે લાભઃ પાપં તુ સ્થાસ્યતિ ધ્રુવમ્

તથાહિ ન્યક્કારાદિશ્રવણાદપ્રસાદો લોકાનામ્, તસ્માચ્ચ લાભોપનામનવૈમુખ્યમ્ । તતો ઽસૌ ન્યક્કારાદિગણો મમાનિષ્ટ ઇતિ ચેત્, તદયુક્તમ્ । નઙ્ક્ષ્યતિ વિનશ્વરધર્મતયા અપગમિષ્યતિ । ઇહૈવ પ્રતિનિયતૈરેવ દિનૈર્મમ લાભઃ । ન તુ પરલોકાનુબન્ધી ભવિષ્યતિ । તન્નિમિત્તં ન્યક્કારાદિકર્તૃષુ ક્રુધ્યતો યત્પાપં તદેવ પરં સ્થાસ્યતિ પરલોકાનુબન્ધિ ભવિષ્યતિ । ધ્રુવમિતિ અપરિમુક્તે તત્ફલે તસ્યાવિનાશાત્ ॥
ઇદમપિ ચાત્રાલોચનીયમ્-
વરમદ્યૈવ મે મૃત્યુર્ન મિથ્યાજીવિતં ચિરમ્ ।
યસ્માચ્ચિરમપિ સ્થિત્વા મૃત્યુદુઃખં તદેવ મે

ઇદમેવ વરં શ્રેષ્ઠં યલ્લાભાભાવાદસ્મિન્નેવાહનિ મે મરણમસ્તુ, ન તુ પુનઃ પરાપકારદ્વારેણ લાભપ્રતિલમ્ભાન્મિથ્યાજીવિતં ચિરં દીર્ઘકાલમ્ । કુતઃ? યસ્માદ્વહુતરકાલમપિ જીવિત્વા મરણાન્તં હિ જીવિતમ્ ઇત્યવશ્યંભાવિનો મૃત્યોર્દુઃખં તદેવ મમ । યત્પશ્ચાદ્વર્ષશતાત્યયે ભવિષ્યતિ, તદેવેદાનીં મમ મ્રિયમાણસ્ય ઇતિ ચિરજીવિતેષ્વવિશેષઃ ॥
ઇતો ઽપ્યવિશેષ એવેતિ શ્લોકદ્વયેન દર્શયન્નાહ-
સ્વપ્ને વર્ષશતં સૌખ્યં ભુક્ત્વા યશ્ચ વિબુધ્યતે ।
મુહૂર્તમપરો યશ્ચ સુખી ભૂત્વા વિબુધ્યતે

નનુ (નૂનં?) નિવર્તતે સૌખ્યં દ્વયોરપિ વિબુદ્ધયોઃ ।
સૈવોપમા મૃત્યુકાલે ચિરજીવ્યલ્પજીવિનોઃ

( બ્ચ્પ્ 96 ) યથા કશ્ચિત્સ્વપ્નોપલબ્ધં વર્ષશતં સુખમુપભુજ્ય વિબુધ્યતે, અન્યઃ પુનઃ ક્ષણમાત્રમ્ । સ તાવન્માત્રેણ સુખિનમાત્માનં મન્યતે । અનયોર્દ્વયોરપિ સ્વપ્નોપલબ્ધોપભુક્તસુખયોઃ પ્રતિવિબુદ્ધયોઃ સતોઃ તદુપલબ્ધં વિનષ્ટં સુખં ન નિવર્તતે, જાગ્રદવસ્થાયાં નાનુવર્તતે, સ્મરણમાત્રાવશેષત્વાત્ । સૈવોપમા સ્વપ્નોપલબ્ધસુખયોરિવ પુરુષયોર્મૃત્યુકાલે મરણસમયે ચિરજીવિનો ઽલ્પજીવિનશ્ચ । નનુ નિવર્તતે સૌખ્યમિતિ સ્વાર્થે ઽપ્યણ્ । ઇત્યલં મિથ્યાજીવિતેન ॥
અસ્માદપિ લાભાલાભયોર્ન કશ્ચિદ્વિશેષ ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
લબ્ધ્વાપિ ચ બહૂંલ્લાભાન્ ચિરં ભુક્ત્વા સુખાન્યપિ ।
રિક્તહસ્તશ્ચ નગ્રશ્ચ યાસ્યામિ મુષિતો યથા

પ્રચુરતરલાભાન્ લબ્ધ્વાપિ સમાસાદ્ય, ચિરકાલમુપભુજ્ય સુખાન્યપિ, પુનર્મૃત્યુમધિગમ્ય રિક્તહસ્તશ્ચ તુચ્છહસ્તઃ । ન તસ્માલ્લાભાદીષદપિ પાથેયં ગૃહીતમ્ । નાપિ સુખાત્ કિંચિત્ પરિશિષ્ટમવસ્થિતમ્ । કટિસૂત્રકમાત્રમપિ ન પરિશેષિતમિતિ નગ્નશ્ચ ચૌરૈઃ પરિમુષિત ઇવ અસ્માલ્લોકાત્પરં લોકં યાસ્યામિ ॥
સ્યાદેતત્- અસ્ત્યેવ વિશેષો લાભસ્ય ચીવરાદીનામનુપઘાતાદાયુઃસંસ્કારાણામુપસ્તમ્ભાચ્ચિરતરકાલં જીવિતં સ્યાત્ । તતશ્ચ પૂર્વકૃતપાપસ્ય વિદૂષણાસમુદાચારાદિના પરિક્ષયં શિક્ષાસંવરપરિરક્ષણેન બોધિચિત્તસેવનાદિના ચ કુશલપક્ષસ્ય ચ વૃદ્ધિં કુર્યામ્ । યદુક્તમ્-
યાવચ્ચિરં જીવતિ ધર્મચારી તાવત્પ્રસૂતે કુશલપ્રવાહમ્ ॥
ઇતિ ॥
અતો લાભાન્તરાયકારિણિ યુક્ત એવ પ્રદ્વેષ ઇત્યાશઙ્કયન્નાહ-
પાપક્ષયં ચ પુણ્યં ચ લાભાજ્જીવન્ કરોમિ ચેત્ ।
લાભાદુક્તક્રમેણ જીવન્ ધ્રિયમાણઃ પાપક્ષયં ચ પુણ્યં ચ કરોમીત્યાદિ મન્યસે । નનુ એતદિતઃ સમધિકં દોષમપશ્યતા અભિધીયત ઇત્યાહ-
પુણ્યક્ષયશ્ચ પાપં ચ લાભાર્થં ક્રુધ્યતો નનુ

લાભાર્થં લાભનિમિત્તં તદન્તરાયકારિણિ દ્વેષં કુર્વતઃ સુકૃતક્ષય એવોપજાયતે । યદુક્તમ્- સર્વમેતત્સુચરિતમ્ [6.1] ઇત્યાદિના । અયં તુ વિશેષઃ- અક્ષાન્તિસમુદ્ભવસ્ય પાપસ્ય રાશિરભિવર્ધતે ॥
અથાપિ સ્યાત્- યથાકથંચિત્ તાવચ્ચિરકાલં લાભાજ્જીવિતં સ્યાત્ । તાવતૈવ નઃ પ્રયોજનમિત્યાહ-
યદર્થમેવ જીવામિ તદેવ યદિ નશ્યતિ ।
કિં તેન જીવિતેનાપિ કેવલાશુભકારિણા

( બ્ચ્પ્ 97 ) ન ખલુ બોધિસત્ત્વસ્ય ઇતરસત્ત્વવજ્જીવિતં નિષ્પ્રયોજનમેવાભિલષિતમ્, કિં તર્હિ સંભારાભિસંવર્ધનાર્થં પાપક્ષયાર્થં ચ । તદ્ યદિ સુકૃતક્ષયનિમિત્તમેવ તત્ સ્યાત્, તદા કિં તેન તાદૃશેન જીવિતેનાપિ કેવલાશુભકર્મકરણશીલેન? નિન્દિતમેવ તદિતિ ભાવઃ ॥
સ્યાદેતત્- ન લાભાન્તરાયકારિતયા મમાવર્ણવાદિનિ પ્રતિઘચિત્તમુત્પદ્યતે, કિં તુ ગુણપ્રચ્છાદનાદિકર્મણા, દુઃખહેતુત્વાદિત્યાહ-
અવર્ણવાદિનિ દ્વેષઃ સત્ત્વાન્નાશયતીતિ ચેત્ ।
પરાયશસ્કરે ઽપ્યેવં કોપસ્તે કિં ન જાયતે

અયશોભિધાયિનિ યો ઽયં ભવતો વિદ્વેષઃ, સો ઽવર્ણવાદી દોષાવિષ્કરણાદ્ગુણપ્રચ્છાદનાચ્ચ ત્વાં નાશયતિ । ઇતિ મત્વા ચેદ્યદિ તન્નિમિત્તકઃ । અથવા । સત્ત્વાન્ લોકાન્નાશયતિ । અવર્ણવાદેન મયિ નિગ્રાહયતિ । સ્વયમપ્રસન્નચિત્તસ્તેષામપિ ચિત્તમપ્રસાદયતીત્યર્થઃ । ઇતિ અવર્ણવાદિનિ દ્વેષશ્ચેત્, ઉચ્યતે । તદા યો ઽપિ પરેષામન્યસત્ત્વાનામયશઃ પ્રકાશયતિ, તત્રાપિ કોપસ્તે કિં ન જાયતે? સો ઽપિ ચ અવર્ણવાદી સત્ત્વાન્નાશયતિ । તદસ્મિન્નપિ યુક્તરૂપ એવ કોપઃ ॥
અત્રોત્તરમાશઙ્કયન્નાહ-
પરાયત્તાપ્રસાદત્વાદપ્રસાદિષુ તે ક્ષમા ।
પરેષુ અન્યેષુ સત્ત્વેષુ આયત્ત આશ્રિતો ઽપ્રસાદો ઽસ્ય । અન્યસત્ત્વાન્ વિષયીકૃત્ય સમુત્પન્ન ઇતિ । તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં તસ્માત્ । પરાશ્રિતાપ્રસાદત્ત્વાદપ્રસાદિષુ અપ્રસન્નચિત્તેષુ અવર્ણવાદિષુ તવ ક્ષમા ક્ષાન્તિરૂત્પદ્યતે । આત્મચિત્તમેવ પૃચ્છતિ । અત્રાહ-
ક્લેશોત્પાદપરાયત્તે ક્ષમા નાવર્ણવાદિનિ

યદિ યઃ પરાયત્તાપ્રસાદઃ તત્ર ક્ષમા ભવતો ભવતિ, તદા સ્વસ્મિન્નવર્ણવાદિનિ કિં ન ક્ષમા? કિંરૂપે? ક્લેશોત્પાદનપરાયત્તે ક્લેશાનામુત્પાદપરતન્ત્રે । પરાયત્તાપ્રસાદત્વં ક્ષમાહેતુઃ તુલ્યમુભયત્રાપિ ઇત્યર્થઃ ॥
પ્રતિમાદ્યુપઘાતકારિષુ શ્રદ્ધાવશાદપિ પ્રતિઘચિત્તં નોત્પાદયિતવ્યમિત્યાહ-
પ્રતિમાસ્તૂપસદ્ધર્મનાશકાક્રોશકેષુ ચ ।
ન યુજ્યતે મમ દ્વેષો બુદ્ધાદીનાં ન હિ વ્યથા

