ભૈષજ્યવસ્તુ · ભાગ 120

ભૈષજ્યવસ્તુ
ભૈષજ્યવસ્તુનિ પિણ્ડોદ્દાનમ્* ।
ભૈષજ્યં મહાસેનો રાજગૃહં વેણુવનષણ્ડઃ ।
ઇચ્છાનઙ્ગલા ચ કમ્પિલ્લ આદિરાજ્યં કુમારવર્ધનમ્* ।
ગ્લાનકાશ્ ચ કૈનેયો વર્ગો ભવતિ સમુદ્યતઃ ॥
ઉદ્દાનમ્* ।
ભૈષજ્યમ્ અનુજ્ઞાતં વસા કચ્છુશ્ ચ અઞ્જનમ્* ।
ઉન્મત્તકઃ પિલિન્દશ્ ચ રેવતઃ સૌવીરકેણ ચ ॥
બુદ્ધો ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તેન ખલુ સમયેન ભિક્ષવઃ શારદકેન રોગેણ બાધ્યન્તે । તે શારદકેન રોગેણ બાધ્યમાના ઉત્પાણ્ડૂત્પાણ્ડુકા ભવન્તિ કૃષાલુકા દુર્બલકા મ્લાના અપ્રાપ્તકાયાઃ ।
જાનકાઃ પૃચ્છકા બુદ્ધા ભગવન્તઃ । {મ્સ્ અદ્દ્સ્ જાનન્તઃ પૃચ્છન્તિ અજાનન્તો ન પૃચ્છન્તિ । } યાવત્ પૃચ્છતિ બુદ્ધો ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્* । કસ્માદ્ આનન્દ એતર્હિ ભિક્ષવઃ ઉત્પાણ્ડૂત્પાણ્ડુકાઃ કૃષાલુકા દુર્બલકા મ્લાના અપ્રાપ્તકાયા ઇતિ । ( મ્સ્વ્ ઇ ઇઇ ) આયુષ્માન્ આનન્દઃ કથયતિ । એતર્હિ ભદન્ત ભિક્ષવઃ શારદકેન રોગેણ બાધ્યન્તે । એતર્હિ શારદકેન રોગેણ બાધ્યમાના ઉત્પાણ્ડૂત્પાણ્ડુકા ભવન્તિ કૃષાલુકા દુર્બલકા મ્લાના અપ્રાપ્તકાયાઃ । ભગવાન્ આહ । તસ્માદ્ આનન્દ અનુજાનામિ ભિક્ષુભિર્ ભૈષજ્યં સેવિતવ્યમ્ ઇતિ ।
ઉક્તં ભગવતા ભિક્ષુભિર્ ભૈષજ્યં પ્રતિસેવિતવ્યમ્ ઇતિ । ભિક્ષવઃ કાલે સેવન્તિ કાલાતિક્રાન્તં ન સેવન્તિ । તે ભવન્તિ ઉત્પાણ્ડૂત્પાણ્ડુકાઃ કૃષાલુકા દુર્બલકા મ્લાના અપ્રાપ્તકાયાઃ । જાનકાઃ પૃચ્છકા બુદ્ધા ભગવન્તઃ । પૃચ્છતિ બુદ્ધો ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્* । ઉક્તં મયા ભિક્ષુભિર્ ભૈષજ્યં સેવિતવ્યમ્ ઇતિ । અથ ચ પુનર્ ભિક્ષવઃ ઉત્પાણ્ડૂત્પાણ્ડુકાઃ કૃષાલુકા દુર્બલકા મ્લાના અપ્રાપ્તકાયાઃ । ઉક્તં ભદન્ત ભગવતા ભિક્ષુભિર્ ભૈષજ્યં પ્રતિસેવિતવ્યમ્ ઇતિ । ત એતે કાલભોજિનો વયમ્ ઇતિ કાલે સેવન્તે કાલાતિક્રાન્તં ન સેવન્તે । તેનોત્પાણ્ડૂત્પાણ્ડુકાઃ કૃષાલુકા દુર્બલકા મ્લાના અપ્રાપ્તકાયાઃ । તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ અનુજાનામિ ભિક્ષુભિશ્ ચતુર્વિધાનિ ભૈષજ્યાનિ પ્રતિસેવિતવ્યાનિ । કાલિકાનિ યામિકાનિ સાપ્તાહિકાનિ યાવજ્જીવિકાનિ । તત્ર કાલિકાનિ મણ્ડઃ ઓદનં કુલ્માષો માંસમ્ અપૂપાશ્ ચ । યામિકમ્ અષ્ટૌ પાનાનિ । ચોચપાનં મોચપાનં કોલપાનમ્ ( fઓલ્. 92ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.766 ) અશ્વત્થપાનમ્ ઉદુમ્બરપાનં પારુષિકપાનં {મ્સ્ પરૂષક- } મૃદ્વીકાપાનં ખર્જૂરપાનં ચ ।
અન્તરોદ્દાનમ્* ।
ચોચં મોચં ચ કોલં ચ અશ્વત્થોદુમ્બરેણ ચ ।
પારુષિકં ચ મૃદ્વીકા ખર્જૂરં ચાષ્ટમં મતમ્* ॥
સાપ્તાહિકં સર્પિસ્ તથા તૈલં ફાણિતં મધુ શર્કરા । યાવજ્જીવિકં મૂલભૈષજ્યં ગણ્ડભૈષજ્યં પત્રભૈષજ્યં પુષ્પભૈષજ્યં ફલભૈષજ્યં પંચ જતૂનિ પઞ્ચ ક્ષારાઃ પઞ્ચ લવણાનિ પઞ્ચ કષાયાઃ ।
તત્ર મૂલભૈષજ્યં મુસ્તં વચો હરિદ્રાર્દ્રકમ્ અતિવિષા ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યદ્ અપિ મૂલભૈષજ્યાર્થાય સ્ફરતિ નામિષાર્થાય । ગણ્ડભૈષજ્યમ્* । ચન્દનં ચવિકા પદ્મકા દેવદારુ ગુડૂચી દારુહરિદ્રા ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યદ્ અપિ ગણ્ડભૈષજ્યાર્થાય સ્ફરતિ નામિષાર્થાય । પત્રભૈષજ્યમ્* । પટોલપત્રં વાશિકપત્રં નિમ્બપત્રં કોશાતકીપત્રં સપ્તપર્ણપત્રમ્ ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યદ્ અપિ પત્રભૈષજ્યાર્થાય સ્ફરતિ નામિષાર્થાય । પુષ્પભૈષજ્યમ્* । પઞ્ચ પુષ્પાણિ । વાશિકપુષ્પં નિમ્બપુષ્પં ધાતુકીપુષ્પં શટિપુષ્પં {મ્સ્ શિકપુષ્પં નાગાપુષ્પં । } પદ્મકેસરમ્ ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યદ્ અપિ પુષ્પ ભૈષજ્યાર્થાય સ્ફરતિ નામિષાર્થાય । ફલભૈષજ્યમ્* । હરીતકીમ્ આમલકં વિભીતકં મરિચં પિપ્પલી ઇતિ । યદ્ વા પુનર્ અન્યદ્ અપિ ફલભૈષજ્યાર્થાય સ્ફરતિ નામિષાર્થાય । પઞ્ચ જતૂનિ । હિઙ્ગુઃ સર્જરસઃ તકસ્ {મ્સ્ તપ } તકકર્ણી તદાગતશ્ ચ । તત્ર હિઙ્ગુઃ હિઙ્ગુવૃક્ષસ્ય ( મ્સ્વ્ ઇ ઇવ્ ) નિર્યાસઃ । સર્જરસઃ સાલવૃક્ષસ્ય નિર્યાસઃ । તકો લાક્ષાસ્ તકકર્ણી સિક્થં તદ્ આગતસ્ તદ્ અન્યેષાં વૃક્ષાણાં નિર્યાસઃ । પઞ્ચ ક્ષારાઃ કતમે । યવક્ષારઃ યાવશૂકક્ષારઃ સર્જિકાક્ષારસ્ તિલક્ષારો વાસકાક્ષારશ્ ચ । પઞ્ચ લવણાનિ કતમાનિ । સૈન્ધવં વિડં સૌવર્ચલં રોમકં સામુદ્રકમ્* । પઞ્ચ કષાયાઃ કતમે । આમ્રકષાયો નિમ્બકષાયો જમ્બૂકષાયઃ શિરીષકષાયઃ કોશમ્બકષાયશ્ ચ ।
તત્ર યચ્ ચ કાલિકં યચ્ ચ યામિકં યચ્ ચ સાપ્તાહિકં યચ્ ચ યાવજ્જીવિકં તચ્ ચેત્ કાલિકં સંસૃષ્ટં ભવતિ કાલે પરિભોક્તવ્યં કાલાતિક્રાન્તં ન પરિભોક્તવ્યમ્* । યચ્ ચ યામિકં યચ્ ચ સાપ્તાહિકં યચ્ ચ યાવજ્જીવિકં તચ્ ચેદ્ યામિકં સંસૃષ્ટં ભવતિ યામે પરિભોક્તવં યામાતિક્રાન્તં ન પરિભોક્તવ્યમ્* । યચ્ ચ સાપ્તાહિકં યચ્ ચ યાવજ્જીવિકં તચ્ ચેત્ સાપ્તાહિકં સંસૃષ્ટં ભવતિ સપ્તાહે પરિભોક્તવ્યં સપ્તાહાતિક્રાન્તં ન પરિભોક્તવ્યમ્* । યાવજ્જીવિકં યાવજ્જીવિકમ્ અધિષ્ઠાય પરિભોક્તવ્યમ્* । એવં ચ પુનર્ અધિષ્ઠેયમ્* । હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય પ્રતિગ્રાહયિત્વા ભિક્ષૂણાં પુરતઃ સ્થિત્વા ઇદં સ્યાદ્ વચનીયમ્* । ( મ્સ્વ્ ઇ વ્ ) સમન્વાહરાયુષ્મન્* । અહમ્ એવંનામા ઇદં ભૈષજ્યં યાવજ્જીવિકમ્ અધિતિ ષ્ઠામિ । તેષામ્ અર્થા ય સબ્રહ્મચારિણાં ચ એવં દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ । યથા યાવજ્જીવિકમ્ અધિષ્ઠિતમ્ એવં યામિકં સાપ્તાહિકં વાધિષ્ઠેયમ્* ।

શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । અથાન્યતમસ્ય ભિક્ષોર્ વાય્વાબાધિકં ગ્લાન્યમ્ ઉત્પન્નમ્* । સ વૈદ્યસકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય કથયતિ । વાય્વાબાધિકં ( 92વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.767 ) ગ્લાન્યમ્ ઉત્પન્નં ભૈષજ્યં વ્યપદિશેતિ । સ કથયતિ । આર્ય વસાં સેવસ્વ સ્વાસ્થ્યં તે ભવિષ્યતીતિ । ભિક્ષુર્ આહ । ભદ્રમુખ કિમ્ અહં પુરુષાદઃ । સ કથયતિ । ભિક્ષો । ઇદં તે ભૈષજ્યં ન શક્યમ્ અન્યથા સ્વસ્થેન ભવિતુમ્ ઇતિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । યદિ વૈદ્યઃ કથયતિ । ઇદં તે ભિક્ષોર્ ભૈષજ્યં ન શક્યમ્ અન્યથા સ્વસ્થેન ભવિતુમ્ ઇતિ સેવિતવ્યા વસેતિ । ભિક્ષવો ન જાનતે । તૈર્ વૈદ્યઃ પૃષ્ટઃ । સ કથયતિ । આર્ય યુષ્માકમ્ એવ શાસ્તા સર્વજ્ઞસ્ તમ્ એવ ગત્વા પૃચ્છેતિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । પઞ્ચ વસાઃ પ્રસેવિતવ્યાઃ । કતમાઃ પઞ્ચ । મત્સ્યવસા શુશુકાવસા શુશુમારવસા રિક્ષવસા સૂકરવસા ચ । ઇતીમાઃ પઞ્ચ વસાઃ । અકાલે પક્વા અકાલે પરિસ્રુતા અકાલે પ્રતિગ્રાહિતા અકાલે ઽધિષ્ઠિતા ન પરિભોક્તવ્યાઃ । કાલે પક્વા અકાલે પરિસ્રુતા અકાલે પ્રતિગ્રાહિતા અકાલે ઽધિષ્ઠિતા ન પરિભોક્તવ્યાઃ । કાલે પક્વાઃ કાલે પરિસ્રુતા અકાલે પ્રતિગ્રાહિતા અકાલે ઽધિષ્ઠિતા ન પરિભોક્તવ્યાઃ । કાલે પક્વાઃ કાલે પરિસ્રુતાઃ કાલે પ્રતિગ્રાહિતાઃ કાલે ઽધિષ્ઠિતાસ્ તૈલપરિભોગેન સપ્તાહં પરિભોક્તવ્યા ઇતિ । તતસ્ તેન ભિક્ષુણા વસા પરિભુક્તા । સ્વસ્થઃ સંવૃત્તઃ । ( મ્સ્વ્ ઇ વિ ) તેન સ્વસ્થીભૂતો ઽસ્મીત્ય્ અન્યાવશિષ્ટા વસા છોરિતા । યાવદ્ અપરસ્ય ભિક્ષોસ્ તાદૃશમ્ એવ ગ્લાન્યમ્ ઉત્પન્નમ્* । સો ઽપિ વૈદ્યસકાશં ગત્વા કથયતિ । ભદ્રમુખ મમૈવંવિધં ગ્લાન્યમ્ ઉત્પન્નં ભૈષજ્યં વ્યપદિશેતિ । તસ્યાપિ તેન વસા સમાદિષ્ટા । સ તસ્ય ભિક્ષોઃ સકાશં ગતઃ । સ કથયતિ । આયુષ્મંસ્ ત્વયા વસોપયુક્તા મમાપિ વૈદ્યેન વસા વ્યપદિષ્ટા । અસ્તિ કાચિદ્ અવશિષ્ટા વસેતિ । સ કથયતિ । આસીત્ સા તુ મયા છોરિતા । ન શોભનં કૃતમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । ન હિ ભિક્ષુણોપયુક્તશેષા વસા છોરયિતવ્યા । વસાધારકસ્યાહં ભિક્ષોર્ આસમુદાચારિકાન્ ધર્માન્ પ્રજ્ઞપયિષ્યામિ । વસાધારકેણ
ભિક્ષુણોપયુક્તશેષા વસા યાચિતાન્ય્ અસ્ય ભિક્ષોર્ દાતવ્યા । નોચેદ્ ગ્લાનકલ્પિકશાલાયાં સ્થાપયિતવ્યા । યો ઽર્થી ભવિષ્યતિ સ ગ્રહીષ્યતીતિ । વસાધારકો ભિક્ષુર્ યથાપ્રજ્ઞપ્તાન્ આસમુદાચારિકાન્ ધર્માન્ ન સમાદાય વર્તતે સાતિસારો ભવતિ ।
ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તેન ખલુ સમયેનાન્યતમસ્ય ભિક્ષોઃ કચ્છૂરોગઃ સમુત્પન્નઃ । સ વૈદ્યસકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ભદ્રમુખ મે કચ્છૂરોગઃ સમુત્પન્નો ભૈષજ્યં વ્યપદિશેતિ । સ કથયતિ । આર્ય કષાયં સેવસ્વ । સ્વાસ્થ્યં તે ભવિષ્યતિ । ભદ્રમુખ કિમ્ અહં કામભોગી । સ કથયતિ । ઇદં તે ભિક્ષોર્ ભૈષજ્યમ્* । ન શક્યમ્ અન્યથા સ્વસ્થેન ભવિતુમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । પૂર્વવદ્ યાવચ્ છાસ્તા તે ( મ્સ્વ્ ઇ વિઇ ) સર્વજ્ઞઃ । તમ્ એવ ગત્વા પૃચ્છેતિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । પઞ્ચ ( fઓલ્. 93ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1055 ) કષાયાઃ । આમ્રકષાયાઃ પૂર્વવત્* । તેન ભિક્ષુણા કષાયં કલ્પીકૃત્ય ગાત્રં ઘૃષ્ટમ્* । એકધનીભૂતમ્* । ભગવાન્ આહ । ચૂર્ણઃ કર્તવ્યઃ । ભિક્ષવઃ આર્દ્રમ્ એવ ચૂર્ણયન્તિ । પિણ્ડી ભૂતઃ । ભગવાન્ આહ । શોષયિતવ્યઃ । તે આતપે શોષયન્તિ । નિર્વીર્યં ભવતિ । ભગવાન્ આહ । નાતપે શોષયિતવ્યઃ । તે છાયાયાં શોષયન્તિ । તથાપિ પૂય્યતિ । ભગવાન્ આહ । છાયાતપે શોષયિતવ્ય ઇતિ । ભિક્ષવઃ કષાયેણ ગાત્રં મ્રક્ષયિત્વા સ્નાન્તિ । કષાયકૃત્યં ન કુર્વન્તિ । ભગવાન્ આહ । યાવદ્ હસ્તપરામર્શં શોધયિતવ્યમ્* । અથ કષાયં દત્વા સ્નાતવ્યમ્* । કષાયકૃત્યં કરોતીતિ {મ્સ્ નાકરિષ્યતીતિ } । ભિક્ષોઃ કષાયેણ રોગો વ્યુપશાન્તઃ । તેનાવશિષ્ટઃ કષાયઃ છોરિતઃ । યાવદ્ અપરસ્ય ભિક્ષોસ્ તાદૃશ એવ રોગઃ પ્રાદુ ર્ભૂતઃ । સ વૈદ્યસકાશં ગતઃ । પૂર્વવત્* । સ મયા છોરિતઃ । ન શોભનં કૃતમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । કષાયધારકસ્યાહં ભિક્ષોર્ આસમુદાચારિકાન્ ધર્માન્ પ્રજ્ઞપયિષ્યામિ । કષાયધારકેણ ભિક્ષુણા ( મ્સ્વ્ ઇ વિઇઇ ) ઉપયુક્તશેષઃ કષાયો યો ભિક્ષુર્ અર્થી તસ્ય દાતવ્યઃ । ગ્લાનકલ્પિકશાલાયાં વા સ્થાપયિતવ્યઃ । કષાયધારકો ભિક્ષુર્ યથાપ્રજ્ઞપ્તાન્ આસમુદાચારિકાન્ ધર્માન્ ન સમાદાય વર્તતે સાતિસારો ભવતિ ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । તેન ખલુ સમયેનાન્યતમ સ્ય ભિક્ષોર્ અક્ષિરોગઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । સ વૈદ્યસકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ભદ્રમુખ અક્ષિરોગો મે પ્રાદુર્ભૂતઃ । ભૈષજ્યં વ્યપદિશેતિ । સ કથયતિ । આર્ય અઞ્જનં પ્રતિસેવસ્વ । સ્વાસ્થ્યં તે ભ વિષ્યતિ । ભદ્રમુખ કિં વયં કામભોગિનઃ । આર્ય ઇદં તે ભૈષજ્યમ્* । ન શક્યમ્ અન્યથા સ્વસ્થે ન ભવિતુમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । વૈદ્યોપદેશેનાઞ્જનં સેવિતવ્યમ્* । તે ન જાનન્તિ । તૈર્ વૈદ્યઃ પૃષ્ટઃ । સ કથ યતિ । આર્ય શાસ્તા તે સર્વજ્ઞઃ । તમ્ એવ ગત્વા પૃચ્છેતિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । પઞ્ચાઞ્જનાનિ । પુષ્પાઞ્જનં રસાઞ્જનં ચૂર્ણાઞ્જનં ગુટિકાઞ્જનં સૌવીરકાઞ્જનમ્* । તેન સેવિતમ્* । સ્વસ્થીભૂતઃ । તેનાવશિષ્ટમ્ અઞ્જનં યત્ર તત્ર વા સ્થાપિતં વિનષ્ટમ્* । યાવદ્ અપરસ્ય ભિક્ષોર્ અક્ષિરોગઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । સ તત્ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । આયુષ્મન્ મમાપ્ય્ અક્ષિરોગઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । અસ્તિ તવ કિઞ્ચિદ્ અઞ્જનમ્ અવશિષ્ટમ્* । સ સમન્વેષ યતિ । ન લભતે । સ કથયતિ । આયુષ્મન્ અઞ્જનમ્ ( મ્સ્વ્ ઇ ઇx ) આસીત્* । ઇદાનીં તુ ન લભ્યતે । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષુણા અઞ્જનં યત્ર વા તત્ર વા સ્થાપયિતવ્યમ્* । અઞ્જનધારકસ્યાહં ભિક્ષોર્ આસમુદાચારિકાન્ ધર્માન્ પ્રજ્ઞપયિષ્યામિ । અઞ્જનધારકૈર્ ભિક્ષુભિર્ અઞ્જનાનિ એવમ્ એવં સ્થાપયિતવ્યાનિ । પુષ્પાઞ્જનં પાત્રે ( fઓલ્. 93વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1056) રસાઞ્જનં સમુદ્ગકે સ્થાપયિતવ્યમ્* । ચૂર્ણાઞ્જનં ગુટિકાઞ્જનં સૌવીરકં ચ પુટિકાં બદ્ધ્વા નાગદન્તકે સ્થાપ યિતવ્યમ્* । અઞ્જનધારકસ્ય ભિક્ષોર્ આસમુદાચારિકા ધર્મા મયા પ્રજ્ઞપ્તાઃ । એતાન્ ન સમાદાય સ્થાપયતિ સાતિસારો ભવતિ ।

શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । આયુષ્માન્ સૈકત ઉન્મત્તઃ ક્ષિપ્તચિત્તસ્ તેન તેનાહિણ્ડતે । સ બ્રાહ્મણગૃહ પતિસ્ તં દૃષ્ટ્વા આહ । એષ આયુષ્માન્ કસ્ય પુત્રઃ । અપરે આહુઃ । અમુકસ્ય ગૃહપતેઃ । તે કથયન્તિ । શાક્યપુત્રીયશ્રમણા અનાથા અ પ્ય્ અપ્રવ્રજિતાઃ । યદિ ન પ્રવ્રજિતો ઽભવિષ્યત્* જ્ઞાતિભિર્ અસ્ય ચિકિત્સા કૃતાભવિષ્યત્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગ વાન્ આહ । એવં સતિ ભિક્ષવઃ સૈકતસ્ય ભિક્ષોર્ ગ્લાન્યનિરૂપણાય પ્રષ્ટવ્યમ્* । અથ તે વૈદ્યસકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તાઃ । ભદ્રમુખ અસ્યૈવમ્ એવં ચ ગ્લાન્યમ્* । ભૈષજ્યં વ્યપદિશ । આર્ય આમમાંસં પરિભુઞ્જતુ । સ્વસ્થો ભવિષ્યતિ । ભદ્રમુખ કિમ્ અસૌ પુરુષાદઃ । આર્ય ન શક્યમ્ અન્યથા સ્વસ્થેન ભવિતુમ્* । એતત્ પ્રકર ણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ( મ્સ્વ્ ઇ x ) ભગવાન્ આહ । યદ્ય્ એવં ભૈષજ્યં સેવિતવ્યમ્* । ન શક્યમ્ અન્યથા સ્વસ્થેન ભવિતુમ્* । માંસં દાતવ્યમ્* । ભિક્ષવસ્ તથા એવાનુપ્રયચ્છન્તિ । ન ખાદતિ । ભગવાન્ આહ । અક્ષિણી પટ્ટકેન બદ્ધ્વા દાતવ્યમ્* । તૈર્ દત્તમ્* । અતિશીઘ્રં પટ્ટકો મુક્તઃ । તેન હસ્તૌ લિપ્તૌ દૃષ્ટૌ । તેન વાન્તમ્* । ભગવાન્ આહ । સદ્યો ન મોક્તવ્યઃ । અથ ચેત્* સદ્યો મોક્તવ્યસ્ તદા તસ્ય હસ્તૌ તદગ્રતઃ સુશુદ્ધે પા નીયે સ્થાપયિત્વા પશ્ચાત્* પટ્ટકો મોક્તવ્યઃ । સ સ્વસ્થીભૂતઃ । તસ્ય સ એવ દોહદઃ સંવૃત્તઃ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । યદા સ્વસ્થી ભૂતસ્ તદા એવં શિક્ષાં સમાદાય તત્ સમવસ્થાનમ્ આચરિતવ્યમ્* । અધ્યાચરતિ સાતિસારો ભવતિ ।
રાજગૃહે નિદાનમ્* । આયુષ્માન્ પિલિન્દવત્સો યતઃ પ્રવ્રજિતો બહ્વાબાધઃ । સ ભિક્ષુભિર્ ઉચ્યતે । સ્થવિર એવં તે આબાધઃ । સ કથયતિ । આયુષ્મન્તઃ સતતમ્ અહં બહ્વાબાધઃ । નિર્યાણપ્રકરણં નાસ્તિ । તે કથયન્તિ । સ્થવિર પુરા કિં ધૃતમ્* । સ કથયતિ । ભૈષજ્યં કચ્છપુટમ્* । ઇદાનીં કિં ન ધારયસિ । ભગવતા નાનુજ્ઞાતમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । એવં સત્ય્ અનુજ્ઞાતમ્* । ભિક્ષૂણાં ભૈષજ્યં કચ્છપુટં ધારયિતવ્યમ્* । ભિક્ષૂણાં મૂલપુષ્પગણ્ડફલભૈષજ્યાનિ ધારયિતવ્યાનિ । તે સર્વ ત્ર ભૈષજ્યાનિ કચ્છપુટે ન દાપયન્તિ । ભગવાન્ આહ । ફલભૈષજ્યાનિ કચ્છપુટે સ્થાપયિતવ્યાનિ । મૂલપુષ્પગણ્ડભૈષજ્યાનિ ( મ્સ્વ્ ઇ xઇ ) વરણ્ડિકાં બદ્ધ્વા નાગદન્તકે સ્થા પયિતવ્યાનિ । ભગવાન્ આહ । કાલે કાલે શોષયિત વ્યાનિ । તે આતપે શોષયન્તિ । નિર્વીર્યં ભવતિ । ભગવાન્ આહ । નાતપે શોષયિતવ્યમ્* । છાયાયાં શોષયન્તિ । તથાપિ પૂય્યતિ । ભગવાન્ આહ । છાયાતપે શોષ યિતવ્યમ્* । {થે fઓલ્લોwઇન્ગ્ fઇર્સ્ત્ ત્wઓ લિનેસ્ ઓf fઓલ્. 94ર્ હવે નોત્ બેએન્ ત્રન્સ્લિતેરતેદ્ બ્ય્ દુત્ત્} તે પ્રવિષજિત્વા ગચ્છન્તિ । વાતવર્ષમ્ આગચ્છતિ ન પ્રવેશયન્તિ । ભગવાન્ આહ ॥ પ્રવેશયિતવ્યં । ઉક્તં ભગવતા પ્રવેશયિતવ્યમ્ ઇતિ । તે ન જાનન્તિ કેન પ્રવેશયિતવ્યમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । આ .. .. .. .. .. .. .. .. .. + + + + + + + + ન ભવતિ । શ્રામણેરકેન । શ્રામણેરકો ન ભવતિ સ્વયમ્ એવ પ્રવેશયિતવ્યં । મિશ્રીભવન્તિ । ભિક્ષવઃ સંપૃષ્ટા ઇતિ કૃત્વા ન પરિભુંજન્તિ । ભગવાન્ આહ । વિચીય વિચીય પરિભોક્તવ્યં નાત્ર કૌકૃત્યં કરણીયમ્* ॥
શ્રાવ સ્ત્યાં નિદાનમ્* । યસ્માદ્ આયુષ્મ્ આન્ ( fઓલ્. 94ર્3 = ગ્બ્મ્ 6.769 ) રેવતો યત્ર ક્વચન કાંક્ષી તસ્ય કાંક્ષારેવતઃ કાંક્ષારેવત ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા । સ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય શ્રાવસ્તીં પિણ્ડાય પ્રવિષ્ટઃ । સો ઽનુપૂર્વેણ ગુડશાલાં ગતો યાવત્ પશ્યતિ કણેન ગુડં બધ્યમાનમ્* । સ કથયતિ । ભવન્તો મા કણેન ગુડં બન્ધત । આર્ય અસ્તિ કિંચિદ્ અન્યં બન્ધં જાનાસિ । નાહમ્ અન્યં બન્ધં જાનામિ । અપિ તુ વયમ્ અકાલે પરિભુંજામઃ । આર્ય કાલે વાકાલે વા પરિભુઞ્જ । એષો ઽસ્ય બન્ધો ઽન્યથા બન્ધં ન ગચ્છતિ । અપરેણ સમયેન સં ઘસ્ય ગુડખાદનીયં સંપન્નમ્* । સ ન ખાદતિ । તસ્ય સાર્ધંવિહાર્યન્તેવાસિકાઃ કથયન્તિ । આર્ય સંઘસ્ય ગુડખાદનીયં સંપન્નં પરિભુઞ્જ । સ કથયતિ । ભદ્રમુખાઃ સામિષમ્ એતત્* । તે ઽપિ ન ભુઞ્જતે । અન્યૈર્ ભિક્ષુભિર્ ઉચ્યન્તે । આયુષ્મન્તઃ સંઘસ્ય ગુડખાદની યં સંપન્નં કિં ન પરિભુઞ્જત । તે કથયન્તિ । ઉપાધ્યાયઃ કથયતિ સામિષમ્ એતત્* । તૈર્ અપિ ન પરિભુક્તમ્* । મહાપરિવારઃ સઃ । તૈર્ ન પરિભુક્તમ્ ઇતિ યદ્ભૂયસા સર્વસંઘેન ન પરિભુક્તમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત ( મ્સ્વ્ ઇ xઇઇ ) આરો ચયન્તિ ભગવાન્ આહ । ન લભ્યન્તે નામિષેણામિષકૃત્યં કર્તુમ્* । આગારપરિશુદ્ધમ્ ઇતિ કૃત્વા પરિભોક્તવ્યં નાત્ર કૌકૃત્યં કરણીયમ્* ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । અથાયુષ્માન્ રેવતઃ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય શ્રાવ સ્ત્યાં પિણ્ડાય પ્રવિષ્ટઃ । સો ઽનુપૂર્વેણ વીથીં ગતઃ । તેન ગાંધિકો દૃષ્ટઃ સક્તું સ્પૃષ્ટ્વા ગુડં સ્પૃશતિ । સ કથયતિ । ભદ્રમુખ મા સક્તું સ્પૃષ્ટ્વા ગુડં સ્પૃશ । અસ્માભિર્ અકાલે પરિભોક્તવ્યમ્* । સ કથયતિ । આર્ય કો મમ મુહુર્ મુહુર્ હસ્તશૌચં દદાતિ । અપરેણ સમયે ન સંઘસ્ય ગુડખાદનીયં સંપન્નમ્* । સ ન પરિભુઞ્જતિ । સાર્ધંવિહાર્યન્તેવાસિનઃ કથયન્તિ । આર્ય સંઘસ્ય ગુડખાદનીયં સંપન્નં કિં ન ખાદસિ । સ કથયતિ । ભદ્રમુખાઃ સામિષમ્ એતત્* । તૈર્ અપિ ન પરિભુક્તમ્* । તે ભિક્ષુભિર્ ઉચ્યન્તે । આયુષ્મન્તઃ સંઘસ્ય ગુડ ખાદનીયં સંપન્નમ્* । કિં ન પરિભુઞ્જત । તે કથયન્તિ । ઉપાધ્યાયઃ કથય તિ સામિષમ્ એતત્* । તૈર્ અપિ ન પરિભુક્તમ્* । મહાપરિવારઃ સઃ । તૈર્ ન પરિભુક્તમ્ ઇતિ યદ્ભૂયસા સર્વસંઘેન ન પરિભુક્તમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । ન લભ્યન્તે નામિષેણામિષકૃત્યં કર્તુમ્* । આગાર પરિશુદ્ધમ્ ( fઓલ્. 94વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.768 ) ઇતિ કૃત્વા પરિભોક્તવ્યમ્* । નાત્ર કૌકૃત્યં કરણીયમ્* ।

