ભાર્ગવતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 1

॥ ભાર્ગવતન્ત્રમ્ ॥
॥ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
[ ભાર્ગવતન્ત્રસ્ય પ્રયોજનપ્રતિપાદનાધ્યાયઃ ]
[ મઙ્ગલાચરણમ્ ]
જ્ઞાનાનન્દમયં દેવં નિર્મલસ્ફટિકાકૃતિમ્।
આધારં સર્વવિદ્યાનાં હયગ્રીવમુપાસ્મહે

(અ.મ્.આદૌ અધોલિખિતાં પક્તિં નિર્દિશતિ- "શ્રીમતે લક્ષ્મીહયવદનપરબ્રહ્મણે નમઃ।")
(ચ્:અ, ભૂતાનામ fઓર્ વિદ્યાનામ, મ્.કોશે પ્રથમશ્લોકાનન્તરમ્ અધોલિખિતઃ અધિકઃ પાઠઃ ઉપલભ્યતે-
"વન્દે લક્ષ્મીપતિં દેવં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્।
વિદ્યામૂર્તિં હયગ્રીવં શબ્દાર્થજ્ઞાનલબ્ધયે॥
અમૃતાધ્માતમેઘાભમમૃતાભરણં વિભુમ્।
પાઞ્ચરાત્રગમાચાર્યં વન્દે વૈકુણ્ઠભૂપતિમ્॥ શ્રી ભાર્ગવસંહિતાપ્રારંભઃ॥")
[ પ્રાસ્તાવિકમ્ ]
અગસ્ત્યં મુનિશાર્દૂલં મહેન્દ્રશિખરે સ્થિતમ્।
પ્રણસ્ય પ્રયતાઃ ભૂત્વા પપ્રચ્છુર્મુનિપુંગવાઃ

મુનયઃ
ભગવન્ મુનિશાર્દૂલ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ।
કથમદ્ય વયં સર્વે તીર્ણાસ્સમ ભવસાગરાત્

અધીતાન્યપિ શાસ્ત્રાણિ સમધીતા ત્રયી પુનઃ।
તથાપિ નિર્મલં નૈવ મનોઽસ્માકં મુનીશ્વર

કથં વયં સમુત્તીર્ણા ભવિષ્યામો ભવામ્બુધેઃ।
ઉપાયમદ્ય નો બ્રૂહિ યેન યામોઽક્ષયં પદમ્

એતચ્છ્રુત્વા મહાતેજાઃ સ્વયં સ્વાયંભુવો મુનિઃ।
ઋષિભ્યો વક્તુમારેભે સ્વધીતં ચ સ્વનુષ્ઠિતમ્

અગસ્ત્યઃ
પુરા ખલુ મયા રક્ષો જીર્ણિતં શ્રાદ્ધભોજને।
વાતાપિરિલ્વલઃ પશ્ચાત્ કુપિતઃ સોઽપિ મારિતઃ

અહો રક્ષોદ્વયં નષ્ટં મયા ખલુ તપસ્યતા।
તાભ્યાં નષ્ટં તપોઽસ્માકં કિં કુર્મ ઇતિ ચિન્તયન્

હિમવન્તમુપાસાદ્ય દેવગન્ધર્વસેવિતમ્।
વિસર્પિગાઙ્ગસલિલં સિદ્ધવિદ્યાધરાર્ચિતમ્

શઙ્કરજ્યોતિષાશ્લિષ્ટં પાર્વતીતોષકારિણમ્।
નારાયણમહાયોગિચરણામ્બુજમુદ્રિતમ્

પુણ્યગન્ધવહોપેતં પુરુહૂતાદિવન્દિતમ્।
પુરત્રયોપસંહારે ચાપરૂપધરં પરમ્

ફલપુષ્પભરાનમ્રવૃક્ષષણ્ડસમાકુલમ્।
અનેકાશ્રમસંકીર્ણમમલં હરિમન્દિરમ્

[હિમાલયે અગસ્ત્યતપશ્ચર્યા આકાશવાણીશ્રવણં ચ]
અત્યુગ્રં તપ અતિષ્ઠં નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ।
વર્ધમાને તદા ઘોરે તપસ્યઘહરેઽદ્‌ભુતે