નાશકા વિકોપયિતારઃ । આક્રોશકા દોષબુદ્ધયા વૈરૂપ્યાભિધાયિનઃ । તેષુ ન યુક્તો મમ દ્વેષઃ । કુતઃ? યસ્માદ્બુદ્ધાદીનાં બોધિસત્ત્વાર્યશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વિતથાભિનિવેશપ્રસૂતાત્મગ્રાહનિવૃત્તેરભિષ્વઙ્ગાભાવાન્ન વ્યથા ચિત્તપીડાલક્ષણં દૌર્મનસ્યં નાસ્તિ । ઇતિ ભાવઃ । અતઃ પ્રતિમાવિનાશકેષુ દ્વેષચિત્તં નોત્પાદયિતવ્યમ્ । તથા વિરુદ્ધધર્મકારિષુ કરુણૈવ તુ યુજ્યતે તેષુ સાધૂનામ્ । અન્યથા તત્ર વિશેષાભાવાત્ પાપમેવ કેવલમુપજાયતે । યદિ પુનર્ધર્મતો નિવારયિતું શક્યતે, તદા ન દોષઃ ॥
( બ્ચ્પ્ 98 ) યદપિ ચ ધર્મકામતયા ગુરુમાતાપિત્રાદ્યુપઘાતકારિષુ દ્વેષચિત્તમુત્પદ્યતે, તદપિ વિનિવાર્યમેવેત્યાહ-
ગુરુસાલોહિતાદીનાં પ્રિયાણાં ચાપકારિષુ ।
પૂર્વવત્પ્રત્યયોત્પાદં દૃષ્ટ્વા કોપં નિવારયેત્

ગુરવો ધર્મમાર્ગોપદેષ્ટારો ઽકુશલપક્ષનિવર્તયિતારઃ । સાલોહિતાઃ સોદરાઃ । અન્યે ઽપિ જ્ઞાતિસગોત્રબાન્ધવાદયઃ । તેષામપકારિષુ । તથા પ્રિયાણાં પ્રેમસ્થાનાનાં ચાપકારિષુ કોપં નિવારયેદિતિ સંબન્ધઃ । કથમ્? પૂર્વવત્પ્રત્યયોત્પાદં દૃષ્ટ્વા । યદુક્તમ્- યે કેચિદપરાધાશ્ચ ઇત્યાદિના । અતઃ સર્વે ઽપ્યમી પૂર્વકર્મોપજનિતમેવ ફલમુપભુઞ્જતે । નાત્ર કશ્ચિત્ પ્રતીકારહેતુરસ્તિ । તદનેન યથા અપરસમયે દેવગુરુદ્વિજાતિમાતાપિતૃપ્રભૃતીનામર્થે પાપં કુર્વતો ઽપિ ન દોષ ઇતિ મતમ્, ન તથા ઇહાભિમતમિત્યુક્તં ભવતિ ॥
કિં ચ । ઇદમપિ વસ્તુતત્ત્વં મનસિ કુર્વતા ન સત્ત્વેષુ ચિત્તં દૂષયિતવ્યમિત્યાહ-
ચેતનાચેતનકૃતા દેહિનાં નિયતા વ્યથા ।
સા વ્યથા ચેતને દૃષ્ટા ક્ષમસ્વૈનાં વ્યથામતઃ

સમસ્તકાર્યસ્ય અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જનકત્વેનાવધારિતં સામગ્રીલક્ષણં કારણમ્ । સા ચ સામગ્રી વસ્તુધર્મતયા કાચિત્ ક્વચિત્ સમર્થસ્વભાવા । તત્ર ચેતનેન કૃતા હસ્તપાદાદિપ્રહારેણ । અચેતનેન દણ્ડશસ્ત્રરોગાદિના । તત્રાપિ ચેતનાવદ્વયાપારો ઽસ્ત્યેવ । સાક્ષાત્ પારંપર્યકૃતસ્તુ વિશેષઃ । સ્વયમેવ યદૃચ્છયા વા લોષ્ટકુડ્યાદ્યભિઘાતજનિતા વા દેહિનાં શરીરિણાં નિયતા વ્યથા નિયમેન સમુત્પદ્યતે । નાન્યદિતો વ્યથાકારણમસ્તિ । સા ચૈવં દ્વિવિધકારણસામગ્રીપ્રસૂતાપિ ચેતને સવિજ્ઞાનકે કાયે દૃષ્ટા પ્રમાણપરિનિશ્ચિતા । અતસ્તદેવ તદુત્પત્તિસ્થાનં નાન્યત્ । અચેતને । વેદનાયોગાત્ । તતો યદ્ યસ્યોત્પત્તિસ્થાનં તત્ તત્રૈવ ભવતિ નાન્યત્ર, યથા પઙ્કે પઙ્કજં ન સ્થલે । અતઃ અસ્માન્યાયાત્ ક્ષમસ્વ સહસ્વ એનામનન્તરકથિતોભયરૂપાં વ્યથામ્ ॥
તદાનીમુભયોરપિ સાધારણદૂષણતયા ક્વચિદપિ કોપો ન યુક્ત ઇતિ કથયિતુમાહ-
મોહાદેકે ઽપરાધ્યન્તિ કુપ્યન્ત્યન્યે વિમોહિતાઃ ।
બ્રૂમઃ કમેષુ નિર્દોષં કં વા બ્રૂમો ઽપરાધિનમ્

આત્માત્મીયગ્રાહાભિનિવેશવિપર્યાસાદેકે કેચિદપરાધ્યન્તિ દણ્ડાદિના । સમાક્રોશાદિ વા વદન્તઃ સદોષમાત્માનં કુર્વન્તિ । અન્યે પુનસ્તદપરાધેન કુપ્યન્તિ । વિમોહિતા મોહાદેવ સ્વકૃતકર્મફલસંબન્ધમનનુસરન્તો ઽવિદ્યાવરણાત્, પ્રતિતાડનાક્રોશાદિકમારભન્તે । ઇત્થં બ્રૂમઃ- કમ્ એષુ ક્લેશરાક્ષસાવેશવશીકૃતેષુ નિર્દોષમ્, કં વા બ્રૂમો ઽપરાધિનમ્? ઉભયેષામપિ સાધારણદોષત્વાત્ ॥
( બ્ચ્પ્ 99 ) ઇદમપિ ચ આત્મગતમેવ ચિન્તયતા પ્રતિઘચિત્તં નિવર્તયિતવ્યમિત્યાહ-
કસ્માદેવં કૃતં પૂર્વં યેનૈવં બાધ્યસે પરૈઃ ।
સર્વે કર્મપરાયત્તાઃ કો ઽહમત્રાન્યથાકૃતૌ

કસ્માત્કારણાત્ કિમિત્યેવમ્ એતત્ફલં હેતુકર્મ કૃતમ્ । યેનેતિ લોકોક્તિરેષા યદિત્યસ્યાર્થે । યદેવમ્ । યદિ વા યેન કર્મસામર્થ્યેન હેતુના । આક્રોશબન્ધનતાડનાદિભિઃ બાધ્યસે પીડ્યસે પરૈરન્યૈઃ । નનુ યદિ નામ એવમ્, તથાપિ પ્રતીકારો યુક્ત ઇત્યાહ- સર્વ ઇત્યાદિ । સર્વે દુઃખહેતવઃ કર્મપ્રત્યયોપજનિતપ્રવૃત્તયઃ ઇતિ કો ઽહમત્ર અન્યથાકૃતૌ તત્ફલનિવર્તનાય? ન કશ્ચિત્ । ફલદાનોન્મુખસ્ય કર્મણઃ કેનચિન્નિવર્તયિતુમશક્યત્વાત્ ॥
ઇદં પુનરત્ર યુક્તરૂપમિત્યાહ-
એવં બુદ્ધ્વા તુ પુણ્યેષુ તથા યત્નં કરોમ્યહમ્ ।
યેન સર્વે ભવિષ્યન્તિ મૈત્રચિત્તાઃ પરસ્પરમ્

એતે સત્ત્વાઃ કર્મક્લેશપરાયત્તાઃ પરસ્પરમસમઞ્જસકર્મકારિણો નિવર્તયિતુમશક્યા ઇતિ । એવં બુદ્ધ્વા જ્ઞાત્વા પુનઃ પુણ્યેષુ કુશલેષુ કર્મસુ તથા યત્નં કરોમ્યહમ્, તેન પ્રકારેણ વીર્યં સમારભે, યેન તથાવિધં સામર્થ્યં પ્રતિલભ્ય સન્માર્ગે પ્રવર્તિતાઃ સન્તઃ સર્વે મૈત્રચિત્તા હિતસુખવિધાનતત્પરાઃ પરસ્પરમન્યોન્યં ભવિષ્યન્તિ ॥
દ્રોહચિત્તં વિનિવર્ત્ય પ્રિયવસ્તૂપઘાતકારિણિ લૌકિકોદાહરણેન દ્વેષં નિવર્તયેદિતિ શ્લોકદ્વયમુપદર્શયન્નાહ-
દહ્યમાને ગૃહે યદ્વદગ્નિર્ગત્વા ગૃહાન્તરમ્ ।
તૃણાદૌ યત્ર સજ્યેત તદાકૃષ્યાપનીયતે

એવં ચિત્તં યદાસઙ્ગાદહ્યતે દ્વેષવહ્નિના ।
તત્ક્ષણં તત્પરિત્યાજ્યં પુણ્યાત્મોદ્દાહશઙ્કયા

એકસ્મિન્ ગૃહે ઽગ્નિના દહ્યમાને યથા તસ્માદ્ ગૃહાદન્યદ્ ગૃહં ગૃહાન્તરં ગત્વા । અગ્નિર્યત્ર તૃણકાષ્ઠાદૌ સજ્જતે લગતિ, તદન્તર્ગતમન્યદપિ વસ્તુ મા ધાક્ષીદિતિ શઙ્કયા તદાકૃષ્યાપનીયતે, પૃથક્ કૃત્વા નિર્ધાર્યતે, ઇતિ દૃષ્ટક્રમં પ્રકૃતે ઽપિ યોજયન્નાહ । એવમુક્તોદાહરણન્યાયેન ચિત્તં મનો યસ્ય વસ્તુન આસઙ્ગાદાસક્તો દહ્યતે પરિતપ્યતે દ્વેષવહ્નિના પ્રતિઘાનલેન તદાસઙ્ગસ્થાનં વસ્તુ તત્ક્ષણં ન કાલાન્તરપલિમ્બેન પરિત્યાજ્યં તત્રાભિનિવેશઃ પરિહર્તવ્યઃ । કિં કારણમ્? પુણ્યસ્યાત્મા શરીરમ્ । પુણ્યસ્કન્ધ ઇતિ યાવત્ । તસ્ય ઉક્તક્રમેણ ઉદ્દાહઃ પરિક્ષયો મા ભૂત્ । અન્યથા ગૃહાન્તર્ગતપદાર્થવત્ પ્રદ્વેષવહ્નિઃ તમપિ દહેત્ ॥
અપિ ચ । લાભ એવાયં લબ્ધઃ, યન્મનુષ્યદુઃખૈર્નરકફલં કર્મ વિપચ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
મારણીયઃ કરં છિત્ત્વા મુક્તશ્ચેત્કિમભદ્રકમ્ ।
મનુષ્યદુઃખૈર્નરકાન્મુક્તશ્ચેત્કિમભદ્રકમ્