( મ્સ્વ્ ઇ xઇઇઇ ) શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય વાય્વાબાધિકં ગ્લાન્યમ્ ઉત્પન્નમ્* । આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ સંલક્ષયતિ । બહુશો મયા આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય પરિચર્યા કૃતા ન તુ કદાચિદ્ વૈદ્યઃ પૃષ્ટઃ । યન્વ્ અહમ્ ઇદાનીં વૈદ્યં પૃચ્છેયમ્* । સ વૈદ્યસકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ભદ્રમુખ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યેદં ચેદં ચ ગ્લાન્યમ્ ઉત્પન્નં તસ્યાનુલોમિકભૈષજ્યમ્ ઉપદિશેતિ । સ કથયતિ । આર્ય લવણં સૌવીરકં ભૈષજ્યં ભવિષ્યતીતિ । તેન સૌવીરકં સમુદાનીતમ્* । લવણં નાસ્તિ । સ લવણં પર્યેષિતુમ્ આરબ્ધઃ । આયુષ્મતા પિલિન્દવત્સેનોક્તઃ । અસ્તિ આયુષ્મન્ મમ શૃઙ્ગાપુટં લવણં યાવજ્જીવમ્ અધિષ્ઠિતમ્* । યદિ ભગવાન્ અનુજાનીતે દદામીતિ શારિપુત્રેણ શ્રુતમ્* । સ કથયતિ । મમ માનસ આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયન એવં ભવતિ । ન લભ્યં કાલિકેન યાવજ્જીવિકં પરિભોક્તુમ્* । એતત્ પ્રકરણમ્ આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો ભગવત આરોચયતિ । ભગવાન્ આહ । ન લભ્યં મૌદ્ગ લ્યાયન યચ્ ચ કાલિકં યચ્ ચ યામિકં યચ્ ચ સાપ્તાહિકં યચ્ ચ યાવજ્જીવિકમ્ અધિષ્ઠિતમ્* । તત્ર મૌદ્ગલ્યાયન યચ્ ચ યામિકં યચ્ ચ સાપ્તાહિકં યચ્ ચ યાવજ્જીવિકં તચ્ ચેત્ કાલિકેન સંસૃષ્ટં ભવતિ કાલિકસંસૃષ્ટમ્ ઇતિ કૃત્વા કાલે પરિભોક્તવ્યં કાલાતિક્રાન્તં ન પરિભોક્તવ્યમ્* । યચ્ ચ યામિકં યચ્ ચ સાપ્તાહિકં યચ્ ચ યાવજ્જીવિકં તચ્ ચ યામિકેન સંસૃષ્ટમ્ ઇતિ કૃત્વા યામં પરિભોક્તવ્યં યામાતિક્રાન્તં ( મ્સ્વ્ ઇ xઇવ્ ) ન પરિભોક્તવ્યમ્* । યચ્ ચ સાપ્તાહિકં યચ્ ચ યાવજ્જીવિકં તચ્ ચેત્ સાપ્તાહિકેન સંસૃષ્ટં ભવતિ સાપ્તાહિકસંસૃષ્ટમ્ ઇતિ કૃત્વા સાપ્તા હં પરિભોક્તવ્યં સપ્તાહાતિ ક્રાન્તં ન પરિભોક્તવ્યમ્* {મ્સ્ અદ્દ્સ્ સપ્તાહસ્યાત્યયાન્ ન પરિભોક્તવ્યમ્* } । યન્ નુ યાવજ્જીવિકં તદ્ યાવજ્જીવિકં પરિભોક્તવ્યમ્* । અન્યથા પરિભુઞ્જતિ સાતિસારો ભવતિ ।
ઉદ્દાનમ્* ।
મહાસેનો માંસમર્શો વાતવ્યાધિશ્ ચ પૂર્ણકઃ ।
..... ॥
બુદ્ધો ભગવાન્ કાશીષુ જનપદેષુ ચારિકાં ચરન્ વારાણસીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । વારાણસ્યાં વિહરતિ ઋષિવદને મૃગદાવે । વારાણસ્યાં મહાસેનો નામ ગૃહપતિઃ પ્રતિવસતિ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગઃ । તસ્ય પત્ની મહાસેના નામ । સ સપત્નીકઃ શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશયઃ । તેન સ્રુતમ્* । ભગવાન્ કાશીષુ જનપદેષુ ચારિકાં ચરન્ વારાણસીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । વારાણસ્યાં વિહરતિ ઋષિવદને મૃગદાવે ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ અપ્ય્ એતદ્ અભવત્* । બહુશો મયા ભગવાન્ અન્તર્ગૃહે ઉપનિમન્ત્રિતો ન ત્વ્ એવ સર્વોપકરણૈઃ પ્રવારિતઃ । યન્વ્ અહમ્ એતર્હિ ભગવન્તં ત્રૈમાસીં સર્વોપકરણૈઃ પ્રવારયેયમ્ ઇતિ વિદિત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે નિષણ્ણઃ ।
[fઓલિઓસ્ 95 તો 140 અરે મિસ્સિન્ગ્]
( fઓલ્. 141ર્3 = ગ્બ્મ્ 6.950; મ્સ્વ્ ઇ અ ) અદ્રાક્ષીદ્ ભગવાન્ દૂરાદ્ એવ નીલનીલાં વનરાજિમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ વજ્રપાણિં યક્ષમ્ આમન્ત્રયતે । પશ્યસિ ત્વં વજ્રપાણે નીલનીલામ્ એતાં વનરાજિમ્* । પશ્યામિ ભદન્ત । એષ વજ્રપાણે કાશ્મીરમ ણ્ડલમ્* । મમ વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય માધ્યન્દિનો નામ ભિક્ષુર્ ભવિષ્યત્ય્ આનન્દસ્ય ભિક્ષોઃ સાર્ધંવિહારી । સ હુલુટં દુષ્ટનાગં વિ નેષ્યતિ । અથ પર્યઙ્કં બદ્ધ્વા સમગ્રે કાશ્મી રમણ્ડલે શાસનં પ્રવેશયિષ્યતિ । વિપશ્યનાનુકૂલાનાં શયનાસનં યદુત કાશ્મીરમણ્ડલમ્* ।
ષષ્ટિગ્રામસહસ્રા ણિ ષષ્ટિગ્રામશતાનિ ચ ।
ષષ્ટિર્ ગ્રામાસ્ ત્રયો ગ્રામા હ્ય્ એતત્ કા શ્મીરમણ્ડલમ્* ।
ભ્રષ્ટાલાયામ્ ઋષિર્ વિનીતઃ આપન્નકશ્ ચ યક્ષઃ સપરિવારઃ । કન્થાયાં યક્ષિણી સપરિવારા વિનીતા । ધાન્યપુ રમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । ધાન્યપુરે સેનરાજઃ પરમસત્યેષુ પ્રતિ ષ્ઠાપિતઃ । નૈતરીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । નૈતર્યામ્ અન્યતમઃ કુમ્ભકારઃ । સો ઽતીવ શિલ્પમદમત્તઃ । શુષ્કાણિ ભાજનાનિ ચક્રાદ્ અવતારયતિ । ભગવાંસ્ તસ્ય વિનયકાલં જ્ઞાત્વા કુમ્ભકારવેષં ગૃહીત્વા તેન સાર્ધં જલ્પં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । ત્વં કીદૃશાનિ ભાજનાનિ ચક્રાદ્ અવતારયસિ । સ કથયતિ । શુષ્કાણિ । અહમ્ અપિ શુષ્કાણ્ય્ અવતારયામિ । સમસ્ ત્વં મયા । કિમ્ એ તદ્ ભઙ્ગુરેણ । અહં દન્તમયાન્ય્ અપિ અવતારયામિ । ત્વં મત્તઃ કુશલતરો ઽસિ । ન કેવલં દન્તમયાનિ સુવર્ણરૌપ્યવૈડૂ ર્યસ્ફટિકમયાન્ય્ અપિ । સો ઽભિપ્રસન્નઃ । તતો ભગવતા કુમ્ભકારવેષમ્ ( મ્સ્વ્ ઇ બ્ ) અન્તર્ધાપ્ય સ્વવેષેણ સ્થિત્વા સપરિજનઃ સત્યેષુ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । શાદ્વલા મ્ અનુપ્રાપ્તઃ । શાદ્વલાયાં મહાયક્ષપરિવારઃ શરણગમનશિક્ષાપદેષુ પ્ર તિષ્ઠાપિતઃ પાલિતકોટો નાગપાલકશ્ ચ । નન્દિ વર્ધનમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । નન્દિવર્ધને ભવદેવો રાજા સપરિવારઃ સત્યેષુ પ્રતિ ષ્ઠાપિતઃ સસપ્તમાતઙ્ગપુત્રો ભૂપયક્ષશ્ ચ । તત્રાશ્વકપુનર્વસુકૌ ( fઓલ્. 141વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.951 ) નાગયોનાવ્ ઉપપન્નૌ । દ્વાદશાનાં વર્ષાણામ્ અ ત્યયાત્ ક્ષુબ્ધૌ । તાવ્ એવમ્ આહતુઃ । નાવયોર્ ભગવતા ધર્મો દેશિતો યેનાવાં વિનિપતિતૌ નાગયો નૌ જાતૌ । કથં વયમ્ અસ્ય દેશનાં જ્ઞાસ્યામઃ । ભગવત એતદ્ અભવત્* । તયોર્ મહા નુભાવઃ । સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યત્ પરિનિર્વૃતસ્ય મે શાસનં ભસ્મ કરિષ્યત ઇતિ વિદિત્વા યેનાશ્વકપુનર્વસુકયોર્ ભવનં તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્યા શ્વકપુનર્વસુકાભ્યાં ચતુષ્પદિકો ધર્મપર્યાયો દેશિતઃ । એતસ્ય વ્યાખ્યાં જ્ઞાસ્યથ । કે વયં સદ્ધર્મસ્ય જ્ઞાતાર ઇતિ વિદિત્વા તત્રૈવ નિમગ્નૌ । તયોર્ એતદ્ અભવત્* । દેશિતો ઽસ્માકં ભગવતા ધર્મઃ । અસ્માભિસ્ તુ ન વિજ્ઞાત ઇ તિ । ભગવતા તસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશો પ્રતિમૈકા દત્તા । અશ્વકપુનર્વસુકૌ તત્ર પુનર્ નિમજ્જતઃ । અદ્યાપિ ભગવાંસ્ તિષ્ઠતીતિ તસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશે

। ભગવતા નાલી ઉદર્યા ચ યક્ષિણી વિનીતા । કુન્તીનગરમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । કુન્તીનગરે કુન્તી યક્ષિણી ઇતિ ખ્યાતા ક્રોધાન્વિતા ચણ્ડા ચ પ્રતિવસતિ । કુન્તીનગરસ્ય બ્રાહ્મણ ગૃહપતીનાં જાતાનિ જાતાન્ય્ અ પત્યાનિ ભ ક્ષયતિ । અશ્રૌષુઃ કૌન્તીનાગરા બ્રાહ્મણગૃહપતયો ભગવાન્ કુન્તીનગરમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તસ્મિન્ પ્રદેશે તિષ્ઠતી તિ શ્રુત્વા તે સન્નિપતિતાઃ કુન્તીનગરાન્ નિર્ગતાઃ । ( મ્સ્વ્ ઇ 1 ) યેન ભગવાં સ્ તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણાઃ । એકાન્તનિષણ્ણાનાં કૌન્તીનાગરાણાં બ્રાહ્મણગૃહપતીનાં ભગવાન્* ધર્મ્યયા કથયા પૂર્વવદ્ યાવત્ સંપ્રહર્ષ્ય તૂષ્ણીમ્* । અથ શ્રાદ્ધા બ્રાહ્મણગૃહપતય ઉ ત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચન્* । અધિવાસયત્વ્ અસ્માકં ભગવાન્* શ્વો ઽન્તર્ગૃહે ભક્તેન સાર્ધં ભિક્ષુસંઘેનેતિ । અથ ભગવન્તં ભુક્તવન્તં ધૌતહસ્તમ્ અપનીતપાત્રં નિષણ્ણં વિદિત્વા સૌવર્ણં ભૃઙ્ગારં ગૃહીત્વા ભગવતઃ પુરતઃ સ્થિત્વા યાચમાન એવં ચાહ । ભગવતા તે તે દુષ્ટનાગા દુષ્ટયક્ષા વિનીતાઃ । ઇયં ભદન્ત કુન્તી યક્ષિણી અસ્માકં દીર્ઘરાત્રમ્ અસપત્નાનાં સપત્ની અદ્રુગ્ધાનાં દ્રોગ્ધ્રી જાતાનિ જાતાન્ય્ અપત્યાનિ હરતિ । અહો વત ભગવાન્ કુન્તીં યક્ષિણીં વિનયેદ્ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાયેતિ । તેન ખલુ સમ યેન કુન્તી યક્ષિણી તસ્યામ્ એવ પર્ષદિ સન્નિષણ્ણાભૂત્* સન્નિપતિતા । તત્ર ભગવાન્ યક્ષીણીમ્ આમન્ત્રયતે । શ્રુતં તે કુન્તિ । શ્રુતં મે ભગવન્* । શ્રુતં તે કુન્તિ । શ્રુતં મે સુગત । વિરમ ત્વમ્ અસ્માત્ પાપકાદ્ અસદ્ધર્માત્* । સમયેનાહં ભદન્ત ( fઓલ્. 142ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.952 ) વિરંસ્યામિ યદ્ય્ એતે મમાર્થાય વિહારં કારયન્તિ । તત્ર ભગવાન્ કૌન્તીનાગરાન્ બ્રાહ્મણગૃહપતીન્ આમન્ત્રયતે । શ્રુતં વો બ્રાઃમણગૃહપતયઃ । શ્રુતં ભગવન્* । કથં વો ઽત્ર ભવતિ । કરિષ્યામો ભગવન્* । અથ ભગવાન્ કુન્તીં યક્ષીણીં સપરિવારાં વિનીય પ્રક્રાન્તઃ । ભગવાન્ ખર્જૂરિકામ્
અનુપ્રાપ્તઃ । ખજૂરિકાયાં બાલદારકાન્ પાંસુસ્તૂપકૈઃ ક્રીડતો ઽદ્રાક્ષીત્* । ભગવાન્ બાલદારકાન્ પાંસુસ્તૂપકૈઃ ક્રીડતો દૃષ્ટ્વા ચ ( મ્સ્વ્ ઇ 2 ) પુનર્ વજ્રપાણિં યક્ષમ્ આમન્ત્રયતે । પશ્યસિ ત્વં વજ્રપાણે બાલદારકાન્ પાંસુસ્તૂપકૈઃ ક્રીડતઃ । એવં ભદન્ત । એષ ચતુર્વર્ષશતપરિનિર્વૃતસ્ય મમ વજ્રપાણે કુશનવંશ્યઃ કનિષ્કો નામ રાજા ભવિષ્યતિ । સો ઽસ્મિન્ પ્રદેશે સ્તૂપં પ્રતિષ્ઠાપયતિ । તસ્ય કનિષ્કસ્તૂપ ઇતિ સંજ્ઞા ભવિષ્યતિ । મયિ ચ પરિનિર્વૃતે બુદ્ધકાર્યં કરિષ્યતિ ।
તતો ભગવાન્ યાવચ્ ચાપલાલસ્ય ભવનં યાવચ્ ચ રોહિતકમ્ અત્રાન્તરે સપ્તસપ્તતિપ્રાણિશતસહસ્રાણિ વિનીય રોહિતકમ્ આગત્ય વિહારં પ્રવિશ્ય પ્રતિસંલીનઃ । ભગવાન્ સાયાહ્ને પ્રતિસંલયનાદ્ વ્યુત્થાયાયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । આગમયાનન્દ યેનાદિરાજ્યમ્ ઇતિ ।
અથાયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । પૂર્વં ભદન્ત ભગવાન્ એવમ્ આહ । ઉત્તરાપથે નાગરાજમ્ અપલાલં વિ નેષ્યામઃ । પઞ્ચાનુશંસા ઉત્તરાપથેનેતિ । અથ ચ પુનર્ ભગવાન્ આહ । આગમયાનન્દ યેનાદિરાજ્યમ્ ઇતિ । તત્ કથમ્* । ભગવાન્ આહ । ગતો ઽહમ્ આનન્દ વજ્રપાણિસહીય ઉત્તરાપથમ્* । વ્યાકૃતં તમસાવનં યાવદ્* । વ્યાકૃતં વાલુકાસ્તૂપમ્* । ગતો ઽહમ્ આનન્દ યાવચ્ ચ રોહિતકં યાવચ્ ચાપલાલસ્ય નાગરાજસ્ય ભુવનમ્* । અત્રાન્તરે તથાગતેન રાજ્ઞા સપ્તસપ્તતિપ્રાણિશતસહસ્રાણિ વિનીતાનિ । પઞ્ચાદીનવા ઉત્તરાપથે સ્થાણુકણ્ટકદ્રુમપાષાણશર્કરશ્ ચણ્ડકુક્કુરો દુષ્ઠુલસમુદાચારો માતૃગ્રામઃ ।
ઉદ્દાનમ્* ।

આદિરાજ્યં ચ ભદ્રાશ્વો મથુરા ઓતલા ચ ।
આરામવૈરંભ્ય અયોધ્યા ચ નદી ગઙ્ગા પ્રેતા વેલામો ભવતિ પશ્ચિમઃ ॥
અથ ભગવાઞ્ છૂરસેનેષુ જનપદેષુ ચારિકાં ચરન્ન્ આદિરાજ્યમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । અસ્મિન્ન્ આનન્દ પ્રદેશે મહાસમ્મતો રાજા પ્રથમતો રાજ્યાભિષેકેનાભિષિક્તઃ । અભિષિક્તો ઽયં ચ રાજ્ઞામ્ આદિરતો ઽસ્યાદિરાજ્યઃ આદિરાજ્ય ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા ।
ભદ્રાશ્વમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । અસ્મિન્ન્ આનન્દ પ્રદેશે રાજ્ઞો મહાસમ્મતસ્ય ભદ્રમ્ અશ્વરત્નં પ્રાદુર્ભૂતં યતો ઽસ્ય ભદ્રાશ્વો ભદ્રાશ્વ ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા ।
તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । આગમયાનન્દ યેન મથુરા ઇતિ ( fઓલ્. 142વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.953 ) । એવં ભદન્ત ઇત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્* । અથ ભગવાન્ મથુરાં સંપ્રસ્થિતઃ । દૂરાદ્ એવ નીલનીલાં ભગવાન્ વનરાજિં દૃષ્ટ્વા પુન ર્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દ મ્ આમન્ત્રયતે । પશ્યસિ ત્વમ્ આનન્દ એતાં નીલનીલાં વનરાજિમ્* । એવમ્ ભદન્ત । એષ આનન્દ ઉરમુણ્ડો નામ પર્વતઃ । અત્ર મથુરાયાં નટો ભટશ્ ચ દ્વૌ ભ્રાતરૌ મમ વર્ષ શતપરિનિર્વૃત સ્ય વિહારં પ્રતિષ્ઠાપયતઃ । તતસ્ તસ્ય નટભટિક ઇતિ સંજ્ઞા ભવિષ્યતિ । અગ્રં ચ ભવિષ્યતિ ( મ્સ્વ્ ઇ 4 ) શમથવિપશ્યનાનુકૂલાનાં શયના સ નાનામ્* । અદ્યાનન્દ મથુરાયાં ગુપ્તો નામ ગાન્ધિકદારકો ભવિષ્યતિ । તસ્ય પુત્રઃ ઉપગુપ્તો નામ ભવિષ્યતિ અલક્ષણ કો બુદ્ધઃ । સ મમ વર્ષોષિતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય શાસને પ્રવ્રજ્ય બુદ્ધકાર્યં કરિષ્યતિ । માધ્યન્દિનો નામ્ના આનન્દસ્ય ભિક્ષોઃ સાર્ધંવિહારી । સ ઉપગુપ્તં પ્રવ્રાજયિષ્યતિ । ઉપગુપ્તઃ પશ્ચિમકો ભવિષ્યતિ અવવાદકાનામ્* । વૃક્ષ વાટિકાયાં ગુહા ભવિષ્યતિ । દૈર્ઘ્યેણાષ્ટાદશહસ્તા । વિસ્તારેણ દ્વાદશ । ઉચ્છ્રાયેણ સપ્ત । યે યે તસ્યાવવાદે અર્હત્વં સાક્ષાત્કરિષ્યન્તિ તે તે ચતુરઙ્ગુલમાત્રાં કટિકાં તસ્યાં ગુહાયાં પ્રક્ષેપ્સ્યન્તે । યદા સા ગુહા પુર્ણા ભવિષ્યતિ અર્હત્કટિકાભિસ્ તદા ઉપગુપ્તઃ પરિનિર્વાસ્યતિ । પરિનિર્વૃતં ચૈનં તાભિર્ એવાર્હત્કટિકાભિઃ સમેત્ય તે ધ્માપયિષ્યન્તિ । ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પરિપપ્રચ્છુઃ । ભદન્ત ભગવતા આયુષ્માન્ ઉપગુપ્તો ઽનાગત એવ બહુજનાનુકમ્પી વ્યાકૃત ઇતિ । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષવ એતર્હિ યથાસાવ્ અતીતે ઽપ્ય્ અધ્વનિ બહુજનહિતાય પ્રતિપન્નસ્ તચ્ છૃણુત સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુત ભાષિષ્યે ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ અસ્યૈવ ઉરુમુણ્ડસ્ય પર્વતસ્ય ત્રિષુ પાર્શ્વેષુ પ્રત્યેકબુદ્ધા ઋષયો મર્કટાશ્ ચ પ્રતિવસન્તિ । એકસ્મિન્ પાર્શ્વે પઞ્ચ ( મ્સ્વ્ ઇ 5 ) પ્રત્યેકબુદ્ધશતાનિ દ્વિતીયે પઞ્ચ ઋષિશતાનિ તૃતીયે પઞ્ચ મર્કટશતાનિ । આચરિતં મર્કટયૂથપતેર્ જાતં જાતં મર્કટશાવકં પ્રઘાતયતિ । તતસ્ તા મર્કટ્યઃ શાવકશોકાભિભૂતાઃ પરસ્પરં સંજલ્પં કર્તુમ્ આરબ્ધાઃ । શૃણ્વન્તુ ભવન્ત્યો મર્કટ્યઃ । અયમ્ અસ્માકં યૂથપતિર્ જાતં જાતં શાવકં પ્રઘાતયતિ । તદ્ ઉપાયસંવિધાનં કર્તવ્યમ્* । યા અસ્માકં મર્કટી આપન્નસત્વા ભવતિ તયા યૂથપતેર્ નારોચયિતવ્યમ્ ઇતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેનાન્યતમા મર્કટી આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા તાભિઃ પ્રતિગુપ્તે પ્રદેશે ગોપાયિત્વા મૂલફલૈર્ ઉપસ્થાપિતા । મર્કટશાવકો જાતઃ । સો ઽપિ તાભિઃ પ્રતિગુપ્તે પ્રદેશે સ્થાપિતઃ પોષિતઃ સંવર્ધિતઃ । સ યદા મહાન્ સંવૃત્તસ્ તદા તેનાસૌ યૂથપતિઃ સ્વયૂથાત્ પ્રચ્યાવિતઃ । ઉરુમુણ્ડપર્વતે ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ ( fઓલ્. 143ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.954 ) પરિભ્રમિતુમ્ આરબ્ધઃ । તેન પરિભ્રમતા પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં શબ્દઃ શ્રુતઃ । સ તેષાં સકાશં ગતઃ । યદા વિશ્વસ્તસંવાસઃ સંવૃત્તસ્ {મ્સ્ સ્મૃતઃ } તદા તેષાં મૂલપત્રપુષ્પફલદન્તકાષ્ઠૈર્ ઉપસંહારં કરોતિ । તે ઽપિ તસ્ય પાત્રશેષં છોરયન્તિ । આચરિતં તેષાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ભુક્ત્વા ભુક્ત્વા પર્યઙ્કે નિષીદન્તિ । સો ઽપિ મર્કટસ્ તેષામ્ ઈર્યાપથં દૃષ્ટ્વા પર્યઙ્કેન નિષીદતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન તેષાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ એતદ્ અભવત્* । યદ્ અસ્માભિર્ અનેન ક્વાથકાયેન પ્રાપ્તવ્યમ્* । પ્રાપ્તં તદ્ યન્ નુ વયં શાન્તં નિર્વાણધાતું પ્રવિશેમ ઇતિ । તતસ્ તે જ્વલનતપનવર્ષણવિદ્યોતનપ્રાતિહાર્યાણિ કૃત્વા નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાઃ । તેષાં વ્યુત્થાનકાલઃ । તસ્મિન્ ( મ્સ્વ્ ઇ 6 ) નોત્તિષ્ઠન્તિ ઇતિ । સ મર્કટસ્ તાન્ અપશ્યન્ ધૃતિં ન લભતે । યાવદ્ અસૌ મર્કટો ગુહાં પ્રવિશ્ય તેષાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચીવરાણિ વિકોપયિતુમ્ આરબ્ધઃ । યા દેવતા તસ્યાં ગુહાયામ્ અધ્યુષિતા તસ્યા એતદ્ અભવત્* । મા હૈવાયં શાખામૃગઃ
પ્રત્યેકબુદ્ધચીવરાણિ વિકોપયિષ્યતીતિ દ્વારં મહત્યા શિલયા પિધાયાવસ્થિતા । તતો ઽસૌ મર્કટઃ શોચિત્વા ક્લમિત્વા પરિદેવિત્વા પ્રક્રાન્તઃ । ઉરુમુણ્ડપર્વતે સમન્તાત્ પરિક્રામતિ । અન ભિરતિત્વાદ્ ધૃતિં ન લભમાનો ઽવહિતશ્રોત્રો મનુષ્યશબ્દમ્ આકાંક્ષતિ । તેન તેષામ્ ઋષીણાં વાક્પ્રવ્યાહારશબ્દઃ શ્રુતઃ । સ માર્ગપ્રનષ્ટ ઇવાધ્વગસ્ ત્વરિતત્વરિતં તેષાં સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । તેન ઋષયઃ કષ્ટાનિ તપાંસિ તપ્યન્તે । કેચિદ્ ઊર્ધ્વહસ્તકાસ્ તિષ્ઠન્તિ । કેચિદ્ એકેન પાદેન । કેચિત્ પઞ્ચતપસ્ તપ્યન્તે । યદાસૌ મર્કટસ્ તૈઃ સાર્ધં વિશ્વસ્તસંવાસઃ સંવૃત્તસ્ તદા તેષામ્ ઋષીણાં મૂલપત્રપુષ્પફલદન્તકાષ્ઠૈર્ ઉપસંહારં કરોતિ । તે ઽપિ તસ્ય ભૈક્ષશેષં છોરયન્તિ । સ તેષામ્ ઈર્યાપથં વ્યાકોપ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધેર્યાપથં દેશયતિ । તત્ર યે ઊર્ધ્વહસ્તકાસ્ તેષાં હસ્તાન્ અધઃ કૃત્વા રિચ્છટાશબ્દં ચ કૃત્વા પુરસ્તાત્ પર્યઙ્કં બદ્ધ્વાવતિષ્ઠતે । યે પઞ્ચતપસ્ તપ્યન્તે તેષામ્ અગ્નિં નિર્વાપ્ય રિચ્છટાશબ્દં કૃત્વા પુરસ્તાત્ પર્યઙ્કેનાવતિષ્ઠતે । તતસ્ તૈઃ ઋષિભિર્ અવવાદકસ્યારોચિતમ્* । ઉપાધ્યાય એષ શાખામૃગો ઽસ્માકં તપોવિઘ્નં કરોતિ । તૈસ્ તસ્ય વિસ્તરેણારોચિતમ્* । સ કથયતિ । ભવન્તઃ સ્મૃતિમન્તો હ્ય્ એતે શાખામૃગા ભવન્તિ । નૂનમ્ અનેન ઈર્યાપથેન કે ( મ્સ્વ્ ઇ 7 ) ઋષયો ઽનેન દૃષ્ટા ભવિષ્યન્તિ । યૂયમ્ અપિ યથાસ્થાપિતં પર્યઙ્કં બદ્ધ્વા નિષીદથ । તે તથૈવ પર્યઙ્કં બદ્ધ્વા નિષણ્ણાઃ । તેષાં પૂર્વકાનિ કુશલમૂલાન્ય્ આમુખીભૂતાનિ । તૈર્ અના ચા ર્યકૈર્ અનુપાધ્યાયકૈર્ જ્ઞાનેન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષધર્માન્ ઉત્પાદ્ય પ્રત્યેકબોધિઃ સાક્ષાત્કૃત સ્ તેષાં મર્કટસ્યાન્તિકે ધર્માન્વયઃ પ્રસાદ ઉત્પન્નઃ । તે યાનિ નવશસ્યાનિ ( fઓલ્. 143વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.955 ) નવફલાનિ નવર્તુકાનિ જનપદાત્ પિણ્ડપાતં પ્રતિલભતે તાનિ તસ્મૈ પ્રથમતો દત્વા તત આત્મનઃ પરિભુઞ્જતે । તાવદ્ અપરેણ સમયેન સ મર્કટઃ કાલગતઃ । તતસ્ તૈઃ પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ નાનાદિગ્દેશાધિષ્ઠાનેષુ ગન્ધકાષ્ઠાનિ સમાદાપ્ય સર્વગન્ધકાષ્ઠૈશ્ ચિતાં ચિત્વા ધ્માપિતઃ
।

કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ પ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ સંપોષિતો મર્કટઃ સ એવાસાવ્ ઉપગુપ્તઃ । તદાપ્ય્ અસૌ બહુજનહિતાય પ્રતિપન્નઃ એતર્હ્ય્ અપ્ય્ અસૌ મયા બહુજનહિતાનુકમ્પી વ્યાકૃત ઇતિ ।
અથ ભગવાઞ્ છૂરસેનેષુ જનપદેષુ ચારિકાં ચરન્ મથુરામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । અશ્રૌષુર્ માથુરા બ્રાહ્મણાઃ શ્રમણો ગૌતમો મથુરામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સો ઽત્યર્થં ચાતુર્વર્ણવિશુદ્ધિં રોચયતિ દીપયતિ પ્રજ્ઞપયતિ પ્રસ્થાપયતિ વિરુજતિ વિવૃણોતિ ઉત્તાનીકરોતિ દેશયતિ । યદ્ય્ અસૌ મથુરાં પ્રવેક્ષ્યતિ અસ્માકં લાભાન્તરાયો ભવિષ્યતિ । સ ચાસત્કારભીતઃ શ્રૂયતે । યદિ તસ્ય કશ્ચિદ્ અસત્કારં કુર્યાદ્ એવમ્ અસૌ મથુરાં ન પ્રવિશેત્* ઇતિ ચાસ્ય નીચપુરુષો ઽસત્કારં કુર્યાત્* ( મ્સ્વ્ ઇ 8 ) પ્રવેક્ષ્યતિ ન ચિત્રીકરિષ્યતિ । યદ્ય્ અસ્ય પ્રધાનપુરુષઃ કશ્ચિદ્ અસત્કારં કુર્યાચ્ છોભનં સ્યાત્* । તત્ કો ઽસ્માકં પ્રધાનપુરુષઃ । તેન ખલુ સમયેન મથુરાયાં નીલભૂતિર્ નામ બ્રાહ્મણો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ સ્વવાદોદ્દ્યોતકઃ પરવાદનિગ્રહસમર્થઃ । તસ્ય વાક્ સત્યાનુપરિવર્તિની । તતો માથુરા બ્રાહ્મણાઃ સઙ્ગમ્ય સમાગમ્ય નીલભૂતેઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તાઃ । ઉપાધ્યાય શ્રૂયતે શ્રમણો ગૌતમો ઇહાગત ઇતિ । સો ઽત્યર્થં ચાતુર્વર્ણવિશુદ્ધિં પૂર્વવદ્ યાવત્ સંપ્રકાશયતિ । સ ચાસત્કારભીતઃ શ્રૂયતે । યદિ તસ્ય કશ્ચિદ્ અસત્કારં કુર્યાદ્ એવમ્ અસૌ મથુરાં ન પ્રવેક્ષ્યતિ । યદિ ચાસ્ય નીચપુરુષો ઽસત્કારં કરિષ્યતિ ન ચિત્રીકરિષ્યતિ । યદ્ય્ અસ્ય પ્રધાનપુરુષઃ કશ્ચિદ્ અસત્કારં કુર્યાચ્ છોભનં સ્યાત્* । તતો ઽસ્માકં કઃ પ્રધાનપુરુષઃ ઋતે ઉપાધ્યાયાત્* । ત્વમ્ અસ્યાસત્કારં કુરુ વાગ્દણ્ડૈર્ આક્રોશય । નીલભૂતિઃ કથયતિ । ભવન્તો મમેયં જિહ્વા સત્યાનુપ્રવર્તિની । યદ્ય્ આક્રોશાર્હો ભવિષ્યતિ આક્રોક્ષ્યામિ । અથ સ્તવાર્હસ્ તોષ્યામીતિ । તતો નીલભૂતિર્ બ્રાહ્મણો વૃદ્ધવૃદ્ધૈર્ મથુરાનિવાસિભિર્ બ્રાહ્મણૈઃ સંપુરસ્કૃતો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । અદ્રાક્ષીન્ નીલભૂતિર્ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં દૂરાદ્ એવ દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યોમપ્રભાલઙ્કૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં ( મ્સ્વ્ ઇ 9 ) જંગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્ અન્યતરં વૃક્ષમૂલં નિશ્રિત્ય શાન્તેન ઈર્યાપથેન નિષણ્ણમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ વિસ્મયોત્ફુલ્લદૃષ્ટિઃ સ્તોતુમ્
આરબ્ધઃ ।
પ્રણિધાય મનઃ સહેન્દ્રિયૈર્ વિધિવદ્* ( fઓલ્. 144ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.956 ) વાક્* ચ શરીરમ્ એવ ચ ।
ગુણભૂત મહાગુણોદધેસ્ તવ વક્ષ્યામિ ગુણૈકદેશતામ્* ॥ 1
પરમપ્રવરો ઽસિ વાદિનામ્ અનવદ્યઃ સુસમાહિતેન્દ્રિયઃ ।
પરમાર્થવિદ્ અપ્રકમ્પિતઃ પ્રયતૈઃ સર્વપરપ્રવાદિભિઃ ॥ 2
ચરણં સુસમાપ્તમ્ એવ તે સુસમાપ્તવ્રત સાધિતવ્રતઃ ।
બલવાંશ્ ચ સમાધિર્ અવ્યયસ્ તવ નારાયણશૈલરાજવત્* ॥ 3
પુરુષર્ષભ નાસ્તિ તે વ્યથા ન વિષાદો ન ભયં ન ચ ક્લમઃ ।
ન ચ તે વ્યસનં કુતઃ કલિર્ ન ચ ભૂતેષુ કદાચિદ્ અક્ષમા ॥ 4
ન ચ ધાવસિ નાતિલીયસે ન ચ સન્તપ્યસિ નાપિ હૃષ્યસે ।
સતતં શુભમ્ એવ તે મનઃ સતતં મેરુર્ ઇવાચલાધિપઃ ॥ 5
મુનિપુઙ્ગવ સર્વધાતુભિર્ વિપુલં જ્ઞાનમ્ અપાવૃતં તવ ।
અપરાહતમ્ અક્ષયવ્યયં વિવિધેષ્વ્ આયતનેષુ વર્તસે ॥ 6
ન ચ તે ઽસ્તિ મુને કથંકથા વિમતિર્ નાસ્તિ ન સંશયઃ ક્વચિત્* ।
સ્વયમ્ એવ ન તે પરાપરં વિદિતં સર્વમ્ અવેદિ વિદ્યયા ॥ 7
પ્રિયદર્શનસાધુદર્શનપ્રિયસાધુપ્રિયપણ્ડિતપ્રિયઃ ।
સમમ્ એવ હિ તે પ્રિયાપ્રિયં સતતં પ્રીતિકરસ્ તથેર્યસે ॥ 8
મધુરપ્રતિભાનવાનસિ સ્મિતવાક્યઃ સ્મૃતિમાન્ વિશારદઃ ।
વિવિદાનુમતં પ્રભાષસે ત્રિષુ લોકેષુ ચ તે સ્તૃતં યશઃ । 9
નૃસુરાસુરયક્ષરાક્ષસા બહવસ્ ત્વામ્ ઇહલોકપણ્ડિતાઃ ।
ઉપગમ્ય મુને પુનઃ પુનઃ પરિપૃચ્છન્તિ ન ચાભિષૂયસે ॥ 10
સ્વવચઃપરિતોષિતાસ્ ત્વયા નરદેવાઃ સુરયક્ષરાક્ષસાઃ ।
પ્રતિયાન્તિ વિનીતસંશયાશ્ ચરણૌ વન્દ્ય ચ તે મહામુને ॥ 11
સ્થિતમ્ આસિતમ્ આગતં ગતં શયિતં મૌનમ્ અથાભ્યુદીરિતમ્* ।
અથ ચીવરપાત્રધારણં રુચિરં ગૌતમ સર્વમ્ એવ તે ॥ 12
અવિલમ્બિતમ્ અદ્રુતં સમં સ્વરમાધુર્યગુણૈઃ સમન્વિતમ્* ।
વચનં પુનર્ ઉક્તવર્જિતં સમયે વ્યાહરસે નરોત્તમ ॥ 13
બલવાન્ અસિ લોકવિશ્રુતઃ પુરુષજ્ઞઃ પુરુષર્ષભઃ પ્રભુઃ ।
ન ચ મન્યસિ નાવમન્યસે સકલં લોકમ્ ઇમં સદૈવતમ્* ॥ 14
ન ચ વિસ્મયસે કદાચન પ્રકૃતિસ્થેષુ ચલાચલેષુ ચ ।

