બોધસાર · અધ્યાય 15

[પ્. 305-]
અવસ્થાવ્યવસ્થા ।
અથાવસ્થાવ્યવસ્થાખ્યં કિઞ્ચિત્પ્રકરણં શૃણુ ।
યસ્મિન્પરીક્ષિતે સમ્યક્પરીક્ષ્યં નાવશિષ્યતે

જાગ્રત્સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિશ્ચ તથા મૂઢસમાધિતા ।
મૂર્ચ્છા મૃત્યુસ્તુરીયઞ્ચેત્યવસ્થાઃ સપ્ત કીર્તિતાઃ

જાગ્રત્સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિશ્ચ વ્યક્તા મૂઢસમાધિતા ।
મૂર્ચ્છા મૃત્યુસ્તુરીયં ચ વ્યક્તા નિત્યાનુભૂતિતઃ

ઉક્તં મૂઢસમાધાનં ભવપ્રત્યયસંજ્ઞકમ્ ।
પુરાઽસંપ્રજ્ઞાતનામસમાધેર્ભેદવર્ણને

તત્સમાધિસ્થિતા જિત્વેન્દ્રાદીન્સ્વર્ગેશતાં યયુઃ ।
મૃત્યુર્મૂર્ચ્છા પ્રસિદ્ધેતિ તુરીયમભિધીયતે

વેદાન્તસંપ્રદાયેન નિદિધ્યાસનદાર્ઢ્યતઃ ।
પરમાત્મનિ ચિત્તસ્ય લયસ્તુ તુર્યમુચ્યતે

તત્ર સાક્ષાત્કૃતં બ્રહ્મ મૂલાવિદ્યાવિનાશકૃત્ ।
તત્ર પ્રશ્નઃ ।
સ્વપ્નજાગરયોસ્તુલ્યઃ સંસારાડમ્બરો મુને

તર્હિ કેન વિશેષેણ સંજ્ઞાભેદસ્તયોર્વદ ।
અત્રોત્તરમ્ ।
જાનીહિ પ્રથમં તાત ભેદં વિસ્મૃતિબોધયોઃ

સ્વપ્નજાગરયોર્ભેદં પશ્ચાજ્જ્ઞાસ્યસિ તં શૃણુ ।
વિસ્મૃતિર્યન્ન ભાસેત બોધો મિથ્યાત્વનિશ્ચયઃ

જાગરાનન્તરં નિદ્રા તત્ર સ્વપ્નો યદા ભવેત્ ।
સ્વપ્ને સ્યાજ્જાગરાભાનં ન તુ જાગરબોધનમ્

જાગરોઽયં તુ મિથ્યેતિ બુદ્ધિઃ સ્વપ્ને ન વર્તતે ।
કિન્તુ જાગરવિસ્મૃત્યા સ્વપ્ને સ્વપ્નાર્થદર્શનમ્

સ્વપ્નસ્યૈતન્નિજં રૂપં જાગરસ્યાધુના શૃણુ ।
સ્વપ્નસ્યાનન્તરં તાત જાગરો હિ યદા ભવેત્

સ્વપ્નમિથ્યાત્વબુધ્યાઽઽત્મસ્વપ્નબોધસ્તદા ભવેત્ ।
અન્યચ્ચ ।
સ્વપ્ને તુ યાદૃશી તાત ભવેજ્જાગરવિસ્મૃતિઃ

જાગરે તાદૃશી નાસ્તિ સ્વપ્નસંસારવિસ્મૃતિઃ ।
જાગરે સ્મર્યતે સ્વપ્નસ્તસ્ય મિથ્યાત્વદર્શનમ્

સ્વપ્ને ન સ્મર્યતે જાગ્રન્ન તન્મિથ્યાત્વદર્શનમ્ ।
અનેનાતિવિશેષેણ સ્વપ્નજાગરયોર્ભિદા

અથ પ્રશ્નાન્તરમ્ ।
નનુ મૂઢસમાધૌ ચ મૂર્ચ્છામૃત્યુસુષુપ્તિષુ ।
તુરીયે ચ ન દૃશ્યશ્રીસ્તર્હિ તેષાં ભિદા કુતઃ

અત્રોત્તરમ્ ।
સિદ્ધિકામનયા યૈસ્તુ તપ ઉગ્રં કૃતં મહત્ ।
દેહોઽપિ વિસ્મૃતસ્તૈસ્તુ ક્રિમિકીટાદિભક્ષિતઃ