( બ્ચ્પ્ 100 ) યો હિ મારણમર્હતિ, સ યદિ હસ્તમાત્રં છિત્ત્વા મુચ્યતે, તદા ન કાચિત્ ક્ષતિરસ્ય । પ્રત્યુત લબ્ધલાભમાત્માનં મન્યતે અત્યલ્પમિદં મરણદુઃખાત્ કરચ્છેદનદુઃખમિતિ । તથા યો ઽપિ મનુષ્યદુઃખં તાડનબન્ધનતિરસ્કારાદિકૃતમનુભૂય નરકદુઃખાદ્વિમુક્તો ભવતિ, તસ્યાપિ ન કિંચિદપચીયતે । ન કિંચિદિદં દુઃખં નરકદુઃખાત્, સુખમેવ તત્ । તતો યદિ વિચક્ષણઃ સ્યાત્, તદા સૌમનસ્યમેવાત્ર યુક્તમસ્ય ॥
અથાપિ સ્યાત્- ન મયા સ્વલ્પમાત્રે ઽપિ દુઃખે ક્ષમા કર્તું શક્યત ઇતિ, અત્રાહ-
યદ્યેતન્માત્રમેવાદ્ય દુઃખં સોઢું ન પાર્યતે ।
તન્નારકવ્યથાહેતુઃ ક્રોધઃ કસ્માન્ન વાર્યતે

ખટચપેટલોષ્ટાદિપ્રહારકૃતમીષન્માત્રમપિ દુઃખમિદાનીં સોઢું મર્ષિતું ન પાર્યતે ન શક્યતે । તદત્ર ભવન્તં પૃચ્છામઃ- યદિ એવમેવ, તદયં નારકદુઃખસંવર્તનીયઃ ક્રોધઃ કોપઃ કસ્માત્કારણાન્ન વાર્યતે? અયમેવ હિ અતિતરાં નરકેષુ દુઃખદાયક ઇતિ દુઃખભીરૂણામેવ ક્રોધં નિવર્તયિતું યુક્તં સ્યાત્ ॥
કિં ચ । યદ્યપિ સોઢું ન શક્યતે, તથાપિ તદ્ધેતુકકર્મસંભવાદનિચ્છતો ઽપિ દુઃખમાપતિષ્યતિ ભવતઃ । ન ચ કિંચિત્ફલમુત્પત્સ્યતે । મર્ષણાત્ પુનસ્તસ્ય મહાર્થલાભો ભવિષ્યતીતિ વૃત્તદ્વયેન શિક્ષયિતુમાહ-
કોપાર્થમેવમેવાહં નરકેષુ સહસ્રશઃ ।
કારિતો ઽસ્મિ ન ચાત્માર્થઃ પરાર્થો વા કૃતો મયા

ન ચેદં તાદૃશં દુઃખં મહાર્થં ચ કરિષ્યતિ ।
જગદ્દુઃખહરે દુઃખે પ્રીતિરેવાત્ર યુજ્યતે

કોપનિમિત્તમેવ । એવમેવ નિષ્ફલમેવ । નરકેષુ સંજીવાદિષુ । સહસ્રશઃ અનેકવારમ્ । અહં કારિતઃ છેદનભેદનપાટનાદિકારણાભિઃ પીડિતઃ । એવં દુઃખમનુભવતાપિ મયા ન ચ નૈવ આત્માર્થઃ દૃષ્ટાદૃષ્ટફલસાધનઃ કૃતો નિષ્પાદિતઃ । પરસ્ય અન્યસ્ય વા અર્થઃ સુખવિધાનલક્ષણઃ । ઇતિ નિષ્પ્રયોજનમેવ નારકદુઃખસહસ્રશઃ પરિભવો જાતઃ । તદદ્યાપિ ન તથૈવ મમાસહિષ્ણુતા યુક્તેત્યાહ- ઇદં દુઃખં નૈવ તાદૃશં યાદૃશં નરકસમુદ્ભવમ્ । અથ ચ મહાર્થં સર્વસત્ત્વહિતસુખવિધાનભૂતં બુદ્ધત્વં સાધયિષ્યતિ । અતો જગતો દુઃખહરે ત્રિજગત્પર્યાપન્નસર્વસત્ત્વદુઃખપ્રશમનકરે દુઃખે પ્રીતિરેવાત્ર યુજ્યતે નારુચિરિતિ ભાવઃ ॥
પરગુણશ્રવણેર્ષ્યામલપ્રક્ષાલનાયાહ-
યદિ પ્રીતિસુખં પ્રાપ્તમન્યૈઃ સ્તુત્વા ગુણોર્જિતમ્ ।
મનસ્ત્વમપિ તં સ્તુત્વા કસ્માદેવં ન હૃષ્યસિ

ગુણાધિકં સ્તુત્વા યદિ પ્રીતિસુખં કૈશ્ચિત્ પ્રાપ્તમ્, તદા હે મનઃ ત્વમપિ તદ્ગુણસંવર્ણનેન કિમિતિ હર્ષસુખં નાનુભવસિ? કિમકાણ્ડમેવ તદીર્ષ્યાનલજ્વાલાયામાત્મસંતાનમિન્ધનીકરોષિ?
( બ્ચ્પ્ 101 ) નનુ સર્વસુખમાસઙ્ગાત્મતયા નિષિદ્ધમેવ સેવિતુમ્ । તતઃ અહં સર્વસુખવૈમુખ્યાદિદમપિ નોપાદદે । વક્ષ્યતિ હિ-
યત્ર યત્ર રતિં યાતિ મનઃ સુખવિમોહિતમ્ ।
તસ્માત્સહસ્રગુણિતં દુઃખં ભૂત્વોપતિષ્ઠતે ॥
ઇતિ ।
[બોધિ. 8.18]
આહ-
ઇદં ચ તે હૃષ્ટિસુખં નિરવદ્યં સુખોદયમ્ ।
ન વારિતં ચ ગુણિભિઃ પરાવર્જનમુત્તમમ્

ન હિ સર્વં હૃષ્ટિસુખમપાકૃતમ્, અપિ તુ યત્ સાવદ્યમકુશલહેતુઃ । ઇદં ચ પરગુણાશ્રયં હૃષ્ટિસુખં નિરવદ્યં તવ, ન ચ અકુશલહેતુઃ । અતઃ સુખોદયં સુખસ્યોદયો ઽસ્માદિતિ કૃત્વા । અત એવ ન વારિતં ચ ગુણિભિર્ભગવચ્છાસનવિધિજ્ઞૈઃ । અયમપરો ઽસ્ય ગુણઃ, યત્ પરાવર્જનમુત્તમં પરગુણેષુ પ્રીત્યા । ગુણેષુ એવમયં મત્સરીતિ મન્યમાના અન્યે ઽપિ સત્ત્વા આવર્જિતા ભવન્તિ, અતો યુક્તમેવાત્ર પ્રીતિસુખમુપાદાતુમ્ ॥
સ્યાદેતત્- ન પરગુણેષુ અક્ષમા કાચિન્મમ । કિં તર્હિ તાવત્તસ્યૈવ સુખમેતદિતિ મયા સોઢુમશક્યમિતિ । અત્રાહ-
તસ્યૈવ સુખમિત્યેવં તવેદં યદિ ન પ્રિયમ્ ।
ભૃતિદાનાદિવિરતેર્દૃષ્ટાદૃષ્ટં હતં ભવેત્

તસ્યૈવ સ્તુતિકર્તુઃ સુખમિતિ એવમનેનાભિપ્રાયેણ ભવતો યદિ ઇદં પરગુણસ્તુતિપ્રતિસમુદ્ભવં સુખં ન પ્રિયમ્, તદા અતિસંકટે પતિતો ઽસિ । કથમ્? ભૃતિદાનાદિવિરતેઃ । યદપિ ચ ભવતઃ સ્વાત્મસુખનિમિત્તં સ્વભૃત્યાદિષુ ભૃતિદાનં કર્મમૂલ્યદાનમ્, તથા ઉપકારકારિણિ પ્રત્યુપકારકરણમ્ । ઇત્યાદેર્વિરતેર્વૈમુખ્યાત્, તદપિ ન કર્તવ્યમેવ સ્યાત્ પરસુખવિદ્વેષિણા । યતસ્તેનાપિ તસ્ય સુખમેવ સંપત્સ્યતે । તતો દૃષ્ટમૈહિકં ફલમ્, અદૃષ્ટં પારલૌકિકમ્ । ઉભયમપિ હતં ભવેત્ પરસુખસંપદમર્ષિણા ॥
કિં ચ । મિથ્યોત્તરમેવેદં ભવત ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
સ્વગુણે કીર્ત્યમાને ચ પરસૌખ્યમપીચ્છસિ ।
કીર્ત્યમાને પરગુણે સ્વસૌખ્યમપિ નેચ્છસિ

યદિ કશ્ચિદ્ભવતો ગુણમુદીરયતિ, તદા તસ્ય પરસ્યાનિષ્ટમપિ સૌખ્યમિચ્છસિ । અથ પરગુણાનનુવર્ણયતિ, તદા પુનરીર્ષ્યાશલ્યવિતુદ્યમાનમાનસઃ । સ્વસૌખ્યમપિ નેચ્છસિ । આસ્તાં તાવત્ પરસૌખ્યમિત્યપિશબ્દઃ । તસ્માત્ પરસુખસંપદીર્ષ્યૈવ ભવતઃ, ન સ્તાવકસુખાસહિષ્ણુતા ॥
યદુક્તમ્-
તસ્યૈવ સુખમિત્યેવં તવેદં યદિ ન પ્રિયમ્ ।
ઇતિ ।
[બોધિ. 6.78]
( બ્ચ્પ્ 102 ) તત્ર વિશેષેણ દૂષણમાહ-
બોધિચિત્તં સમુત્પાદ્ય સર્વસત્ત્વસુખેચ્છયા ।
સ્વયં લબ્ધસુખેષ્વદ્ય કસ્માત્સત્ત્વેષુ કુપ્યસિ

ઇદમતિગર્હિતમેવ વિશેષેણ સમુત્પાદિતબોધિચિત્તસ્ય, યત્ પરસુખસંપદસહિષ્ણુતા નામ । યતઃ સર્વસત્ત્વાઃ ત્રિઅધાતુકાન્તશ્ચરાઃ સમસ્તસુખસંપત્તિસંતર્પિતા બુદ્ધત્વમધિગમ્ય મયા કર્તવ્યાઃ ઇતિ મનસિકારેણ બોધિચિત્તમુત્પાદ્યતે । તદુત્પાદ્ય કસ્માત્ સત્ત્વેષુ કુપ્યતે? અદ્ય ઇદાનીમ્ । કિંભૂતેષુ પ્રસાદસ્થાનેષુ? સ્વચિત્તમભિપ્રસાદ્ય સ્વયમાત્મનૈવ પ્રાપ્તસુખેષુ । ઇતિ અકરણીયમેવ તત્ પરસુખવૈમુખ્યચિત્તં બોધિસત્ત્વસ્યેતિ ભાવઃ ॥
યઃ પુનરુત્પાદિતબોધિચિત્તો ઽપિ પરસ્ય લાભસત્કારસંપત્તિમભિસમીક્ષ્ય તદીર્ષ્યાકષાયિતહૃદયઃ તેનૈવ શોકેન દહ્યતે, તસ્ય પરિભાષણાર્થમાહ-
ત્રૈલોક્યપૂજ્યં બુદ્ધત્વં સત્ત્વાનાં કિલ વાઞ્છસિ ।
સત્કારમિત્વરં દૃષ્ટ્વા તેષાં કિં પરિદહ્યસે