આકાશવાણીમશ્રૌષમતિગમ્ભીરવાદિનીમ્।
સ્વલ્પાક્ષરાં ચ બહ્વર્થાં પરિણામસુખાવહામ્

[હરેઃ આરાધનમહત્ત્વં, મુનેઃ મહેન્દ્રગિરિગમનાય નિર્દેશશ્ચ]
આરાધિતો યદિ હરિસ્તપસા કિં પ્રયોજનમ્।
નારાધિતો યદિ હરિસ્તપસા કિં પ્રયોજનમ્

(શ્લોકાદુપરિ `આકાશવાણીઽ ઇત્યયં અંશઃ મ્.ત્.કોશે અધિકઃ।)
(અ.ઓમ્. ચ્: દ્:;)
અન્તર્બહિર્યદિ હરિસ્તપસા કિં પ્રયોજનમ્।
નાન્તર્બહિર્યદિ હરિસ્તપસા કિં પ્રયોજનમ્

તપસો વિરમ બ્રહ્મન્ મર્હેન્દ્રં વ્રજ પર્વતમ્।
તત્ર રામં સમાસાદ્ય તસ્માત્ સુખમવાપ્નુહિ

[અગસ્ત્યસ્ય મહેન્દ્રગિરિગમનમ્]
એતચ્છ્રુત્વામ્બરાદ્વાણીં મનઃશ્રુતિસુખપ્રદામ્।
વિરમ્ય તપસો ભૂયો દક્ષિણાં દિશમભ્યગામ્

તતો મહેન્દ્રમાસાદ્ય પુણ્યગન્ધર્વસેવિતમ્।
રામં કમલપત્રાક્ષમદ્રાક્ષમૃષિભિઃ સહ

[પરશુરામસ્ય વર્ણનમ્]
તપ્તચામીકરનિભં પિઙ્ગશ્મશ્રુજટાધરમ્।
વલ્કલાજિનસંવીતં જ્વલત્પરશુધારિણમ્

તપન્તમિવ ચાદિત્યં શીતયન્તં મૃગાઙ્કવત્।
ભાસયન્તં જગત્સર્વં વાસુદેવપ્રભૌઘવત્

ભાન્તં બ્રહ્મ શ્રિયાતીવ શ્રિયા નારાયણો યથા।
ભારત્યા પરમેષ્ઠીવ શર્વો ગિરિજયા યથા

[અગસ્ત્યકૃતા પરશુરામસ્તુતિઃ]
જામદગ્ન્યં તમાલોક્ય રામં સર્વાઙ્ગસુન્દરમ્।
મુદા પરમયોપેતઃ શિરસા સમવન્દિષમ્

કૃત્તો વનસ્પતિરિવ પાતિતો ધરણીતલે।
વિગ્રહો મે મુનિશ્રેષ્ઠાઃ રામસ્ય પદપદ્મયોઃ

અનુજ્ઞાતઃ સમુત્થાય તોષયામાસ તં પ્રભુમ્।
ઉચ્ચૈઃ સ્વરં સમાસાદ્ય પુણ્ડરીકાક્ષવિદ્યયા

જિતન્તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે વિશ્વભાવન।
નમસ્તેઽસ્તુ હૃષીકેશ મહાપુરુષપૂર્વજ