સુહૃદેષુ ચ દુર્હૃદેષુ ચ પ્રતિકૂલેષ્વ્ અનુલોમવત્સુ ચ ॥ 15
પરિદેવ્યમ્ અદીનનિસ્વનં સ્રુતલાલાર્પિતસન્નિનાદિતમ્* ।
પરિદાહવિદાહસંયુતં ભયરોગજ્વરશોકકર્ષિતમ્* ॥ 16
પ્રસમીક્ષ્ય જગત્ સમાકુલં વિવિધૈર્ દુઃખશતૈર્ ઉપદ્રુતમ્* ।
ચિરરાત્રમ્ અનાથમ્ ઉત્સુકં ભવતૃષ્ણાપ્રસૃતં તમોવૃતમ્* ॥ 17
અવતાર્ય મુનેર્ મહાકૃપાં વિવિધાં ચાત્મગતાં પ્રભાવતામ્* ।
સ્વયમ્ એવ હિ શાક્યપુઙ્ગવ વ્યથિતાન્ મોચયિતું ત્વમ્ ઉદ્યતઃ ॥ 18
ભવદુઃખમ્ ઇદં સહેતુકં ભવદુઃખસ્ય ચ યઃ પરિક્ષયઃ ।
ભવદુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપચ્ચાપ્રતિમં ત્વયોચ્યતે ॥ 19
અતિવીર્ય મહાવિનાયકપ્રવરાણામ્ અનુવાદિનાં વર ।
ન ચ તે સદૃશઃ કુતો ઽધિકસ્ ત્રિષુ લોકેષ્વ્ અપિ નૈવ વિદ્યતે ॥ 20
પ્રતિઘાનુનયા ( fઓલ્. 144વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.957 ) ન સન્તિ તે ન ચ તે સન્તિ મુને પરિસ્રવાઃ ।
અનુરોધવિરોધવિગ્રહાઃ સતતં સુવ્રત નૈવ નૈવ તે ॥ 21
અપહાય મુને પ્રિયાપ્રિયે સુખદુઃખે વિ ષમં સમં તથા ।
અરતિં ચ રતિં વિપર્યયન્ન્ ઉપશાન્તશ્ ચરસીહ સંયતઃ ॥ 22
વ્યસને ન ચ નામ નિર્મના ન ચ નામોન્નમસે પ્રશંસયા ।
અયશશ્ ચ યશશ્ ચ તે સમં સમમ્ આક્રુષ્ટમ્ અથાપિ વન્દિતમ્* ॥ 23
અતિવાક્યમ્ અથો તિતિક્ષસે પુરુષં પાપજનૈર્ ઉદીરિતમ્* ।
સમરાગ્રગતો વિષાણવાન્ ભૃશમુક્તાન્ ઇવ કુઞ્જરઃ શરાન્* ॥ 24
સુવચસ્ ત્વમ્ ઋષે વચઃક્ષમઃ સુદુરુક્તેષ્વ્ અપિ નાભિષૂયસે ।
સમમ્ એવ ચ વર્તસે મુને પરિભાષાસુ શુભાસુ વાક્ષુ ચ ॥ 25
સતતં ચ વરાર્હ પૂજ્યસે નરદેવાસુરયક્ષરાક્ષસૈઃ ।
ઋષિભિશ્ ચ સદા મહાત્મભિર્ ન ચ તે વિક્રિયતે સ્થિરં મનઃ ॥ 26
પ્રવરો ઽહમ્ ઇતો ન મન્યસે ઽત્યવરો ઽહમ્ ઇતો ન મન્યસે ।
સદૃશો ઽહમ્ ઇતો ન મન્યસે ત્રિવિધા માનવિધા ન સન્તિ તે ॥ 27
ધૃતિમાન્ સમલોષ્ટકાઞ્ચનઃ સમવૈડૂર્યકઠલ્લશર્કરઃ ।
તૃણકાષ્ઠસમં મહામુને ચરસીદં હિ સદેવકં જગત્* ॥ 28
હિમભાસ્કરરશ્મિસંગમાચ્ છિશિરોષ્ણં પવનં સમુદ્વહન્* ।
અધિવાસયસે નગેન્દ્રવન્ ન ચ તે પ્રવ્યથતે સ્થિરં મનઃ ॥ 29
શયનાસનપાનભોજનં વિવિધં ચીવરમ્ ઉત્તરાધરમ્* ।
ઇદમ્ અર્થિકતો નિદેશસે પ્રતિસંખ્યાય મુને નિરાસ્રવમ્* ॥ 30
ન ચ શોચસિ નાથ નાસ્તિ મે ન ચ તે સન્તિ મુને પરિગ્રહાઃ ।
અસિતો ઽસિ સુવાક્યનિર્મમઃ પરિમુક્તો વિવિધૈર્ ઉપદ્રવૈઃ ॥ 31
ન ચ લાભમ્ અવાપ્ય હૃષ્યસે તદલાભાચ્ ચ લયં ન ગચ્છસિ ।
અવમાનમ્ અથો તિતિક્ષસે ન ચ સંમાનમ્ ઇહાભિનન્દસિ ॥ 32
ક્ષતજોપમમ્ અગ્રચન્દનં સુરભૂમન્દરસાનુસમ્ભવમ્* ।
અસયો નિશિતાઃ શરાશ્ ચ તે ન વિકુર્વન્તિ મનઃ કદાચન ॥ 33
ન કથાં કથયસ્ય્ અનર્થિકાં ન ચ યા દુર્જનસેવિતા કથા ।
ન ચ લાભકથા ન સામિષા ન ચ યા નાનુમતા મહાત્મભિઃ ॥ 34
પ્રવિવેકકથાઃ સુખાવહાઃ પ્રશમં યાઃ પ્રવદન્તિ કેવલમ્* ।

કથયસ્ય્ અતિદેવતાઃ કથાઃ કથિતા યા વિનયન્તિ કિલ્વિષમ્* ॥ 35
મધુરાણિ ચ સઙ્ગતાનિ ચ સ્વભિનીતાનિ ચ સારવન્તિ ચ ।
વચનાનિ મુને પ્રભાષસે જગદર્થાય વિનિશ્ચિતાનિ ચ ॥ 36
અબુધા વિપરીતદર્શનાશ્ ચપલાઃ સાહસિકાઃ પ્રિયાન્વિતાઃ ।
પિશુનાઃ પરુષાઃ શઠાશ્ ચ યે ભગવંસ્ તૈઃ સહ સઙ્ગતં ન તે ॥ 37
અશઠા ઋજવશ્ ચ યે નરાઃ શુચયઃ સત્યરતા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
સતતં ચ સમીક્ષ્યકારિણો ભગવંસ્ તૈઃ સહ સઙ્ગતં તવ ॥ 38
ધર્મજ્ઞ નયજ્ઞ પુદ્ગલજ્ઞ ત્વાં વન્દે ષડભિજ્ઞ સર્વદૈવ ।
ક્ષેત્રજ્ઞ મુને પરાપરજ્ઞ ત્વાં વન્દે શિરસા નયાનયજ્ઞ ॥ 39
પૃથુમ્ અપિ સમીક્ષતે ગુણં તવ પરિકથિતો હિ મયા ગુણૈકદેશઃ ।
ન તવ ગુણમહાર્ણવસ્ય પારં જગતિ પુમાન્ અધિગન્તુમ્ આર્ય શક્તઃ ॥ 40
ઇત્ય્ એવમાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ સ્તોત્રશતૈર્ ભગવાન્ અભિષ્ટુતઃ {મ્સ્ અભિતુષ્ટઃ } । તથાભિપ્રસન્નસ્ય ચ ભગવતા નીલભૂતેર્ ધર્મો દેશિતઃ । યથા યથા તસ્મિન્ન્ એવાસને નિષણ્ણેન સત્યદર્શનં કૃતમ્* । અથ નીલભૂતિર્ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં સ્તુત્વા પ્રક્રાન્તઃ । સો ઽધ્વપ્રતિપન્નો માથુર્યૈર્ બ્રાહ્મણૈઃ સંચમ્પરીકૃતઃ । ઉપાધ્યાય ત્વમ્ અસ્માભિર્ અભિહિતઃ । શ્રમણસ્ય ગૌતમસ્યાસત્કારં કુરુષ્વેતિ । સ ત્વમ્ એતર્હિ સ્તુત્વા આગતઃ । ભવન્તો ન ત્વ્ અહં પૂર્વમ્ અવોચમ્* । મમ જિહ્વા સત્યાભિધાયિની । યદ્ય્ આક્રોશાર્હો ભવિષ્યતિ । આક્રોશે । સ્તવાર્હો ભવિષ્યતિ । સ્તોષ્ય ઇતિ । સ્તવાર્હઃ શ્રમણો ગૌતમો મયા સ્તુતઃ ।
અથ ભગવાન્ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય મથુરાં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્* । તેન ખલુ સમયેન મથુરાયાં નક્ષત્રરાત્રઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ । અથ યા દેવતા મથુરાયામ્ અધ્યુષિતા તસ્યા એતદ્ અભવત્* । યદિ શ્રમણો ગૌતમો મથુરાં પ્રવેક્ષ્યતિ । મમ નક્ષત્રરાત્રેર્ અન્તરાયં કરિષ્યતીતિ વિદિત્વા ભગવતઃ પુરસ્તાદ્ વિનગ્નો ઽસ્થાત્* । ભગવાન્ આહ । અપ્રતિચ્છન્નસ્ તાવદ્ દેવતે માતૃગ્રામો ન શોભતે પ્રાગ્ એવ વિનગ્ન ઇતિ । અથ સા દેવતા જિહ્રીય નગ્નરૂપા એકાન્તે ઽપક્રાન્તા । તતો ભગવાન્ માર્ગાદ્ અપક્રમ્ય પુરસ્તાદ્ ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ । નિષદ્ય ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । પઞ્ચેમે ભિક્ષવ આદીનવા મથુરાયામ્* । કતમે પઞ્ચ । ઉત્કૂલનિકૂલાઃ સ્થાણુકણ્ટકપ્રધાના ( મ્સ્વ્ ઇ 15 ) બહુપાષાણશર્કરકઠલ્લા ઉચ્ચન્દ્રભક્તાઃ પ્રચુરમાતૃગ્રામા ઇતિ ।
અથ બહગવાન્ ન પ્રવિશન્ન્ એવ મથુરાં યેન ગર્દભસ્ય યક્ષસ્ય ભવનં તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ગર્દભસ્ય યક્ષસ્ય ભવનમ્ અભ્યવગાહ્યાન્યતરદ્ વૃક્ષમૂલં નિશ્રિત્ય નિષણ્ણો દિવાવિહારાય । અશ્રૌષુર્ માથુરા બ્રાહ્મણગૃહપતયો ભગવાન્ પિણ્ડાય પ્રાવિશત્* દેવતયા વિહેઠિતઃ । અપ્રવિશન્ન્ એવ મથુરાં ગર્દભસ્ય યક્ષસ્ય ભવનં ગત ઇતિ શ્રુત્વા ચ પુનઃ શુચિનઃ પ્રણીતસ્ય ખાદનીયભોજનીયસ્ય પ્રત્યેકં પ્રત્યેકં સ્થાલીપાકં સમુદાનીય શકટે આરોપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણાન્* શ્રાદ્ધાન્ માથુરાન્ બ્રાહ્મણગૃહપતીન્ ભગવાન્ ધર્મ્યયા કથયા પૂર્વવદ્ યાવત્ સંપ્રહર્ષ્ય તૂષ્ણીમ્* । અથ શ્રાદ્ધા બ્રાહ્મણગૃહપતય ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઇહાસ્માભિર્ ભદન્ત ભગવન્તમ્ ઉદ્દિશ્ય શુચિનઃ પ્રણીતસ્ય ખાદનીયભોજનીયસ્ય શકટં પૂર્ણમ્ આનીતમ્* । તદ્ ભગવાન્ પ્રતિગૃહ્ણાતુ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાય ઇતિ । તત્ર ભગવાન્ આનન્દમ્ આયુષ્મન્તમ્ આમન્ત્રયતે । ગચ્છાનન્દ યાવન્તો ભિક્ષવો ગર્દભસ્ય યક્ષસ્ય ભવનમ્ ( fઓલ્. 145વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.959 ) ઉપનિશ્રિત્ય ( મ્સ્વ્ ઇ 16 ) વિહરન્તિ તાન્ સર્વાન્ ઉપસ્થાનશાલાયાં સન્નિપાતય । પરિભોક્ષ્યન્તે પિણ્ડપાતમ્ ઇતિ । એવં ભદન્ત ઇત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુત્ય યાવન્તો ભિક્ષવો ગર્દભસ્ય યક્ષસ્ય ભવનમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરન્તિ તાન્ સર્વાન્ ઉપસ્થાનશાલાયાં સન્નિપાત્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે ઽસ્થાત્* । એકાન્તસ્થિત આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । યાવન્તો ભદન્ત ભિક્ષવો ગર્દભસ્ય યક્ષસ્ય ભવનમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરન્તિ સર્વે તે ઉપસ્થાનશાલાયાં સન્નિષણ્ણાઃ સન્નિપતિતાઃ । યસ્યેદાનીં ભગવાન્ કાલં મન્યત ઇતિ । અથ ભગવાન્ યેનોપસ્થાનશાલા તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય પુરસ્તાદ્ ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ । અથ માથુરાઃ શ્રાદ્ધા બ્રાહ્મણગૃહપતયઃ સુખોપનિષણ્ણં
બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં વિદિત્વા પૂર્વવદ્ યાવદ્ ધૌતહસ્તમ્ અપનીતપાત્રં ભગવતઃ પુરસ્તાત્ તસ્થુર્ આયાચમાનં ચાહુઃ । ભગવતા ભદન્ત તે તે દુષ્ટનાગા દુષ્ટયક્ષાશ્ ચ વિનીતાઃ । અયં ભદન્ત ગર્દભકો યક્ષો ઽસ્માકં દીર્ઘરાત્રમ્ અવૈરિણાં વૈરી । અસપત્નાનાં સપત્નઃ । અદ્રુગ્ધાનાં દ્રોગ્ધા । જાતાનિ જાતાન્ય્ અપત્યાન્ય્ અપહરતિ । અહો વત ભગવાન્ ગર્દભકં યક્ષં વિનયેદ્ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાયેતિ । તેન ખલુ સમયેન ગર્દભકો યક્ષસ્ તસ્યામ્ એવ પર્ષદિ સન્નિષણ્ણો ઽભૂત્ સન્નિપતિતઃ । તત્ર ભગવાન્ ગર્દભકં યક્ષમ્ આમન્ત્રયતે । શ્રુતં તે ગર્દભક । શ્રુતં મે ભગવન્* । શ્રુતં તે ગર્દભક ( મ્સ્વ્ ઇ 17 ) । શ્રુતં મે સુગત । વિરમાસ્માત્ પાપકાદ્ અસદ્ધર્માત્* । ભગવન્ સમયતો ઽહં વિરમામિ । યદિ મામ્ ઉદ્દિશ્ય ચાતુર્દિશાય ભિક્ષુસંઘાય વિહારં કારયન્તીતિ । તત્ર ભગવાન્ માથુરાન્ શ્રાદ્ધાન્ બ્રહ્મણગૃહપતીન્ આમન્ત્રયતે । શ્રુતં વો બ્રાહ્મણગૃહપતયઃ । શ્રુતં ભગવન્* । કારયિષ્યામઃ । તત્ર ભગવતા ગર્દભકો યક્ષઃ પઞ્ચશતપરિવારો વિનીતઃ । શ્રાદ્ધૈર્ બ્રાહ્મણગૃહપતિભિસ્ તાન્ ઉદ્દિશ્ય પઞ્ચ વિહારશતાનિ કારિતાનિ । એવં શરો યક્ષો વનો યક્ષઃ આલિકાવેન્દા મઘા યક્ષિણી વિનીતા । અથ ભગવતા ઋદ્ધ્યા મથુરાં પ્રવિશ્ય તિમિસિકા {મ્સ્ ભગવતો ભગવાન્ ઋદ્ધ્યા વિનીતા } યક્ષિણી પઞ્ચશતપરિવારા વિનીતા । તામ્ અપ્ય્ ઉદ્દિશ્ય પઞ્ચવિહારશતાનિ કારિતાનીતિ । તત્ર ભગવતા સાન્તર્બહિર્ મથુરાયામ્ અર્ધતૃતીયાનિ યક્ષસહસ્રાણિ વિનીતાનિ । તાન્ય્ ઉદ્દિશ્ય શ્રાદ્ધૈર્ બ્રાહ્મણગૃહપતિભિર્ અર્ધતૃતીયાનિ વિહારસહસ્રાણિ કારિતાનિ ।
અથ ભગવાન્ ઓતલામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । ઓતલાયાં વિહરતિ । ઓતલીયે વનષણ્ડે । તત્ર ઓતલાયનો નામ બ્રાહ્મણમહાશાલઃ પ્રતિવસતિ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગ ઇતિ વિસ્તરઃ ।
અથ ભગવાન્ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય ઓતલાયાં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્* । અન્યતમસ્મિન્ પ્રદેશે પઞ્ચમાત્રાણિ કાર્ષિકશતાનિ ( મ્સ્વ્ ઇ 18 ) ઉદ્રજઃશિરસ્કાનિ શણશાટીનિવસ્તાનિ હલં વાહયન્તિ । અદ્રાક્ષુસ્ તે કાર્ષિકા બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિં શન્ મહાપુરુષલક્ષણા લંકૃતં ( fઓલ્. 146ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.960 ) દ્યોતિતમૂર્તિમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ । ભગવતા તેષાં ધર્મો દેશિતઃ । યાવન્ માન્યાશ્ ચાભિવાદ્યાશ્ ચ સંવૃત્તાઃ ।

અથ તદ્ બલીવર્દસહસ્રં યોક્ત્રાણિ વરત્રાણિ ચ્છિત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તમ્* । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા સંપરિવાર્યાવતસ્થુઃ । ભગવતા તેષાં ત્રિભિઃ પદૈર્ ધર્મો દેશિતો યાવચ્ ચાતુર્મહારાજિકેષુ દેવેષૂપપન્નાઃ । યાવદ્ દૃષ્ટસત્યાઃ સ્વભવનં ગતાઃ ।
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । કિં ભદન્ત એભિઃ પઞ્ચભિઃ કાર્ષિકશતૈર્ એભિશ્ ચ બલીવર્દૈઃ કર્મ કૃતં યસ્ય કર્મણો વિપાકેન કાર્ષિકાઃ સંવૃત્તા દરિદ્રગૃહેષૂપપન્નાઃ । ઇમે ચ બલીવર્દાઃ સંવૃત્તાઃ । ભગવાન્ આહ । એભિર્ એવં ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાનીતિ વિસ્તરઃ ।
એતે કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શાસને પ્રવ્રજિતાઃ । એભિસ્ તત્ર કૌસીદ્યેનાભિનામિતમ્* । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન કાર્ષિકાઃ સંવૃત્તાઃ । એભિશ્ ચ બલીવર્દૈસ્ તત્રૈવ પ્રવ્રજિતૈઃ ક્ષુદ્રાનુક્ષુદ્રૈઃ શિક્ષાપદૈર્ અનાદરં કૃતમ્* । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન તિર્યક્ષૂપપન્નાઃ । યત્ તે કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શાસને પ્રવ્રજિતાસ્ તસ્ય કર્મણો વિપાકેન મમાન્તિકાત્ સત્યદર્શનં કૃતમ્ ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ એકાન્તકૃષ્ણાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ ।
અશ્રૌષીદ્ ઓતલાયનો બ્રાહ્મણઃ શ્રમણો ગૌતમો ઓતલામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । ઓતલાયાં વિહરતિ ઓતલીયકે વનષણ્ડ ઇતિ ।
ઓતલાયનસૂત્રં વિસ્તરેણ સંયુક્તાગમે માર્ગવર્ગનિપાતે ।{મ્સ્ ગ્બ્મ્ 960.6: સંયુક્તકાગમે માર્ગવર્ગનિપાતે }
અથ ઓતલાયનસ્ય બ્રાહ્મણસ્યૈતદ્ અભવત્* । કિં પુનર્ અસ્યાનર્થં કરિષ્યામઃ । તેન ચ પૂર્વં શ્રુતં શ્રમણો ગૌતમઃ સશ્રાવકં સંઘં ભોજયિત્વા પ્રણિધાનં કરોતિ । સ યચ્ ચિન્તયતિ યત્ પ્રાર્થયતે તત્ સર્વં પ્રતિલભતે ઇતિ । અથ ઓતલાયનો બ્રાહ્મણઃ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અધિવાસયતુ મે ભગવન્ ગૌતમ શ્વો ઽન્તર્ગૃહે ભક્તેન સાર્ધં ભિક્ષુસંઘેન । પૂર્વવદ્ યાવદ્ ભુક્તવન્તં વિદિત્વા ધૌતહસ્તમ્ અપનીતપાત્રં નીચતરમ્ આસનં ગૃહીત્વા ભગવતઃ પુરસ્તાન્ મિથ્યાપ્રણિધાનં ચિન્તયિતુમ્ આરબ્ધઃ । યાવન્ત ઇમે શ્રમણાઃ શાક્યપુત્રીયા મયા ભોજિતાઃ સર્વ એતે મમ બલીવર્દાઃ સ્યુર્ ઇતિ । અથ ભગવાન્ ઓતલાયનસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય ઓતલાયનં બ્રાહ્મણમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અપ્રતિરૂપં તે બ્રાહ્મણ ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્* । નૈતત્ સમૃધ્યતિ । તથા હ્ય્ એતે સર્વે ભિક્ષવઃ ક્ષીણપુનર્ભવાઃ । અન્યચ્ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયેત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ દક્ષિણાદેશનાં કૃત્વા પ્રક્રાન્તઃ । અથ ભગવાન્ વિહારં ગતઃ પુરસ્તાદ્ ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ । નિષદ્ય ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । ઓતલાયનેન ભિક્ષવો બ્રાહ્મણેન મિથ્યાપ્રણિધાનસમુત્થં ( મ્સ્વ્ ઇ 20 ) પાપકં ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્* । યુષ્માભિર્ ( fઓલ્. 146વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.961 ) ભુક્ત્વા આર્ષા ગાથા વક્તવ્યા । મિથ્યાપ્રણિધાનં ન સમર્દ્ધિષ્યતિ ।
અથ ભગવાંસ્ તસ્યા એવ રાત્રેર્ અત્યયાદ્ ઓતલાં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષદ્ આયુષ્મતા આનન્દેન પશ્ચાચ્છ્રમણેન । તદા ઓતલાયાં કચંગલા નામ વૃદ્ધા । સા ઉદકાર્થિની કૂલમ્ અપસૃતા । ભગવાંસ્ તસ્ય વિનયકાલમ્ અવેક્ષ્યાયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । ગચ્છાનન્દ એતસ્યા વૃદ્ધાયાઃ કથય । ભગવાંસ્ તૃષિતઃ પાનીયમ્ અનુપ્રયચ્છેતિ । એવં ભદન્તેત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુત્ય યેન કચંગલા વૃદ્ધા તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય કચંગલાં વૃદ્ધામ્ ઇદમ્ અવોચત્* । કચંગલે ભગવાંસ્ તૃષિતઃ પાનીયમ્ અનુપ્રયચ્છેતિ । સા કથયતિ । આર્ય અહં સ્વયમ્ એવાનેષ્યામીતિ । તતઃ કચંગલા ઉદકઘટં પૂરયિત્વા ત્વરિતત્વરિતા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તા । દદર્શ કચંગલા બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યંજનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યોમપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । કચંગલાસહદર્શનાદ્ અસ્યાઃ પુત્રસ્નેહમ્ ઉત્પન્નમ્* । સા ઊર્ધ્વબાહુઃ પુત્ર પુત્રેતિ ભગવન્તં પરિષ્વઙ્ક્તુમ્ આરબ્ધા । ભિક્ષવસ્ તાં વારયન્તિ । ભગવાન્ આહ । મા યૂયં ભિક્ષવઃ એતાં વૃદ્ધાં વારયત । તત્ કસ્ય હેતોઃ ।
પઞ્ચ જન્મશતાન્ય્ એષા મે માતાભૂન્ નિરન્તરમ્* ।
સા ચેદ્ એષા નિવારિતા મમ ગાત્રસ્ય શ્લેષણાત્* ॥
ઇદાનીં રુધિરં હ્ય્ ઉષ્ણં કણ્ઠાદ્ એષા વમેત્ ક્ષણાત્* ।
કૃતજ્ઞતામ્ અનુસ્મૃત્ય દૃષ્ટ્વેમાં પુત્રલાલસામ્* ।
કારુણ્યાદ્ ગાત્રસંશ્લેષં પ્રદદામ્ય્ અનુકમ્પયા ॥ ઇતિ ॥
ભગવતા તસ્યાઃ કણ્ઠાશ્લેષો દત્તઃ । પુત્રસ્નેહં વિનોદ્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । તતો ભગવતા તસ્યા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞત્વા તાદૃશી ચાતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા યાં શ્રુત્વા કચંગલયા વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । સા દૃષ્ટસત્યા ત્રિર્ ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ । ઇદમ્ અસ્માકં ભદન્ત ન માત્રા કૃતં ન પિત્રા । પૂર્વવદ્ યાવત્* । અનાદ્યકાલોપચિતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ગાથાં ચ ભાષતે ।
યત્ કર્તવ્યં સુપુત્રેણ માતાનુગ્રહકારિણા ।
તત્ કૃતં ભવતા મે ઽદ્ય ચિત્તં મોક્ષપરાયણમ્* ॥
દુર્ગતિભ્યઃ સમુદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મોક્ષે ચ તે અહમ્* ।
સ્થાપિતા સુપ્રયત્નેન સાધુ તે દુષ્કરં કૃતમ્* ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તા । અથ કચંગલા અપરેણ સમયેન સ્વામિનમ્ અનુજ્ઞાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તા । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે નિષણ્ણા । એકાન્તનિષણ્ણા કચંગલા ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । લભેયાહં ભદન્ત સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુણીભાવં ચરેયમ્ અહં ભગવતો ( fઓલ્. 147ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.962 ) ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । ભગવતા મહાપ્રજાપત્યે સંન્યસ્તા । તતસ્ તયા પ્રવ્રાજિતા ઉપસંપાદિતા અવવાદો દત્તઃ । તયા યુજ્યમાનયા ઘટમાનયા વ્યાયચ્છમાનયા સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તિની ચ બભૂવ । ત્રૈધાતુકવીતરાગા પૂર્વવન્ માન્યા ચ સંવૃત્તા ।
યદા ભગવાન્ ભિક્ષુણીનાં સંક્ષેપેણોદ્દિશ્ય વિહારં પ્રવિશતિ પ્રતિસંલયનાય તદા તં કચંગલા વિસ્તરેણ વ્યાકરોતિ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । એષાગ્રા મે ભિક્ષવો ભિક્ષુણીનાં મમ શ્રાવિકાણાં સૂત્રાન્તવિભાગકર્ત્રીણાં યદુત કચંગલા ભિક્ષુણી ઇતિ ।

ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । કિં ભદન્ત કચંગલાયાઃ કર્મ કૃતં યેન વૃદ્ધા પ્રવ્રજિતા । કિં ચ કર્મ કૃતં યેન દરિદ્રા દાસી ચ સંવૃત્તા ભગવાંશ્ ચ પશ્ચિમેન ગર્ભવાસેન ધારિતઃ । પ્રવ્રજ્યાર્હત્વં ચ સાક્ષાત્કૃતમ્* । ભગવતા ચ સૂત્રાન્તવિભાગકર્ત્રીણામ્ અગ્રા નિર્દિષ્ટેતિ । ભગવાન્ આહ । કચંગલયૈવ ( મ્સ્વ્ ઇ 23 ) ભિક્ષવો ભિક્ષુણ્યા કર્મા ણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પૂર્વવદ્ યાવત્ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્* ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો બોધિસત્વચર્યાયાં વર્તમાનસ્ય એષા મમ માતા બભૂવ । યદાહં પ્રવ્રજિતુમ્ ઇચ્છામિ તદા મામ્ એવ વારયતિ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન વૃદ્ધા પ્રવ્રજિતા । દાનં દદતો મે ઽનયા દાનાન્તરાયઃ કૃતઃ । તેન દરિદ્રા સંવૃત્તા । ન ચાનયા પુણ્યમહેશાખ્યસંવર્તનીયાનિ કર્માણિ કૃતાનિ યથા મહામાયયા યેનાહમ્ અનયા પશ્ચિમે ગર્ભવાસેન ધારિતઃ । કાશ્યપે ચ સમ્યક્સંબુદ્ધે પ્રવ્રજિતા યાઃ શૈક્ષાશૈક્ષા ભિક્ષુણ્યો દાસીવાદેન સમુદાચરિતાઃ । તેન દાસી સંવૃત્તા । યત્ તત્રાનયા પઠિતં સ્વાધ્યાયિતં સ્કન્ધકૌશલં ધાતુકૌશલમ્ આયતનકૌશલં પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલં સ્થાનાસ્થાનકૌશલં ચ કૃતં તેન મમ શાસને પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । યસ્યાશ્ ચોપાધ્યાયિકાયાઃ સકાશે પ્રવ્રજિતા સા ભગવતા કાશ્યપેન સમ્યક્સંબુદ્ધેન સૂત્રાન્તવિભાગકર્ત્રીણામ્ અગ્રા નિર્દિષ્ટા । તત્રાનયા મરણકાલસમયે પ્રણિધાનં કૃતં યન્ મયા ભગવતિ કાશ્યપે સમ્યક્સંબુદ્ધે અનુત્તરે દક્ષિણીયે યાવદ્ આયુર્ બ્રહ્મચર્યં ચરિતં ન ચ કશ્ચિદ્ ગુણગણો ઽધિગતઃ । અનેન કુશલમૂલેન યો ઽસૌ ભગવતા કાશ્યપેનોત્તરો નામ માણવો વ્યાકૃતો ભવિષ્યતિ । ત્વં માણવ વર્ષશતાયુષિ પ્રજાયાં શાક્યમુનિર્ નામ તથાગતો ઽર્હત્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ । તસ્યાહં શાસને પ્રવ્રજેયમ્* । ( મ્સ્વ્ ઇ 24 ) યથૈષા મે ઉપાધ્યાયિકા ભગવતા કાશ્યપેન સમ્યક્સંબુદ્ધેન સૂત્રાન્તવિભાગકર્ત્રીણામ્ અગ્રા નિર્દિષ્ટા । ( fઓલ્. 147વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.963 ) એવં મામ્ અપ્ય્ અસૌ ભગવાન્ શાક્યમુનિઃ સૂત્રવિભાગકર્ત્રીણામ્ અગ્રાં નિર્દિશેદ્ ઇતિ । તત્ પ્રણિધાનવશાદ્ એતર્હિ મયા સૂત્રાન્તવિભાગકર્ત્રીણામ્ અગ્રા નિર્દિષ્ટા । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ । પૂર્વવદ્ યાવત્* । આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ઇદમ્ અવોચત્* ।
તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । આગમયાનન્દ યેન વૈરંભ્યમ્ ઇતિ । એવં ભદન્તેત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્* । અથ ભગવાન્ સંપ્રસ્થિતો યાવદ્ અન્યતમસ્મિન્ન્ આરામે । બ્રાહ્મણઃ કૂપાત્ પાનીયમ્ ઉદ્ધરતિ । આરામં સેક્તુમ્ આરબ્ધઃ । અદ્રાક્ષીત્ સ બ્રાહ્મણો ભગવન્તં દૂરાદ્ એવ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ સંલક્ષયતિ । યદિ શ્રમણો ગૌતમ આરામં પ્રવેક્ષ્યતિ । આરામામ્ ઉદપાનં સ દૂષયતીતિ । તતો રજ્જું તિપ્યકં ચ ગોપાયિત્વા સ્થિતઃ । અથ ભગવાન્ ઋદ્ધ્યારામં પ્રવિષ્ટઃ । પાંચિકેન ચ મહાયક્ષસેનાપતિના તદ્ ઉદપાનં પ્લાવીકૃતમ્* । સર્વો ઽસાવ્ આરામ ઉદકેન પ્લાવિતઃ । તતો ઽસૌ બ્રાહ્મણો મહર્ધિકો ઽયં શ્રમણો ગૌતમો મહાનુભાવ ઇતિ વિદિત્વાતિપ્રસન્નઃ કથયતિ । ( મ્સ્વ્ ઇ 25 ) આગચ્છતુ ભગવન્ ગૌતમ । ઇયં રજ્જુર્ ઇદં તિપ્યકમ્* । ગૃહ્ણાતુ પાનીયં યથાસુખમ્ ઇતિ ।
અથ ભગવાંસ્ તસ્યાં વેલાયાં ગાથાં ભાષતે ।