અથવા સ્યાદેતત્- ન ખલુ મયા તત્સુખમેવ ન મૃષ્યતે, કિં તર્હિ તદુદ્ભાવિતાન્યગુણશ્રવણાભિપ્રસન્નમાનસૈઃ તેષામુપનામિતં લાભસત્કારમિત્યત્રાહ- ત્રૈલોક્યેત્યાદિ । ત્રયો લોકાએવ કામરૂપારૂપ્યધાતુલક્ષણાઃ લોકપ્રસિદ્ધયા વા સ્વર્ગાદિસ્વભાવાઃ ત્રૈલોક્યમ્, તત્સમુદાયો વા । તસ્ય પૂજામર્હતીતિ પૂજ્યમભ્યર્ચનીયમ્ । અનેન સર્વાતિશાયિત્વં પ્રતિપાદિતમ્ । તથાભૂતં બુદ્ધત્વં સત્ત્વાનાં કિલ વાઞ્છસિ । કિલેત્યનેન વિપર્યયં દૃષ્ટ્વા અરુચિં પ્રકાશયતિ । સત્કાર મિત્યુપલક્ષણમ્ । લાભમપિ । શેષં સુબોધમ્ ॥
લાભમભિસંધાયાહ-
પુષ્ણાતિ યસ્ત્વયા પોષ્યં તુભ્યમેવ દદાતિ સઃ ।
કુટુમ્બજીવિનં લબ્ધ્વા ન હૃષ્યસિ પ્રકુપ્યસિ

ત્વયા પોષણીયં પ્રિયપુત્રકાદિકં ત્વદીયં યઃ પુષ્ણાતિ, સ તુભ્યમેવ દદાતિ । તવૈવ તેનોપચયઃ કૃતો ભવેત્ । અતઃ ત્વત્કુટુમ્બજીવિનં ત્વદીયં કુટુમ્બં જીવયતિ યઃ, તં તથાવિધં પુરુષં લબ્ધ્વા પ્રાપ્ય પ્રહૃષ્યસિ ન? કાક્વા પૃચ્છતિ- પ્રકુપ્યસિ, ન પ્રહૃષ્યસે ચેત્યર્થઃ । તથા પ્રકૃતે ઽપિ યેન સર્વસત્ત્વા આત્મીયત્વેન ગૃહીતાઃ, તસ્ય તત્સુખૈઃ સુખમેવોચિતમિતિ ॥
સ્યાદેતત્- બુદ્ધત્વમેવ ત્વયા તેષાં પ્રતિજ્ઞાતમ્, ન તુ પુનરન્યસુખમિત્યાશઙ્કયાહ-
સ કિં નેચ્છસિ સત્ત્વાનાં યસ્તેષાં બોધિમિચ્છતિ ।
નનુ એતદપિ ન સમ્યક્ । યસ્માત્-
જગદદ્ય નિમન્ત્રિતં મયા સુગતત્વેન સુખેન ચાન્તરા ॥
[બોધિ. 3.33]
( બ્ચ્પ્ 103 ) ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ । ભવતુ નામ એવમ્, તથાપિ યઃ સમુત્પાદિતબોધિચિત્તઃ તેષાં સત્ત્વાનાં બોધિં બુદ્ધત્વમિચ્છતિ, સ કિમન્યલૌકિકલોકોત્તરમર્થજાતં નેચ્છતિ? અથ નૈવમિષ્યતે, તદા બોધિચિત્તમપિ હીયતે ઇત્યાહ-
બોધિચિત્તં કુતસ્તસ્ય યો ઽન્યસંપદિ કુપ્યતિ

બોધિચિત્તં કુતસ્તસ્ય? મિથ્યૈવ બોધિચિત્તપ્રતિજ્ઞસ્ય । કસ્ય? યો ઽન્યસંપદિ કુપ્યતિ । ઇતરવિભૂતૌ લાભસત્કારપ્રસૂતાયામ્, ઇતિ મર્મચોદના બોધિસત્ત્વસ્ય કુશલકર્મનિવૃત્તિહેતુઃ ॥
અપિ ચ । અપરસ્ય લાભસત્કારસંપદભાવે ઽપિ ન ભવતસ્તદ્ભાવસંભવઃ । તત્કિમકારણમેવ તદ્વિદ્વેષિણા આત્મઘાતાય યત્નઃ ક્રિયતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
યદિ તેન ન તલ્લબ્ધં સ્થિતં દાનપતેર્ગૃહે ।
સર્વથાપિ ન તત્તે ઽસ્તિ દત્તાદત્તેન તેન કિમ્

યદિ નામ તેન તવ અક્ષમાવિષયેણ સત્ત્વેન તદ્દીયમાનં વસ્તુ ન લબ્ધમ્, તથાપિ સ્થિતં દાનપતેર્ગૃહે । ભવતસ્તુ કિં તસ્માજ્જાતમ્? સર્વથાપિ તેન લબ્ધેન ગૃહાવસ્થિતેન વા ન તદ્વસ્તુ તવાસ્તિ । ઇતિ દત્તાદત્તેન તે કિમ્? ન કિંચિત્ પ્રયોજનં ભવતઃ । અતસ્તત્ર ઉપેક્ષૈવ યુક્તા વિદુષઃ ॥
કિં ચ । ઇદમપિ તાવત્ પરિભાવ્યતામિત્યુપદર્શયન્નાહ-
કિં વારયતુ પુણ્યાનિ પ્રસન્નાન્ સ્વગુણાનથ ।
લભમાનો ન ગૃહ્ણાતુ વદ કેન ન કુપ્યસિ

યો ઽસૌ અતિપ્રસન્નૈર્દાયકદાનપતિઓભિર્લાભસત્કારૈઃ પૂજ્યતે, સ કિં વારયતુ પુણ્યાનિ પૂર્વજન્મકૃતાનિ વિપાકોન્મુખાનિ, યદ્વશાત્તસ્ય લાભસત્કારાઃ । ઉત પ્રસન્નાન્ દાયકદાનપતીન્ વારયતુ, અથ સ્વગુણાન્ વારયતુ, યાનાશ્રિત્ય એષાં પ્રસાદો જાતઃ । મા પ્રસાદમપ્યેષાં જનયિષ્યથેતિ । અથવા । લભમાનો ઽપિ તેભ્યો ન સ્વીકરોતુ । બ્રૂહિ કેન પ્રકારેણ અત્ર ન ભવતો ઽપરિતોષઃ સ્યાત્ । તત્ર પુણ્યાદીનાં વારયિતુમશક્યત્વાત્ લભ્યમાનાગ્રહણે ઽપિ સર્વથાપિ ન તત્તે ઽસ્તીત્યાદિના બાધકસ્યોક્તત્વાદિતિ ન કિંચિત્ પરિતોષકારણમસ્તિ ॥
અથાપિ સ્યાત્- પરસ્યૈવ લાભસત્કારસંપત્તિરસ્તિ, ન મમ । અથ મમ નાસ્તિ, તદા પરસ્યાપિ મા ભૂત્, ઇત્યેતન્મમાસંતુષ્ટિનિબન્ધનમિત્યાશઙ્કયાહ-
ન કેવલં ત્વમાત્માનં કૃતપાપં ન શોચસિ ।
કૃતપુણ્યૈઃ સહ સ્પર્ધામપરૈઃ કર્તુમિચ્છસિ

સુબોધમ્ । "યત્ કિંચિદ્દુઃખં તત્સર્વં પાપસમુદ્ભૂતમ્ । અભિલાષવિઘાતો ઽપિ દુઃખમ્ । યદપિ પર્યેષમાણો ન લભતે, તદપિ દુઃખમ્" ઇતિ વચનાત્ ॥ યદ્વક્ષ્યતિ-
અભિલાષવિઘાતાશ્ચ જાયન્તે પાપકારિણામ્ ।
ઇતિ ।
[બોધિ . 7.41]
( બ્ચ્પ્ 104 ) યત્ કિંચિત્ સુખં તત્ સર્વં પુણ્યપ્રસૂતમ્ । ઇતિ સુખાભિલાષિણા શુભે કર્મણિ ઉદ્યોગઃ કરણીયઃ । યદ્વક્ષ્યતિ-
પુણ્યકારિસુખેચ્છા તુ............ ઇત્યાદિ ।
[બોધિ. 7.42-43]
ઇતિ કથં કૃતપુણ્યૈઃ સહ સ્પર્ધા યુજ્યતે? સુકૃતક્રિયાયામેવ તત્સુખાભિલાષિણાં સ્પર્ધા યુક્તેત્યર્થઃ ॥
અપિ ચ । ઇદમપિ પ્રષ્ટવ્યો ઽસિ-
જાતં ચેદપ્રિયં શત્રોસ્ત્વત્તુષ્ટયા કિં પુનર્ભવેત્ ।
તવ શત્રોર્દ્વેષવિષયસ્ય ત્વદભિલાષમાત્રેણ અપ્રિયમનિષ્ટં જાતમુત્પન્નં ચેદ્ યદિ, એતાવતા ભવતઃ કિં પુનર્ભવેત્? ભવતુ તાવત્ તસ્યાનિષ્ટમ્, અન્યસ્ય તુ ભવતુ, મા વા । મમ કિંચિદેવ તાવન્માત્રેણ પ્રયોજનમિતિ પરાભિપ્રાયમાશઙ્કયાહ-
ત્વદાશંસનમાત્રેણ ન ચાહેતુર્ભવિષ્યતિ

તવાશંસનમ્ ઇચ્છા । અભિલાષ ઇતિ યાવત્ । તાવન્માત્રેણ ન ચાહેતુઃ, ન વિદ્યતે હેતુરસ્ય, ઇત્યહેતુરર્થો ભવિષ્યતિ ॥
અપ્રિયસ્ય ભવતુ નામ એવમિત્યભ્યુપગમ્યોચ્યતે-
અથ ત્વદિચ્છયા સિદ્ધં તદ્દુઃખે કિં સુખં તવ ।
યદિ નામ તવેચ્છયા સિદ્ધં નિષ્પન્નમપ્રિયં શત્રોઃ, તથાપિ તસ્ય દુઃખે સમુત્પન્ને કિં સુખં તવ? ન કિંચિત્ । નિષ્પ્રયોજનમિદમભિપ્રેતમિતિ યાવત્ । નનુ ઇદમેવ પ્રયોજનં યત્ તદ્દુઃખે મમ સંતુષ્ટિરિત્યત આહ-
અથાપ્યર્થો ભવેદેવમનર્થઃ કો ન્વતઃ પરઃ

એવમપિ પરદુઃખપરિતોષે યદિ અર્થઃ પ્રયોજનં ભવેત્, તદા અતઃ પરઃ અનર્થઃ કો નુ? નુરિત્યતિશયે । અયમેવાનર્થો મહાનિત્યર્થઃ ॥
કથં પુનરયમનર્થ ઇત્યાહ-
એતદ્ધિ બડિશં ઘોરં ક્લેશબાડિશિકાર્પિતમ્ ।
યતો નરકપાલાસ્ત્વાં ક્રીત્વા પક્ષ્યન્તિ કુમ્ભિષુ

યસ્માદેતદિદમેવંવિધં પરાનર્થચિત્તં બડિશં ઘોરં મહાભયંકરમ્ । કિંભૂતમ્? ક્લેશબાડિશિકાર્પિતમ્ । ક્લેશા એવ બડિશેન ચરન્તીતિ બાડિશિકાઃ તૈરર્પિતમાદત્તમ્ । યતઃ ક્લેશબાડિશિકાત્ । બાડિશિકાદિવ મત્સ્યમ્ । નરકપાલા યમપુરુષાઃ ત્વાં ક્રીત્વા પક્ષ્યન્તિ પક્ષ્યન્તે । ક્વચિન્નીત્વેતિ પાઠઃ । કુમ્ભિષુ નરકવિશેષેષુ । તસ્માદત્રાભિલાષં મા કાર્ષીરિતિ ભાવઃ ॥
( બ્ચ્પ્ 105 ) યદપિ સ્તુત્યાદિવિઘાતે દુઃખમુત્પદ્યતે, તદપિ અવિવેચયત એવેત્યુપદેશયન્નાહ-
સ્તુતિર્યશો ઽથ સત્કારો ન પુણ્યાય ન ચાયુષે ।
ન બલાર્થં ન ચારોગ્યે ન ચ કાયસુખાય મે