નમસ્તે વાસુદેવાય શાન્તાનન્દચિદાત્મને।
અજિતાય નમસ્તુભ્યં ષાડ્ગુણ્યનિધયે નમઃ

મહાવિભૂતિસંસ્થાય નમસ્તે પુરુષોત્તમ।
સહસ્રશિરસે તુભ્યં સહસ્રચરણાય તે

સહસ્રબાહવે તુભ્યં સહસ્રનયનાય તે।
અમૂર્તાય નમસ્તુભ્યમેકમૂર્તાય તે નમઃ

અનેકમૂર્તયે તુભ્યમક્ષરાય ચ તે નમઃ।
વ્યાપિને વેદવેદ્યાય નમસ્તે પરમાત્મને

ચિન્માત્રરૂપિણે તુભ્યં નમસ્ત્રૈયન્તમૂર્તયે।
અણિષ્ઠાય સ્થવિષ્ઠાય મહિષ્ઠાય ચ તે નમઃ

નેદિષ્ઠાય દવિષ્ઠાય ક્ષેપિષ્ઠાય ચ તે નમઃ।
વરિષ્ઠાય વસિષ્ઠાય કનિષ્ઠાય ચ તે નમઃ

પઞ્ચાત્મને નમસ્તુભ્યં સર્વાન્તર્યામિણે નમઃ।
કલ્પનાક્રોડરૂપાય સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તહેતવે

નમસ્તે ગુણરૂપાય ગુણરૂપાનુવર્તિને।
વ્યસ્તાય ચ સમસ્તાય સમસ્તવ્યસ્તરૂપિણે

આદિમધ્યાન્તશૂન્યાય તદ્વતે ચ નમો નમઃ।
પ્રણવપ્રતિપાદ્યાય નમઃ પ્રણવરૂપિણે

લોકયાત્રાપ્રસિદ્ધ્યર્થં સ્રષ્ટુબ્રહ્માદિરૂપિણે।
નમસ્તુભ્યં નૃસિંહાદિમૂર્તિભેદાય વિષ્ણવે

(અ.ઓમ્ અ:બ્:,)
વિપાકૈઃ કર્મણાં ક્લેશૈરસ્પૃષ્ટવપુષે નમઃ।
નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય તેજસાં નિધયે નમઃ

નિત્યાસાધારણાનેકલોકરક્ષાપરિચ્છદે।
સચ્ચિદાનન્દરૂપાય વરેણ્યાય નમો નમઃ

યજમાનાય યજ્ઞાય યષ્ટવ્યાય નમો નમઃ।
ઇજ્યાફલાત્મને તુભ્યં નમઃ સ્વાધ્યાયશાલિને

નમઃ પરમહંસાય નમઃ સર્વગુણાય તે।
સ્થિતાય પરમે વ્યોમ્નિ ભૂયો ભૂયો નમો નમઃ

[અગસ્ત્યસ્યાગમનહેતુકઃ પ્રશ્નઃ અભયપ્રદાનં ચ]
એવં સ્તુતો જગન્નાથો રામઃ કમલલોચનઃ।
અવેક્ષ્ય કૃપયા દેવો મામુવાચ જગત્પ્રભુઃ

રામઃ
કિમર્થં કુંભતનય મહેન્દ્રં સમુપાગતઃ।
ભીતિવદ્ભાસિ યોગીન્દ્ર કુતસ્તે ભયમાગતમ્

ઇન્દ્રાદ્વા વરુણાદ્વાપિ બ્રહ્મણો વા ત્રિલોચનાત્।
સાક્ષાન્નારાયણાદ્વાપિ ન તે ભૂયાદિતો ભયમ્

વૈવસ્વતો વા રક્ષાંસિ દાનવા વા સપન્નગાઃ।
વિપ્રિયં યદિ કુર્યુસ્તે ગતિસ્તેષાં પરશ્વધઃ

તસ્માદભીતવત્સ્થિત્વા બ્રૂહિ કાર્યં સસંભ્રમમ્।
સાધયામ્યહમદ્યૈવ દર્શનં મે શુભોદયમ્

[અગસ્ત્યેન સ્વાગમનહેતુનિવેદનમ્]
ઇત્યુક્તો જામદગ્ન્યેન ભીતવત્ કુંભસંભવઃ।
યથાવદ્વક્તુમારેભે રામાયામિતતેજસે