કિં કુર્યાદ્ ઉદપાનેન આપશ્ ચેત્ સર્વતો યદિ ।
છિત્વેહ મૂલં તૃષ્ણાયાઃ કસ્ય પર્યેષણાં ચરેત્* ॥ ઇતિ ॥
અથાસૌ બ્રાહ્મણો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । લભેયાહં ભદન્ત સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવં પૂર્વવદ્ યાવત્* । એહિભિક્ષુકયા પ્રવ્રાજિતઃ ।
એહીતિ ચોક્તઃ સ તથાગતેન મુણ્ડશ્ ચ સંઘાટીપરીતદેહઃ ।
સદ્યઃ પ્રશાન્તેન્દ્રિય એવ તસ્થૌ નૈવ સ્થિતો બુદ્ધમનોરથેન ॥ {મ્સ્: તસ્થુર્ નેપચ્છિતા ; ચ્f. નેપચ્છિતા -> પ્રવ્ર્-વ્ ઇઇઇ, fઓલ્.47ર્6}
તેનોદ્યચ્છમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ । ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ અભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ।
અથ ભગવાઞ્ છૂરસેનેષુ જનપદેષુ ચારિકાં ચરન્ વૈરંભ્યમ્ અનુપ્રાપ્તો વૈરંભ્યે વિહરતિ નડેરપિચુમન્દમૂલે । તેન ખલુ સમયેન વૈરંભ્યેષ્વ્ અગ્નિદત્તો નામ બ્રાહ્મણરાજો રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ । અશ્રૌષીદ્ અગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજઃ શ્રમણો ગૌતમઃ શૂરસેનેષુ જનપદેષુ ચારિકાં ચરન્ વૈરંભ્યમ્ અનુપ્રાપ્તો વૈરંભ્યે વિહરતિ નડેરપિચુમન્દમૂલે ( મ્સ્વ્ ઇ 26 ) ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ અસ્યૈતદ્ અભવત્* । શ્રમણો ગૌતમઃ સર્વસામન્તરાજાનાં સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો ઽર્હત્સંમતઃ । સચેદ્ અહં શ્રમનં ગૌતમં ન સત્કરિષ્યામિ પ્રાતિસીમાનાં કોટ્ટરાજાનાં ગર્હ્યો ભવિષ્યામિ । બાલો વત ભવન્તો ઽગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજો યસ્ય ગ્રામક્ષેત્રમ્ ઉપનિશ્રિત્ય શ્રમણો ગૌતમો વિહરતિ ન ચ સત્કરોતિ । ( fઓલ્. 148ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.964 ) યન્વ્ અહં શ્રમણં ગૌતમં સશ્રાવકસંઘં સર્વોપકરણૈઃ પ્રવારયેયમ્ ઇતિ વિદિત્વા મહત્યા રાજર્દ્ધ્યા મહતા રાજાનુભાવેન વૈરંભ્યાન્ નિષ્ક્રમ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતા સાર્ધં સંમુખં સંમોદનીં સંરઞ્જનીં વિવિધાં કથાં વ્યતિસાર્ય એકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણમ્ અગ્નિદત્તં બ્રાહ્મણરાજં ભગવાન્ ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ પૂર્વવદ્ યાવત્ સંપ્રહર્ષ્ય તૂષ્ણીમ્* ।
અથાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ ગૌતમસ્ ત્રૈમાસીં ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સાર્ધં ભિક્ષુસંઘેન ઇતિ । અધિવાસયતિ ભગવાન્ અગ્નિદત્તસ્ય બ્રાહ્મણરાજસ્ય તૂષ્ણીંભાવેન । અથાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજો ભગવતસ્ તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તઃ । તેન નિવેશનં ગત્વા અમાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । પ્રતિદિવસમ્ અષ્ટાદશપ્રકારં ખાદ્યકં પચત નાનાસૂપિકરસવ્યંજનોપેતં ચ પ્રભૂતં ભક્તમ્* । વૈરંભ્યે ચ ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્* । નાન્યેન શ્રમણો ગૌતમસ્ ત્રૈમાસીં ભોજયિતવ્યઃ । યો ભોજયતિ તસ્ય વધો દણ્ડ ઇતિ । સ એવં ઘણ્ટાવઘોષણં કૃત્વા ( મ્સ્વ્ ઇ 27 ) રાત્રૌ શયિતઃ સ્વપ્નમ્ અદ્રાક્ષીત્* । આત્મીયૈર્ અન્ત્રૈઃ {મ્સ્ આત્મદીયૈર્ અન્ત્રૈઃ } સર્વં વૈરંભ્યં નગરં વેષ્ટિતમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ ભીતઃ સંતપ્તઃ આહૃષ્ટરોમકૂપો લઘુ લઘ્વ્ એવ મહાર્હશયનાદ્ ઉત્થાય કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । મા હૈવ મે અતોનિદાનં રાજ્યાચ્ ચ્યુતિર્ ભવિષ્યતિ જીવિતસ્ય વાન્તરાય ઇતિ । સ પ્રભાતાયાં રજન્યાં બ્રાહ્મણાય પુરોહિતાય નિવેદયામાસ । ઉપાધ્યાય મયા ઈદૃશઃ સ્વપ્નો દૃષ્ટઃ । કથમ્ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યમ્ ઇતિ । બ્રાહ્મણઃ પુરોહિતઃ સંલક્ષયતિ । કિં ચાપિ દેવેનાશોભનઃ સ્વપ્નો દૃષ્ટઃ । યદ્ય્ અહમ્ એનમ્ અનુસંવર્ણયેયં ભૂયસ્યા માત્રયા શ્રમણો ગૌતમઃ પ્રસાદમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ । યન્વ્ અહમ્ એનં વિવર્ણયેયેઅમ્ ઇતિ વિદિત્વા કથયતિ । દેવેન શોભનઃ સ્વપ્નો ન દૃષ્ટઃ । ઉપાધ્યાય કિંવિપાકો ઽયં ભવિષ્યતિ । નિયતં દેવસ્ય રાજ્યચ્યુતિર્ ભવિષ્યતિ જીવિતસ્ય વાન્તરાયઃ । રાજા સંલક્ષયતિ । અહો વત મે ન રાજ્યચ્યુતિઃ સ્યાદ્ વા જીવિતસ્યાન્તરાય ઇતિ વિદિત્વા બ્રાહ્મણં પુરોહિતમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ઉપાધ્યાય કો ઽસાવ્ ઉપાયઃ સ્યાદ્ યેન મે ન રાજ્યચ્યુતિર્ ભવેન્ નાપિ જીવિતસ્યાન્તરાય ઇતિ । સ કથયતિ । યદિ દેવસ્ ત્રૈમાસીમ્ અદર્શનપથે તિષ્ઠતિ એવં દેવસ્ય ન રાજ્યચ્યુતિર્
ભવતિ નાપિ જીવિતસ્યાન્તરાયઃ । અગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજઃ સંલક્ષયતિ । યદ્ય્ એવં સુકરમ્* । એવં કારયામિ ઘણ્ટાવઘોષણમ્ ઇતિ । તેન સર્વવિજિતે ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્* । ન ( fઓલ્. 148વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.965 ) મમ કેનચિત્ ત્રૈમાસીં દર્શનાયોપસંક્રમિતવ્યમ્* । ય ઉપસંક્રામતિ તસ્ય વધો દણ્ડ ઇતિ । સ ઘણ્ટાવઘોષણં કૃત્વા ( મ્સ્વ્ ઇ 28 ) ત્રૈમાસીમ્ અદર્શનપથે સ્થિતઃ । આયુષ્માન્ આનન્દઃ કાલ્યમ્ એવોત્થાય યેનાગ્નિદત્તસ્ય બ્રાહ્મણરાજસ્ય નિવેશનં તેનોપસંક્રાન્તઃ । યાવત્ પશ્યત્ય્ અગ્નિદત્તસ્ય બ્રાહ્મણરાજસ્ય પૌરુષેયા અલ્પોત્સુકાન્ કૃત્વા તિષ્ઠન્તિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ કથયતિ । ભવન્તઃ કિમ્ અલ્પોત્સુકાસ્ તિષ્ઠથ । તે કથયન્તિ । આર્ય કિં કુર્મઃ । ન ત્વ્ અગ્નિદત્તેન બ્રાહ્મણરાજેન બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘસ્ ત્રૈમાસીં સર્વોપકરણૈઃ પ્રવારિતઃ । તે યૂયમ્ અલ્પોત્સુકાસ્ તિષ્ઠથ નાહારં સજ્જીકુરુથ નાસનપ્રજ્ઞપ્તિમ્* । કિં બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘો ભક્તચ્છેદં કરિષ્યતીતિ । તે કથયન્તિ । આર્યાનન્દ દેવેનાજ્ઞા દત્તા । પંચાનાં શતાનામ્ આહારં સજ્જીકુરુત પ્રણીતં પ્રભૂતં ચેતિ । ન તૂક્તમ્ અમુકસ્યાર્થાયેતિ । ભવન્તો ગત્વા આરોચયત । આર્ય દેવેન ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્* । ન મમ કેનચિદ્ દર્શનાયોપસંક્રમિતવ્યમ્* । ય ઉપસંક્રામતિ તસ્ય વધો દણ્ડ ઇતિ । તત્ કિમ્ અસ્માકં શિરોદ્વયમ્* । ન વયમ્ આરોચયામ ઇતિ । અથાયુષ્માન્ આનન્દો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય એતત્ પ્રકરણં ભગવતો વિસ્તરેણારોચયતિ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । ગચ્છાનન્દ સંઘાટીમ્ આદાય પશ્ચાચ્છ્રમણં ચ વૈરંભ્યે રથ્યાવીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકેષ્વ્ આરોચય । યો યુષ્માકં ભવન્તઃ ઉત્સહતે બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં ચ ત્રૈમાસીં ભોજયિતું ભોજયત્વ્ ઇતિ । એવં ભદન્તેત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુત્ય સંઘાટીમ્ આદાય પશ્ચાચ્છ્રમણં ચ રથ્યાવીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકેષ્વ્ આરોચયતિ । યો યુષ્માકં ભવન્તઃ ઉત્સહતે બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં ત્રૈમાસીં ભોજયિતું સ ભોજયત્વ્ ઇતિ । વૈરંભ્યા બ્રાહ્મણગૃહપતયઃ ( મ્સ્વ્ ઇ 29 ) કથયન્તિ । આર્યાનન્દ
એકૈકો ઽસ્માકમ્ ઉત્સહતે ત્રૈમાસીં ભોજયિતુમ્* । અપિ તુ અનેન કલિરાજેન ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્* । નાન્યેન કેનચિત્ ત્રૈમાસીમ્ ઉપનિમંત્ર્ય બુદ્ધપ્રમુકો ભિક્ષુસંઘો ભોજયિતવ્યમ્* । યો ભોજયતિ તસ્ય વધો દણ્ડ ઇતિ ।

યાવદ્ ઉત્તરાપથાત્ સાર્થવાહઃ પંચાશ્વશતાનિ પણ્યમ્ આદાય વૈરંભ્યમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સ સંલક્ષયતિ । યદ્ ઇદાનીં ગમિષ્યામિ અશ્વાનાં ખુરઃ ક્લેદમ્ આપત્સ્યતે । અપર્ણા ભવિષ્યન્તિ । ઇહૈવ તિષ્ઠામીતિ । સ તત્રૈવાવસ્થિતઃ । તેનાશ્વાજાનેયસ્ય દ્વૌ યવપ્રસ્થૌ પ્રજ્ઞપ્તૌ । અવશિષ્ટાનામ્ અશ્વાનામ્ એકૈકઃ । શ્રુતં ચાનેન રાજ્ઞા અયં ચાયં ચ ક્રિયાકારઃ કૃતઃ । આયુષ્મતાનન્દેન એવમ્ આરોચિતમ્ ઇતિ । સ સંલક્ષયતિ । નાહમ્ અસ્ય રાજ્ઞો વિષયે નિવાસી । કિં મમ રાજા ( fઓલ્. 149ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.966 ) કરિષ્યતિ । ઇતિ વિદિત્વાયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । આર્યાનન્દ મયા અશ્વાજાનેયસ્ય દ્વૌ યવપ્રસ્થૌ પ્રજ્ઞપ્તૌ । અવશિષ્ટાનામ્ અશ્વાનામ્ એકૈકઃ । યદિ ભગવાન્ ઉત્સહતે યવાન્ પરિભોક્તુમ્ અહં ભગવતઃ પ્રસ્થદ્વયમ્ અનુપ્રયચ્છામિ । અન્યેષાં ચ ભિક્ષૂણામ્ એકૈકમ્ ઇતિ ।
અથાયુષ્માન્ આનન્દો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય એતત્ પ્રકરણં ભગવતો વિસ્તરેણારોચયતિ । અથ ભગવત એતદ્ અભવત્* । મયૈવૈતાનિ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાનિ । અવશ્યંભાવીનિ મયૈવૈતાનિ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ । ન હિ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે । ( મ્સ્વ્ ઇ 30 ) નાબ્ધાતૌ । ન તેજોધાતૌ । ન વાયુધાતાવ્ અપિ । પૂર્વવદ્ યાવત્ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્ ઇતિ ।
આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । ગચ્છાનન્દ ભિક્ષૂણાં શલાકાં {દુત્ત્ થ્રોઉઘોઉત્ શિલાકાં } ચારય । યો યુષ્માકમ્ ઉત્સહતે તથાગતેન સાર્ધં વૈરંભ્યે ત્રૈમાસીં યવાન્ પરિભોક્તું સ શલાકાં ગૃહ્ણાત્વ્ ઇતિ । એવં ભદન્તેત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુત્ય શલાકાં ચારયિતુમ્ આરબ્ધઃ । યાવદ્ ભગવતા શલાકાં ગૃહીત્વા ભિક્ષુદ્વયોનૈશ્ ચ પાંચભિર્ ભિક્ષુશતૈઃ । આયુષ્માંસ્ તુ શારિપુત્રઃ કથયતિ । ભગવન્ન્ અહં વાય્વાબાધિકો નોત્સહે ત્રૈમાસીં યવાન્ પરિભોક્તુમ્ ઇતિ । આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ કથયતિ । અહમ્ અસ્યોપસ્થાયિક ઇતિ । તતો ભગવાન્ ભિક્ષુદ્વયૌનૈઃ પંચભિર્ ભિક્ષુશતૈઃ સાર્ધં વૈરંભ્યે વર્ષા ઉપગતઃ । આયુષ્મન્તૌ શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનૌ ત્રિશઙ્કું પર્વતં ગત્વા વર્ષા ઉપગતૌ । તતઃ શક્રેણ દેવેન્દ્રેણ દિવ્યયા સુધયા પ્રવારિતૌ । તતઃ સાર્થવાહો ભગવતો દ્વૌ યવપ્રસ્થાવ્ અનુપ્રયચ્છતિ । અન્યેષાં ચ ભિક્ષૂણામ્ એકૈકમ્* ।
તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ગચ્છાનન્દ તથાગતસ્યાર્થાય યવાન્ પરિકર્મયેતિ । એવં ભદન્તેતિ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રત્યંશમ્ આદાય યેનાન્યતમા વૃદ્ધા સ્ત્રી તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ( મ્સ્વ્ ઇ 31 ) તાં સ્ત્રિયમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ભગિનિ તથાગતસ્યાર્થાય યવાન્ પરિકર્મીકુરુ । સા કથયતિ । આર્ય અહં વૃદ્ધા ન શક્નોમિ । અપિ ત્વ્ એષા તરુણિકા દારિકા । અસ્યા અનુપ્રયચ્છ । એષા પરિકર્મયતીતિ । આયુષ્માન્ આનન્દસ્ તસ્યાઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ભગિનિ શક્ષ્યસિ ત્વં તથાગતસ્યાર્થાય યવાન્ પરિકર્મીકર્તુમ્ ઇતિ । સા કથયતિ । આર્ય સમયેનાહં પરિકર્મયામિ । યદિ મે આલાપમ્ અનુપ્રચ્છસીતિ । સ કથયતિ । પરિકર્મય દાસ્યામીતિ । સા પરિકર્મયિતુમ્ આરબ્ધા । પૃચ્છતિ ચ । આર્યક એષ બુદ્ધો નામ ઇતિ । આયુષ્માન્ આનન્દઃ સંલક્ષયતિ । યદ્ય્ અહમ્ અસ્યા બુદ્ધવર્ણોદાહરણં કરિષ્યે ( fઓલ્. 149વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.967 ) ગમ્ભીરા બુદ્ધધર્માઃ સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યદ્ અસૌ ન વિજ્ઞાસ્યતીતિ યન્વ્ અહમ્ અસ્યાશ્ ચ ક્રરત્ન વર્ણોદાહરણમ્ ઉદાહરેયમ્ ઇતિ વિદિત્વા કથયતિ ।
રાજ્ઞો ભગિનિ ચક્રવર્તિનો લોકે પ્રાદુર્ભાવાત્ સપ્તાનાં રત્નાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । કતમેષાં સપ્તાનામ્* । તદ્યથા । ચક્રરત્નસ્ય હસ્તિરત્નસ્યાશ્વરત્નસ્ય મણિરત્નસ્ય સ્ત્રીરત્નસ્ય ગૃહપતિરત્નસ્ય પરિણાયકરત્નસ્ય સપ્તમસ્ય ।
રાજ્ઞો ભગિનિ ચક્રવર્તિનો લોકે પ્રાદુર્ભાવાત્ કથંરૂપસ્ય ચક્રરત્નસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । ઇહ ભગિનિ રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય તદ્ એવ પોષધે પંચદશ્યાં શિરઃસ્નાતોપવાસૈર્ અલંકૃતસ્ય ઉપરિ પ્રાસાદતલગતસ્યામાત્યગણપરિવૃતસ્ય પૂર્વસ્યાં દિશિ ચક્રરત્નં પ્રાદુર્ભવતિ સહસ્રારં સનાભિકં સનેમિકં સર્વાકારપરિપૂર્ણં ( મ્સ્વ્ ઇ 32 ) શુભમ્ અકર્મારકૃતં દિવ્યં સર્વ સૌવર્ણમ્* । શુભં ચાનેન ભવતિ । યસ્ય રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય તદ્ એવ પોષધે પંચદશ્યાં પૂર્વવદ્ યાવત્ સર્વસૌવર્ણમ્* । ભવતિ સ રાજા ચક્રવર્તીતિ । અદ્ધાહમ્ અસ્મિ રાજા ચક્રવર્તીતિ ચક્રરત્નં મીમાંસિતુકામ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય તચ્ ચક્રરત્નમ્ ઉભાભ્યાં પાણિભ્યાં પ્રતિગૃહ્ય વામે પાણૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય દક્ષિણેન પાણિના અનુવર્તયતિ । જયસ્વ ભો ચક્રરત્ન યેનાર્યઃ પુરાણશ્ ચક્રવર્તિપથ ઇતિ ।

અથ ચક્ર ર ત્નં રાજ્ઞા ચક્રવર્તિના અનુપ્રવર્તિતમ્ ઉપરિવિહાય સમ્ અ ભ્યુદ્ગમ્ય પૂર્વેણ પ્રાયાસીદ્યેનાર્યઃ પુરાણશ્ ચક્રવર્તિપથઃ । અન્વેતિ રાજા ચક્રવર્તી તચ્ ચક્રરત્નં સાર્ધં ચતુરઙ્ગેણ બલકાયેન । યસ્મિંશ્ ચ પ્રદેશે તચ્ ચક્રરત્નં પ્રતિતિષ્ઠતિ તત્ર રાજા ચક્રવર્તી વાસં કલ્પયતિ સાર્ધં ચતુ રઙ્ગેણ બ લકાયેન । યે ખલુ પૂર્વસ્યાં દિશિ કોટ્ટરાજાનસ્ તે યેન રાજા ચક્રવર્તી તેનોપસંક્રામન્તિ । ઉપસંક્રમ્ય રાજાનં ચક્રવર્તિનમ્ એવં વદન્તિ । એતુ દેવઃ । સ્વાગતં દેવસ્ય । ઇમે દેવસ્ય જનપદા ઋદ્ધાશ્ ચ સ્ફીતાશ્ ચ ક્ષેમાશ્ ચ સુભિક્ષા શ્ ચાકીર્ણબહુજન મનુષ્યા શ્ ચ તાન્ દેવઃ સમનુશાસ્તુ । વયં દેવસ્યાનુયાત્રિકા ભવિષ્યામઃ । તેન હિ યૂયં ગ્રામણ્યઃ સ્વકસ્વકાનિ વિજિતાનિ સમનુશાસથ ( મ્સ્વ્ ઇ 33 ) ધર્મેણ માધર્મેણ । મા ચ વઃ કસ્યચિદ્ અધર્મચારિણો વિ પ ચ્ચારિણો રાષ્ટ્રે વાસો રોચતામ્* । એ તત્ પ્રકાર મ્ આનુયાત્રિકા ભવિષ્યથ । અથ તચ્ ચક્રરત્નં પૂર્વાં દિશમ્ અભિનિર્જિત્ય પૂર્વ વ ન્ મહાસમુદ્રં પ્રત્યુત્તીર્ય દક્ષિણેન પશ્ચિમેનોત્તરેણ પ્રાયાસીદ્ યેનાર્યઃ પુરાણશ્ ચક્રવર્તિપથઃ । અથ ચક્રરત્નં રાજ્ઞા ચક્રવર્તિનાનુપ્રવર્તિતમ્ ઉપરિ વિહાય સમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય ઉત્તરેણાન્વાવૃતં યેનાર્યઃ પુરાણશ્ ચક્રવર્તિપથઃ । અન્વેતિ રાજા ચક્રવર્તી તચ્ ચક્રરત્નં સાર્ધં ચતુરઙ્ગેણ બલકાયેન ( fઓલ્. 150ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.968 ) । યસ્મિન્ પ્રદેશે તચ્ ચક્રરત્નં પ્રતિતિષ્ઠતિ તત્ર રાજા ચક્રવર્તી વાસં કલ્પયતિ સાર્ધં ચતુરઙ્ગેણ બલકાયેન । યે ખલૂત્તર સ્યાં દિશિ કોટ્ટરાજાનઃ તે યેન રાજા ચક્રવર્તી તેનોપસંક્રામન્તિ । ઉપસંક્રમ્ય રાજાનં ચક્રવર્તિનમ્ એવં વદન્તિ । એહિ દેવ । સ્વાગતં દેવસ્ય । ઇમે દેવસ્ય જનપદા ઋદ્ધાશ્ ચ સ્ફીતાશ્ ચ ક્ષેમાશ્ ચ સુભિક્ષાશ્ ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યાશ્ ચ । તાન્ દેવઃ સમનુશાસ્તુ । વયં દેવસ્યા નુયાત્રિકા ભ વિષ્યામઃ । તેન હિ યૂયં ગ્રામણ્યઃ સ્વકસ્વકાનિ વિજિતાનિ સમનુશાસથ ધર્મેણ માધર્મેણ । મા ચ વઃ કસ્યચિદ્ અધર્મચારિણો રાષ્ટ્રે વાસો રોચતામ્ ઇતિ । અથ ચક્રરત્નમ્ ઉત્તરાં દિશમ્ અભિનિર્જિત્યોત્તરમહાસમુદ્રં
પ્રત્યુત્તીર્ય તામ્ એવ રાજધાનીમ્ આગત્યોપર્યસ્યાધિકરણસ્યોચ્છ્રાપિતમ્ ઇવાસ્થાત્* । રાજ્ઞો ભગિનિ ચક્રવર્તિનો ( મ્સ્વ્ ઇ 34 ) લોકે પ્રાદુર્ભાવાદ્ અસ્યૈવંરૂપસ્ય ચક્રરત્નસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ ।
રાજ્ઞો ભગિનિ ચક્રવર્તિનો લોકે પ્રાદુર્ભાવાત્ કથંરૂપસ્ય હસ્તિરત્નસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । ઇહ ભગિનિ રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનો હસ્તી ભવતિ સર્વશ્વેતઃ કુમુદવર્ણઃ સપ્તાઙ્ગઃ સુપ્રતિષ્ઠિતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ । યં દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનશ્ ચિત્તમ્ અભિપ્રસીદતિ । ભદ્રકં વરહસ્તિરત્નં સ કૃદ્ દ મથમ્ ( fઓલ્. 150વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.969 ) એષ્યતીતિ । અથ રાજા ચક્રવર્તી સંખ્યાતં હસ્તિદમકં દૂતેન પ્રક્રોષ્યેદમ્ અવોચત્* । ઇદં ત્વયા સૌમ્ય સંખ્યાતં હસ્તિરત્નં ક્ષિપ્રમ્ એવ સુદાન્તં કૃત્વાસ્માકમ્ ઉપનયિતવ્યમ્ ઇતિ । એવં દેવ ઇતિ સંખ્યાતો હસ્તિદમકો રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ પ્રતિશ્રુત્ય હસ્તિરત્નમ્ એકાહ્ના સર્વચારણેભિર્ ઉપસંક્રામતિ । તદેકાહ્ના સર્વચારણેભિર્ ઉપસંક્રમ્યમાનમ્ એકાહ્ના સર્વચારણૈઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ । તદ્યથાન્યે હસ્તિનો ઽનેકવાર્ષિકા અનેકવર્ષગણદાન્તાઃ સર્વચારણેભિર્ ઉપસંક્રમ્યમાનં પ્રતિગૃહ્ણન્તિ । એવમ્ એતદ્ ધસ્તિરત્નમ્ એકાહ્ના સર્વચારણૈઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ । દાન્તં ચૈનં વિદિત્વા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ ઉપનામયતિ । દાન્તં દેવ ભદ્રં હસ્તિરત્નમ્* । યસ્યેદાનીં દેવઃ કાલં મન્યત ઇતિ । અથ રાજા ચક્રવર્તી તદ્ ધસ્તિરત્નં મીમાંસિતુકામઃ સૂર્યસ્યાભ્યુદ્ગમનકાલસમયે તદ્ ધિ હસ્તિ રત્નમ્ અભિ રુ હ્યેમામ્ એવ સમુદ્રપર્યન્તાં મહાપૃથિવીમ્ અન્વાહિણ્ડ્ય તામ્ એવ રાજધાનીમ્ ( મ્સ્વ્ ઇ 35 ) આગત્ય પ્રાતરાશિકમ્ અકાર્ષીત્* । રાજ્ઞો ભગિનિ ચક્રવર્તિનો લોકે પ્રાદુર્ભાવાદ્ અસ્યૈવંરૂપસ્ય હસ્તિરત્નસ્ય પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ ।
રાજ્ઞો ભગિનિ ચક્રવર્તિનો લોકે પ્રાદુર્ભાવાત્ કથંરૂપસ્યાશ્વરત્નસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । ઇહ ભગિનિ રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ અશ્વો ભવતિ સર્વનીલઃ કૃષ્ણશિરા મનોજ્ઞો જવનો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ । યં દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનશ્ ચિત્તમ્ અભિપ્રસીદતિ । ભદ્રકં વતાશ્વરત્નં સકૃદ્ દમથ મ્ એષ્યતીતિ । અથ રાજા ચક્રવર્તી સંખ્યાતમ્ અશ્વદમકં દૂતેન પ્રક્રોષ્યેદમ્ અવોચત્* । ઇદં ત્વયા સૌમ્ય સંખ્યાતમ્ અશ્વરત્નં ક્ષિપ્રમ્ એવ સુદાન્તં કૃત્વાસ્માકમ્ ઉપનયિતવ્યમ્ ઇતિ । એવં દેવેતિ સંખ્યાતો ઽશ્વદમકો રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ પ્રતિશ્રુત્ય તદ્ અશ્વરત્નમ્ એકાહ્ના સર્વચારણૈર્ ઉપસંક્રામતિ । તદેકાહ્ના સર્વચારણેભિર્ ઉપસંક્રમ્યમાનમ્ એકાહ્ના સર્વચારણૈઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ । તદ્યથાન્યે અશ્વા અનેકવાર્ષિકા અનેકવર્ષગણદાન્તાઃ સર્વચારણેભિર્ ઉપસંક્રમ્યમાનાઃ સર્વચારણૈઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ । એવમ્ એવ તદ્ અશ્વરત્નમ્ એકાહ્ના સર્વચારણેભિર્ ઉપસંક્રમ્યમાનમ્ એકાહ્ના સર્વચારણૈઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ । દાન્તં ચૈનં વિદિત્વા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિન ઉપનામયતિ । દાન્તં દેવ ભદ્રમ્ અશ્વરત્નં યસ્યેદાનીં દેવઃ કાલં મન્યતે । અથ રાજા ચક્રવર્તી અશ્વરત્નં મીમાંસિતુકામઃ સૂર્યસ્યાભ્યુદ્ગમનકાલસમયે તદ્ અશ્વરત્નમ્ અભિરુહ્યેમામ્ એવ સમુદ્રપર્યન્તાં મહાપૃથિવી મ્ અન્વાહિણ્ડ્ય તામ્ એવ રાજધાનીમ્ આગત્ય ( મ્સ્વ્ ઇ 36 ) પ્રાતરાશમ્ અકાર્ષીત્* । રાજ્ઞો ભગિનિ ચક્રવર્તિનો લોકે પ્રાદુર્ભાવાદ્ અસ્યૈવંરૂપસ્યાશ્વરત્નસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ ।
રાજ્ઞો ભગિનિ ચક્રવર્તિનો લોકે પ્રાદુર્ભાવાત્ કથંરૂપસ્ય મણિરત્નસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । ઇહ ભગિનિ રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનો મણિર્ ભવતિ અષ્ટાંશો વૈડૂર્યઃ શુભો જાતિમાનચ્છો વિપ્રસન્નઃ અનાવિલઃ । યાવદ્ રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનો ઽન્તઃપુરે દીપકૃત્યં સર્વં તન્મણેર્ આભયા । અથ રાજા ચક્ર વર્તી તન્ મણિ રત્નં મીમાંસિતુકામો ઽન્ધકારતમિસ્રાયાં રાત્ર્યાં શનૈર્ મન્દં મન્દં દેવે વૃષ્ટાયમાને વિદ્યુત્સુ નિશ્ચરન્તીષુ મણિરત્નં ધ્વજાગ્રે આરોપ્યોદ્યાનભૂમિં નિર્યાતિ સાર્ધં ચતુરઙ્ગેણ બલકાયેન । યાવત્ ખલુ રાજ્ઞશ્ ચક્રવ ર્તિનો ચતુરઙ્ગો બલકાયઃ સર્વઃ સ્ફુટો મ ણેર્ આભયા । અર્ધયોજનં ચ સામન્તકેન । રાજ્ઞો ભગિનિ ચક્રવર્તિનો લોકે પ્રાદુર્ભાવાદ્ અસ્યૈવંરૂપસ્ય મણિરત્નસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ ।
રાજ્ઞો ભગિનિ ચક્રવર્તિનો લોકે પ્રાદુર્ભાવાત્ કથંરૂપ સ્ય સ્ત્રીર ત્નસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । ઇહ ભગિનિ રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ સ્ત્રી ભવતિ અભિરૂપા દર્શનીયા પ્રાસાદિકી નાતિગૌરી નાતિશ્યામા મદ્ગુરુચ્છવિર્ નાતિદીર્ઘા નાતિહ્રસ્વા સુપ્રતિષ્ઠિતા નાતિકૃશા નાતિસ્થૂલા નાત્યુત્સદમાંસા તનુગા ત્રી । તસ્યાઃ ખલુ ભગિનિ શીતે ઉષ્ણ સ ંસ્પર્શાનિ ગાત્રાણિ ઉષ્ણે શીતસંસ્પર્શાનિ ગાત્રાણિ કાલિઙ્ગપ્રાવારમૃદુસંસ્પર્શાનિ । તસ્યાઃ ખલુ ભગિનિ સર્વરોમકૂપેભ્યશ્ ચન્દનગન્ધો વાતિ મુખાચ્ ચ ઉત્પલગન્ધઃ ।