એતાવાંશ્ચ ભવેત્સ્વાર્થો ધીમતઃ સ્વાર્થવેદિનઃ ।
પઞ્ચપ્રકાર એવાર્થઃ પુરુષાર્થત્વેનાભિમતો વિદુષામ્ । તદ્યથા- પુણ્યમ્, આયુર્વૃદ્ધિઃ, બલવૃદ્ધિઃ, આરોગ્યલાભઃ, કાયસુખં ચેતિ । ન ચૈતેષુ ક્વચિદુપયુજ્યન્તે સ્તુત્યાદયઃ । ઇયાનેવ હિ સ્વાર્થો ભવતો ભવેત્ પ્રજ્ઞાવતઃ સ્વાર્થવેદિનઃ । અન્યસ્ય પુનરન્યથાપિ ભવેત્, ઇતિ આત્મનિ પરામૃશતિ । જાનન્તુ યદ્યપિ સ્વાર્થમ્, તથાપિ સ્વાર્થવેદિનઃ અનુપાયત્વાત્ પૃથગુપદર્શિતઃ । ધીમત ઇત્યનેન તદસઙ્ગતયા તદપિ કથિતમ્ ॥
નનુ માનસમપિ સુખમસ્તિ, તેન અવધારણમયુક્તમિત્યત્રાહ-
મદ્યદ્યૂતાદિ સેવ્યં સ્યાન્માનસં સુખમિચ્છતા

માનસં સુખં સૌમનસ્યમ્ । તદિચ્છતા મદ્યં દ્યૂતં ગણિકા પારદારિકં સેવનીયં સ્યાત્ । યત્પુનઃ સદ્ધર્મશ્રવણાત્ સૌમનસ્યમ્, તત્ પુણ્યગ્રહણેન સંગૃહીતમિત્યદોષઃ । તસ્માત્ સૌમનસ્ય હેતુર્ભવતો ઽપિ સ્તુત્યાદયો બાલજનાનન્દકારિણો ઽનુપાદેયા એવ ॥
ઇત્થમપિ બાલજનોલ્લાપકારિણઃ સ્તુત્યાદય ઇત્યાહ-
યશોર્થં હારયન્ત્યર્થમાત્માનં મારયન્ત્યપિ ।
કેચિન્મોહપુરુષાઃ તાદૃશગુણાત્ સ્વયમતિસુદૂરે વર્તમાના અપિ શક્રાદિગુણૈઃ સ્તૂયમાના બન્દિજનૈરન્યૈશ્ચ પ્રોત્ફુલ્લનયનવદના યશોર્થિનો હસ્ત્યશ્વાદિધનં તૃણવત્ તેભ્યઃ પ્રયચ્છન્તિ । તથા તૈરેવ ગુણૈઃ સંભાવિતાત્મનામપિ શક્રવત્ શત્રુવિજયસમુદ્ભૂતં યશો મમ જગતિ વિપુલતાં ગમિષ્યતિ, ઇત્યભિનિવેશાદ્દુઃસહસંગ્રામારોહણાન્મારયન્તિ ।
ન ચાત્ર પરમાર્થતઃ કિંચિત્ પ્રયોજનમ્, અન્યત્ર મિથ્યાવિકલ્પાદિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
કિમક્ષરાણિ ભક્ષ્યાણિ મૃતે કસ્ય ચ તત્સુખમ્

સ્તુત્યાદ્યભિધાયકાનિ અક્ષરાણિ વર્ણાઃ કિં ભક્ષ્યાણિ ચર્વિતવ્યાનિ? યશોર્થં મૃતે સતિ કસ્ય ચ તત્ સુખં યશઃશ્રવણસમુત્થમ્?
તસ્માદ્બાલક્રીડાસમાનમેતદિત્યુપદર્શયન્નાહ-
યથા પાંશુગૃહે ભિન્ને રોદિત્યાર્તરવં શિશુઃ ।
યથા કશ્ચિદ્ બાલો ધૂલિમયગૃહેણ પરમપરિતોષેણ પરિક્રીડમાનઃ કેનચિત્ તસ્મિન્ ભગ્ને મહદ્દુઃખેન પરિગૃહીતઃ પરમાર્તિપીડિત ઇવ મદ્ગૃહં ભગ્નમિતિ કરુણસ્વરં ક્રન્દતિ, સૈવોપમા અત્રાપિ ઇત્યાહ-
તથા સ્તુતિયશોહાનૌ સ્વચિત્તં પ્રતિભાતિ મે

તથૈવ સ્તુતિયશોહાનૌ વિઘાતે સ્વચિત્તં દુઃખમાવિશત્ પ્રતિભાસતે વિચારયતો મમ । અત્રાપિ ન વસ્તુસતા કેનચિદ્ વિપ્રલમ્ભ ઇતિ પરામર્ષ્ટવ્યમ્ ॥
( બ્ચ્પ્ 106 ) પુનરન્યથા વિચારેણ બાલધર્મ એવાયમિતિ ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ પરામૃશયન્નાહ-
શબ્દસ્તાવદચિત્તત્વાત્ સ માં સ્તૌતીત્યસંભવઃ ।
શબ્દો વર્ણાત્મકો બાહ્યાર્થતયા અચિત્તઃ અચેતનઃ । તસ્ય ભાવઃ તસ્માત્ । સ શબ્દો માં સ્તૌતિ મદીયં વર્ણમુદીરયતિ । અસંભવઃ ન સંભવત્યેતત્ । તત્ કથં સૌમનસ્યં જાયતે ઇત્યાહ-
પરઃ કિલ મયિ પ્રીત ઇત્યેતત્પ્રીતિકારણમ્

અન્યઃ પુરુષશ્ચેતનાત્મકઃ । કિલેતિ નિરર્થકમેતદપીત્યરુચિપ્રતિપાદકમ્ । મયિ પ્રીતઃ અભિપ્રસન્નઃ ઇત્યેતદભિસંધાનં પ્રીતિકારણમ્ ।
તત્રાપ્યેવમસંબન્ધાત્કેવલં શિશુચેષ્ટિતમ્ ।
[બોધિ. 6.97]
ઇતિ સંબન્ધઃ ॥
અસંબન્ધમેવ કલ્પયન્નાહ-
અન્યત્ર મયિ વા પ્રીત્યા કિં હિ મે પરકીયયા ।
તસ્યૈવ તત્પ્રીતિસુખં ભાગો નાલ્પો ઽપિ મે તતઃ

યસ્માદન્યસ્મિન્ મયિ વા પ્રીત્યા પરસંતાનવર્તિન્યા કિમાયાતં મમ? ન કિંચિત્ । કુતઃ? તસ્યૈવ તતો ય એવ પ્રીતઃ સ્તુતિકર્તા, તત્ પ્રીતિસુખં નાન્યસ્ય । અતો ભાગો નાલ્પો ઽપિ ઈષદપિ મમ તતઃ પરસંતાનવર્તિનઃ પ્રીતિસુખાત્ ॥
સ્યાદેતત્- પરસુખેનૈવ સુખિત્વં બોધિસત્ત્વાનામ્ । તત્ કિમિતિ તતો ભાગો નાસ્તીતિ? અત્રાહ-
તત્સુખેન સુખિત્વં ચેત્સર્વત્રૈવ મમાસ્તુ તત્ ।
કસ્માદન્યપ્રસાદેન સુખિતેષુ ન મે સુખમ્

યદિ પરસુખેન સુખિત્વમ્ । તદા તસ્મિન્નન્યત્ર પ્રસાદેન સુખિતે ઽપિ મમાસ્તુ તત્સુખિત્વમ્ । કિમાત્મન્યભિપ્રસાદેન પ્રીતે પરસ્મિન્ પ્રીતિઃ? ન ત્વન્યસ્મિન્ પ્રસાદેન સુખિતેષુ મમ સુખમ્ ॥
તસ્માદ્વચનમાત્રમેવૈતત્, ન પરમાર્થ ઇતિ દર્શયિતુમાહ-
તસ્માદહં સ્તુતો ઽસ્મીતિ પ્રીતિરાત્મનિ જાયતે ।
તત્રાપ્યેવમસંબન્ધાત્ કેવલં શિશુચેષ્ટિતમ્

તદન્યનિમિત્તાભાવાત્ અહં સ્તુત ઇત્યેવં વિકલ્પનાત્ પ્રીતિરાત્મબ્નિ જાયતે, ન પુનઃ પરસુખેન સુખિત્વાત્ । તત્રાપિ ન કેવલમન્યપ્રસાદેન સુખિતે સતિ । આત્મન્યપિ એવમુક્તક્રમેણ અસંબન્ધાદપ્રત્યાસત્તેઃ કારણાત્ કેવલં બાલવિલસિતમેતત્ ॥
( બ્ચ્પ્ 107 ) અપિ ચ । સ્તુત્યાદયો મમ અપચયમેવ દધતીત્યુપદર્શયન્નાહ-
સ્તુત્યાદયશ્ચ મે ક્ષેમં સંવેગં નાશયન્ત્યમી ।
ગુણવત્સુ ચ માત્સર્યં સંપત્કોપં ચ કુર્વતે

અમી સ્તુત્યાદયઃ મમ ક્ષેમં કલ્યાણમ્ । અથ ક્ષેમં કુશલપક્ષપરિપાલનમ્ । તથા સંવેગં સંસારદુઃખનિર્વેદનમ્ । નાશયન્તિ ઘ્નન્તિ । ન તાવન્માત્રમેવ, કિં તુ ગુણવત્સુ ચ માત્સર્યમ્ । આત્મનિ ગુણાધિકમાનેન પરગુણપ્રચ્છાદનાત્ । તદ્ગુણાસહનતયા વા સંપદિ લાભસત્કારાદિસ્વભાવાયાં કોપં ચ અમર્ષં કુર્વતે તેષ્વેવ । અહમેવ ગુણાધિકઃ, મમૈવ સર્વા સંપત્તિરુચિતા નાન્યેષામિતિ મત્વા ॥
યત એતે દોષાઃ સ્તુત્યાદિષુ સંભવિનઃ,
તસ્માત્સ્તુત્યાદિઘાતાય મમ યે પ્રત્યુપસ્થિતાઃ ।
અપાયપાતરક્ષાર્થં પ્રવૃત્તા નનુ તે મમ

તસ્માત્ કારણાત્ । સ્તુત્યાદિઘાતાય વિરોધાય યે સત્ત્વા મમ પ્રત્યુપસ્થિતા ઉદ્યતાઃ । અપાયપાતો નરકાદિપતનમ્ । તતો રક્ષાર્થં ત્રાણાર્થં રક્ષણનિમિત્તં પ્રવૃત્તા ઉદ્યુક્તા નનુ તે મમ । અતઃ કલ્યાણમિત્રાણિ તે, નાપકારિણ ઇતિ ॥
લાભાદિવિરોધિનિ સર્વથા પ્રતિઘચિત્તમયુક્તં મમ ઇત્યુપદર્શયિતુમાહ-
મુક્ત્યર્થિનશ્ચાયુક્તં મે લાભસત્કારબન્ધનમ્ ।
યે મોચયન્તિ માં બન્ધાદ્વેષસ્તેષુ કથં મમ