ન ભીતિઃ બ્રહ્મણો દેવ ન વિષ્ણોર્ન ચ શઙ્કરાત્।
નાપિ જિષ્ણોર્જન ચ યમાત્ વરુણાદ્વાપિ રાક્ષસાત્

રાક્ષસેભ્યોઽપિ ન ભયં ન દેવેભ્યો ન ચાસુરાત્।
નાન્યેભ્યશ્ચ ભયં મેઽદ્ય ભીતઃ પાપાદિહાગતઃ

વાતાપિરિલ્વલશ્ચોભૌ રાક્ષસૌ ઋષિકણ્ટકૌ।
તૌ હન્તુમર્થિતો દેવૈઃ ઋષિભિશ્ચ મહાત્મભિઃ

દત્તં મયાભયં તેભ્યો વધે રાક્ષસયોસ્તયોઃ।
નિશ્ચિતં મે મનઃ પશ્ચાદ્રક્ષસાપિ નિમન્ત્રિતઃ

રાક્ષસસ્ય પિતુઃ શ્રાદ્ધે સમ્પન્નમપિ પૃષ્ટવાન્।
ઉક્તં મયાસ્તુ સમ્પન્નં જઠરે પિણ્ડતાં ગતઃ

જીર્ણોઽભૂન્મમ વાતાપિસ્તતઃ કુપિત ઇલ્વલઃ।
મુષ્ટિના હન્તુમારેભે માં મયા હુંકૃતિઃ કૃતા

તેન દગ્ધોઽભવદ્રક્ષઃ સર્વં તેન હૃતં તપઃ।
તેન ખિન્નોઽગમં શૈલં તપસે હિમભૂષિતમ્

અત્યુગ્રં તપ આતિષ્ઠં વાણી કાપ્યશરીરિણી।
તપસાનેન કિં તે સ્યાત્ રામેણ ભવ નિર્ભરઃ

તત ઉત્થાય તપસઃ ત્વામદ્ય શરણં ગતઃ।
અનાગસં માં ભગવન્ કૃત્વા સમવલોકય

[ભગવદારાધનતન્ત્રશ્રવણસ્ય પાપનાશકત્વમ્]
એતચ્છ્રુત્વા વચો દેવો ભગવાન્ ભાર્ગવો મુનિઃ।
પ્રત્યુવાચ તતઃ પ્રીતો મૈત્રાવરુણયે પ્રભુઃ

રામઃ
ઋષીણામગ્નિકલ્પાનાં દેવાનાં પ્રીતયે ત્વયા।
વાતાપિરિલ્વલશ્ચોભૌ નાશિતૌ તે તપો બલાત્

નિશ્શલ્યા ઋષયશ્ચાપિ દેવાશ્ચાસન્ ત્વયાનઘ।
તદર્થં ચ તપસ્તપ્તં ભવતા હિમવત્તટે

અસ્માદાલોકનેનૈવ પૂતોઽભૂર્મુનિપુઙ્ગવ।
તપોધનક્ષયભયં ન તે ભવતિ દારુણમ્

યા ચાસીદ્ધૃદયે શઙ્કા રક્ષો નાશનિમિત્તજા।
તાં ચ હર્યર્ચનાતન્ત્રં શ્રુત્વા નાશય કુમ્ભજ

[હર્યર્ચનાતન્ત્રવિષયે અગસ્ત્યોત્થાપિતજિજ્ઞાસા]
અગસ્ત્યઃ
કિં તદ્ધર્યર્ચનાતન્ત્રં તન્ત્રં તત્કથમાગતમ્।
સર્વં નિરવસેષેણ ઉપદેષ્ટું ત્વમર્હસિ

॥ ઇતિ શ્રીભાર્ગવતન્ત્રે પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