યાવદ્ આ યુષ્મા ન્ આનન્દઃ સ્ત્રીરત્નં વિભજતિ તાવત્ તયા દારિકયા તે યાવઃ પરિકર્મિતાઃ । સા પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધા ( fઓલ્. 151ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.970 ) । આર્ય અનેનાહં કુશલમૂલેન રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ સ્ત્રીરત્નં સ્યામ્ ઇતિ । અથાયુષ્માન્ આનન્દો યવાન્ પરિકર્મિતાન્ આદાય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતો યવાન્ ઉપનામયતિ । જાનકાઃ પૃચ્છકા બુદ્ધા ભગવન્તઃ । પૃચ્છતિ બુદ્ધો ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્* । કેનૈતે આનન્દ યવાઃ પરિકર્મિતાઃ । અમુકયા ભદન્ત બ્રાહ્મણદારિકયા । કિમ્ અ ભૂત્ તે આનન્દ તયા બ્રાહ્મણદારિકયા સાર્ધમ્ અન્તરાકથાસમુદાહારઃ । તેન હ્ય્ આનન્દ યાવાંસ્ તે ઽભૂત્ તયા બ્રાહ્મણદારિકયા સાર્ધમ્ અન્તરાકથાસમુદાહારસ્ તત્ સર્વમ્ અસ્માકં વિસ્તરેણારોચય । અથાયુષ્માન્ આનન્દો યત્ ત્ અસ્યાભૂત્ તયા બ્રાહ્મણદારિકયા સાર્ધમ્ અન્તરાકથાસમુદાહારસ્ તત્ સર્વં ભગવતો વિસ્તરેણારોચયતિ । એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । કસ્માત્ ત્વયાનન્દ તયા દારિકયા બુદ્ધવર્ણોદાહરણં ન કૃતમ્* । મમ ભદન્ત એવં ભવતિ । ગમ્ભીરા બુદ્ધધર્માઃ સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યદ્ અસૌ દારિકા ન વિજ્ઞાસ્યતીતિ । મયા તસ્યાશ્ ચક્રવર્તિવર્ણોદાહરણં કૃતમ્* । ક્ષીણસ્ ત્વમ્ આનન્દ । સચેત્ ત્વયા તસ્યા બુદ્ધવર્ણોદાહરણં કૃતમ્ અભવિષ્યત્ સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યત્ તુ યામ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ અવૈવર્તિકં ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્ અભવિષ્યત્* । અપિ ત્વ્ આનન્દ ભવિષ્યત્ય્ અસૌ દારિકા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ સ્ત્રીરત્નમ્* । {મ્સ્ (ગ્બ્મ્ 970.5f.) અદ્દ્સ્ ભગવાન્ સંલક્ષયતિ । યઃ કશ્ચિદ્ આદીનવો ભિક્ષવઃ પટપ્લોતિકં પ્રાવૃત્યાન્તર્ગૃહં ગચ્છતિ । તસ્માન્ ન ભિક્ષુણા પટપ્લોતિં પ્રાવૃત્યાન્તર્ગૃહં ગન્તવ્યમ્* । ગચ્છતિ સાતિસારો ભવતિ । }
સામન્તકેન શબ્દો વિસ્તૃતઃ । અમુકયા બ્રાહ્મણદારિકયા ભગવતો ઽર્થાય યવાઃ પરિકર્મિતાઃ । સા ભગવતા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ સ્ત્રીરત્નં વ્યાકૃતા । ઇતિ શ્રુત્વા યૈઃ પંચભિર્ દારિકાશતૈર્ દ્વ્યૂનૈર્ ભિક્ષુદ્વયોનાનાં પંચાનાં ભિક્ષુશતાનાં યવાઃ પરિકર્મિતાઃ । તાભિર્ અપિ પ્રણિધાનં કૃતમ્* । વયમ્ અસ્યાઃ પરિવારાઃ સ્યામ ઇતિ ।
યાવદ્ ભગવાન્ યવાન્ પરિભોક્તુમ્ આરબ્ધાઃ આયુષ્માન્ આનન્દો વિક્લવઃ અશ્રૂણિ પ્રમોક્તુમ્ આરબ્ધઃ । ભગવતા તેષુ જન્મપરિવર્તેષુ કરચરણશિરશ્છેદાદીનિ દાનાનિ દત્વા ત્રિભિઃ કલ્પાસંખ્યેયૈઃ સર્વજ્ઞત્વમ્ અવાપ્ય ઇદાનીં કોટરયવાન્ ભક્ષયતીતિ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । કસ્માત્ ત્વમ્ આનન્દ વિક્લવઃ અશ્રૂણિ પ્રમુંચસિ । ભગવાન્ ભદન્ત ચક્રવર્તિકુલે જાતો રાજ્યમ્ અપહાય પ્રવ્રજિતઃ કરચરણશિરાદીનિ દાનાનિ દત્વા ત્રિભિઃ કલ્પાસંખ્યેયૈઃ સર્વજ્ઞત્વમ્ અવાપ્ય ઇદાનીં કોટરયવાન્ ભક્ષયતીતિ । ભગવાન્ આહ । આકાંક્ષસિ ત્વમ્ આનન્દ તથાગતસ્ય દંષ્ટ્રાન્તરવિનિર્ગતાન્ યવાન્ પરિભોક્તુમ્* । આકાંક્ષામિ ભગવન્* । તતો ભગવતા આયુષ્મત આનન્દાય દંષ્ટ્રાન્તરવિનિર્ગતાનાં ( fઓલ્. 151વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.971 ) યવાના મ્ એકો દત્તઃ । તથા હ્ય્ આનન્દ તથાગતસ્ય ( મ્સ્વ્ ઇ 39 ) રસાગ્ર ગ તાનાં રસહરણી સુપરિશુદ્ધા । યદિ તથાગતઃ પ્રાકૃતમ્ અપ્ય્ આહારં પરિભુંક્તે તદ્ અપિ તથાગતસ્યાન્નશતરસં સંપરિવર્તતે ।
તૈઃ સામન્તકૈઃ શબ્દો વિસ્તૃતઃ । અગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજો બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘમ્ ઉપનિમંત્ર્યાદર્શનપથે સ્થિતો ભગવાન્ વૈરંભ્યે યવાન્ પરિભુંક્તે ઇતિ । સામન્તરાજૈર્ અપિ શ્રુતં તૈર્ અગ્નિદત્તસ્ય બ્રાહ્મણરાજસ્ય દૂતસંપ્રેષણં કૃતમ્* । તે પ્રવેશં ન લભન્તે દ્વારિ સ્થિતાઃ । અનાથપિણ્ડદેન ગૃહપતિના શ્રુતં તેન પંચમાત્રાણિ શકટશતાનિ પર્ણોપગૂઠસ્ય શાલેઃ પ્રેષિતાનિ । અથ મારસ્ય પાપીયસ એતદ્ અભવત્* । બહુશો મયા શ્રમણો ગૌતમો વિહેઠિતો ન કદાચિદ્ અવતારો લબ્ધઃ । અત્રાપિ તાવદ્ અસ્ય પ્રહરામિ ઇતિ વિદિત્વા આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આત્માનં વિનિર્માય તેષાં પંચાનાં શકટશતાનાં પુરતઃ સ્થિત્વા કથયતિ । ભવન્તઃ કુત્ર ગમ્યતે । તે કથયન્તિ । આર્ય આનન્દ અગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજો ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘમ્ ઉપનિમંત્ર્યાદર્શનપથે સ્થિતો ભગવાન્ વૈરંભ્યે યવાન્ પરિભુંક્તે ઇતિ । અનાથપિણ્ડદેન ગૃહપતિના શ્રુત્વૈતાનિ પર્ણોપગૂઠસ્ય શાલેર્ ભગવતો ઽર્થાય પંચ શકટશતાનિ પ્રેષિતાનિ ઇતિ । સ કથયતિ । ભવન્તો દેવો અભિપ્રસન્ના નાગા યક્ષાઃ । યદિ ભગવાન્ આકાશે પાત્રં પ્રસારયતિ તદ્ અપિ દેવાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશા દિવ્યાયાઃ સુધાયાઃ પૂરયન્તિ । કિમર્થં ભગવાન્ યવાન્ પરિભુંક્તે । નિવર્તયથ ( મ્સ્વ્ ઇ 40 ) ઇતિ । તે કથયન્તિ । આર્યાનન્દ સંપ્રસ્થિતા વયં કિમ્ ઇદાનીં નિવર્તામઃ । ગચ્છામ ઇતિ । મારઃ સંલક્ષયતિ । ન શક્યમ્ એતે નિવર્તયિતુમ્* । ઉપાયસંવિધાનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ । સ ઉપરિવિહાયસમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય અક્ષમાત્રાભિર્ વારિધારાભિર્ વર્ષિતુમ્ આરબ્ધઃ । તેન તાવદ્ દૃષ્ટં યાવત્ તાનિ શકટાનિ નાભિં યાવન્ નિમગ્નાનિ । તતસ્ તે શાકટિકા બલીવર્દાન્ મુક્ત્વા પ્રક્રાન્તા ઇતિ । તત્ર ભગવતા વૈરંભ્યે યવાઃ પરિભુક્તાઃ સાર્ધં દ્વયોનૈઃ પંચભિર્ ભિક્ષુશતૈઃ । આયુષ્મદ્ભ્યાં શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનાભ્યાં ત્રિશંકુકે પર્વતે વર્ષોપગતાભ્યાં દિવ્યા સુધા પરિભુક્તા ।
તતસ્ તેન સાર્થવાહેન ત્રૈમાસસ્યાત્યયાદ્ ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘો ભક્તેનોપનિમંત્રિતઃ । અધિવાસિતં ચ ભગવતા તૂષ્ણીંભાવેન । સ સાર્થવાહસ્ તામ્ એવ રાત્રિં શુચિં પ્રણીતં ખાદનીયભોજનીયં સમુદાનીય પૂર્વવદ્ યાવદ્ ભગવન્તં ભુક્તવન્તં વિદિત્વા ધૌતહસ્તમ્ અપનીતપાત્રં ભગવતઃ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । અનેનાહં કુશલમૂલેન રાજા ભવેયં ચક્રવર્તી અશ્વાજાનેયઃ પુત્રો યુવરાજસ્ તાન્ય્ અપિ પંચાશ્વશતાનિ પંચ પુત્રશતાનિ । ( fઓલ્. 152ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.972 ) યા સા દારિકા ભગવતા સ્ત્રીરત્નં યાનિ પંચ દારિકાશતાનિ તસ્યાઃ પરિચારિકા ઇતિ । તતો ભગવાંસ્ તસ્ય સાર્થવાહસ્ય ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય તં સાર્થવાહમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ભવિષ્યસિ ત્વં સાર્થવાહ રાજા ચક્રવર્તી અશ્વાજાનેયસ્ તે પુત્રો યુવરાજસ્ તાન્ય્ અપિ પંચાશ્વશતાનિ પંચ પુત્રશતાનિ । સા દારિકા ( મ્સ્વ્ ઇ 41 ) સ્ત્રીરત્નમ્* । તાન્ય્ અપિ દ્વ્યૂનાનિ પંચ દારિકાશતાનિ તસ્યાઃ પરિચારિકા ઇતિ ।

અથ ભગવાન્ ત્રૈમાસસ્યાત્યયાત્ કૃતચીવરો નિષ્ઠિતચીવરઃ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । ગચ્છાનન્દ અગ્નિદત્તં બ્રાહ્મણરાજમ્ આરોચય । એવં ચ વદ । ઉષિતાઃ સ્મો મહારાજ તવ વિજિતે । અવલોકિતો ભવ । ગચ્છામ ઇતિ । એવં ભદન્ત ઇતિ । આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુત્ય યેનાગ્નિદત્તસ્ય બ્રાહ્મણરાજસ્ય નિવેશનં તેનોપસંક્રાન્તઃ । તેન ખલુ સમયેનાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજઃ પુણ્યાહમ્ આગમયંસ્ તિષ્ઠતિ । અથાયુષ્માન્ આનન્દો દૌવારિકં પુરુષમ્ આમન્ત્રયતે । એહિ ત્વં ભોઃ પુરુષ યેનાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજસ્ તેનોપસંક્રમ । ઉપસંક્રમ્યાગ્નિદત્તં બ્રાહ્મણરાજમ્ એવં વદ । આનન્દો ભિક્ષુર્ દ્વારે તિષ્ઠતિ દેવં દ્રષ્ટુકામ ઇતિ । એવમ્ આર્ય ઇતિ દૌવારિકપુરુષઃ આયુષ્મત આનન્દસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય યેનાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્યાગ્નિદત્તં બ્રાહ્મણરાજમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । દેવાર્યાનન્દો ભિક્ષુર્ દ્વારે તિષ્ઠતિ દેવં દ્રષ્ટુકામઃ । સ કથયતિ । અહં ભોઃ પુરુષ પુણ્યાહમ્ આગમયંસ્ તિષ્ઠામિ । આનન્દો ભિક્ષુઃ પુણ્યમહેશાખ્યઃ । સ એવ પુણ્યાહો ભવતુ ।
પંચકલ્યાણશ્ ચાયમ્* । નામકલ્યાણો રૂપકલ્યાણો વર્ણકલ્યાણઃ પ્રતિભાનકલ્યાણઃ પ્રતિપત્તિકલ્યાણશ્ ચ ।
પ્રવિશતુ । કો ભવન્તમ્ આનન્દં વારયતીતિ । દૌવારિકેણાયુષ્મત આનન્દાયૈવમ્ આરોચિતમ્* આયુષ્માન્ આનન્દઃ પ્રવિષ્ટઃ । તે ઽપિ સામન્તરાજાનાં દૂતાસ્ તેનૈવ સાર્ધં પ્રવિષ્ટાઃ ।
અથાયુષ્માન્ આનન્દો ઽગ્નિદત્તં બ્રાહમણરાજમ્ આરોગ્યયિત્વા એકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણઃ આયુષ્માન્ આનન્દો ઽગ્નિદત્તં બ્રાહ્મણરાજમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ભગવાંસ્ તે મહારાજ આરોગ્યયતિ કથયતિ ચ । ઉષિતાઃ સ્મો મહારાજ તવ વિજિતે ત્રૈમાસીમ્* । અવલોકિતો ભવ । ગચ્છામ ઇતિ । વન્દે આર્યાનન્દ બુદ્ધં ભગવન્તમ્* । કચ્ચિદ્ આર્યાનન્દ ભગવાન્ વૈરંભ્યેષુ જનપદેષુ સુખં વર્ષોષિતઃ । ન ચ પિણ્ડકેન ક્લાન્ત ઇતિ । તૈઃ સામન્તરાજદૂતૈર્ ઉક્તઃ । દેવો ઽપ્રત્યક્ષિતરાજ્યસ્ ત્વં યો ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં ત્રૈમાસીમ્ ઉપનિમંત્ર્યાદર્શનપથે વ્યવસ્થિતઃ । ત્રૈમાસીં કોટરયવાઃ પરિભુક્તા ઇતિ । સ કથયતિ । સત્યમ્ આર્યાનન્દ ભગવતા ત્રૈમાસીં યવાઃ પરિભુક્તાઃ । સત્યં મહારાજ । સ સંમૂર્છિતઃ ( fઓલ્. 152વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.973 ) પૃથિવ્યાં નિપતિતો મહતા જલપરિષેકેણ પ્રત્યાગતપ્રાણઃ અમાત્યાન્ આહૂય પૃચ્છતિ । ભવન્તો ન મયા યુષ્માકમ્ આજ્ઞા દત્તા । પ્રતિદિવસં પંચાનાં શતાનામ્ આહારં સજ્જીકુરુ । પ્રણીતં પ્રભૂતં ચેતિ । તે કથયન્તિ । અસ્તિ દેવેનૈવમ્ આજ્ઞપ્તમ્* । ન ત્વ્ આજ્ઞા દત્તા અમુકસ્ય દાતવ્યમ્ ઇતિ । અપિ તુ અદ્યાપ્ય્ આહારઃ સજ્જીકૃત એવ । અથાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણમ્ અગ્નિદત્તં બ્રાહ્મણરાજં ભગવાન્ ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શયતિ પૂર્વવદ્ યાવત્ સંપ્રહર્ષ્ય તૂષ્ણીમ્* । અથાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજો ભગવતઃ પાદયોર્ નિપત્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ( મ્સ્વ્ ઇ 43 ) અત્યયો ભગવન્ન્ અત્યયઃ સુગત યથા બાલો યથા મૂઢો યથાવ્યક્તો યથાકુશલો યો ઽહં ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં ત્રૈમાસીમ્ ઉપનિમંત્ર્યાદર્શનપથે વ્યવસ્થિતઃ । તસ્ય મમ ભગવન્ન્ અત્યયં જાનતો ઽત્યયં પશ્યતઃ અત્યયમ્ અત્યયતઃ પ્રતિગૃહ્ણીષ્વાનુકમ્પામ્ ઉપાદાય । તથ્યં તે મહારાજ અત્યયમ્ અત્યયત આગમા યથા બાલો યથા મૂઢો યથાવ્યક્તો યથાકુશલો યસ્ ત્વં તથાગતં ત્રૈમાસીમ્ ઉપનિમંત્ર્યાદર્શનપથે વ્યવસ્થિતઃ । યતસ્ ત્વં મહારાજ અત્યયં જાનાસ્ય્ અત્યયં પશ્યસિ તં ચ દૃષ્ટ્વાદેશયસિ વૃદ્ધિર્ એવ તે પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા
કુશલાનાં ધર્માણાં ન હાનિઃ ।
અથાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ યાવજ્જીવં ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સાર્ધં ભિક્ષુસંઘેનેતિ । ભગવાન્ આહ । તથાગતો મહારાજ અલ્પાયુષ્કે કાલે જાતઃ પ્રભૂતં ચ કાર્યં કરણીયમ્* । નિર્વાણકાલસમયશ્ ચેતિ । નાધિવાસયતિ । યદ્ય્ એવમ્ અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ સપ્તવર્ષાણિ સપ્તમાસાન્ સપ્તદિવસાન્* । તથાપિ ભગવાન્ નાધિવાસયતિ । અગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ શ્વો ઽન્તર્ગૃહે ભક્તેન સાર્ધં ભિક્ષુસંઘેનેતિ । ભગવાન્ સંલક્ષયતિ । યદ્ય્ અહમ્ અસ્યૈકભક્તકમ્ અપિ નાધિવાસયામિ સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે યદ્ય્ અગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજ ઉષ્ણં ( મ્સ્વ્ ઇ 44 ) શોણિતં છર્દયિત્વા કાલં કરિષ્યતીતિ વિદિત્વા અધિવાસિતં ભગવતા તૂષ્ણીંભાવેન । અથાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજો ભગવતસ્ તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તો યેન સ્વં નિવેશનં તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્યામાત્યાન્ આમંત્રયતે ભવન્તઃ કો ઽસૌ ઉપાયઃ સ્યાદ્ યેન સર્વો ઽયમ્ આહારો બુદ્ધપ્રમુખેન ભિક્ષુસંઘેન પરિભુક્તો ભવેદ્ ઇતિ । તે કથયન્તિ । દેવ સર્વો ઽયં પૃથિવ્યામ્ આહારસ્ તીર્યતામ્* । ભિક્ષવઃ પદ્ભ્યામ્ આક્રમિષ્યન્તિ । એવં પરિભુક્તો ભવિષ્યતીતિ । તેન ( fઓલ્. 153ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.974 ) પૌરુષેયાણામ્ આજ્ઞા દત્તા । ભવન્તો યાવાન્ અયમ્ આહારઃ સર્વમ્ એતત્ સમન્તાત્ પૃથિવ્યામ્ આકિરત ઇતિ । તૈઃ સર્વં સમન્તાદ્ આકીર્ણમ્* । અથાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજસ્ તામ્ એવ રાત્રિં શુચિ પ્રણીતં ખાદનીયભોજનીયં સમુદાનીય પૂર્વવદ્ યાવદ્ ભગવાન્ પુરસ્તાદ્ ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ । યાવદ્ અન્યતમેન મહલ્લેન સંજાતામર્ષેણાસ્માભિસ્ ત્રૈમાસીં કોટરયવાઃ પરિભુક્તાઃ । ઇદાનીમ્ અયં કલિરાજો વિભવં દર્શયતીતિ વિદિત્વા ખાદનીયભોજનીયસ્ય પૃથિવ્યામ્ આકીર્ણસ્યોપરિ પાર્ષ્ણિપ્રહારો દત્તઃ । બ્રાહ્મણગૃહપતયો ઽવધ્યાયન્તિ ક્ષિપન્તિ વિવાચયન્તિ । આર્ય ખાદનીયભોજનીયં મુખાભ્યવહાર્યં પાદેન સ્પૃશન્તિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ સંલક્ષ ય તિ । યઃ કશ્ચિદ્ આદીનવો
ભિક્ષવઃ ખાદનીયભોજનીયં ( મ્સ્વ્ ઇ 45 ) મુખાભ્યવહાર્યં પાદેન સ્પૃશન્તીતિ વિદિત્વા ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । અમુકેન ભિક્ષવો મહલ્લભિક્ષુણા સંજાતામર્ષેણ ખાદનીયભોજનીયસ્ય મુખાભ્યવહાર્યસ્ય પૃથિવ્યામ્ આકીર્ણસ્યોપરિ પાર્ષ્ણિપ્રહારો દત્ત ઇતિ । બ્રાહ્મણગૃહપતયો ઽવધ્યાયન્તિ ક્ષિપન્તિ વિ વાચયન્તિ । તસ્માન્ ન ભિક્ષુણા ખાદનીયભોજનીયં મુખાભ્યવહાર્યં પાદેનાક્રમિતવ્યમ્* । આક્રામતિ સાતિસારો ભવતીતિ ।

અથાગ્નિદત્તો બ્રાહ્મણરાજઃ સુખોપનિષણ્ણં બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં વિદિત્વા શુચિના પ્રણીતેન ખાદનીયભોજનીયેન સ્વહસ્તં સન્તર્પયતિ પૂર્વવદ્ યાવદ્ ધૌતહસ્તમ્ અપનીતપાત્રં નીચતરમ્ આસનં ગૃહીત્વા ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાન્ અગ્નિદત્તં બ્રાહ્મણરાજં ધર્મ્ય યા કથયા સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયતિ । અનેકપર્યાયેણ ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શ્ય સમાદાપ્ય સમુત્તેજ્ય સંપ્રહર્ષ્ય ઉત્થાયાસનાત્ પ્રક્રાન્તઃ । અથ સંબહુલા ભિક્ષવસ્ ત્રયાણાં વાર્ષિકાણાં માસાનામ્ અત્યયાત્ કૃતચીવરા નિષ્ઠિતચીવરાઃ સમાદાય પાત્રચીવરં યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે ઽસ્થ્ ઉર્ । એકાન્તસ્થિતાઃ સંબહુલા ભિક્ષવો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચન્* । ઉષિતાઃ સ્મો ભદન્ત વૈરંભ્યે ત્રૈમાસીમ્* । {તિબ્. ઇન્સેર્ત્સ્ થે wહોલે વૈરમ્ભસૂત્ર; ચ્f. અન્ ઇઇ 54-57}
વિસ્તરેણ વૈરંભ્યસૂત્રમ્ એકોત્તરિકાગમે ચતુષ્કનિપાતે ।
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં ( મ્સ્વ્ ઇ 46 ) પપ્રચ્છુઃ । કિં ભદન્ત ભગવતા કર્મ કૃતં યેન કરચરણશિરશ્છેદાદિના દાનસંભારેણ યાવદ્ દીનજનં સંતર્પ્ય કલ્પાસંખ્યેયં યત્ ત્રયં સત્વાર્થે આત્માનં પરિખેદ્યાપગતસર્વકાર્યો વૈરંભ્યે કોટરયવાન્ પરિભુક્તવાન્ સાર્ધં ભિક્ષુદ્વ્યૂનૈઃ પંચભિર્ ભિક્ષુશતૈઃ । આયુષ્મન્તૌ શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનૌ ( fઓલ્. 153વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.975 ) દિવ્યાં સુધામ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । તથાગતેનૈવ એતાનિ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પૂર્વવદ્ યાવત્ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્* ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ અશીતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં વિપશ્યી નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સઃ અશીતિભિક્ષુસહસ્રપરિવારો બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । તેન ખલુ સમયેન બન્ધુમત્યાં રાજધાન્યામ્ અન્યતમો ગણવાચકો બ્રાહ્મણઃ પાઞ્ચશતિકં ગણં બ્રાહ્મણકાન્ મંત્રાન્ પાઠયતિ । સર્વલોકસ્ય ચાત્યર્થં સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો ઽર્હત્ સંમતઃ । યત એવ વિપશ્યી સમ્યક્સંબુદ્ધો બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તસ્ તત એવ તં ન કશ્ચિત્ સત્કરોતિ ન ગુરુકરોતિ ન માનયતિ ન પૂજયતિ । સ વિપશ્યતિ । તથાગતે સશ્રાવકસંઘે ઽત્યર્થમ્ ઈર્ષ્યાવાન્ સંવૃત્તઃ । યાવત્ સંબહુલાઃ શૈક્ષાશૈક્ષા ભિક્ષવઃ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય બન્ધુમતીં ( મ્સ્વ્ ઇ 47 ) રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તાઃ । તતો નાનાસૂપિકરસોપેતસ્ય ભક્તસ્ય પાત્રાણિ પૂરયિત્વા નિર્ગચ્છન્તિ । તેન ચ બ્રાહ્મણેન દૃષ્ટાઃ પૃષ્ટાશ્ ચ । ભો ભિક્ષવઃ પશ્યામિ કીદૃશઃ પિણ્ડપાતો લબ્ધ ઇતિ । તૈઃ ઋજુકો ઽયં દર્શિતઃ । તત ઈર્ષ્યાપ્રકૃત્યા સંજાતામર્ષેણ માણવકા અભિહિતાઃ । નાર્હન્તીમે મુણ્ડકાઃ શ્રમણકા નાનાસૂપિકરસવ્યંજનોપેતં શાલ્યોદનં પરિભોક્તુમ્* । અર્હન્તિ તુ કોટરયવાન્ પરિભોક્તુમ્ ઇતિ । તૈર્ અપ્ય્ અનુસંવર્ણિતમ્* । એવમ્ એતદ્ ઉપાધ્યાય એવમ્ એતત્* । નાર્હન્ત્ય્ એવ ઇમે મુણ્ડકાઃ શ્રમણકા નાનાસૂપિકરસવ્યંજનોપેતં શાલ્યોદનં પરિભોક્તુમ્* । અર્હન્તિ તુ કોટરયવાન્ પરિભોક્તુમ્ ઇતિ । તત્ર ચ દ્વૌ માણવકૌ શ્રાદ્ધૌ ભદ્રૌ કલ્યાણાશયૌ । તૌ કથયતઃ । ઉપાધ્યાય મૈવં વોચુઃ । મહાત્માન એતે ઽર્હન્ત્ય્ એવ દિવ્યાં સુધાં પરિભોક્તું ન કોટરયવાન્ ઇતિ ।
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ વિપશ્યિતથાગતેન ગણવાચકો બ્રાહ્મણઃ અહમ્ એવ સ તેન કાલેન તેન સમયેન । યાનિ તાનિ દ્વ્ યૂનાનિ પંચ માણવકશતાનિ એતાન્ય્ એવ પંચ ભિક્ષુશતાનિ । યૌ તૌ દ્વૌ માણવકૌ શ્રાદ્ધૌ ભદ્રૌ કલ્યાણાશયૌ એતાવ્ એવ તૌ શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનૌ ભિક્ષૂ । યન્ મયા વિપશ્યિનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શૈક્ષાશૈક્ષાણાં શ્રાવકાણામ્ અન્તિકે ચિત્તં પ્રદૂષ્ય ખરં વાક્કર્મ નિશ્ચારિતં દ્વ્યૂનૈશ્ ચ પંચભિર્ માણવકશતૈર્ અનુમોદિતં દ્વાભ્યાં તુ નાનુમોદિતં તસ્ય કર્મણો વિપાકેનૈતર્હિ તથાગતેન વૈરંભ્યે કોટરયવાઃ પરિભુક્તાઃ ( મ્સ્વ્ ઇ 48 ) સાર્ધં ભિક્ષુદ્વ્યૂનૈઃ પંચભિર્ ભિક્ષુશતૈઃ । શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનાભ્યાં તુ દિવ્યા સુધા પરિભુક્તા । ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ એકાન્તકૃષ્ણાનાં ( fઓલ્. 154ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.976 ) કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ।
{મર્ક્ અલ્લોન્ 2003: પરલ્લેલ્ સેએ સ્ન્ ઇવ્ 179-181} તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમંત્રયતે સ્મ । આગમયાનન્દ યેનાયોધ્યેતિ । એવં ભદન્તેત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્* । અથ ભગવાન્ દક્ષિણપંચાલે જનપદચારિકાં ચરન્ન્ અયોધ્યામ્ અનુપ્રાપ્તઃ અયોધ્યાયાં વિહરતિ નદ્યા ગંગાયાસ્ તીરે । અથાન્યતમો ભિક્ષુર્ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે ઽસ્થાત્* । એકાન્તસ્થિતઃ સ ભિક્ષુર્ ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । સાધુ મે ભગવંસ્ તથા સંક્ષિપ્તેન ધર્મં દેશયતુ યથાહં ભગવતો ઽન્તિકે સંક્ષિપ્તેન ધર્મં શ્રુત્વા એકો વ્યપકૃષ્ટો ઽપ્રમત્તઃ આતાપી પ્રહિતાત્મા વિહરેયમ્* । એકો વ્યપકૃષ્ટો ઽપ્રમત્તઃ આતાપી પ્રહિતાત્મા વિહરન્ યદ્ અર્થં કુલપુત્રાઃ કેશશ્મશ્ર્વ્ અવતાર્ય કાષાયાણિ વસ્ત્રાણ્ય્ આચ્છાદ્ય સમ્યગ્ એવ શ્રદ્ધયા અગારાદ્ અનગારિકાં પ્રવ્રજન્તિ તદ્ અનુત્તરં બ્રહ્મચર્યપર્યવસાનં દૃષ્ટ એવ ધર્મે સ્વયમ્ અભિજ્ઞાય સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય પ્રવેદયેયમ્* । ક્ષીણા મે જાતિર્ ઉષિતં બ્રહ્મચર્યં કૃતં કરણીયં નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીતિ । એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ યેન ગંગા નદી તેન વ્યવલોકયન્ વ્યવલોકયતિ । અદ્રાક્ષીદ્ ભગવાન્ નદ્યા ગંગાયાઃ સ્રોતસા મહાન્તં દારુસ્કન્ધમ્ ઉહ્યમાનમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનસ્ તં ભિક્ષુમ્ આમન્ત્રયતે । પશ્યસિ ત્વં ભિક્ષો નદ્યા ગંગાયાઃ સ્રોતસા મહાન્તં દારુસ્કન્ધમ્ ઉહ્યમાનમ્* ( મ્સ્વ્ ઇ 49 ) । એવં ભદન્ત સચેદ્ એષ ન પારિમે તીરે સંસ્રક્ષ્યતિ । નાપારિમે તીરે સંસ્રક્ષ્યતિ । ન મધ્યે સંસ્રક્ષ્યતિ । ન સ્થલે ઉત્પત્સ્યતિ । ન મનુષ્યગ્રાહ્યો ભવિષ્યતિ । નામનુષ્યગ્રાહ્યઃ । નાવર્તગ્રાહ્યઃ । નાન્તઃપૂતીભાવં ગમિષ્યતિ । એવમ્ એષ ભિક્ષો દારુસ્કન્ધો ઽનુપૂર્વેણ સમુદ્રનિમ્નો ભવિષ્યતિ સમુદ્રપ્રવણઃ સમુદ્રપ્રાગ્ભારઃ । એવમ્ એવ સચેત્ ત્વં ભિક્ષો ન પારિમે તીરે સંસ્રક્ષ્યસિ । પૂર્વવદ્ યાવત્* । નાન્તઃપૂતીભાવં ગમિષ્યસિ । એવં હિ ત્વં ભિક્ષો અનુપૂર્વેણ નિર્વાણનિમ્નો ભવિષ્યસિ નિર્વાણપ્રવણો નિર્વાણપ્રાગ્ભારઃ । નાહં ભદન્ત જાને કિમ્ અપારિમં તીરં કિં પારિમં તીરમ્* । કિં મધ્યે

સં સદનમ્* । કિં સ્થલે ઉત્સદનમ્* । કો મનુષ્યગ્રાહઃ । કઃ અમનુષ્યગ્રાહઃ । કઃ આવર્તગ્રાહઃ । કો ઽન્તઃપૂતીભાવ ઇતિ । સાધુ મે ભગવાંસ્ તથા સંક્ષિપ્તેન ધર્મં દેશયતુ યથાહં ભગવતો ઽન્તિકાત્ સંક્ષિપ્તેન ધર્મં શ્રુત્વા પૂર્વવદ્ યાવન્ નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીતિ ।
અપારિમં તીરમ્ ઇતિ ભિક્ષો ષણ્ણામ્ આધ્યાત્મિકાનામ્ આયતનાનામ્ એતદ્ અધિવચનમ્* । પારિમં તીરમ્ ઇતિ ષણ્ણાં બાહ્યાનામ્ આયતનાનામ્ એતદ્ અધિવચનમ્* । મધ્યે સંસદનમ્ ઇતિ નન્દીરાગસ્યૈતદ્ અધિવચનમ્* । સ્થલે ઉત્સદનમ્ ઇતિ અસ્મિમાનસ્યૈતદ્ અધિવચનમ્* । મનુષ્યગ્રાહ ઇતિ યથાપીહૈકઃ સંસૃષ્ટો ( fઓલ્. 154વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.977 ) વિહરતિ ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતૈઃ ( મ્સ્વ્ ઇ 50 ) સહનન્દી સહશોકઃ । સ સુખિતેષુ સુખિતો દુઃખિતેષુ દુખિતઃ ઉત્પન્નોત્પન્નેષુ કિં કરણીયેષુ સમાદાય પર્યવસાનાનુવર્તી ભવિષ્યતિ । અમનુષ્યગ્રાહ ઇતિ યથાપીહૈક ઇતિ પ્રણિધાય બ્રહ્મચર્યં ચરતીત્ય્ અનેનાહં શીલેન વા વ્રતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચર્યવાસેન વા સ્યાં દેવો દેવાન્યતમો વેતિ । આવર્તગ્રાહ ઇતિ યથાપીહૈકઃ શિક્ષાં પ્રત્યાખ્યાય હાનાયાવર્તતે । અન્તઃપૂતીભાવ ઇતિ યથાપીહૈકો દુઃશીલો ભવતિ પાપધર્મા અન્તઃપૂતિર્ અવસ્રુતઃ કષંવકજાતઃ શંખસ્વરસમાચારઃ । અશ્રમણઃ શ્રમણપ્રતિજ્ઞો ઽબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપ્રતિજ્ઞઃ । એવં હિ સચેત્ ત્વં ભિક્ષો નાપારિમે તીરે સંસ્રક્ષ્યસિ પૂર્વવદ્ યાવન્ નિર્વાણપ્રાગ્ભારઃ ।
અથ સ ભિક્ષુર્ ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તઃ । અથ સ ભિક્ષુર્ ભગવતા અનેન દારુસ્કન્ધોપમેનાવવાદેનાવવાદિતઃ । એકો વ્યપકૃષ્ટો ઽપ્રમત્તઃ આતાપી પ્રહિતાત્મા વિહરન્ યદ્ અર્થં કુલપુત્રાઃ કેશશ્મશ્રૂણ્ય્ અવતાર્ય કાષાયાણિ વસ્ત્રાણ્ય્ આચ્છદ્ય સમ્યગ્ એવ શ્રદ્ધયા અગારાદ્ અનગારિકાં પ્રવ્રજન્તિ તદ્ અનુત્તરં બ્રહ્મચર્યપર્યવસાનં દૃષ્ટ એવ ધર્મે સ્વયમ્ અભિજ્ઞાય સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય પ્રવેદયતે ક્ષીણા મે જાતિર્ ઉષિતં બ્રહ્મચર્યં કૃતં કરણીયં નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીત્ય્ આજ્ઞાતવાન્* । સ આયુષ્માન્ અર્હન્ બભૂવ સુવિમુક્તચિત્તઃ ।
તેન ખલુ સમયેન નન્દો ગોપાલકો ભગવતો નાતિદૂરે સ્થિતો ઽભૂત્* । દણ્ડમ્ અવષ્ટભ્ય ગાશ્ ચારયતિ । તેન દણ્ડેનાવષ્ટબ્ધો મણ્ડૂકઃ સંછિદ્યમાનેષુ ચર્મસુ મુચ્યમાનેષુ સન્ધિષુ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ યદ્ય્ અહં કાયં વા ચાલયેયં વાચં વા નિશ્ચારયેયં સ્યાદ્ અતોનિદાનં નન્દસ્ય ગોપાલસ્ય કથાવ્યાક્ષેપમ્ ઇતિ વિદિત્વા ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતશ્ ચાતુર્મહારાજિકેષુ દેવેષૂપપન્નઃ ।
અથ નન્દો ગોપાલકો દણ્ડમ્ એકાન્તે ઉપનિક્ષિપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપ્સસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે ઽસ્થાત્* । એકાન્તસ્થિતો નન્દો ગોપાલકો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અહં ભદન્ત નાપારિમે તીરે સંસ્રક્ષ્યામિ । ન પારિમે તીરે સંસ્રક્ષ્યામિ । ન મધ્યે સંસ્રક્ષ્યામિ । ન સ્થલે ઉત્સ્રક્ષ્યામિ । ન મનુષ્યગ્રાહો ભવિષ્યામિ । નામનુષ્યગ્રાહો નાવર્તગ્રાહો નાન્તઃપૂતીભાવં ગમિષ્યામિ । લભેયાહં ભદન્ત સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવં ચરેયમ્ અહં ભગવતો ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । તેન હિ ન ન્દેન સ્વામિનાં ગાવો દત્તાઃ । નો ભદન્ત । તત્ કસ્ય હેતોઃ । ભદન્ત ગાવસ્ તરુણવત્સા જ્ઞાસ્યન્તિ સ્વકસ્વકાનિ ગોકુલાનિ । ગમિષ્યન્તિ સ્વકસ્વકાનિ નિવેશનાનિ । લભેયાહં ભદન્ત સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ( fઓલ્. 155ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.978 ) ભિક્ષુભાવં ચરેયમ્ અહં ભગવતો ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યં । કિં ચાપિ નન્દ દહરા ગાવસ્ તરુણવત્સા જ્ઞાસ્યન્તિ સ્વકસ્વકાનિ ગોકુલાનિ । ગમિષ્યન્તિ સ્વકસ્વકાનિ નિવેશનાનિ । અપિ તુ કરણીયમ્ એતદ્ ગોપાલકેન યથાપિ તત્ સ્વામિના ભક્તાચ્છાદનં સ્વીકુર્વતા ।
અથ નન્દો ગોપાલકો ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તઃ । તતો ભયં ભયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્ચૈઃ શબ્દં કુર્વાણઃ પ્રધાવિતુમ્ આરબ્ધઃ । અન્તર્માર્ગે આત્મીયૈઃ પંચભિર્ ગોપાલકશતૈર્ દૃષ્ટઃ । તે કથયન્તિ । કસ્ય ભયમ્ ઇતિ । જાતિભયં જરાભયં વ્યાધિભયં મરણભયમ્ ઇતિ । તે ઽપિ તસ્ય પૃષ્ઠતઃ પ્રધાવિતુમ્ આરબ્ધાઃ । તાન્ દૃષ્ટ્વા અન્યે ઽપિ ગોપાલકા અશ્વપાલકાસ્ તૃણહારકાઃ કાષ્ટ્ઃઅહારકાઃ પથાજીવા ઉત્પથાજીવાશ્ ચ મનુષ્યાઃ પ્રધાવિતુમ્ આરબ્ધાઃ । આનુપથિકૈર્ દૃષ્ટાસ્ તથા વિક્રોશન્તઃ પૃષ્ટાઃ । કિમ્ એતદ્ ભવન્તઃ । તે કથયન્તિ । ભયમ્* । કસ્ય ભયમ્* । જાતિભયં જરાભયં વ્યાધિભયં મરણભયમ્* । શ્રુત્વા તે ઽપિ નિવૃત્તાઃ । યાવત્ કર્વટકસમીપં સંપ્રાપ્તાઃ । તતશ્ ચાસૌ કર્વટકનિવાસી જનકાયસ્ તં મહાન્તં જનકાયં દૃષ્ટ્વા ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ સન્ત્રસ્તાઃ । કેચિન્ નિષ્પલાયિતાઃ । કેચિદ્ ભાણ્ડં ગોપાયન્તિ । કેચિત્ સન્નહ્યાવસ્થિતાઃ । અપરે વીરપુરુષાસ્ તૈઃ પ્રત્યુદ્ગમ્ય પૃષ્ટાઃ । ભવન્તઃ કિમ્ એતદ્ ઇતિ । તે કથયન્તિ । ભયમ્* । કસ્ય ભયમ્* । જાતિભયં જરાભયં વ્યાધિભયં મરણભયમ્ ઇતિ । તતો ઽસૌ કર્વટકનિવાસી જનકાયઃ સમાશ્વસ્તઃ ।
તેન ખલુ સમયેનાયુષ્માન્ શારિપુત્રસ્ તસ્યામ્ એવ પર્ષદિ સન્નિષણ્ણો ઽભૂત્ સન્નિપતિતઃ । અથાયુષ્માન્ શારિપુત્રશ્ ચિરપ્રક્રાન્તં નન્દં ગોપાલકં વિદિત્વા ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । કસ્માદ્ ભદન્ત ભગવતા નન્દો ગોપાલકઃ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજિતુકામઃ પુનર્ અપ્ય્ અગારાયોદ્યોજિતઃ । અસ્થાનમ્ એતચ્ છારિપુત્રાનવકાશો યન્ નન્દો ગોપાલકઃ પુનર્ અપિ ગૃહી અગારમ્ અધ્યાવત્સ્યતિ સન્નિધિકારપરિભોગે ( મ્સ્વ્ ઇ 53 ) કામાન્ પરિભોક્ષ્યતે । નેદં સ્થાનં વિદ્યતે । ઇદાનીં નન્દો ગોપાલકઃ સ્વામિનાં ગા અર્પયિત્વા આગમિષ્યતિ । સ યદ્ અર્થં કુલપુત્રાઃ કેશશ્મશ્ર્વ્ અવતાર્ય કાષાયાણિ વસ્ત્રાણ્ય્ આચ્છાદ્ય સમ્યગ્ એવ શ્રદ્ધયા અગારાદ્ અનગારિકાં પ્રવ્રજન્તિ તદ્ અનુત્તરં બ્રહ્મચર્યપર્યવસાનં દૃષ્ટ એવ ધર્મે સ્વયમ્ અભિજ્ઞાય સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય પ્રવેદયિષ્યતે ક્ષીણા મે જાતિર્ ઉષિતં બ્રહ્મચર્યં કૃતં કરણીયં નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીતિ ।
અથાપરેણ સમયેન નન્દો ગોપાલકઃ સ્વામિનાં ગા અર્પયિત્વા પંચશતપરિવારો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપ્સંક્રમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અર્પિતા મે ભદન્ત સ્વામિનાં ગાવઃ । લભેયાહં ભદન્ત સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવં ચરેયમ્ ( fઓલ્. 155વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.979 ) અહં ભગવતો ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । લબ્ધવાન્ નન્દો ગોપાલકઃ પંચશતપરિવારઃ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવમ્* । એવં પ્રવ્રજિતઃ સ આયુષ્માન્ પૂર્વવદ્ યાવત્ સુવિમુક્તચિત્તઃ ।