વિમુક્તિકામસ્ય લાભસત્કારૌ બન્ધનમિવ, સઙ્ગસ્થાનત્વાત્, અયુક્તં નોચિતં મુમુક્ષોર્બન્ધનમ્ । કલ્યાણમિત્રકૃત્યકારિણઃ શત્રુત્વેનાભિમતા વિમોચયન્તિ વિયોજયન્તિ માં બન્ધાત્ સંસારદુઃખલક્ષણાત્ લાભાદિસ્વભાવાદ્વા । દ્વેષસ્તેષુ પરમોપકારિષુ પ્રીતિસ્થાનેષુ કથં મમ? ન યુક્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥
કથં ન યુક્તમિત્યાહ-
દુઃખં પ્રવેષ્ટુકામસ્ય યે કપાટત્વમાગતાઃ ।
બુદ્ધાધિષ્ઠાનત ઇવ દ્વેષસ્તેષુ કથં મમ

લાભસત્કારાભિષ્વઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ સંસારદુઃખૈર્વિમોક્તુકામસ્ય યે સત્પુરુષવિશેષાઃ કપાટત્વમપદ્વારત્વમાગતાઃ । કુતઃ? બુદ્ધાનામધિષ્ઠાનતો ઽનુભાવાદિવ । દ્વેષસ્તેષુ કથં મમ?
કુશલાપઘાતકારિણ્યપિ દ્વેષં નિવારયન્નાહ-
પુણ્યવિઘ્નઃ કૃતો ઽનેનેત્યત્ર કોપો ન યુજ્યતે ।
ક્ષાન્ત્યા સમં તપો નાસ્તિ નન્વેતત્તદુપસ્થિતમ્

( બ્ચ્પ્ 108 ) કુશલવિઘાતઃ કૃતો ઽનેન ઇત્યેવં મનસિ નિધાય અત્ર પુણ્યવિઘાતકારિણિ દ્વેષો ન યુજ્યતે । કસ્માત્? યતઃ ક્ષાન્ત્યા તિતિક્ષયા સમં તુલ્યં તપઃ સુકૃતં નાસ્તિ સર્વશુભકર્મહેતુત્વાત્ । "ન ચ ક્ષાન્તિસમં તપઃ" (બોધિ. 6.2) ઇતિ વચનાત્ । નનુ તદેવેદમયત્નત એવ ઉપસ્થિતમુપનતમ્ । પુણ્યવિઘ્નકારિચ્છલેન પુણ્યહેતુસંનિધેઃ ॥
તત્ર પ્રદ્વેષે તુ આત્મનૈવ પુણ્યવિઘાતઃ કૃતો ભવેદિત્યાહ-
અથાહમાત્મદોષેણ ન કરોમિ ક્ષમામિહ ।
મયૈવાત્ર કૃતો વિઘ્નઃ પુણ્યહેતાવુપસ્થિતે

અથ યદિ આત્મન એવ દોષેણ અસહિષ્ણુતાત્મકેન ન કરોમિ ક્ષમાં ક્ષાન્તિમિહ વિઘ્નકારિણિ, તદા મયૈવ ન પુનરન્યેન અત્ર પુણ્યે કૃતો વિઘ્નઃ । કુતઃ? પુણ્યહેતૌ પુણ્યવિઘાતકારિત્વેનાભિમતે ઉપસ્થિતે સંનિહિતીભૂતે । અત્રેત્યસ્મિન્ પુણ્યહેતાવિતિ વા સંભાવ્યતે ॥
યદિ પુણ્યવિઘાતકારી, કથમસૌ પુણ્યહેતુઃ? યાવત્ સ એવ વિઘ્ન ઇત્યાહ-
યો હિ યેન વિના નાસ્તિ યસ્મિંશ્ચ સતિ વિદ્યતે ।
સ એવ કારણં તસ્ય સ કથં વિઘ્ન ઉચ્યતે

યો ભાવઃ કાર્યાભિમતઃ યેન કારણાભિમતેન વિના નાસ્તિ, તદ્વયતિરેકે ન ભવતિ, સ એવ યદ્ભાવેન ભવતિ, નાન્યઃ કારણં જનકઃ તસ્ય કાર્યાભિમતસ્ય, તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત્ । એવં પ્રકૃતે ઽપિ સ જનક એવ કથં તસ્ય જન્યસ્ય વિઘ્ન ઉચ્યતે વિઘાતહેતુરભિધીયતે? તથાવિધે ઽપિ તથા વ્યવહારં કુર્વતો નાસ્તિ વિપ્રતિપત્તિઃ ॥
ઉક્તમેવાર્થં દૃષ્ટાન્તોપદર્શનેન વ્યક્તં કુર્વન્નાહ-
ન હિ કાલોપપન્નેન દાનવિઘ્નઃ કૃતો ઽર્થિના ।
ન ચ પ્રવ્રાજકે પ્રાપ્તે પ્રવ્રજ્યાવિઘ્ન ઉચ્યતે

ન યસ્માત્ કસ્યચિદ્દાનપતેર્દિત્સાકાલે એવ સંપ્રાપ્તેનાર્થિના યાચનકેન દાનવિઘ્નઃ કૃતઃ ઇત્યુચ્યતે, યતઃ સ કારણમેવ દાનસ્ય । તથા કસ્યચિત્ પ્રવ્રજિતુકામસ્ય પ્રવ્રાજકસમવધાનં પ્રવ્રજ્યા સંવરાદિગ્રહણસ્વભાવા, ન ચ તસ્યા વિઘ્ન ઉચ્યતે, અપિ તુ કારણમેવ સ તસ્યાઃ । તમન્તરેણ તસ્યા અસંભવાત્ । એવં પ્રકૃતે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અપિ ચ । ક્ષાન્તિહેતુરતિદુર્લભ ઇતિ તત્સમાગમે પ્રીતિરેવ યુજ્યતે ઇત્યુપદર્શયન્નાહ-
સુલભા યાચકા લોકે દુર્લભાસ્ત્વપકારિણઃ ।
અતિપ્રચુરપ્રાપ્તિકા યાચનકા લોકે સર્વત્ર સર્વેષાં દીયમાનગ્રહણાવૈમુખ્યાત્, ન તુ પુનરપકારિણઃ । અતસ્તે દુર્લભાઃ શતસહસ્રેષુ, યદિ કથંચિત્ કશ્ચિત્ સ્યાદ્વા ન વેતિ । કુતઃ પુનરેતદેવમિત્યાહ-
યતો મે ઽનપરાધસ્ય ન કશ્ચિદપરાધ્યતિ

( બ્ચ્પ્ 109 ) યસ્માદનપરાધસ્ય નિવૃત્તપરાપકારસ્ય મમ નિર્નિમિત્તં ન કશ્ચિદેકો ઽપિ અપરાધ્યતિ, નાપકરોતિ । કર્મણિ ષષ્ઠી ॥
એવમતિદુર્લભતયા પરમોપકારિત્વાચ્ચ અભિનન્દનીય એવ અપકારીત્યાહ-
અશ્રમોપાર્જિતસ્તસ્માદ્ગૃહે નિધિરિવોત્થિતઃ ।
બોધિચર્યાસહાયત્વાત્ સ્પૃહણીયો રિપુર્મમ

યસ્માત્ કથંચિત્ પ્રાપ્યન્તે અપકારિણઃ, તસ્માદ્ ગૃહે પ્રાદુર્ભૂતો નિધિરિવ શ્રમમન્તરેણૈવાધિગતો રિપુરભિલષણીય એવ મયા સ્યાત્, બોધિચર્યાયાં બુદ્ધત્વસંભારોપાર્જને સહકારિત્વાચ્ચ ॥
એવંવિધે પરમપુરુષાર્થે સાહાય્યં ભજમાનસ્ય પ્રત્યુપકારકરણમેવ કૃતજ્ઞતયા મમ યુક્તમિત્યુપદર્શયન્નાહ-
મયા ચાનેન ચોપાત્તં તસ્માદેતત્ ક્ષમાફલમ્ ।
એતસ્મૈ પ્રથમં દેયમેતત્પૂર્વા ક્ષમા યતઃ

યસ્માદસૌ તત્ર સાહાય્યં કુર્વન્ કારણમેવ ન વિઘ્નઃ તસ્માન્મયા ક્ષમામભ્યસ્તતા, અનેન ચાપકારં કુર્વતા, ઇતિ દ્વાભ્યામેવોપાર્જિતમ્ । એતદિતિ યસ્ય સાધનાય સાહાય્યં ભજતે । ક્ષમાફલં ધર્માધિગમલક્ષણમ્ એતસ્મૈ ધર્મસહાયાય પ્રથમમગ્રતો દાતવ્યં મયા ઇતિ પ્રણિધાતવ્યમ્ । યથા મૈત્રીબલેન બોધિસત્ત્વેન પ્રણિહિતં પઞ્ચકાનુદ્દિશ્ય । તત્ર કારણમાહ- યસ્માદેતત્પૂર્વા, એષ એવ પૂર્વં કારણં યસ્યાઃ સા તથોક્તા । ન હિ અપકારિણમન્તરેણ અન્યત્ ક્ષાન્તિકારણમસ્તિ ॥
યુક્તમેવૈતદ્ યદિ તેનૈવાભિપ્રાયેણ અસૌ પ્રવર્તતે, કેવલમપકારાશય એવાયમિત્યાશઙ્કયન્નાહ-
ક્ષમાસિદ્ધયાશયો નાસ્ય તેન પૂજ્યો ન ચેદરિઃ ।
સિદ્ધિહેતુરચિત્તો ઽપિ સદ્ધર્મઃ પૂજ્યતે કથમ્

ક્ષમા અસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય નિષ્પદ્યતામ્, ઇત્યાશયો નાસ્ય અપકારોદ્યતસ્ય । તેન કારણેન કુશલહેતુરપિ યદિ શત્રુઃ પૂજનીયો ન ભવતિ, એવં તર્હિ કુશલનિષ્પત્તિહેતુઃ નિરભિપ્રાયો ઽપિ સદ્ધર્મઃ પ્રવચનલક્ષણઃ કથં પૂજ્યતે? સો ઽપિ તદાશયશૂન્યત્વાત્ પૂજનીયો ન સ્યાત્, ઇતિ ભાવઃ ॥
અથ સદ્ધર્મસ્ય નિરભિપ્રાયતયા અપકારાશયો ઽપિ નાસ્તિ, અસ્ય પુનસ્તદ્વિપર્યયો દૃશ્યતે, ઇત્યાહ-
અપકારાશયો ઽસ્યેતિ શત્રુર્યદિ ન પૂજ્યતે ।
અન્યથા મે કથં ક્ષાન્તિર્ભિષજીવ હિતોદ્યતે