નેયં મૂર્ચ્છા ન રોગોઽયં ન મૃત્યુર્જીવનાદયમ્ ।
સુષુપ્તાનન્દવિરહાન્ન સુષુપ્તિરિતિ સ્ફુટમ્

સ્વરૂપલાભવિરહાન્મૂઢત્વાન્ન તુરીયકમ્ ।
દૃશ્યભાનં તુ નાસ્ત્યાસુ તાવતા ન કૃતાર્થતા

વ્યુત્થાનાનન્તરં તેષાં સમ્સારોઽપિ યદાસ્થિતઃ ।
યદાત્મદર્શનં નાસ્તિ સંસારોઽબાધિતસ્તતઃ

કથયામ્યત્ર દૃષ્ટાન્તં સાવધાનમનાઃ શૃણુ ।
સ્વપ્ને તુ વિસ્મૃતં જાગ્રજ્જાગ્રત્સ્વપ્ને ન બાધિતમ્

તસ્માદનન્તરં જાગ્રત્સ્વપ્નસ્ય ચ યથાસ્થિતમ્ ।
જાગરે બાધિતઃ સ્વપ્નસ્તેન મિથ્યાત્વમાગતઃ

તથા મૂઢસમાધૌ તુ વિસ્મૃતં સકલં જગત્ ।
વ્યુત્થાનાનન્તરં પશ્ચાદ્યથાપૂર્વમવસ્થિતમ્

તુરીયે બાધિતં વિશ્વં તસ્માન્મિથ્યાત્વમાગતમ્ ।
વ્યુત્થાનેઽપિ મુનેસ્તાત તન્મિથ્યૈવ ન વાસ્તવમ્

રજ્જુસર્પં યથા દૃષ્ટ્વા કશ્ચિદ્દેશાન્તરં ગતઃ ।
યદા પુનઃ સમાયાતિ તદા તસ્માદ્બિભેત્યસૌ

નાયં સર્પ ઇતિ જ્ઞાત્વા યદિ દેશાન્તરં ગતઃ ।
યદા પુનઃ સમાયાતિ તદા તસ્માદ્બિભેતિ ન

તથા મૂઢસમાધાનાદ્ગતઃ સંસારવિસ્મૃતિમ્ ।
યદા વ્યુત્થાનમાપ્નોતિ તદા સંસારજં ભયમ્

યદિ વિદ્વત્સમાધાનાદ્ગતઃ સંસારવિસ્મૃતિમ્ ।
યદા વ્યુત્થાનમાપ્નોતિ બાધિતત્વાદ્વિભેતિ ન

યદિ વિસ્મરણાદેવ મુક્તિર્ભવિતિ દેહિનઃ ।
સુષુપ્તિર્જાયતે નિત્યં તયા મુક્તો ન કિં ભવેત્

તસ્માત્તુરીયા સર્વાસામુત્તમા ચ વિલક્ષણા ।
ષડપ્યવસ્થા એતસ્યાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

આબ્રહ્મકલ્પં ગરુડો યદિ ધાવેત્સવેગતઃ ।
ન ચાપ્નોતિ તથાપ્યેનં દૂરાદ્દૂરતરૈવ સા

શ્રદ્ધા યદ્યસ્તિ વેદાન્તે તીવ્રા યદિ મુમુક્ષુતા ।
ધ્યાનાભ્યાસસ્તથા ગાઢઃ સર્વત્ર સુલભૈવ સા

મૃત્યુર્મૂર્ચ્છા સુષુપ્તિશ્ચ ન તપસ્તેન નિષ્ફલાઃ ।
રૂઢમૂઢસમાધાનં તપ ઉગ્રં મહાફલમ્

વિદ્યા વિદ્વત્સમાધિસ્તુ તેન મોક્ષપ્રદો હિ સઃ ।
સપ્તાનામપ્યવસ્થાનામેવંરૂપા વ્યવસ્થિતિઃ

સપ્તાવસ્થા ઇમાઃ સન્તિ ચિત્તસ્યૈવ ચિતેસ્તુ ન ।
અવસ્થાભવનં ચિત્તમવસ્થાસાક્ષિણી તુ ચિત્

અવસ્થાનાં વ્યવસ્થેયં યદિ ભૂયો વિભાવ્યતે ।
અવસ્થાનાં તદા સાક્ષી સાક્ષાત્પ્રત્યક્ષમીક્ષતે