ધર્મતા અચિરોપપન્નસ્ય દેવપુત્રસ્ય દેવકન્યાયા વા ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે । કુતશ્ ચ્યુતઃ । કુત્રોપપન્નઃ । કેન કર્મણેતિ । મણ્ડૂકપૂર્વી દેવપુત્રઃ પશ્યતિ । તિર્યગ્ભ્યશ્ ચ્યુતશ્ ચાતુર્મહારાજિકેષુ દેવેષૂપપન્નો ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્યેતિ । તસ્યૈતદ્ અભવત્* । ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં પર્યુષિતપરિવાસો ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રમેયમ્* । યન્વ્ અહમ્ અપર્યુષિતપરિવાસ એવ ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રમેયમ્ ઇતિ । અથ મણ્ડૂકપૂર્વી દેવપુત્રશ્ ચલવિમલકુણ્ડલધરઃ પૂર્વવદ્ યાવત્ સર્વં ગંગાતીરમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્ય ભગવન્તં પુષ્પૈર્ ( મ્સ્વ્ ઇ 54 ) અવકીર્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાન્ મણ્ડૂકપૂર્વિણો દેવપુત્રસ્યાશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશીં ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્* । યાં શ્રુત્વા પૂર્વવદ્ યાવદ્ અનાદિકાલોપચિતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અભિક્રાન્તો ઽહં ભદન્તાભિક્રાન્તઃ । એષો ઽહં ભગવન્તં શરણં ગચ્છામિ ધર્મં ચ ભિક્ષુસંઘં ચ । ઉપાસકં ચ માં ધારયાદ્યાગ્રેણ યાવજ્જીવં પ્રાણોપેતં શરણગતમ્ અભિપ્રસન્નમ્* । અથ મણ્ડૂકપૂર્વી દેવપુત્રો વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભઃ શસ્યસમ્પન્ન ઇવ કાર્ષકઃ શૂર ઇવ વિજિતસંગ્રામઃ સર્વરોગપરિમુક્ત ઇવાતુરો યયા વિભૂત્યા ભગવત્સકાશમ્ આગતસ્ તયૈવ વિભૂત્યા સ્વભવનં ગતઃ ।
ભિક્ષવઃ પૂર્વાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તા વિહરન્તિ । તૈર્ દૃષ્ટો ભગવતો ઽન્તિકે ઉદારો ઽવભાસઃ । યં દૃષ્ટ્વા સંદિગ્ધા ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । કિં ભગવન્ન્ ઇમાં રાત્રિં ભગવન્તં દર્શનાય બ્રહ્મા સહાંપતિઃ શક્રો દેવેન્દ્રશ્ ચત્વારો લોકપાલા ઉપસંક્રાન્તાઃ । ન ભિક્ષવો બ્રહ્મા સહાંપતિર્ ન શક્રો દેવેન્દ્રો ન ચત્વારો લોકપાલા માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ । અપિ તુ નન્દેન ગોપાલેન દણ્ડેન વાવષ્ટબ્ધો મણ્ડૂકઃ સ ચ્છિદ્યમાનેષુ ચર્મસુ મુચ્યમાનેષુ સન્ધિષુ મા નન્દસ્ય ગોપાલકસ્ય ધર્મવિક્ષેપો ભવિષ્યતીતિ નિશ્ચલસ્ તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતો મમાન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતશ્ ચાતુર્મહારાજિકેષુ દેવેષૂપપન્નઃ । સ ઇમાં રાત્રિં મત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । તસ્ય મયા ધર્મો દેશિતઃ । દૃષ્ટસત્યશ્ ચ સ્વભવનં ગત ઇતિ ।
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । કિં ભદન્ત નન્દેન ગોપાલેન પંચશતપરિવારેણ કર્મ કૃતં યેન ગોપાલકેષૂપપન્નો ભગવતશ્ ચ શાસને પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં ( fઓલ્. 156ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.980 ) સાક્ષાત્કૃતમ્* । મણ્ડૂકપૂર્વિણા દેવપુત્રેણ કિં કર્મ કૃતં યેન મણ્ડૂકેષૂપપન્નઃ સત્યદર્શનં ચ કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । તેનૈવ ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પૂર્વવદ્ યાવત્ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્* ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ । પૂર્વવદ્ યાવત્ સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિસૃત્ય વિહરતિ ઋષિવદને મૃગદાવે । તસ્ય પ્રવચને નન્દો ગોપાલકઃ પ્રવ્રજિતઃ । ત્રિપિટો ધાર્મકથિકો યુક્તમુક્તપ્રતિભાનઃ પંચશતપરિવારઃ અધિકરણકુશલઃ । સ ઉત્પન્નોત્પન્નાનિ સંઘસ્યાધિકરણાનિ વ્યુપશમયતિ । તત્ર દ્વૌ ભિક્ષૂ સ્તબ્ધૌ માનિનૌ । ન કદાચિત્ તસ્ય સકાશમ્ ઉપસંક્રામતઃ । તયોર્ અપરેણ સમયેન પરસ્પરમ્ અધિકરણમ્ ઉત્પન્નમ્* । તાવ્ અર્થાર્થિનૌ તસ્ય સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તૌ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા કથયતઃ । ઇદં ચેદં ચાવયોર્ અધિકરણમ્ ઉત્પન્નં વ્યુપશમયેતિ । સ સંલક્ષયતિ । યદ્ય્ અહમ્ અનયોર્ અદ્યૈવાધિકરણં વ્યુપશમયિષ્યામિ અર્થાર્થિનાવ્ એતૌ ન ભૂય ઉપસંક્રમિષ્યતઃ । તેન સર્વસંઘં સંનિપાત્ય તદ્ અધિકરણં સંઘમધ્યે ઉપનિક્ષિપ્ય ન એકાન્તીકૃતમ્* । અતઃ પરસ્મિન્ન્ અપિ દિવસે તસ્ય કર્વટકે કરણીયમ્ ઉત્પન્નમ્* । સ ( મ્સ્વ્ ઇ 56 ) તત્ર ગતઃ । તતસ્ તાભ્યાં ચિરયતીતિ સંઘં સંનિપાત્ય તદ્ અધિકરણમ્ ઉપનિક્ષિપ્તમ્* । તતઃ સંઘેન વ્યુપશમિતમ્* । યાવદ્ અસૌ ત્રિપિટો ભિક્ષુસ્ તસ્માત્ કર્વટકાદ્ આગતઃ । માર્ગશ્રમે પ્રતિવિનોદિતે સાર્ધંવિહાર્યન્તેવાસિકાન્ પૃચ્છતિ । ન તાવ્ અર્થપ્રત્યર્થિકાવ્ આગચ્છત ઇતિ । તે કથયન્તિ । ઉપાધ્યાય વ્યુપશાન્તં તયોસ્ તદ્ અધિકરણમ્* । કેન વ્યુપશમિતમ્* । સંઘેન । યથાકથં તૈર્ વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । તેન ખરં વાક્કર્મ નિશ્ચારિતમ્* । જ્ઞાયતે આયુષ્મન્તો ગોપાલકૈર્ યથા તદ્ અધિકરણં વ્યુપશમિતમ્ ઇતિ । તૈર્ અપ્ય્ અનુસંવર્ણિતમ્ એવ મે તદ્ ઉપાધ્યાય ગોપાલકૈર્ યથા તદ્ અધિકરણં વ્યુપશમિતમ્ ઇતિ ।
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ ત્રિપિટો ભિક્ષુર્ એષ એવાસૌ નન્દો ગોપાલકસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન । યાન્ય્ અસ્ય તાનિ પંચ સાર્ધંવિહાર્યન્તેવાસિકાનાં શતાનિ એતાન્ય્ એવ પંચ ગોપાલકશતાનિ । યદ્ અનેન કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શ્રાવકસંઘો ગોપાલકવાદેન સમુદાચરિતઃ સાર્ધંવિહાર્યન્તેવાસિકૈશ્ ચાનુસંવર્ણિતં તસ્ય કર્મણો વિપાકેન પંચ જન્મશતાનિ પંચશતપરિવારો ગોપાલકેષૂપપન્નઃ । યાવદ્ એતર્હ્ય્ અપિ પંચશતપરિવારો ગોપાલકેષ્વ્ એવોપપન્નઃ । યદ્ અનેન પઠિતં સ્વાધ્યાયિતં સ્કન્ધકૌશલં ધાતુકૌશલમ્ આયતનકૌશલં સ્થાનાસ્થાનકૌશલં ચ કૃતં તેનૈતર્હિ પંચશતપરિવારેણ મમ શાસને પ્રવ્રજ્ય ( fઓલ્. 156વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.981 ) સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* ।
મણ્ડૂકપૂર્વ્ય્ અપિ દેવપુત્રઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પ્રવચને ભિક્ષુર્ આસીત્* । પ્રાહાણિકઃ સ જનપદચારિકાં ચરન્ અન્યતમસ્મિન્ કર્વટકે વિહારમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સ રાત્ર્યાઃ પ્રથમે યામે પર્યઙ્કં બદ્ધ્વા ( મ્સ્વ્ ઇ 57 ) મનસિકારં વાહયિતુમ્ આરબ્ધઃ । યાવત્ સ્વાધ્યાયકારકા ભિક્ષવઃ સ્વાધ્યાયન્તિ । શબ્દકણ્ટકાનિ ધ્યાનાનિ । સ શબ્દેન ચિત્તૈકાગ્રતાં નાસાદયતિ । સ સંલક્ષયતિ સ્વાધ્યાયન્તિ એતે । મધ્યમે યામે નિષત્સ્યામીતિ । સ મધ્યમે યામે ઉત્થાય નિષણ્ણો યાવદ્ અન્યે ભિક્ષવઃ સ્વાધ્યાયં કુર્વન્તિ । સ સંલક્ષયતિ પશ્ચિમે યામે નિષત્સ્યામીતિ । સ પશ્ચિમે યામે ઉત્થાય નિષણ્ણો યાવદ્ અપરે સ્વાધ્યાયં કુર્વન્તિ । તસ્યાવીતરાગત્વાત્ તીવ્રં પર્યવસ્થાનમ્ ઉત્પન્નમ્* । સ કથયતિ । ઇમે શ્રમણાઃ કાશ્યપીયા મણ્ડૂકા ઇવ કૃત્સ્નાં રાત્રિં રટિતા ઇતિ ।

કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ પ્રાહાણિકો ભિક્ષુર્ એષ એવાસૌ મણ્ડૂકપૂર્વી દેવપુત્રઃ । યદ્ અનેન કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શ્રાવકા મણ્ડૂકવાદેન સમુદાચરિતાઃ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન પંચ જન્મશતાનિ મણ્ડૂકેષૂપપન્નો યાવદ્ એતર્હ્ય્ અપિ મણ્ડૂકેષ્વ્ એવોપપન્નઃ । યન્ મમાન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદિતં તેન ચાતુર્મહારાજિકેષુ દેવેષૂપપન્નઃ । યત્ કાશ્યપે સમ્યક્સંબુદ્ધે બ્રહ્મચર્યં ચરિતં તેનેદાનીં સત્યદર્શનં કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ઇદમ્ અવોચત્* ।
અથ ભગવાન્ નદીં ગંગામ્ અવતીર્ણસ્ તત્ર પંચભિર્ હંસમત્સ્યકૂર્મશતૈઃ પરિવૃતઃ પ્રદક્ષિણીકૃતશ્ ચ । તેષાં ભગવતા ત્રિભિઃ પદૈર્ ધર્મઃ ( મ્સ્વ્ ઇ 58 ) દેશિતઃ । ઇતિ હિ ભદ્રમુખાઃ સર્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ । સર્વધર્મા અનાત્માનઃ । શાન્તં નિર્વાણમ્* । મમાન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદયત । અપ્ય્ એવં તિર્યગ્યોનિં વિરાગયિષ્યથેતિ । તેષામ્ એતદ્ અભવત્* । નાસ્માકં પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ વયં ભગવતો ઽન્તિકાત્ ત્રિભિઃ પદૈર્ ધર્મં શ્રુત્વા આહારમ્ આહરેમ ઇતિ । તે નાહરણાં પ્રતિપન્નાઃ । તીક્ષ્ણસ્ તિર્યયોનિગતાનામ્ અગ્નિશ્ ચ્યુતઃ । કાલગતાશ્ ચાતુર્મહારાજિકેષુ દેવેષૂપપન્નાઃ । ધર્મતા ખલ્વ્ અચિરોપપન્નસ્ય દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા વા ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે । કુતશ્ ચ્યુતઃ । કુત્રોપપન્નઃ । કેન કર્મણા ઇતિ । તે પશ્યન્તિ । તિર્યગ્ભ્યશ્ ચ્યુતાઃ । ચાતુર્મહારાજિકેષુ દેવેષૂપપન્નાઃ । પૂર્વવદ્ યાવન્ મન્દારકાણાં પુષ્પાણામ્ ઉત્સંગં પૂરયિત્વા ભગવત્સામન્તકેન નદીં ગંગામ્ અવભાસ્ય ભગવન્તં પુષ્પૈર્ આકીર્ય ભગવત્સામન્તકેનાનુપરિવાર્યાવસ્થિતાઃ । ભગવતા તેષામ્ આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા પૂર્વવદ્ ( fઓલ્. 157ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.982 ) યાવદ્ અનાદિકાલોપચિતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । તે દૃષ્ટસત્યાઃ કથયન્તિ । અભિક્રાન્તા વયં ભદન્તાભિક્રાન્તાઃ । એતે વયં બુદ્ધં શરણમ્ ગચ્છામો ધર્મં ચ ભિક્ષુસંઘં ચ । ઉપાસકાંશ્ ચાસ્માન્ ધારય । અદ્યાગ્રેણ યાવજ્જીવં પ્રાણોપેતં શરણગતાન્ અભિપ્રસન્નાન્* । અથ તે ( મ્સ્વ્ ઇ 59 ) મત્સ્યકચ્છપહંસપૂર્વિણો દેવપુત્રા વણિજ ઇવ લબ્ધલાભાઃ પૂર્વવદ્ યાવત્ સ્વભવનં ગતાઃ ।
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । કિં ભદન્ત એભિર્ હંસકચ્છપમત્સ્યૈઃ કર્મ કૃતં યેન હંસકચ્છપમત્સ્યેષૂપપન્નાઃ સત્યદર્શનં ચ કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । એભિર્ એવ ભિક્ષવો હંસમત્સ્યકચ્છપૈઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ પૂર્વવદ્ યાવત્ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્* ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કશ્યપો નામ શાસ્તા લોકે ઉદપાદિ પૂર્વવદ્ યાવત્ સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશૃત્ય વિહરતિ ઋષિવદને મૃગદાવે । તસ્યૈતે શાસને પ્રવ્રજિતા અભૂવન્* । તત્રૈતેભિર્ ભિક્ષુભિઃ ક્ષુદ્રાનુક્ષુદ્રાણિ શિક્ષાપદાનિ ખણ્ડિતાનિ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન હંસમત્સ્યકૂર્મેષૂપપન્નાઃ । યન્ મમાન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદિતં તેન દેવેષૂપપન્નાઃ । યત્ કાશ્યપે સમ્યક્સંબુદ્ધે બ્રહ્મચર્યં ચરિતં તેન સત્યદર્શનં કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ એકાણ્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ઇદમ્ અવોચત્* ।
અથ ભગવાન્ નદીં ગંગામ્ ઉત્તીર્ણઃ પંચમાત્રૈઃ પ્રેતશતૈઃ પરિવૃતો દગ્ધસ્થૂણાકૃતિભિર્ અસ્થિયન્ત્રવદુચ્છ્રિતૈઃ સ્વકેશસંછન્નૈઃ પર્વતોપમકુક્ષિભિઃ સૂચીચ્છિદ્રોપમમુખૈર્ આદીપ્તૈઃ પ્રદીપ્તૈઃ સંપ્રજ્વલિતૈઃ ( મ્સ્વ્ ઇ 60 ) એકજ્વાલીભૂતૈઃ । તે કૃતકરપુટા ભગવન્તમ્ ઊચુઃ । વયં ભદન્ત પ્રેતા વિનિપતિતશરીરાઃ પૂર્વકર્માપબાધેન પાનીયં નાસાદયામઃ । કુતો ભક્તસ્ય દર્શનમ્* । ત્વં મહાકારુણિકો ઽસ્મભ્યં પાનીયમ્ અનુપ્રયચ્છેતિ । ભગવતા તેષાં ગંગોપદર્શિતા ।
એષા હિ શીતલજલા સુસમૃદ્ધતોયા ભાગીરથી વહતિ સર્વજનોપભોગ્યા ।
ગ્રામાંશ્ ચ રાષ્ટ્રનગરાણિ ચ તર્પયન્તી કેદારશાલિકુમુદોત્પલપંકજાનિ ॥
પ્રેતા કથયન્તિ ।
એષાસ્માકં વહતિ હિ શુષ્કતોયા ભાગીરથી વહતિ સર્વજનોપભોગ્યા ।
પશ્યામ એતાં રુધિરમલેન પૂર્નાં રક્ષન્તિ ચૈનાં સપરશુદણ્ડહસ્તાઃ ॥ ઇતિ ।
ભગવાન્ ગંગાદેવતામ્ આહ ।
ત્વં ગ્રામરાષ્ટ્રનગરાણ્ય્ અનુતર્પયન્તી કેદારશાલિકુમુદોત્પલપંકજાનિ ।
કસ્માન્ ન તર્પયસિ તીવ્રતૃષાભિભૂતાન્ કૃપા ન તવ બાલજનસ્ય દુઃખૈઃ ॥ ઇતિ ।
ગંગાદેવતા પ્રાહ ।
નાહં ભયાન્ ન પુરુષાદ્ અપિ વા જનસ્ય
શાઠ્યેન વાપિ વિષયં જલમ્ ( fઓલ્. 157વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.983 ) ઉત્સૃજામિ ।
એષા તુ દુષ્કૃતમહાવરણાવૃતાનાં
શોષં જલં વ્રજતિ કો ઽત્ર મમાપરાધઃ ॥ ઇતિ ।
તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તં મહામૌદ્ગલ્યાયનમ્ આમંત્રયતે । સંતર્પય મૌદ્ગલ્યાયન પ્રેતાન્ ઇતિ । એવં ભદન્ત ઇતિ આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુત્ય પ્રેતાન્ સન્તર્પયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તત્ર પ્રેતાઃ સૂચીમુખત્વાન્ ન શક્નુવન્તિ મુખં વિવર્તયિતુમ્* । તતો ભગવતા તેષામ્ ઋદ્ધ્યા મુખં વિવૃતમ્* । આયુષ્મતા મહામૌદ્ગલ્યાયનેન પાનીયં દત્તમ્* । તૈસ્ તૃષાતુરૈઃ પ્રભૂતં પીતમ્* । ઉદરાણિ સ્ફુટિતાનિ । તતો ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતાઃ । પૂર્વવદ્ દૃષ્ટસત્યાઃ સ્વભવનં ગતાઃ ।
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । કિં ભદન્ત એભિઃ પ્રેતૈઃ કર્મ કૃતં યેન પ્રેતેષૂપપન્નાઃ । કિં કર્મ કૃતં યેન દેવેષૂપપન્નાઃ । સત્યદર્શનં ચ કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । એભિર્ એવ ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પૂર્વવદ્ યાવત્ ફલન્તિ દેહિનાં* ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કશ્યપો નામ શાસ્તા લોકે ઉદપાદિ પૂર્વવદ્ યાવત્ સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશૃત્ય વિહરતિ ઋષિવદને મૃગદાવે । તસ્ય શ્રાવકાચ્ છન્દકભિક્ષણં કૃત્વા બુદ્ધધર્મસંઘેષુ કારાન્ કુર્વન્તિ । યદા ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શાસનં ન વૈસ્તારિકં ( મ્સ્વ્ ઇ 62 ) તદાલ્પાશ્ છન્દયાચકા ભિક્ષવઃ । યદા તુ વૈસ્તારિકં તદા બહવશ્ છન્દયાચકા ભિક્ષવઃ સંવૃત્તાઃ । યાવદ્ અન્યતમસ્મિન્ સંસ્થાગારે પંચોપાસકશતાનિ સંનિષણ્ણાનિ સંનિપતિતાનિ કેનચિદ્ એવ કરણીયેન । સંબહુલાશ્ ચ ભિક્ષવશ્ છન્દયાચકાસ્ તેષાં સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તાઃ સમાદાપયિતુકામાઃ । તે તીવ્રેણ પર્યવસ્થાનેન ખરં વાક્કર્મ નિષ્ચારિતમ્* । ઇમે શ્રમણાઃ કાશ્યપીયાઃ પ્રેતોપપન્ના ઇવ નિત્યં પ્રસારિતકરા ઇતિ ।

કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યાનિ તાનિ પંચોપાસકશતાનિ એતાન્ય્ એવ તાનિ પંચ પ્રેતશતાનિ । યદ્ એભિઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શ્રાવકાઃ પ્રેતવાદેન સમુદાચરિતાસ્ તસ્ય કર્મણો વિપાકેન પંચ જન્મશતાનિ પ્રેતેષૂપપન્નાઃ । યાવદ્ એતર્હ્ય્ અપિ પ્રેતેષ્વ્ એવોપપન્નાઃ । યન્ મમાન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદિતં તેન દેવેષૂપપન્નાઃ । યત્ કાશ્યપે સમ્યક્સંબુદ્ધે શરણાગમનશિક્ષાપદાનિ ગૃહીતાનિ તેન સત્યદર્શનં કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ઇદમ્ અવોચત્* ।
અથ ભગવાન્ નદીં ગંગામ્ ઉત્તીર્ય દક્ષિણેન નાગાવલોકિતેન નદીં ગંગાં નિરીક્ષતે । ભિક્ષવો બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । કિમર્થં ભદન્ત ( fઓલ્. 158ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.984 ) ભગવાન્ પરાવૃત્ય નદીં ગંગાં નિરીક્ષત ઇતિ । ભગવાન્ આહ । ( મ્સ્વ્ ઇ 63 ) ઇચ્છથ ભિક્ષવો નદ્યા ગંગાયા ઉત્પત્તિં શ્રોતુમ્* । એતસ્ય ભગવન્ કાલ એતસ્ય સુગત સમયો યદ્ ભગવાન્ નદ્યા ગંગાયા ઉત્પત્તિં દેશયેદ્ ભિક્ષવઃ શ્રોષ્યન્તિ ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ પિણ્ડવંશો નામ રાજા બભૂવ । ધાર્મિકો ધર્મરાજો ધર્મેણ રાજ્યં કારયતિ । તસ્ય જનપદા ઋદ્ધાશ્ ચ સ્ફીતાશ્ ચ ક્ષેમાશ્ ચ સુભિક્ષાશ્ ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યાશ્ ચ સદા પુષ્પફલવૃક્ષાઃ દેવઃ કાલવર્ષી । શસ્યવતી વસુમતી પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરતસ્કરરોગાપગતા । મનુષ્યા નિત્યં ધર્મપરાયણાઃ । યાવદ્ અસૌ રાજા સંપ્રાપ્તે વસન્તકાલસમયે સંપુષ્પિતેષુ પાદપેષુ હંસક્રૌંચમયૂરશુકશારિકાકોકિલજીવંજીવકનિર્ઘોષિતે વનષણ્ડે અન્તઃપુરપરિવૃત ઉદ્યાનભૂમિં સંપ્રસ્થિતઃ । યાવદ્ અન્યતમઃ પુરુષો વલીપલિતોત્તમાંગઃ {મ્સ્ વલીપલિતચિતાંગઃ } પરિજીર્ણશરીરાવયવઃ પરિણતેન્દ્રિયઃ કૃશો ઽલ્પસ્થામો મન્દમન્દચારતયા દણ્ડમ્ અવષ્ટભ્ય ગચ્છતિ । તતસ્ તેન રાજ્ઞા અમાત્યાઃ પૃષ્ટાઃ । ક એષ ભવન્તઃ પુરુષો વલીપલિતોત્તમાઙ્ગઃ {મ્સ્ વલીપલિતચિતાંગઃ } પૂર્વવદ્ યાવદ્ દણ્ડમ્ અવષ્ટભ્ય ગચ્છતીતિ । તૈઃ સમાખ્યાતમ્* । દેવ સંસ્કારપરિક્ષયાદ્ એષ જીર્ણો વૃદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ । રાજા કથયતિ । અહમ્ અપિ ભવન્ત એવંધર્મો ભવિષ્યામીતિ । તે કથયન્તિ । દેવ સાધારણ એષ ધર્મ ઇતિ । તતો રાજા દુર્મનાઃ સંપ્રસ્થિતઃ । પુનર્ અપિ પુરુષં પશ્યત્ય્ ઉત્પાણ્ડોત્પાણ્ડુકં સ્ફુટિતપરુષગાત્રં પર્વતોપમકુક્ષિં વ્રણપૂયોત્કીર્ણૈર્ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાવધારિભિઃ પટ્ટકોપનિબદ્ધૈઃ દીર્ઘદીર્ઘૈઃ પ્રશ્વસન્તન્ દણ્ડમ્ અવષ્ટભ્ય ખંજમાનગતિં સંપ્રસ્થિતં દૃષ્ટ્વા ( મ્સ્વ્ ઇ 64 ) ચ પુનર્ અમાત્યાન્ આમંત્રયતે । ક એષ ભવન્તઃ પુરુષ ઉત્પાણ્ડોત્પાણ્ડુકઃ પૂર્વવદ્ યાવત્ ખંજમાનો ઽભિસંપ્રસ્થિત ઇતિ । તે કથયન્તિ । દેવ એષ વ્યાધિતો નામ । રાજા કથયતિ । અહમ્ અપિ ભવન્તઃ એવંધર્મો ભવિષ્યામીતિ । અમાત્યાઃ કથયન્તિ । દેવ સાધારણ એષ એવ ધર્મો દુષ્કૃતકર્મકારિણાં પૂર્વકર્માપરાધાદ્ ભવતીતિ । રાજા સંલક્ષયતિ । સર્વથા પાપં ન કર્તવ્યમ્ ઇતિ વિદિત્વા સંપ્રસ્થિતઃ । પુનર્ અપિ પશ્યતિ । નીલપીતલોહિતાવદાતૈર્ વસ્ત્રૈઃ શિવિકામ્ અલંકૃતાં છત્રધ્વજપતાકાશંખપટહસ્ત્રીપુરુષદારકદારિકાભિર્
આકીર્ણાં ચતુર્ભિઃ પુરુષૈર્ ઉત્ક્ષિપ્તામ્ ઉલ્કાં ચ પુરસ્તાન્ નીયમાનાં કાષ્ઠવ્યગ્રહસ્તૈઃ પુરુષૈઃ પૃષ્ઠતો ઽનુબદ્ધાં હા તાત હા ભ્રાતઃ હા પિતઃ હા સ્વામિન્ન્ ઇતિ ચ સમન્તાદ્ આરોદનશબ્દં શ્રુત્વા ચ પુનર્ અમાત્યાન્ આમંત્રયતે । કિમ્ એષા ભવન્તઃ શિવિકા નીલપીતલોહિતાવદાતૈર્ વસ્ત્રૈઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ આરોદનશબ્દ ઇતિ । અમાત્યાઃ કથયન્તિ । એષ દેવ મૃતો નામ ઇતિ । રાજા કથયતિ । અહમ્ અપિ ભવન્તઃ એવંધર્મો ભવિષ્યામીતિ ( fઓલ્. 158વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.985 ) । તે કથયન્તિ દેવ એષો ઽપિ સાધારણો ધર્મ ઇતિ । તતો જીર્ણાતુરમૃતસંદર્શનાત્ સંવિગ્નમના એવંરૂપાભોગાઃ પરિત્યક્તવ્યા ઇતિ પ્રતિનિવૃત્ય શોકાગારં પ્રવિશ્યાવસ્થિત ઇતિ ।
તસ્ય વિજિતે વેલામો નામ બ્રાહ્મણ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વેદવેદાંગપારગઃ । તેન શ્રુતં યથા રાજા જીર્ણાતુરમૃતસંદર્શનાદ્ ઉદ્વિગ્નઃ શોકાગારં પ્રવિશ્યાવસ્થિત ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ અનેકૈર્ બ્રાહ્મણશતસહસ્રૈઃ પરિવૃતઃ સર્વશ્વેતં વડવારથમ્ ( મ્સ્વ્ ઇ 65 ) અભિરુહ્ય સૌવર્ણેન દણ્ડકમણ્ડલુના ધાર્યમાણેન યેન રાજા પિણ્ડવંશસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । અમાત્યૈઃ રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । દેવ વેલામો બ્રાહ્મણો દ્વારે તિષ્ઠતિ । તતો રાજા નિર્ગત્ય અથાધિકરણે નિષણ્ણઃ । બ્રાહ્મણો વેલામો જયેનાયુષા ચ વર્ધયિત્વા નિષણ્ણઃ કથયતિ । કિમર્થં દેવઃ શોકાગારે પ્રવિશ્યાવસ્થિત ઇતિ । રાજ્ઞા યથાવૃત્તં સર્વં વેલામાય બ્રાહ્મણાય વિસ્તરેણારોચિતમ્* । સ કથયતિ । દેવઃ સ્વકર્મફલભોગી । નાત્ર શોકઃ કરણીયઃ । સન્તિ સત્વાઃ સુકૃતકર્મકારિણઃ સન્તિ દુષ્કૃતકર્મકારિણઃ સન્તિ ચોભયકર્મકારિણઃ । ચક્રવર્તિનસ્ તુ નિત્યં સુકૃતકર્મકારિણઃ સન્તો દેવેષૂપપદ્યન્તે । દેવો ઽપિ ચક્રવર્તી । મનુષ્યપ્રતિવિષિષ્ટં સુખમ્ અનુભૂય દિવ્યં સુખમ્ અનુભવિષ્યતીતિ । અપિ તુ દેવ યજ્ઞ ઇષ્ટવ્યઃ સ્વર્ગસોપાનભૂત ઇતિ । તતો રાજ્ઞા અમાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । ભવન્તઃ સર્વવિજિતે ઘણ્ટાવઘોષણં કારયત । રાજા નિરર્ગ લ ં યજ્ઞં યજતિ । ભવદ્ભિર્ આગત્ય પરિભોક્તવ્યમ્ ઇતિ । તતો દાનશાલા પ્રજ્ઞપ્તા । અન્નમ્ અન્નાર્થિભ્યો દીયતાં પાનં પાનાર્થિભ્યઃ । તત્રાચામેન પરિસ્રવમાણેન ગર્તઃ કૃતઃ । યત્રાસૌ તપ્તઃ શીતીભવતિ । અનવતપ્તઃ અનવતપ્ત ઇતિ સજ્ઞા સંવૃત્તા । તસ્યાચામેન તણ્ડુલામ્બુના ચ દ્વાદશવાર્ષિકેણ સંપૂર્યમાણસ્ય વૃદ્ધિઃ સંવૃત્તા । તત ઇયં મુખેન નદી પ્રસૃતા । આચામનદીતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા ઇતિ ।