અપકારઃ આશયઃ અસ્ય શત્રોઃ, ઇત્યેવમભિસંધાય શત્રુર્યદિ ન પૂજ્યતે દાનમાનૈર્ન સત્ક્રિયતે । અન્યથેતિ અપકારિણિ દ્વેષચિત્તમનિવારયતઃ કથં મમ ક્ષાન્તિઃ? તદપકારમસહમાનસ્ય ( બ્ચ્પ્ 110 ) પ્રત્યપકારં વા કુર્વતો નૈવ યુક્તેત્યર્થઃ । અન્યત્રપિ કથં ક્ષાન્તિઃ? ભિષજીવ હિતોદ્યતે, સુવૈદ્યવદ્ હિતસુખવિધાયકે યત્ર પ્રેમગૌરવમેવ સદા, દ્વેષનિબન્ધનસ્ય ગન્ધો ઽપિ ન વિદ્યતે ॥
દ્વેષચિત્તનિવએર્તનાચ્ચ ક્ષાન્તિરુચ્યતે । તસ્માદપકારિણ્યેવ પ્રતિઘચિત્તં નિવર્તયતઃ ક્ષાન્તિરિતિ । એતદેવ દર્શયન્નાહ-
તદ્દુષ્ટાશયમેવાતઃ પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ક્ષમા ।
સ એવાતઃ ક્ષમાહેતુઃ પૂજ્યઃ સદ્ધર્મવન્મયા

યતો ભિષજીવ હિતોદ્યતે ક્ષાન્તિર્ન યુક્તા, અતઃ અસ્માદ્ધેતોઃ તસ્ય દુષ્ટાશયમેવ પ્રતીત્ય નિમિત્તીકૃત્ય સમુપજાયતે ક્ષમા । ન પુનઃ કસ્યચિચ્છુભાશયમ્ । અતઃ અસ્માત્ સ એવ યસ્યાશયં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ક્ષમા ક્ષમાહેતુઃ, ન તુ પુનર્યો વૈદ્યવદદુષ્ટાશયઃ । ઇતિ પૂજ્યઃ ક્ષમાસિદ્ધ્યાશયરહિતો ઽપિ સદ્ધર્મવદસૌ મયા । એતદુક્તં ભવતિ- કિં મમાનેન આશયવિચારેણ પ્રયોજનમ્? અભિમતસાધ્યસિદ્ધૌ ચેદુપયુજ્યતે, તાવતૈવ મમોપાદેયઃ સ્યાત્ । વિગુણાશયફલં તુ તસ્યૈવ, યસ્યાસૌ વિગુણાશયઃ । મમ તુ શુભોદયહેતુરેવાયમ્, ઇતિ કથમિવ પૂજનીયો ન ભવેદિતિ । તસ્માત્ સંભારોપયોગિનિ હેતૌ કિં સ્વરૂપનિરૂપણેન?
એતદેવ સંભારહેતુત્વમસ્ય આગમતઃ પ્રસાધયન્નાહ-
સત્ત્વક્ષેત્રં જિનક્ષેત્રમિત્યતો મુનિનોદિતમ્ ।
એતાનારાધ્ય બહવઃ સંપત્પારં યતો ગતાઃ

સંભારપ્રસૂતિપ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્ સત્ત્વાઃ ક્ષેત્રમ્ । બુદ્ધા ભગવન્તસ્તથૈવ ક્ષેત્રમ્ । ઇતિ એવમ્ । અતો બુદ્ધત્વકારણહેતુત્વાત્ અનેકપ્રકારં ભગવતા વર્ણિતમ્ । કુતઃ? યતો યસ્માદેતાન્ સત્ત્વાન્ જિનાંશ્ચ આરાધ્ય આનુકૂલ્યાનુષ્ઠાનેન બહવો બુદ્ધત્વમધિગમ્ય સર્વલૌકિકલોકોત્તરસર્વસંપત્તિપર્યન્તં પ્રાપ્તાઃ ॥
સ્યાદેતત્- યદિ નામ સત્ત્વા અપિ સર્વસંપત્તિહેતવઃ, તથાપિ તથાગતૈઃ સહ સાધારણતા ન યુક્તેતિ । અત્રાહ-
સત્ત્વેભ્યશ્ચ જિનેભ્યશ્ચ બુદ્ધધર્માગમે સમે ।
જિનેષુ ગૌરવં યદ્વન્ન સત્ત્વેષ્વિતિ કઃ ક્રમઃ

ઉભયેભ્યો ઽપિ બુદ્ધધર્માણાં બલવૈશારદ્યાદીનામાગમે પ્રતિલમ્ભે તુલ્યે અવિશિષ્ટે । ઉભયમપિ તત્ પ્રતિ હેતુત્વમવિશિષ્ટમિતિ ભાવઃ । અતઃ સાધારણે ઽપિ હેતુભાવે જિનેષુ ગૌરવં યદ્વત્, તદ્વન્ન સત્ત્વેષુ । ઇત્યેવં કઃક્રમઃ પરિપાટિઃ પ્રેક્ષાવતામ્? નૈવ યુક્તેત્યર્થઃ ॥
નનુ ચ સત્ત્વાનાં રાગાદિમલૈર્હીનાશયત્વાત્ કારણત્વે ઽપિ કથં ભગવત્સમાનતા યુજ્યતે ઇત્યાશઙ્કયાહ-
આશયસ્ય ચ માહાત્મ્યં ન સ્વતઃ કિં તુ કાર્યતઃ ।
સમં ચ તેન માહાત્મ્યં સત્ત્વાનાં તેન તે સમાઃ

( બ્ચ્પ્ 111 ) યદ્યપિ ભગવતામપરિમિતપુણ્યજ્ઞાનોપજનિતમનુત્તરમિહ માહાત્મ્યમ્, તથાપિ ઉપયુક્તોપયોગિત્વેન હેતુભાવસ્ય તુલ્યત્વાત્ સમં માહાત્મ્યમુચ્યતે । તેન હેતુના તે સત્ત્વાઃ સમાઃ જિનૈસ્તુલ્યા ઉચ્યન્તે ઇતિ નાત્ર વિશેષઃ ક્રિયતે ॥
યત્ર પુનઃ પ્રતિનિયતાત્મગતો વિશેષઃ, તમુપદર્શયિતુમાહ-
મૈત્ર્યાશયશ્ચ યત્પૂજ્યઃ સત્ત્વમાહાત્મ્યમેવ તત્ ।
બુદ્ધપ્રસાદાદ્યત્પુણ્યં બુદ્ધમાહાત્મ્યમેવ તત્

સત્ત્વેષુ મૈત્રચિત્તવિહારી પુનર્યત્પૂજ્યતે જનૈઃ, તત્તસ્યૈવ મૈત્ર્યાશયસ્ય પ્રત્યાત્મગતં માહાત્મ્યં નાન્યસ્ય । તથા તથાગતમાહાત્મ્યમાલમ્બ્ય સ્વચિત્તં પ્રસાદયતો યત્પુણ્યમુત્પદ્યતે, તદ્ભગવત એવ માહાત્મ્યમસાધારણમ્, અન્યસ્ય તથાવિધગુણાભાવાત્ ॥
ઇત્યસાધારણં ગુણમભિધાય પ્રકૃતમુપદર્શયન્નાહ-
બુદ્ધધર્માગમાંશેન તસ્માત્સત્ત્વા જિનૈઃ સમાઃ ।
ન તુ બુદ્ધૈઃ સમાઃ કેચિદનન્તાંશૈર્ગુણાર્ણવૈઃ

ઇદમત્ર બીજં સમતોપાદાને ઇત્યર્થઃ । પરમાર્થતસ્તુ ન બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ સમાઃ કેચિત્ સત્ત્વાઃ સન્તિ । યદિ ભવેયુસ્તથાવિધાઃ, તદા તે ઽપિ બુદ્ધા એવ સ્યુઃ । કિંભૂતૈઃ? ગુણાર્ણવૈઃ । ગુણાનામર્ણવા ગુણરત્નાકરાઃ, અગાધાપારત્વાત્, તૈઃ । પુનરપિ તેષામપરમેવ વિશેષણમાહ- અનન્તાંશૈઃ । અનન્તઃ અપર્યન્તઃ અંશઃ, એકદેશો ઽપિ યેષાં ગુણાર્ણવાનામ્, તે તથા, તૈઃ ॥
ઉક્તમેવાર્થં વ્યક્તીકુર્વન્નાહ-
ગુણસારૈકરાશીનાં ગુણો ઽણુરપિ ચેત્ક્વચિત્ ।
દૃશ્યતે તસ્ય પૂજાર્થં ત્રૈલોક્યમપિ ન ક્ષમમ્

ગુણેષુ પ્રધાનાનામેકરાશયો યે ભગવન્તઃ, તેષાં ગુણઃ અણુરપિ પરમાણુમાત્રો ઽપિ । ગુણકણિકાપીતિ યાવત્ । યદિ ક્વચિત્ સત્ત્વવિશેષે દૃશ્યતે પ્રતીયતે, તસ્ય તદ્ગુણાધારસ્ય પૂજાનિમિત્તં ત્રૈલોક્યમપિ ન ક્ષમમ્ । ત્રૈલોક્યજાતાનિ રત્નાદીનિ ન પ્રતિરૂપાણીતિ યાવત્ ॥
યદ્યેવમ્, કથં તર્હિ સત્ત્વારાધનમુક્તમિત્યાહ-
બુદ્ધધર્મોદયાંશસ્તુ શ્રેષ્ઠઃ સત્વેષુ વિદ્યતે ।
એતદંશાનુરૂપ્યેણ સત્ત્વપૂજા કૃતા ભવેત્

વ્યાખ્યાતમેતત્ પૂર્વમ્ ॥
ઇતો ઽપિ સત્ત્વારાધનમુચિતમિત્યાહ-
કિં ચ નિશ્છદ્મબન્ધૂનામપ્રમેયોપકારિણામ્ ।
સત્ત્વારાધનમુત્સૃજ્ય નિષ્કૃતિઃ કા પરા ભવેત્

( બ્ચ્પ્ 112 ) નિશ્છદ્મબન્ધૂનામકૃત્રિમસુહૃદાં બુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં ચ । અપર્યન્તોપકારિણાં નિષ્કૃતિઃ તત્કૃતાપકારસ્ય નિષ્ક્રયણં પરિશોધનમિતિ યાવત્ । કિમપરં ભવેત્ સત્ત્વારાધનમન્તરેણ । એતદેવ પરં નિષ્ક્રયણમિત્યર્થઃ ॥
પ્રભુચિત્તાનુકૂલવર્તિન એવ ભૃત્યસ્ય વાઞ્છિતં સિધ્યતીત્યવગમ્ય સત્ત્વારાધનમેવોપાદેયમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ભિન્દન્તિ દેહં પ્રવિશન્ત્યવીચિં યેષાં કૃતે તત્ર કૃતે કૃતં સ્યાત્ ।
મહાપકારિષ્વપિ તેન સર્વં કલ્યાણમેવાચરણીયમેષુ

કરચરણશિરોનયનસ્વમાંસાનિ છિત્ત્વા છિત્ત્વા પ્રદત્તાનિ યેષાં હિતસુખવિધાનાય, તથા અવીચીમપિ પરદુઃખદુઃખિનો યેષાં કૃતે પ્રવિશન્તિ તત્સમુદ્ધરણાય । પ્રકૃતત્વાદ્ બુદ્ધા બોધિસત્ત્વાઃ । તત્ર તેષુ સત્ત્વેષુ કૃતે કૃતં સ્યાત્ । અન્યથા તુ કૃતમપિ ન કૃતં ભવેત્ । કૃતશબ્દો ઽયમિહ પ્રકૃતાધિકારાત્ સાધુકરણે વર્તતે । યેનૈવમ્, તેન પરમાપકારિષ્વપિ ન ચિત્તં દૂષયિતવ્યમ્ । કિં તુ સર્વમનેકપ્રકારં કાયવાઙ્મનોભિર્વા કલ્યાણમેવ હિતસુખમેવ વિધાતવ્યમેતેષુ ॥
ઉક્તમેવ પ્રસાધયન્નાહ-
સ્વયં મમ સ્વામિન એવ તાવદ્ યદર્થમાત્મન્યપિ નિર્વ્યપેઇક્ષાઃ ।
અહં કથં સ્વામિષુ તેષુ તેષુ કરોમિ માનં ન તુ દાસભાવમ્