ઉદ્દાનમ્* ।
કુમારવર્ધનં ક્રૌંચાનમ્ અઙ્ગદિકા મણિવતી ।
સાલબલા સાલિબલા સુવર્ણપ્રસ્થશ્ ચ સાકેતા ॥
પેયા તોયિકા ચ શ્રાવસ્તી અનવતપ્તઃ ।
નગરબિન્દુશ્ ચ વૈશાલી ભવતિ પશ્ચિમા ॥
અથ ભગવાન્ કુમારવર્ધનમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । કુમારવર્ધને આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । અસ્મિન્ન્ એવાનન્દ પ્રદેશે ઉપોષધો નામ રાજા જાતઃ । અત્રૈવ ચાભિવૃદ્ધઃ । તેનાસ્ય નગરસ્ય કુમારવર્ધનં કુમારવર્ધનમ્ ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા ।
ક્રૌંચાનમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમંત્રયતે । અસ્મિન્ન્ આનન્દ ક્રૌંચાને ઉપોષધસ્ય રાજ્ઞો હસ્તિનાગેન ક્રૌંચયતા શબ્ધઃ કૃતઃ ક્રૌંચાનં ક્રૌંચાનમ્ ઇતિ ( fઓલ્. 159ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.986 ) સંજ્ઞા સંવૃત્તા ।
અઙ્ગદિકામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । અઙ્ગદિકાયામ્ અન્યતમસ્મિન્ પ્રદેશે સ્મિતમ્ અકાર્ષીત્* । વિસ્તરેણ ચતુર્બુદ્ધાસનં પૂર્વવત્* ।
મણિવતીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । મણિવત્યામ્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમંત્રયતે । અસ્યામ્ આનન્દ મણિવત્યાં બોધિસત્વેન બહુભિર્ મણિભિર્ યજ્ઞો યષ્ટઃ । મણિવતી મણિવતીતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા ।
સાલબલામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સાલબલાયામ્ અન્યતમસ્મિન્ પ્રદેશે સ્મિતમ્ અકાર્ષીત્* । વિસ્તરેણ ચતુર્બુદ્ધાસનં પૂર્વવત્* ।
સાલિબલામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સાલિબલાયામ્ અન્યતમસ્મિન્ પ્રદેશે સ્મિતમ્ અકાર્ષીત્* । વિસ્તરેણ ચતુર્બુદ્ધાસનં પૂર્વવત્* ।
સુવર્ણપ્રસ્થમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । અસ્મિન્ન્ આનન્દ સુવર્ણપ્રસ્થે બોધિસત્વેન બહુસુવર્ણકો યજ્ઞો યષ્ટઃ । અપીદાનીં બ્રાહ્મનૈઃ પ્રસ્થેન સુવર્ણો ભાજિતઃ । સુવર્ણપ્રસ્થઃ સુવર્નપ્રસ્થ ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા ।
સાકેતામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સાકેતાયામ્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમંત્રયતે । અસ્યામ્ આનન્દ સાકેતાયામ્ ઉપોષધો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ । તસ્યાપરેણ સમયેન મૂર્ધ્નિ પિટકો જાતો મૃદુઃ સુમૃદુઃ તદ્યથા તૂલપિચુર્ વા કર્પાસપિચુર્ વા ન ચ કિંચિદ્ આબાધં જનયતિ । સ પરિપાકત્વાત્ સ્ફુટિતઃ । કુમારો જાતઃ । અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો ગૌરઃ કનકવર્ણઃ પૂર્વવત્ યાવત્ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતઃ । મૂર્ધ્નિ જાતો મૂર્ધ્નિ જાત ઇતિ મૂર્ધાતો મૂર્ધાત ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા । ઉપોષધસ્ય રાજ્ઞઃ ષાષ્ટિઃ સ્ત્રીસહસ્રાણિ । જાતઃ કુમારો ઽન્તઃપુરં પ્રવેશિતઃ । સહદર્શનાદ્ એવ સર્વાસાં સ્ત્રીણાં સ્તનાઃ પ્રસ્રુતાઃ । એકૈકા કથયતિ માં ધાયતુ માં ધાયત્વ્ ઇતિ માન્ધાતા માન્ધાતેતિ ચ સંજ્ઞા સંવૃત્તા । તત્ર કેચિન્ મૂર્ધાત ઇતિ સંજાનતે કેચિન્ માન્ધાતેતિ ।
માન્ધાતુઃ કુમારસ્ય જનપદગતસ્ય ઉપોષધો રાજા ગ્લાનઃ સંવૃત્તઃ । સ મૂલગણ્ડપત્રપુષ્પફલભૈષજ્યૈર્ ઉપસ્થીયતે । તથાપ્ય્ અસૌ હીયત એવ । તેનામાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । ભવન્તઃ શીઘ્રં કુમારં રાજ્યાભિષેકેણાભિષિંચત । એવં દેવ ઇતિ અમાત્યૈર્ દૂતસંપ્રેષણં કૃતમ્* । ઉપોષધો રાજા ગ્લાનઃ । તેનાજ્ઞા દત્તા કુમારં શબ્દયત રાજ્યાભિષેકં ( મ્સ્વ્ ઇ 68 ) પ્રત્યનુભવત્વ્ ઇતિ । તદ્ અર્હતિ કુમારઃ શીઘ્રમ્ આગન્તુમ્ ઇતિ । સ સંપ્રસ્થિત ઉપોષધશ્ ચ રાજા કાલગતઃ । તતો ઽમાત્યૈઃ પુનર્ અપિ તસ્ય દૂતસંપ્રેષણં કૃતમ્* । કુમાર પિતા તે કાલગતઃ । આગચ્છ રાજ્યં પ્રતીચ્છેતિ । માન્ધાતા કુમારઃ સંલક્ષયતિ । યદિ મમ પિતા કાલગતઃ કિં તત્ર ગચ્છામીતિ વિદિત્વા તત્રૈવાવસ્થિતઃ । અમાત્યૈઃ પુનર્ અપિ સંભૂય અગ્રામાત્યઃ પ્રેષિતઃ । તેન ગત્વાભિહિતઃ । કુમાર આગચ્છ રાજ્યં પ્રતીચ્છ ઇતિ । સ કથયતિ । મમ ( fઓલ્. 159વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.987 ) ધર્મેણ રાજ્યં પ્રાપ્તમ્* । ઇહૈવ રાજ્યાભિષેક આગચ્છત્વ્ ઇતિ । અમાત્યૈઃ સંદિષ્ટમ્* । દેવ રાજ્યાભિષેકે પ્રભૂતેન પ્રયોજનમ્* । રત્નશિલયા સિંહાસનેન ચ્છત્રેણ પટ્ટેન મુકુટેન । અધિષ્ઠાનમધ્યે ચ રાજ્યાભિષેકઃ ક્રિયતે । તદ્ અર્હતિ કુમારઃ ઇહૈવાગન્તુમ્ ઇતિ । સ કથયતિ । યદિ મમ ધર્મેણ રાજ્યં પ્રાપ્તમ્* । ઇહૈવ સર્વમ્ આગચ્છત્વ્ ઇતિ । માન્ધાતુઃ કુમારસ્ય દિવૌકસો નામ યક્ષ પુરોજવઃ । તેન રત્નશિલા સિંહાસનં તત્રૈવાનીતમ્* । આધિષ્ઠાનિકાશ્ ચ ચ્છત્રં પટ્ટં મુકુટં ચાદાય સ્વયમ્ એવાગતાઃ । અધિષ્ઠાનં સ્વયમ્ આગતં સ્વયમ્ આગતમ્ ઇતિ સાકેતા સાકેતા ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા ।
તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમંત્રયતે । આગમયાનન્દ યેન શ્રાવસ્તી ઇતિ । એવં ભદન્ત ઇતિ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્* । અથ ભગવાન્ યેન શ્રાવસ્તી તેન ચારિકાં ચરન્ પ્રક્રાન્તો યાવદ્ અન્યતમસ્મિન્ પ્રદેશે બ્રાહ્મણશ્ છિન્નભક્તકો હલં વાહયતિ । તસ્યાર્થાય દારિકા પેયામ્ આદાયાગતા । ભગવાંશ્ ચ તં પ્રદેશમ્ ( મ્સ્વ્ ઇ 69 ) અનુપ્રાપ્તઃ । દદર્શ સ બ્રાહ્મણો બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જંગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાત્ તસ્ય ભગવતિ પ્રસાદ ઉત્પન્નઃ । ન તથા દ્વાદશવર્ષાભ્યસ્ તઃ શમથશ્ ચિત્તસ્ય કલ્પતાં જનયતિ । અપુત્રસ્ય વા પુત્રપ્રતિલાભો દરિદ્રસ્ય વા નિધિદર્શનં રાજ્યાભિનન્દિનો વા રાજ્યાભિષેકો યથોપચિતકુશલમૂલસ્ય સત્વસ્ય તત્પ્રથમતો બુદ્ધદર્શનમ્* । સ તાં પેયામ્ આદાય લઘુ લઘ્વ્ એવ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* ।
ઇયં ભો ગૌતમ પેયા ઇયમ્ અસ્તિ મમાન્તિકે । {મ્સ્ પેયાયમ્ અસ્તિ }
અનુકમ્પં પિબ એતદ્ ભગવન્ ગૌતમઃ પેયામ્* ॥ ઇતિ {મ્સ્ ઽનુકંપાન્ પિબેદ્ ભગવાઙ્ = દિવ્ય્ 461}

તતો ભગવતા તસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય કૂપો દર્શિતઃ । સચેત્ તે બ્રાહ્મણ પરિત્યાજ્યાઃ અસ્મિન્ જીર્ણકૂપો પ્રક્ષિપ ઇતિ । તેન તસ્મિન્ જીર્ણકૂપે પ્રક્ષિપ્તાઃ । સ જીર્ણકૂપો વાષ્પાયમાનઃ પેયાપૂર્ણો યથાપિ તદ્ બુદ્ધાનાં બુદ્ધાનુભાવેન દેવતાનાં ચ દેવતાનુભાવેન । તતો ભગવતા સ બ્રાહ્મણો ઽભિહિતઃ । ચારય બ્રાહ્મણ પેયામ્ ઇતિ । સ ચારયિતુમ્ આરબ્ધઃ । ભગવતા તથાધિષ્ઠિતા યથા સર્વસંઘેન પેયા । જીર્ણકૂપો વાષ્પાયમાનસ્ તથૈવ પેયાપૂર્ણો ઽવસ્થિતઃ । તતો ઽસૌ બ્રાહ્મણો ભૂયસ્યા માત્રયાભિપ્રસન્નો ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તસ્ય ભગવતા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા ( મ્સ્વ્ ઇ 70 ) તાદૃશી ચાતુરાર્યાસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા પૂર્વવદ્ યાવદ્ અનાદ્યકાલોપચિતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં ( fઓલ્. 160ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.988 ) સાક્ષાત્કૃતમ્* । અભિક્રાન્તો ઽહં ભદન્તાભિક્રાન્તઃ । એષો ઽહં ભગવન્તં શરણં ગચ્છામિ ધર્મં ચ ભિક્ષુસંઘં ચ । ઉપાસકં ચ માં ધારય અદ્યાગ્રેણ યાવજ્જીવં પ્રાણોપેતં શરણગતમ્ અભિપ્રસન્નમ્* । અથાસૌ બ્રાહ્મણો વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભઃ શસ્યસંપન્ન ઇવ કાર્ષિકઃ શૂર ઇવ વિજિતસંગ્રામઃ સર્વરોગપરિમુક્ત ઇવાતુરો ભગવતો ભાષિતમ્ અભિનન્દ્યાનુમોદ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તો યાવત્ ક્ષેત્રં ગતઃ । પશ્યતિ તસ્મિન્ ક્ષેત્રે સૌવર્ણાન્ યવાન્ સંપન્નાન્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનો ગાથાં ભાષતે ।
અહો ગુણમયં ક્ષેત્રં સર્વદોષવિવર્જિતમ્* ।
અદ્યૈવોપ્તં મયા બીજમ્ અદ્યૈવ ફલદાયિકમ્* ॥ ઇતિ ।
તતો ઽસૌ બ્રાહ્મણસ્ ત્વરિતં રાજ્ઞઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય જયેનાયુષા ચ વર્ધયિત્વા રાજાનમ્ ઉવાચ । દેવ મયા યવાઃ પ્રકીર્ણાસ્ તે સૌવર્ણાઃ સંવૃત્તાઃ । તત્રાધિષ્ઠાયિકેન પ્રસાદઃ ક્રિયતામ્ ઇતિ । રાજ્ઞા અધિષ્ઠાયિકો ઽનુપ્રેષિતઃ । બ્રાહ્મણેન રાશીકૃત્વા ભાજિતાઃ । રાજભાગઃ સ્વાભાવિકા યવાઃ સંવૃત્તાઃ । અધિષ્ઠાયિકેન રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । રાજ્ઞા સમાદિષ્ટમ્* । પુનર્ ભાજયત ઇતિ । પુનર્ ભાજિતમ્* । તથૈવ રાજભાગઃ સ્વાભાવિકા યવાઃ સંવૃત્તાઃ । એવં યાવત્ સપ્તકૃત્વો ભાજિતમ્* । તથૈવ રાજા કુતૂહલજાતઃ સ્વયમ્ એવ ગતઃ પશ્યતિ । તથૈવ તેનાસૌ બ્રાહ્મણો ઽભિહિતઃ । બ્રાહ્મણ તવૈતત્ પુણ્યનિર્જાતમ્* । અલં રાજભાગે ન । યત્ તવાભિપ્રેતં તન્ મમાનુપ્રયચ્છેતિ ( મ્સ્વ્ ઇ 71 ) । તતસ્ તેન બ્રાહ્મણેન પરિતુષ્ટેન યદ્ દત્તં તે સૌવર્ણયવાઃ સંવૃત્તાઃ ।
તતો ભગવાન્ સંપ્રસ્થિતો યાવદ્ અન્યતમસ્મિન્ પ્રદેશે પંચ કાર્ષિકશતાન્ય્ ઉત્પાણ્ડોત્પાણ્ડુકાનિ સ્ફુટિતપાણિપાદાનિ શણશાટીનિવાસિતાનિ લાઙ્ગલાનિ વાહયન્તિ । તે ઽપિ બલીવર્દા વ્રણપૂયોત્કીર્ણૈઃ પ્રતોદયષ્ટિભિઃ ક્ષતવિક્ષતગાત્રા મુહુર્મુર્હુર્ વિશ્વસન્તો વહન્તિ । દદૃશુસ્ તે કાર્ષિકા બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ ઉપચિતકુશલમૂલય સત્વસ્ય તત્પ્રથમતો બુદ્ધદર્શનમ્* । તતો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તાઃ । અદ્રાક્ષીદ્ ભગવાંસ્ તાન્ કાર્ષિકાન્* । દૂરાદ્ એવ દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ વિનયાપેક્ષયા માર્ગાદ્ અપક્રમ્ય પુરસ્તાદ્ ભિક્ષુસંઘસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ । અથ તે કાર્ષિકા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણાઃ । તતો ભગવતા તેષાં કાર્ષિકાણામ્ આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચાતુરાર્યાસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા પૂર્વવદ્ યાવદ્ અનાદ્યકાલોપચિતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । તે દૃષ્ટિસત્યા યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં ( fઓલ્. 160વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.989 ) પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । લભેમ વયં ભદન્ત સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામ્ ઉપસંપદં ભિક્ષુભાવં ચરેમ વયં ભગવતો ઽન્તિકે બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । તે ભગવતા એહિભિક્ષુકયા પ્રવ્રાજિતાઃ પૂર્વવદ્ યાવન્ નૈવ સ્થિતા {મ્સ્: યાવન્ નેપછિતા ; ચ્f. નેપચ્છિતા -> પ્રવ્ર્-વ્ ઇઇઇ, fઓલ્. 47ર્6} બુદ્ધમનોરથેન । તેષાં ભગવતા અવવાદો દત્તઃ । તે વ્યાયચ્છમાનૈઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ અભિવાદ્યાશ્ ચ સંવૃત્તાઃ ।
તે બલીવર્દા યોક્ત્રાણિ વરત્રાણિ ચ્છિત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા સમન્તકેન પરિવાર્યાવસ્થિતાઃ । તેષાં ભગવતા ત્રિભિઃ પદૈર્ ધર્મો દેશિતઃ । પૂર્વવદ્ યાવદ્ યથા ગંગાવતારે હંસમત્સ્યકૂર્માણાં યાવદ્ દૃષ્ટસત્યાઃ સ્વભવનં ગતાઃ ।
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । કિં ભદન્ત એભિઃ કાર્ષિકપૂર્વકૈઃ ભિક્ષુભિઃ કર્મ કૃતં યેન કાર્ષિકાઃ સંવૃત્તા ભગવતશ્ ચ શાસને પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । તૈર્ બલીવર્દપૂર્વકૈર્ દેવપુત્રૈઃ કિં કર્મ કૃતં યેન બલીવર્દેષૂપપન્નાઃ સત્યદર્શનં ચ કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । એભિર્ એવ ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પૂર્વવદ્ યાવત્ ફલન્તિ દેહિનાં* ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે વિંશતિવર્ષસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કશ્યપો નામ શાસ્તા લોકે ઉદપાદિ । પૂર્વવદ્ યાવત્ સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશૃત્ય વિહરતિ ઋષિવદને મૃગદાવે । તસ્ય શાસને એતાનિ પંચ કાર્ષિકશતાનિ પ્રવ્રજિતાન્ય્ અભૂવન્* । તત્ર એભિર્ ન પઠિતં ન સ્વાધ્યાયિતં ન મનસિકારો વાહિતઃ કિન્ તુ શ્રદ્ધાદેયં ભુક્ત્વા ભુક્ત્વા સંગણિકાભિરતૈઃ કૌસીદ્યેનાતિનામિતમ્* ।
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યાનિ તાનિ પંચ ભિક્ષુશતાનિ એતાનિ પંચ કાર્ષિકશતાનિ । યો ઽસૌ વિહારસ્વામી સ એવાસૌ ( મ્સ્વ્ ઇ 73 ) ગૃહપતિઃ । યદ્ એતે કાર્ષિકા યદ્ એભિર્ વિહારસ્વામિસન્તકં શ્રદ્ધાદેયં પરિભુજ્ય ન પઠિતં ન સ્વાધ્યાયિતં નાપિ મનસિકારો વાહિતઃ કિન્ તુ સંગણિકાભિરતૈઃ કૌસીદ્યેનાતિનામિતં તેન કર્મણા પંચ જન્મશતાનિ તસ્ય વિહારસ્વામિનઃ કાર્ષિકાઃ સંવૃત્તાઃ । યાવદ્ એતર્હ્ય્ અપિ તસ્યૈવ કાર્ષિકા જાતાઃ । યદ્ એભિઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શાસને પ્રવ્રજ્ય બ્રહ્મચર્યં ચરિતં તેનૈતર્હિ મમ શાસને પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* ।
તે ઽપિ બલીવર્દપૂર્વિણો દેવપુત્રાઃ કાશ્યપસ્યૈવ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શાસને પ્રવ્રજિતા આસંસ્ તત્રૈવ ક્ષુદ્રાનુક્ષુદ્રાણિ શિક્ષાપદાનિ ખણ્ડિતાનિ । તેન કર્મણો વિપાકેન બલીવર્દેષૂપપન્નાઃ । યન્ મમાન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદિતં તેન દેવેષૂપપન્નાઃ । યત્ કાસ્યપે સમ્યક્સંબુદ્દે બ્રહ્મચર્યં ચીર્ણં પ્રતિપાલિતં તેનેદાનીં દેવપુત્રભૂતૈઃ ( fઓલ્. 161ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.990 ) સત્યદર્શનં કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્ ઇદમ્ અવોચત્* ।

તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમંત્રયતે । આગમયાનન્દ યેન તોયિકા । એવં ભદન્તેત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્* । અથ ભગવાંસ્ તોયિકામ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તસ્મિંશ્ ચ પ્રદેશે બ્રાહ્મણો લાઙ્ગલં વાહયતિ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા પુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યંજનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં ( મ્સ્વ્ ઇ 74 ) સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જંગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સ સંલક્ષયતિ । યદિ ભગવન્તં ગૌતમમ્ ઉપેત્યાભિવાદયિષ્યામિ કર્મપરિહાનિર્ મે ભવિષ્યતિ । અથ નોપેત્યાભિવાદયિષ્યામિ પુણ્યપરિહાનિર્ મે ભવિષ્યતિ । કો ઽસાવ્ ઉપાયઃ સ્યાદ્ યેન મે ન કર્મપરિહાનિઃ સ્યાન્ નાપિ પુણ્યપરિહાનિર્ ઇતિ । તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના । અત્રસ્થ એવાભિવાદનં કરોમિ । એવં ન કર્મપરિહાનિર્ ભવિષ્યતિ નાપિ પુણ્યપરિહાનિર્ ઇતિ । તેન યથાગૃહીતયૈવ પ્રતોદયષ્ટ્યા તત્રસ્થેનૈવાભિવાદનં કૃતમ્* । અભિવાદયે બુદ્ધં ભગવન્તમ્ ઇતિ ।
તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । ક્ષૂણ આનન્દ એષ બ્રાહ્મણઃ । અનેનોપક્રમ્યાસ્મિન્ પ્રદેશે અભિવાદને કૃતે સતિ પ્રત્યાત્મં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે । એતસ્મિણ્ પ્રદેશે કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાવિકોપિતો ઽસ્થિસંઘાતસ્ તિષ્ઠતીતિ । અહમ્ અનેનોપક્રમ્ય વન્દિતો ભવેયમ્* । એવમ્ અનેન દ્વાભ્યાં સમ્યક્સંબુદ્ધાભ્યાં વન્દના કૃતા ભવેત્* । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અસ્મિન્ન્ આનન્દ પ્રદેશે કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાવિકોપિતો ઽસ્થિસંઘાતસ્ તિષ્ઠતિ । અથાયુષ્માન્ આનન્દો લઘુ લઘ્વ્ એવ ચતુર્ગુણમ્ ઉત્તરાસંગં પ્રજ્ઞપ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । નિષીદતુ ભગવાન્ પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને । એવમ્ અયં પૃથિવીપ્રદેશો દ્વાભ્યાં સમ્યક્સંબુદ્ધાભ્યાં પરિભુક્તો ભવિષ્યતિ યચ્ ચ કાશ્યપેન સમ્યક્સંબુદ્ધેન યચ્ ચૈતર્હિ ભગવતેતિ । નિષણ્ણો ભગવાન્ પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને ( મ્સ્વ્ ઇ 75 ) । નિષદ્ય ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । ઇચ્છથ યૂયં ભિક્ષવઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શરીરસંઘાતમ્ અવિકોપિતં દ્રષ્ટુમ્* । એતસ્ય ભગવન્ કાલ એતસ્ય સુગત સમયો યદ્ ભગવાન્ ભિક્ષૂણાં કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાવિકોપિતં શરીરસંઘાતમ્ ઉપદર્શયેત્* । દૃષ્ટ્વા ભિક્ષવશ્ ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદયિષ્યન્તિ । ભગવતા લૌકિકં ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્ ઇતિ । પશ્યન્તિ ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શરીરસંઘાતમ્ અવિકોપિતં દ્રષ્ટુકામાઃ {તિબ્. અદ્દ્સ્ ધર્મતા ખલુ એત્ચ્., ચ્f. દિવ્ય્ 63.11.} । તતસ્ તેન કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાવિકોપિતઃ શરીરસંઘાત ઉચ્છ્રાપિતઃ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । ઉદ્ગૃહ્ણીત ભિક્ષવો નિમિત્તમ્* । અન્તર્ધાસ્યતીત્ય્ અન્તર્હિતમ્* ।
રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા શ્રુતમ્* । ભગવતા શ્રાવકાણાં દર્શનાયાવિકોપિતઃ કાશ્યપસ્ય સમ્ય ક્સંબુદ્ધસ્ય ( fઓલ્. 161વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.991 ) શરીરસંઘાત ઉચ્છ્રાપિત ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનઃ કુતૂહલજાતઃ સાર્ધમ્ અન્તઃપુરકુમારૈર્ અમાત્યૈર્ ભટબલાગ્રેણ નૈગમજાનપદૈશ્ ચ સંપ્રસ્થિતઃ । એવં વિરૂઢકો ઽનાથપિણ્ડદો ગૃહપતિઃ ઉષિદત્તઃ પુરાણસ્થપતિર્ વિશાખા મૃગારમાતા અનેકાનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ કુતૂહલજાતાનિ સંપ્રસ્થિતાનિ કૈશ્ચિત્ પૂર્વકૈઃ કુશલમૂલૈઃ સંચોદ્યમાનાનિ । યાવદ્ અસાવ્ અન્તર્હિતઃ । તૈઃ શ્રુતમ્ અન્તર્હિતો ઽસૌ ભગવતઃ કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શરીરસંઘાત ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનસ્ તેષાં દુઃખદૌર્મનસ્યમ્ ઉત્પન્નં વૃથાસ્માકમ્ આગમનમ્ ઇતિ ।
અન્યતમેન ચોપાસકેન સ પ્રદેશઃ પ્રદક્ષિણીકૃતઃ । એવં ચ ચેતસા ચિત્તમ્ અભિસંસ્કૃતમ્* । અસ્માન્ મે પદાવિહારાત્ કિયત્ પુણ્યં ( મ્સ્વ્ ઇ 76 ) ભવિષ્યતીતિ । અથ ભગવાંસ્ તસ્ય મહાજનકાયસ્યાવિપ્રતિસારસંજનનાર્થં તસ્ય ચોપાસકસ્ય ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય ગાથાં ભાષતે ।
શતં સહસ્રાણિ સુવર્ણનિષ્કા જામ્બૂનદા નાસ્ય સમા ભવન્તિ ।
યો બુદ્ધચૈત્યેષુ પ્રસન્નચિત્તઃ પદાવિહારં પ્રકરોતિ વિદ્વાન્ ॥ ઇતિ ।
અન્યતમેનાપ્ય્ ઉપાસકેન તસ્મિન્ પ્રદેશે મૃત્તિકાપિણ્ડો દત્તઃ । એવં ચિત્તમ્ અભિસંસ્કૃતમ્* । પદાવિહારસ્ય તાવદ્ ઇયત્ પુણ્યમ્ આખ્યાતં ભગવતા । અસ્ય તુ મૃત્તિકાપિણ્ડસ્ય કિયત્ પુણ્યં ભવિષ્યતીતિ । અથ ભગવાંસ્ તસ્ય ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય ગાથાં ભાષતે ।
શતં સહસ્રાણિ સુવર્ણપિણ્ડા જામ્બૂનદા નાસ્ય સમા ભવન્તિ ।
યો બુદ્ધચૈત્યેષુ પ્રસન્નચિત્તઃ આરોપયેન્ મૃત્તિકાપિણ્ડમ્ એકમ્* ॥ ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વાનેકૈઃ પ્રાણિશતસહસ્રૈર્ મૃત્તિકાપિણ્ડસમારોપણં કૃતમ્* । અપરૈસ્ તત્ર મુક્તપુષ્પાણ્ય્ અભિક્ષિપ્તાનિ । એવં ચ ચિત્તમ્ અભિસંસ્કૃતમ્* । પદાવિહારસ્ય ચ મૃત્તિકાપિણ્ડસ્ય ચ ઇયત્ પુણ્યમ્ ઉક્તં ભગવતા । અસ્માકં તુ મુક્તપુષ્પાણાં કિયત્ પુણ્યં ભવિષ્યતીતિ । અથ ભગવાંસ્ તેષામ્ અપિ ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય ગાથાં ભાષતે ।
શતં સહસ્રાણિ સુવર્ણપેટા જામ્બૂનદા નાસ્ય સમા ભવન્તિ ।
યો બુદ્ધચૈત્યેષુ પ્રસન્નચિત્ત આરોપયેન્ મુક્તપુષ્પસ્ય રાશિમ્* ॥ ઇતિ ।
અપરૈસ્ તત્ર માલાવિહારઃ કૃતઃ । ચિત્તં ચાભિસંસ્કૃતમ્* । મુક્તપુષ્પાણાં ભગવતા ઇયત્ પુણ્ય મ્ ઉક્તમ્* । અસ્માકં માલાવિહારસ્ય ( મ્સ્વ્ ઇ 77 ) કિયત્ પુણ્યં ભવિષ્યતીતિ । અથ ભગવાંસ્ તેષામ્ અપિ ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય ગાથાં ભાષતે ।