મમ સ્વામિન એવ બુદ્ધાદયઃ સ્વયમેવ આત્મનૈવ । તાવદિતિ પરામર્શે । યદર્થં યેષાં નિમિત્તમ્ । આત્મન્યપિ સ્વકાયજીવિતે ઽપિ । ઉક્તક્રમેણ નિરપેક્ષા નિરભિષ્વઙ્ગાઃ તૃણવત્ પરિત્યજન્તિ, તદહં પુનઃ તેષાં ભૃત્યઃ તેષુ સત્ત્વેષુ પ્રભુપુત્રેષ્વત્યન્તપ્રિયેષુ કથં કરોમિ માનમ્, કિમિતિ જાનન્નેવ તાન્ પ્રતિકૂલયામિ? ન તુ દાસભાવમ્, ન પુનર્દાસીભૂયારાધયામિ?
ઇતો ઽપિ ચ સત્ત્વાપકારં પરિત્યજ્ય તદારાધનમેવ કર્તવ્યમિત્યાહ-
યેષાં સુખે યાન્તિ મુદં મુનીન્દ્રાઃ યેષાં વ્યથાયાં પ્રવિશન્તિ મન્યુમ્ ।
તત્તોષણાત્સર્વમુનીન્દ્રતુષ્ટિસ્તત્રાપકારે ઽપકૃતં મુનીનામ્

યેષાં સત્ત્વાનાં પ્રિયપુત્રાણામિવ પિતરો મુનીન્દ્રા બુદ્ધા ભગવન્તઃ સુખે કાયમનોજન્મનિ મુદં હર્ષં યાન્તિ, યેષાં ચ દુઃખે મન્યું પ્રવિશન્તિ અપરિતોષમાસાદયન્તિ । એતચ્ચ ( બ્ચ્પ્ 113 ) અનભિમતત્વાદ્ ભગવતામિત્થમભિધીયતે, ન તુ વાણી (સી?) ચન્દનકલ્યાણા(લ્પવ?)ત્(?) તચ્છ્રાવકાણામપિ પ્રતિઘાનુનયાસંભવઃ(?) । અન્યત્ સુબોધમ્ ॥
કથં પુનસ્તત્રાપકારે મુનીનામપકૃતં સ્યાદિત્યત્રાહ-
આદીપ્તકાયસ્ય યથા સમન્તાન્ન સર્વકામૈરપિ સૌમનસ્યમ્ ।
સત્ત્વવ્યથાયામપિ તદ્વદેવ ન પ્રીત્યુપાયો ઽસ્તિ દયામયાનામ્

સમન્તાત્ સર્વાવયવાનભિવ્યાપ્ય વહ્નિના પ્રજ્વલિતશરીરસ્ય યથા પઞ્ચકામગુણૈર્ન સૌમનસ્યમ્, કાયિકમપિ સુખં નાસ્તિ, તસ્ય પ્રજ્વલિતત્વાદેવ દુઃખેનાક્રાન્તત્વાત્, તદ્વત્ તથૈવ સત્ત્વાનાં વ્યથાયાં દુઃખવેદનાયાં ન પ્રીતેઃ સૌમનસ્યસ્ય ઉપાયો હેતુરસ્તિ કૃપાત્મકાનાં ભગવતામ્ ॥
તસ્માદપરિજ્ઞાનેન ક્લેશગ્રહાવેશવશેન વા સત્ત્વાપકારકર્મણા યદકુશલમુપચિતમ્, તદપિ ઇદાનીમુપસંહારદ્વારેણ વાન્તીકુર્વન્નાહ-
તસ્માન્મયા યજ્જનદુઃખદેન દુઃખં કૃતં સર્વમહાકૃપાણામ્ ।
તદદ્ય પાપં પ્રતિદેશયામિ યત્ખેદિતાસ્તન્મુનયઃ ક્ષમન્તામ્

યસ્માદેવં સત્ત્વાપકારે મુનીનામપકૃતં સ્યાત્, તસ્માત્ પાપમ્ અદ્ય ઇદાનીં પ્રતિદેશયામિ, સંવેગબહુલસ્તેષામેવ મહાકૃપાણામગ્રતઃ પ્રકાશયામિ । પુનરેવં સંપ્રજાનન્ન કરિષ્યામિ, ઇતિ આયત્યાં સંવરમાપદ્યે । યદિ પ્રતિરૂપમાચરિતં તત્ર મે ક્ષાન્તિં કુર્વન્તુ અનુકમ્પામુપાદાય ॥
ક્ષમયિત્વા સાંપ્રતમારાધનાયેત્યાદિના તદેકપરાયણતામાત્મનો દર્શયતિ-
આરાધનાયાદ્ય તથાગતાનાં સર્વાત્મના દાસ્યમુપૈમિ લોકે ।
કુર્વન્તુ મે મૂર્ધ્નિ પદં જનૌઘા વિઘ્નન્તુ વા તુષ્યતુ લોકનાથઃ

તથાગતાનામભિપ્રેતસંપાદનાય લોકે લોકવિષયે સર્વાત્મના કાયેન વાચા મનસા વા દાસીભાવં સ્વીકરોમિ । તે ઽપિ મે પ્રસાદં કુર્વન્તો મસ્તકે પાદં નિદધતુ । તેષાં પાદં પ્રમુદિતચિત્તઃ શિરસા ધારયામિ । અનેન મયિ પુર્વાપરાધમપાસ્ય જગતાં પતિર્ભગવાન્ સંતુષ્ટમાનસો ભવતુ ॥
( બ્ચ્પ્ 114 ) ભગવત્સુ ચ ગૌરવકારિભિઃ સત્ત્વેષ્વનાદરો ન કર્તવ્ય ઇતિ પ્રસાધયન્નાહ-
આત્મીકૃતં સર્વમિદં જગત્તૈઃ કૃપાત્મભિર્નૈવ હિ સંશયો ઽસ્તિ ।
દૃશ્યન્ત એતે નનુ સત્ત્વરૂપાસ્ત એવ નાથાઃ કિમનાદરો ઽત્ર

સર્વત્રગધર્મધાતુપ્રતિવેધાત્ સર્વસત્ત્વસમતાપાદનપરાત્મપરિવર્તનાદિના વા આત્મીકૃતં સ્વીકૃતં સર્વમિદં જગત્, ન કિયદેવ । તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ કરુણામયચિત્તસંતાનૈઃ । સુનિશ્ચિતમેવૈતત્ । અન્યથા બુદ્ધત્વાયોગાત્ । તસ્માત્ સત્ત્વરૂપેણ બુદ્ધા ભગવન્ત એવૈતે સત્ત્વા દૃશ્યન્તે । તેન કિમનાદરો ઽત્ર મૂઢચેતસામ્? નૈવ યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ॥
અનેકાર્થત્વાદપિ સત્ત્વારાધનસ્ય તત્રૈવ યતિતવ્યમિત્યાહ-
તથાગતારાધનમેતદેવ સ્વાર્થસ્ય સંસાધનમેતદેવ ।
લોકસ્ય દુઃખાપહમેતદેવ તસ્માન્મમાસ્તુ વ્રતમેતદેવ

સ્વાર્થસ્ય બુદ્ધત્વસંભારલક્ષણસ્યૈવ । લોકસ્ય દુઃખાપહં તદ્ધેતુત્વાત્ । એતદેવેતિ । સર્વત્ર સત્ત્વારાધનમિતિ યોજ્યમ્ ॥
આગામિભયદર્શનાદપિ ચ પરાપકારવૈમુખ્યમેવ અભ્યસનીયમિત્યુદાહરણેનોપદર્શયન્નાહ-
યથૈકો રાજપુરુષઃ પ્રમથ્નાતિ મહાજનમ્ ।
વિકર્તું નૈવ શક્નોતિ દીર્ઘદર્શી મહાજનઃ

યસ્ય રાજ્ઞો દેશનિવાસિનં તસ્યાસૌ રાજપુરુષઃ । મહાજનં નગરનિગમગ્રામકર્વટાદિવાસ્તવ્યમ્ । પ્રમથ્નાતિ વિમર્દયતિ । સ ચ આગામિરાજદણ્ડભયદર્શિતયા મહાજનો વચનમાત્રેણાપિ યાવદ્વિકારમુપગન્તુમસમર્થઃ । તેન તાડિતો ઽપિ સંકુચિતવૃત્તિરેવાસ્તિ ॥
કસ્માત્?
યસ્માન્નૈવ સ એકાકી તસ્ય રાજબલં બલમ્ ।
નૈવ સ રાજપુરુષો ઽસહાય એવ દ્રષ્ટવ્યઃ । કથં પુનરયમસહાયો ન ભવતીત્યાહ- તસ્યેતિ । રાજ્ઞો બલમેવ તસ્ય બલમ્, તત્પક્ષગ્રહણાત્ ।
તથા ન દુર્બલં કંચિદપરાદ્ધં વિમાનયેત્

તસ્માત્ કૃશશક્તિમપિ કૃતાપરાધં નાપકુર્યાત્ । સો ઽપિ ન યસ્માદેકાકી ॥
યસ્માન્નરકપાલાશ્ચ કૃપાવન્તશ્ચ તદ્વલમ્ ।
તસ્માદારાધયેત્સત્ત્વાન્ ભૃત્યશ્ચણ્ડનૃપં યથા

( બ્ચ્પ્ 115 ) તસ્માદારાધયેત્ સત્ત્વાન્ । કુતઃ? યસ્માન્નરકપાલાશ્ચ તદપકારમિવ પ્રત્યપકારિણો ઽન્વાચરન્તઃ (?) કૃપાવન્તશ્ચ જિનાદયઃ તત્પક્ષપાતિનો બલમ્ । કથમિવારાધયેત્? અધૃષ્યં રાજાનં સર્વાનુવૃત્તિકરણાનુજીવિનો યથા, તથા ॥
કિં ચ । લોકપ્રસિદ્ધિત ઇદમેવમિહોક્તમ્, ન તુ પુનઃ સત્ત્વાપ્રસક્તિફલસ્ય રાજાપરાધફલેન સમાનતા સમસ્તીત્યાહ-
કુપિતઃ કિં નૃપઃ કુર્યાદ્યેન સ્યાન્નરકવ્યથા ।
યત્સત્ત્વદૌર્મનસ્યેન કૃતેન હ્યનુભૂયતે

કિમિતિ કાક્વા પૃચ્છતિ । કિં તદ્દુઃખજાતમુત્પાદયિતું નૃપતિઃ સમર્થો ભવેત્? નૈવેતિ ભાવઃ । કિંભૂતમ્? યેન દુઃખજાતેન નારકી વેદના અનુભૂયતે ॥
તુષ્ટઃ કિં નૃપતિર્દદ્યાદ્યદ્બુદ્ધત્વસમં ભવેત્ ।
યત્સત્ત્વસૌમનસ્યેન કૃતેન હ્યનુભૂયતે

આસ્તાં ભવિષ્યદ્બુદ્ધત્વં સત્ત્વારાધનસંભવમ્ ।
ઇહૈવ સૌભાગ્યયશઃસૌસ્થિત્યં કિં ન પશ્યસિ

પ્રાસાદિકત્વમારોગ્યં પ્રામોદ્યં ચિરજીવિતમ્ ।
ચક્રવર્તિસુખં સ્ફીતં ક્ષમી પ્રાપ્નોતિ સંસરન્