શતં સહસ્રાણિ સુવર્ણવાહા જામ્બૂનદા નાસ્ય સમા ભવન્તિ ।
યો બુદ્ધચૈત્યેષુ પ્રસન્નચિત્તો માલાવિહારં પ્રકરોતિ વિદ્વાન્* ॥ ઇતિ ।
અપરૈસ્ તત્ર દીપમાલા દત્તા । ચિત્તં ચાભિસંસ્કૃતમ્* । માલાવિહારસ્ય ભગવતા ઇયત્ પુણ્યમ્ ઉક્તમ્* । અસ્માકં દીપદાનસ્ય કિયત્ પુણ્યં ભવિષ્યતીતિ । અથ ભગવાંસ્ તેષામ્ અપિ ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય ગાથાં ભાષતે ।
શતં સહસ્રાણિ સુવર્ણવાહા જામ્બૂનદા નાસ્ય સમા ભવન્તિ ।
યો બુદ્ધચૈત્યેષુ પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રદીપદાનં પ્રકરોતિ વિદ્વાન્* ॥ ઇતિ ।
અપરૈસ્ તત્ર ગન્ધાભિષેકો દત્તઃ । ચિત્તં ચાભિસંસ્કૃતમ્* ( fઓલ્. 162ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.992 ) । પ્રદીપદાનસ્ય ભગવતા ઇયત્ પુણ્યમ્ ઉક્તમ્* । અસ્માકં ગન્ધાભિષેકસ્ય કિયત્ પુણ્યં ભવિષ્યતીતિ । અથ ભગવાંસ્ તેષામ્ અપિ ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય ગાથાં ભાષતે ।
શતં સહસ્રાણિ સુવર્ણરાશયો જામ્બૂનદા નાસ્ય સમા ભવન્તિ ।
યો બુદ્ધચૈત્યેષુ પ્રસન્નચિત્તો ગન્ધાભિષેકં પ્રકરોતિ વિદ્વાન્* ॥ ઇતિ ।
અપરૈસ્ તત્ર ચ્છત્રધ્વજપતાકારોપણં દત્તઃ । ચિત્તં ચાભિસંસ્કૃતમ્* । પદાવિહારસ્ય મૃત્પિણ્ડદાનસ્ય મુક્તપુષ્પાણાં માલાવિહારસ્ય પ્રદીપદાનસ્ય ગન્ધાભિષેકસ્ય ચેયત્ પુણ્યમ્ ઉક્તં ભગવતા । અસ્માકં છત્રધ્વજપતાકારોપણે કિયત્ પુણ્યં ભવિષ્યતીતિ । અથ ભગવાંસ્ તેષા મ્ અપિ ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય ગાથાં ભાષતે ।
શતં સહસ્રાણિ સુવર્ણપર્વતા મેરોઃ સમા નાસ્ય સમા ભવન્તિ ।
યો બુદ્ધચૈત્યેષુ પ્રસન્નચિત્ત આરોપયેચ્ છત્રધ્વજાપતાકાઃ ॥
એષા હિ દક્ષિણા પ્રોક્તા અપ્રમેયે તથાગતે ।
સમુદ્રકલ્પે સંબોધૌ સાર્થવાહે અનુત્તરે ॥ ઇતિ ।
તેષામ્ એતદ્ અભવત્* પરિનિર્વૃતસ્ય તાવદ્ ભગવતઃ કારણમ્ ઇયત્ પુણ્ય મ્ ઉક્તં ભગવતા । તિષ્ઠતઃ કિયત્ પુણ્યં ભવિષ્યતીતિ । અથ ભગવાંસ્ તેષામ્ અપિ ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય ગાથાં ભાષતે ।
તિષ્ઠન્તં પૂજયેદ્ યશ્ ચ યશ્ ચાપિ પરિનિર્વૃતમ્* ।
સમં ચિત્તં પ્રસાદ્યેહ નાસ્તિ પુણ્યવિશેષતા ॥
એવં હ્ય્ અચિન્તિયા બુદ્ધા બુદ્ધધર્મો ઽપ્ય્ અચિન્તિયઃ ।
અચિન્તિયે પ્રસન્નાનાં વિપાકો ઽપિ અચિન્તિયઃ ॥
તેષામ્ અચિન્તિયાનામ્ અપ્રતિહતધર્મચક્રવર્તિનામ્* ।
સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં નાલં ગુણપારમ્ અધિગન્તુમ્* ॥ ઇતિ ।
તતો ભગવતા તસ્ય મહાજનકાયસ્ય તથાવિધા ધર્મદેશના કૃતા યાં શ્રુત્વા અનેકૈઃ પ્રાણિશતસહસ્રૈર્ મહાન્ વિશેષો ઽધિગતઃ । કૈશ્ચિચ્ છ્રાવકબોધૌ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પાદિતાનિ કૈશ્ચિત્ પ્રત્યેકાયાં બોધૌ કૈશ્ચિદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । કૈશ્ચિદ્ ઉષ્મગતાનિ પ્રતિલબ્ધાનિ કૈશ્ચિન્ મૂર્ધાનઃ કૈશ્ચિત્ સત્યાનુલોમ કૈશ્ચિત્ ક્ષાન્તયઃ । કૈશ્ચિત્ સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતં કૈશ્ચિત્ સકૃદાગામિફલં કૈશ્ચિદ્ અનાગામિફલમ્* । કૈશ્ચિત્ પ્રવ્રજ્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । યદ્ભૂયસા સા પર્ષદ્ બુદ્ધનિમ્ના ધર્મપ્રવણા સંઘપ્રાગ્ભારા વ્યવસ્થાપિતા ( મ્સ્વ્ ઇ 79 ) । તત્ર શ્રાદ્ધૈર્ બ્રાહ્મણગૃહપતિભિસ્ તસ્મિન્ પ્રદેશે મહઃ સ્થાપિતઃ । તોયિકામહસ્ તોયિકામહ ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા ।
અથ ભગવાન્ કોસલેષુ જનપદે ષુ ચારિકાં ચરન્ શ્રાવસ્તીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડદસ્યારામે । અશ્રૌષીદ્ અનાથપિણ્ડદો ગૃહપતિઃ ભગવાન્ કોસલેષુ જનપદેષુ ચારિકાં ચરન્ શ્રાવસ્તીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને અસ્માકમ્ એવારામે ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણમ્ અનાથપિણ્ડદં ગૃહપતિં ભગવાન્ ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ સમુત્તેજયતિ ( fઓલ્. 162વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.993 ) પૂર્વવદ્ યાવત્ સંપ્રહર્ષ્ય તૂષ્ણીમ્* । અથાનાથપિણ્ડદો ગૃહપતિર્ ઉત્થાયાસનાત્ પૂર્વવદ્ યેન ભગવાંસ્ તેનાંજલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ શ્વો ઽન્તર્ગૃહે ભક્તેન સાર્ધં ભિક્ષુસંઘેન ઇતિ । પૂર્વવત્ શુચિ પ્રણીતં ખાદનીયભોજનીયં સમુદાનીય કાલ્યમ્ એવોત્થાયાસનકાનિ પ્રજ્ઞપ્યોદકમણીન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ભગવતો દૂતેન કાલમ્ આરોચયતિ । સમયો ભદન્ત સજ્જં ભક્તં યસ્યેદાનીં ભગવાન્ કાલં મન્યતે ઇતિ । દૌવારિકપુરુષમ્ આમંત્રયતે । ન તાવદ્ ભોઃ પુરુષાન્યતીર્થ્યકાનાં પ્રવેશો દેયો યાવદ્ બુદ્ધપ્રમુખેન ભિક્ષુસંઘેન ન ભુક્તમ્* । તતઃ પશ્ચાત્ તીર્થ્યકેભ્યો દાસ્યામીતિ । એવમ્ આર્ય ઇતિ દૌવારિકઃ પુરુષ અનાથપિણ્ડ દસ્ય ગૃહપતેઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્* । અથ ભગવાન્ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય ભિક્ષુગણપરિવૃતો ( મ્સ્વ્ ઇ 80 ) ભિક્ષુસંઘપુરસ્કૃતઃ પૂર્વવદ્ યાવદ્ ધૌતહસ્તમ્ અપનીતપાત્રં નીચતરમ્ આસનં ગૃહીત્વા ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય ।
અથાયુષ્માન્ મહાકાશ્યપો ઽન્યતમસ્માદ્ આરણ્યકાચ્ છયનાસનાદ્ દીર્ઘકેશશ્મશ્રુલૂહચીવરો જેતવનં ગતઃ । સ પશ્યતિ જેતવનં શૂન્યમ્* । તેનોપધિવારિકઃ પૃષ્ટઃ । કુત્ર બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘ ઇતિ । તેન સમાખ્યાતમ્* । અનાથપિણ્ડદેન ગૃહપતિનોપનિમંત્રિત ઇતિ । સ સંલક્ષયતિ । તત્રૈવ પિણ્ડપાતં પરિભોક્ષ્યામિ બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં ચ પર્યુપાસિષ્યે ઇતિ । સઃ અનાથપિણ્ડદસ્ય ગૃહપતેર્ નિવેશનં ગતઃ । દૌવારિકેણોક્તઃ । આર્ય મા પ્રવેક્ષ્યસિ । કસ્યાર્થાય । અનાથપિણ્ડદેન ગૃહપતિના આજ્ઞા દત્તા । મા તાવત્ તીર્થ્યાનાં પ્રવેશં દાસ્યસિ યાવદ્ બુદ્ધપ્રમુખેન ભિક્ષુસંઘેન પરિભુક્તમ્* । તતઃ પશ્ચાત્ તીર્થ્યાનાં દાસ્યામીતિ । આયુષ્માન્ મહાકાશ્યપઃ સંલક્ષયતિ તસ્ય મે લાભાઃ સુલબ્ધા યે માં બ્રાહ્મણગૃહપતયઃ શ્રમણશાક્યપુત્રીય ઇતિ ન જાનતે । ગચ્છામિ કૃપણજનસ્યાનુકમ્પાં કરોમીતિ વિદિત્વા ઉદ્યાનં ગતઃ । સ સંલક્ષયતિ । અદ્ય મયા કસ્યાનુગ્રહઃ કર્તવ્યઃ । યાવદ્ અન્યતરા નગરાવલમ્બિકા કુષ્ઠાભિભૂતા સરુજાર્તા પક્વગાત્રા ભિક્ષામ્ અટતિ । સ તસ્યાઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । તસ્યાશ્ ચ ભિક્ષાયામ્ આચામઃ સંપન્નઃ । તયા આયુષ્માન્ મહાકાશ્યપો દૃષ્ટઃ કાયપ્રાસાદિકશ્ ચિત્તપ્રાસાદિકશ્ ચ શાન્તેનેર્યાપથેન । સા સંલક્ષયતિ । નૂનં મયૈવંવિધે દક્ષિણીયે કારા ન કૃતા યેન મે ઇયં સમવસ્થા । યદ્ય્ આર્યો મહાકાશ્યપો મમાન્તિકાદ્ અનુકમ્પા મ્ ( મ્સ્વ્ ઇ 81 ) ઉપા દાયાચામં પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ અહમ્ અસ્મૈ દદ્યામ્ ઇતિ । તત આયુષ્મતા મહાકાશ્યપેન તસ્યાશ્ ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય પાત્રમ્ ઉપનામિતમ્* । યદિ તે ભગિનિ પરિત્યક્તં તદ્ દીયતામ્ અસ્મિન્ પાત્રે ઇતિ । તતસ્ તયા ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય તસ્મિન્ પાત્રે દત્તં મક્ષિકા ચ પતિતા । સા તામ્ અપનેતુમ્ આરબ્ધા । તસ્યાસ્ તસ્મિન્ન્ આચામે અંગુલિઃ પતિતા । સા સંલક્ષયતિ । કિં ચાપ્ય્ આર્યેણ મમ ચિત્તાનુરક્ષણયા ( fઓલ્. 163ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.994 ) ન ચ્છોરિતમ્* । અપિ તુ ન પરિભોક્ષ્યતીતિ । આયુષ્મતા મહાકાશ્યપેન તસ્યાશ્ ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય તસ્યા એવ સમક્ષમ્ અન્યતમં કુડ્યમૂલં નિશ્રિત્ય પરિભુક્તમ્*

। સા સંલક્ષયતિ । કિં ચાપ્ય્ આર્યેણ મમ ચિત્તાનુરક્ષણયા પરિભુક્તં નાનેનાહારેણાહારકૃત્યં કરિષ્યતીતિ । અથાયુષ્માન્ મહાકાશ્યપસ્ તસ્યાશ્ ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય તાં નગરાવલમ્બિકામ્ ઇદમ્ અવોચત્* । ભગિનિ પ્રામોદ્યમ્ ઉત્પાદયામ્ય્ અહં ત્વદીયેનાહારેણ રાત્રિંદિવસમ્ અતિનામયિષ્યામીતિ । તસ્યા અતીવૌદ્વિલ્યમ્ ઉત્પન્નમ્* । મમાર્યેણ મહાકાશ્યપેન પિણ્ડપાતઃ પ્રતિપાદિતઃ પ્રગૃહીત ઇતિ આયુષ્મતિ મહાકાશ્યપે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતા । તુષિતે દેવનિકાયે ઉપપન્ના । સા શક્રેણ દેવેન્દ્રેણ દૃષ્ટા આચામં પ્રતિપાદયન્તી કાલં ચ કુર્વાણા નો તુ દૃષ્ટા કુત્રોપપન્ના ઇતિ । સ નગરાન્ વ્યવલોકયિતુમ્ આરબ્ધો ન પશ્યતિ તિરશ્ચઃ પ્રેતાન્ મનુષ્યાંશ્ ચ ચાતુર્મહારાજિકાન્ દેવાન્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્ ન પશ્યતિ । તથા હ્ય્ અધસ્તાદ્ દેવાનાં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે નોપરિષ્ટાત્* । અથ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવન્તં ગાથાભિગીતેન પ્રશ્નં પપ્રચ્છ ।
ચરતઃ પિણ્ડપાતં હિ કાશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ ।
કુત્રાસૌ મોદતે નારી કાશ્યપસ્યાચામદાયિકા ॥
ભગવાન્ આહ ।
તુષિતા નામ તે દેવાઃ સર્વકામસમૃદ્ધયઃ ।
તત્રાસૌ મોદતે નારી કાશ્યપસ્યાચામદાયિકા ॥ ઇતિ ।
અથ શક્રસ્ય દેવેન્દ્રસ્યૈતદ્ અભવત્* । ઇમે તાવન્ મનુષ્યાઃ પુણ્યાનામ્ અપ્રત્યક્ષદર્શિનો દાનાનિ દદતિ પુણ્યાનિ કુર્વન્તિ અહં પ્રત્યક્ષદર્શ્યેવ પુણ્યાનાં સ્વે પુણ્યફલે વ્યવસ્થિતઃ । તસ્માદ્ દાનાનિ વા દદામિ પુણ્યાનિ વા કરોમિ । અયમ્ આર્યો મહાકાશ્યપો દીનાનાથકૃપણવનીપકાનુકમ્પી । યન્વ્ અહમ્ એનં પિણ્ડકેન પ્રતિપાદયેયમ્ ઇતિ વિદિત્વા કૃપણવીથ્યાં ગૃહં નિર્મિતવાન્* । ચીરચીરચીવરકં કાકાભિનિલીનકં નાતિપરમરૂપં કુવિન્દં ચાત્માનમ્ અભિનિર્માય ઉદ્ધૂતશિરસ્કઃ શણશાટીનિવાસિતઃ સ્ફુટિતપાણિપાદો વસ્ત્રં વયિતુમ્ આરબ્ધઃ । શચ્ય્ અપિ દેવકન્યા કુવિન્દભાવવેષધારિણી તસરિકાં કર્તુમ્ આરબ્ધા । પાર્શ્વે ચાસ્ય દિવ્યા સુધા સજ્જીકૃતા તિષ્ઠતિ । અથાયુષ્માન્ મહાકાશ્યપઃ કૃપણાનાથવનીપકજનાનુકંપકો ઽનુપૂર્વેણ તદ્ ગૃહમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । દુઃખિતકો ઽયમ્ ઇતિ કૃત્વા દ્વારે સ્થિતેન પાત્રં પ્રસારિતમ્* । શક્રેણ દેવેન્દ્રેણ ( મ્સ્વ્ ઇ 83 ) દિવ્યાયાઃ સુધાયાઃ પાત્રં પૂરિતમ્* । અથાયુષ્મતો મહાકાશ્યપસ્યૈતદ્ અભવત્* ।
દિવ્યં ચાસ્ય સુધાભક્તમ્ અયં ચ ગૃહવિસ્તરઃ ।
સુવિરુદ્ધમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા જાતો મે હ્રદિ સંશયઃ ॥ ઇતિ ।
ધર્મતા હ્ય્ એષા । અસમન્વાહૃત્યાર્હતાં જ્ઞાનદર્શનં ન પ્રવર્તતે । સ સમન્વાહર્તું પ્રવૃત્તો યાવત્ પશ્યતિ શક્રં દેવેન્દ્રમ્* । સ કથયતિ । કૌશિક કિં દુઃખિતજનસ્યાન્તરાયં ( fઓલ્. 163વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.995 ) કરોષિ । યસ્ય ભગવતા દીર્ઘરાત્રાનુગતો વિચિકિત્સાકથંકથાશલ્યઃ સ મૂ લ આવૃઢો યથાપિ તત્ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન । આર્ય મહાકાશ્યપ કિં દુઃખિતજનસ્યા ન્તરાયં કરોમિ । ઇમે તાવન્ મનુષ્યા અપ્રત્યક્ષદર્શિનઃ પુણ્યાનાં દાનાનિ દદતિ પુણ્યાનિ કુર્વન્તિ । અહં પ્રત્યક્ષદર્શ્યેવ પુણ્યાનિ કથં દાનાનિ ન દદામિ પુણ્યાનિ વા ન કરોમિ । નનુ ચોક્તં ભગવતા ।
કરણીયાનિ પુણ્યાનિ દુઃખં હ્ય્ અકૃતપુણ્યતઃ ।
કૃતપુણ્યા હિ મોદન્તે અસ્મિંલ્ લોકે પરત્ર ચ ॥ ઇતિ ।
તતઃ પ્રભૃતિ આયુષ્માન્ મહાકાશ્યપઃ સમન્વાહૃત્ય કુલાનિ પિણ્ડપાતં પ્રવેષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । અથ શક્રો દેવેન્દ્રો આકાશસ્થ એવાયુષ્મતો મહાકાશ્યપસ્ય દિવ્યાયાઃ સુધાયાઃ પાત્રં પૂરયતિ । આયુષ્માન્ અપિ મહાકાશ્યપઃ પાત્રમ્ અવાઙ્મુખં કરોત્ય્ અન્નં પાનં ( મ્સ્વ્ ઇ 84 ) છોર્યતે । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । તસ્માદ્ અનુજાનામિ પિણ્ડોપધાનં ધારયિતવ્યમ્ ઇતિ ।
સામન્તકેન શબ્દો વિસૃતઃ । અમુકયા નગરાવલમ્બિકયા આર્યો મહાકાશ્યપઃ આચામેન પ્રતિપાદિતઃ । સા ચ તુષિતે દેવનિકાયે ઉપપન્ના । ઇતિ રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા કોસલેન શ્રુતમ્* । શ્રુત્વા ચ પુનર્ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । સ એકાન્તનિષણ્ણં રાજાનં પ્રસેનજિતં કોસલં ભગવાન્ ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શયતિ । પૂર્વવદ્ યાવત્ સંપ્રહર્ષ્ય તૂષ્ણીમ્* ।
અથ રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલઃ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ આર્યમહાકાશ્યપમ્ ઉદ્દિશ્ય ભક્તં સપ્તાહેનેતિ । અધિવાસયતિ ભગવાન્ રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કોસલસ્ય તૂષ્ણીંભાવેન । અથ રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલો ભગવતસ્ તૂષ્ણીંભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તઃ । અથ રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલસ્ તામ્ એવ રાત્રિં શુચિ પ્રણીતં ખાદનીયભોજનીયં સમુદાનીય કાલ્યમ્ એવોત્થાયાસનકાનિ પ્રજ્ઞપ્યોદકમણીન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ભગવતો દૂતેન કાલમ્ આરોચયતિ । પૂર્વવદ્ યાવત્ સ્વહસ્તં સન્તર્પયતિ સંપ્રવારયતિ । અન્યતમશ્ ચ કોટ્ટમલ્લકો વૃદ્ધાન્તે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદયંસ્ તિષ્ઠતિ । અયં રાજા પ્રત્યક્ષદર્શ્યેવ પુણ્યાનાં સ્વે પુણ્યફલે પ્રતિતિષ્ઠો ઽતૃપ્ત એવ પુણ્યૈર્ દાનાનિ દદાન્તિ પુણ્યાનિ કરોતિ ।

અથ રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલો ઽનેકપર્યાયેણ બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં શુચિના પ્રણીતેન ખાદનીયભોજનીયેન સ્વહસ્તં સન્તર્પ્ય સંપ્રવાર્ય ભગવન્તં ભુક્તવન્તં વિદિત્વા ધૌતહસ્તમ્ અપનીતપાત્રં નીચતરમ્ આસનં ગૃહીત્વા ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તતો ભગવતાભિહિતઃ । રાજન્ કસ્ય નામ્ના દક્ષિણામ્ આદિશામિ ( fઓલ્. 164ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.996 ) । કિં તવાહોસ્વિદ્ યેન તવાન્તિકાત્ પ્રભૂતતરં પુણ્યં પ્રસૂતમ્ ઇતિ । રાજા સંલક્ષયતિ । મમ ભગવાન્ પિણ્ડપાતં પરિભુંક્તે । કો ઽન્યો મમાન્તિકાત્ પ્રભૂતતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતીતિ વિદિત્વા કથયતિ । ભગવન્ યેન મમાન્તિકાત્ પ્રભૂતતરં પુણ્યં પ્રસૂતં તસ્ય ભગવાન્ નામ્ના દક્ષિણાં આદિશત્વ્ ઇતિ । તતો ભગવતા કોટ્ટમલ્લકસ્ય નામ્ના દક્શિણા આદિષ્ટા । એવં યાવત્ ષડ્દિવસાન્* । ષષ્ઠે દિવસે રાજા કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । મમ ભગવાન્ પિણ્ડપાતં પરિભુંક્તે । કોટ્ટમલ્લસ્ય નામ્ના દક્ષિણામ્ આદિશતીતિ । સો ઽમાત્યૈર્ દૃષ્ટઃ । તે કથયન્તિ । કિમર્થં દેવ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્ય્વસ્થિત ઇતિ । રાજા કથયતિ । ભવન્તઃ કથં ન ચિન્તાપરસ્ તિષ્ઠામિ । યત્રેદાનીં ભગવાન્ મમ પિણ્ડપાતં પરિભુંક્તે કોટ્ટમલ્લસ્ય નામ્ના દક્ષિણામ્ આદિશતીતિ । તત્રૈકો વૃદ્ધામાત્યઃ કથયતિ । અલ્પોત્સુખો દેવ ભવતુ । વયં તથા કરિષ્યામો યથા શ્વો ભગવાન્ દેવસ્યૈવ નામ્ના દક્ષિણામ્ આદિશતીતિ । તેન પૌરુષેયાણામ્ આજ્ઞા દત્તા । શ્વો ભવદ્ભિઃ પ્રણીતતર આહારઃ કર્તવ્યઃ પ્રભૂતશ્ ચ । એવં ચારયિતવ્યઃ । ઉપાર્ધો ભિક્ષૂણાં પાત્રે પતત્ય્ અર્ધો ભૂમાવ્ ઇતિ । અમાત્યૈર્ અપરસ્મિન્ દિવસે પ્રભૂતઃ આહારઃ સજ્જિતઃ પ્રણીતશ્ ચ । તતઃ સુખોપનિષણ્ણં બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં પરિવેષિતુમ્ આરબ્ધાઃ । ( મ્સ્વ્ ઇ 86 ) ઉપાર્ધં ભિક્ષૂણાં પાત્રે પાતયન્ત્ય્ ઉપાર્ધં ભૂમૌ । તતઃ કોટ્ટમલ્લકાઃ પ્રધાવિતા ભૂમૌ નિપતિતં ગૃહ્ણીમ ઇતિ । તે પરિવેષકૈર્ નિવારિતાઃ । તતઃ સ કોટ્ટમલ્લકઃ કથયતિ । યદ્ય્ અસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રભૂતં સંપત્સ્વાપતેયમ્ અસ્તિ । સન્ત્ય્ અન્યે ઽપ્ય્ અસ્મદ્વિધા દુઃખિતકા યે આકાંક્ષન્તે
। તેષાં કિમર્થં ન દીયતે । કિમ્ અનેનાપરિભોગં છોરિતેનેતિ । તસ્ય કોટ્ટમલ્લકસ્ય ચિત્તવિક્ષેપો જાતઃ । ન શક્તં તેન તથા ચિત્તં પ્રસાદયિતું યથા પૂર્વમ્* । તતો રાજા બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં ભોજયિત્વા ન મમ ભગવાન્ નામ્ના દક્ષિણામ્ આદિસતીતિ વિદિત્વા દક્ષિણામ્ અશ્રુત્વૈવ પ્રદિષ્ટઃ । તતો ભગવતા રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કોસલસ્ય નામ્ના એવં દક્ષિણાદિષ્ટા ।

હસ્ત્યશ્વરથપત્તિયાયિનો ભુંજાનસ્ય પુરં સનૈગમં પશ્યસિ ।
બલં હિ રૂક્ષિકાયા અલવણિકાયાઃ કુલ્માસપિણ્ડિકાયાઃ ॥ ઇતિ ।
અથાયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ અવોચત્* । બહુશો ભદન્ત ભગવતા રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કોસલસ્ય નિવેશને ભુક્ત્વા નામ્ના દક્ષિણા આદિષ્ટા । નાભિજાનામિ કદાચિદ્ એવંવિધાં દક્ષિણામ્ આદિષ્ટપૂર્વામ્* । ભગવાન્ આહ । ઇચ્છસિ ત્વમ્ આનન્દ રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિત્કોસલસ્યાલવણિકાં કુલ્માસપિણ્ડિકામ્ આરભ્ય કર્મપ્લોતિં શ્રોતુમ્* । એતસ્ય ભગવન્ કાલઃ એતસ્ય સુગત સમયો યદ્ ભગવાન્ રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કોસલસ્યાલવણિકાં કુલ્માસપિણ્ડિકામ્ આરભ્ય કર્મપ્લોતિં વર્ણયેત્* । ભગવતઃ શ્રુત્વા ભિક્ષવો ધારયિષ્યન્તીતિ । તત્ર ભગવાન્ ( fઓલ્. 164વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.997 ) ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽન્યતસ્મિન્ કર્વટકે ગૃહપતિઃ પ્રતિવસતિ । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પુત્રો જાતઃ । પૂર્વવદ્ યાવદ્ ઉન્નીતો વર્ધિતો મહાન્ સંવૃત્તઃ । યાવદ્ અસૌ ગૃહપતિઃ પત્નીમ્ આમન્ત્રયતે । ભદ્રે જાતો ઽસ્માકમ્ ઋણહરો ધનહરશ્ ચેતિ । ગચ્છામિ પણ્યમ્ આદાય દેશાન્તરમ્ ઇતિ । સા કથયત્ય્ આર્ય એવં કુરુષ્વેતિ । સ પણ્યમ્ આદાય દેશાન્તરં ગતઃ । તત્રૈવ ચાનયેન વ્યસનમ્ આપન્નો ઽલ્પપરિચ્છેદઃ સઃ । તસ્ય ગૃહે ધનજાતં પરિક્ષીણમ્* । સો ઽસ્ય પુત્રો દુઃખિતો જાતઃ । તસ્ય ગૃહપતેર્ વયસ્યકઃ । સ તેનોક્તઃ । મમાપિ ત્વં પુત્રઃ । મમ ક્ષેત્રં પ્રતિપાલય । અહં તવ ભક્તેન યોગોદ્વહનં કરોમીતિ । સ તસ્ય ક્ષેત્રવ્યાપારં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । સો ઽપ્ય અસ્ય ભક્તેન યોગોદ્વહનં કરોતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન પર્વ પ્રત્યુપસ્થિતમ્* । તસ્ય દારકસ્ય માતા સંલક્ષયતિ । અદ્ય ગૃહપતિપત્ની સુહૃત્સંબન્ધિબાન્ધવશ્રમણભોજને વ્યગ્રા ભવિષ્યતિ । ગચ્છામિ સાનુકાલં તસ્ય દારકસ્ય ભક્તં નયામીતિ । સા સાનુકાલં ગત્વા ગૃહપતિપત્ન્યા એતમ્ અર્થં નિવેદયતિ । સા રુષિતા કથયતિ । ન તાવચ્ છ્રમણબ્રાહ્મણેભ્યો દદામિ । જ્ઞાતીનાં વા તાવત્ પ્રેષ્યસ્ય દદામિ । અદ્ય તાવત્ તિષ્ઠતુ । શ્વો દ્વિગુણં દાસ્યામીતિ । તતસ્ તસ્ય દારકસ્ય માતા સંલક્ષયતિ । મા દારકો બુભુક્ષિતો ભવિષ્યતિ । એતામ્ આત્મીયામ્ અલવણિકાં કુલ્માસપિણ્ડિકાં નયામીતિ । સા તામ્ આદાય ક્ષેત્રં ગતા । પુત્રસ્ય વિસ્તરેણ યદ્ ગૃહપત્ન્યાભિહિતં તત્ સર્વમ્ આખ્યાય કથયતિ । ઇયં મયા આત્મીયા અલવણિકા કુલ્માસપિણ્ડિકા આનીતા । ( મ્સ્વ્ ઇ 88 ) એતાં પરિભુંક્ષ્વેતિ । સ કથયતિ । સ્થાપયિત્વા ગચ્છેતિ । સા સ્થાપિત્વા પ્રક્રાન્તા । અસતિ બુદ્ધાનામ્ ઉત્પાદે પ્રત્યેકબુદ્ધા લોકે ઉત્પદ્યન્તે હીનદીનાનુકંપકાઃ પ્રાન્તશયનાસનભક્તા એકદક્ષિણીયા લોકસ્ય । યાવદ્ અન્યતમઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ તં પ્રદેશમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સ તેન દૃષ્ટઃ । કાયપ્રાસાદિકશ્ ચિત્તપ્રાસાદિકશ્ ચ શાન્તેર્યાપથવર્તી । સ સંલક્ષયતિ । નૂનં મયૈવંવિધે સદ્ભૂતદક્ષિણીયે કારા ન કૃતા । યેન મે ઈદૃશી સમવસ્થા
। યદ્ય્ અયં મમાન્તિકાદ્ અલવણિકાં કુલ્માસપિણ્ડિકાં ગૃહ્ણીયાદ્ અહમ્ અસ્મૈ દદ્યામ્ ઇતિ । તતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ તસ્ય દરિદ્રપુરુષસ્ય ચેતસા ચિત્તમ્ આજ્ઞાય પાત્રં પ્રસારિતવાન્* । સચેત્ તવ પરિત્યક્તં દીયતામ્ અસ્મિન્ પાત્રે ઇતિ । તતસ્ તીવ્રેણ પ્રસાદેન સા અલવણિકા કુલ્માસપિણ્ડિકા પ્રત્યેકબુદ્ધાય પ્રતિપાદિતા ।
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ દરિદ્રપુરુષઃ એષ એવાસૌ રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન । યદ્ અનેન પ્રત્યેકબુદ્ધાયાલવણિકા કુલ્માસપિણ્ડિકા પ્રતિપાદિતા । તેન કર્મણા ષટ્કૃત્વો દેવેષુ ત્રયસ્ત્રિંશેષુ રાજૈશ્વર્યાધિપત્યં ( fઓલ્. 165ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.998 ) કારિતવાન્* । ષટ્કૃત્વો ઽસ્યામ્ એવ શ્રાવસ્ત્યાં રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તસ્ તેનૈવ કર્માવશેષેણ । એતર્હ્ય્ અપિ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ સંવૃત્તઃ । સો ઽસ્ય પિણ્ડકો વિપક્વઃ । વિપાકં તમ્ અહં સન્ધાય કથયામિ ।
હસ્ત્યશ્વરથપત્તિયાયિનો ભુઞ્જાનસ્ય પુરં સનૈગમં પશ્યસિ ।
બલં હિ રૂક્ષિકાયા અલવણિકાયાઃ કુલ્માસપિણ્ડિકાયાઃ ॥ ઇતિ ।
સામન્તકેન શબ્દો વિસૃતઃ । ભગવતા રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કોસલસ્યાલવણિકા કુલ્માસપિણ્ડિકામ્ આરભ્ય કર્મપ્લોતિર્ વ્યાકૃતેતિ ( મ્સ્વ્ ઇ 89 ) રાજ્ઞા પ્રસેનજિત્કોસલેન શ્રુતમ્* । સ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપ્સંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણં રાજાનં પ્રસેનજિતં કોસલં ભગવાન્ ધર્મ્યયા કથયા પૂર્વવદ્ યાવત્ સંપ્રહર્ષ્ય તૂષ્ણીમ્* । અથ રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અધિવાસયતુ મે ભગવાંસ્ ત્રૈમાસીં ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સાર્ધં ભિક્ષુસંઘેનેતિ । અધિવાસયતિ ભગવાન્ રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિત્કોસલસ્ય તૂષ્ણીંભાવેન । તતો રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા કોસલેન બુદ્ધપ્રમુખાય ભિક્ષુસંઘાય ત્રૈમાસીં શતરસં ભોજનં દત્તમ્* । એકૈકશ્ ચ ભિક્ષુઃ શતસાહસ્રકેણ વસ્ત્રેણાચ્છાદિતઃ । તૈલસ્ય ચ કુમ્ભકોટિં સમુદાનીય દીપમાલામ્ અભ્યુદ્યતો દાતુમ્* । તત્ર ભક્તે પૂજાયાં ચ મહાકોલાહલો જાતઃ । યાવદ્ અન્યતમા નગરાવલમ્બિકા અતીવ દુઃખિતા । તયા ખણ્ડમલ્લકેન ભિક્ષામ્ અટન્ત્યા સ ઉચ્ચશબ્દો મહાશબ્દઃ શ્રુતઃ । શ્રુત્વા ચ પુનઃ પૃચ્છતિ । ભવન્તઃ કિમ્ એષ ઉચ્ચશબ્દો મહાશબ્દ ઇતિ । અપરૈઃ સમાખ્યાતમ્* । રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા કોસલેન બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘસ્ ત્રૈમાસીં ભોજિતઃ । એકૈકશ્ ચ ભિક્ષુઃ શતસહસ્રમૂલ્યેન વસ્ત્રેણાચ્છાદિતઃ । તૈલકુમ્ભકોટિં ચ સમુદાનીય દીપમાલામ્ અભ્યુદ્યતો દાતુમ્ ઇતિ ।
તતસ્ તસ્યા નગરાવલમ્બિકાયા એતદ્ અભવત્* । અયં રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલઃ પુણ્યૈર્ અતૃપ્તઃ અદ્યત્વેન દાનાનિ દદાતિ પુણ્યાનિ ( મ્સ્વ્ ઇ 90 ) કરોતિ । યન્વ્ અહમ્ અપિ કુતશ્ચિત્ સમુદાનીય ભગવતઃ પ્રદીપં દદ્યામ્ ઇતિ તયા ખણ્ડમલ્લકેન તૈલસ્ય સ્તોકં યાચિત્વા પ્રદીપઃ પ્રજ્વાલ્ય ભગવતશ્ ચંક્રમે દત્તઃ । પાદયોશ્ ચ નિપત્ય પ્રણિધાનં કૃતમ્* । અનેનાહં કુશલમૂલેન યથાયં ભગવાન્ શાક્યમુનિર્ વર્ષશતાયુષિ પ્રજાયાં શાસ્તા લોકે ઉત્પન્નઃ એવમ્ અહમ્ અપિ વર્ષશતાયુષિ શાક્યમુનિર્ એવ શાસ્તા ભવેયમ્* । યથા ચાસ્ય શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનાવ્ અગ્રયુગં ભદ્રયુગમ્ આનન્દો ભિક્ષુર્ ઉપસ્થાયિકઃ શુદ્ધોદનઃ પિતા મહામાયા માતા કપિલવસ્તુ નગરં રાહુલભદ્રઃ કુમારઃ એવં મમાપિ શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનાવ્ અગ્રયુગં ભદ્રયુગં સ્યાદ્ આનન્દો ભિક્ષુર્ ઉપસ્થાયિકઃ ( fઓલ્. 165વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.999 ) શુદ્ધોદનઃ પિતા માતા મહામાયા કપિલવસ્તુ નગરં રાહુલભદ્રઃ કુમારઃ પુત્રઃ । યથા ચાયં ભગવાન્ ધાતુવિભાગં કૃત્વા પરિનિર્વાસ્યતિ એવમ્ અહમ્ અપિ ધાતુવિભાગં કૃત્વા પરિનિર્વાપયેયમ્ ઇતિ ।

યાવત્ સર્વે તે દીપાઃ પરિનિર્વાણાઃ સ તયા પ્રજ્વાલિતો દીપો જ્વલત્ય્ એવ । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં ન તાવદ્ ઉપસ્થા પકઃ પ્રતિસંલીયતિ યાવન્ ન બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રતિસંલીના ઇતિ । આયુષ્માન્ આનન્દઃ સંલક્ષયતિ । અસ્થાનમ્ અનવકાશો યદ્ બુદ્ધા ભગવન્તઃ આલોકશય્યાં કલ્પયિષ્યન્તિ યન્વ્ અહં પ્રદીપં નિર્વાપયેયમ્ તિ । સ હસ્તેન નિર્વાપયિતુમ્ આરબ્ધો ન શક્નોતિ તત શ્ ચીવરકર્ણિકેન તતો વ્યજનેન તથાપિ ન શક્નોતીતિ । ભગવાન્ આહ । મા ખેદમ્ આનન્દાપત્સ્યસે । યદિ વૈરંભા અપિ વાયવો વાયેયુસ્ તે ઽપિ ન શક્નુયુર્ નિર્વાપયિતું પ્રાગ્ એવ હસ્તચીવરકર્ણિકો વ્યજનં વા । તથા ( મ્સ્વ્ ઇ 91 ) હ્ય્ અયં પ્રદીપસ્ તયા દારિકયા મહતા ચિત્તાભિસંસ્કારેણ પ્રજ્વાલિતઃ । અપિ ત્વ્ આનન્દ ભવિષ્યત્ય્ અસૌ દારિકા વર્ષશતાયુષિ પ્રજાયાં શાક્યમુનિર્ નામ તથાગતો ઽર્હત્સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનૌ તસ્યાગ્રયુગં ભદ્રયુગમ્ આનન્દો ભિક્ષુર્ ઉપસ્થાયિકઃ શુદ્ધોદનઃ પિતા માતા મહામાયા કપિલવસ્તુ નગરં રાહુલભદ્રઃ કુમારઃ પુત્રઃ । સાપિ ધાતુવિભાગં કૃત્વા પરિનિર્વાસ્યતીતિ ।
સામન્તકેન શબ્દો વિસૃતઃ । અમુકયા નગરાવલમ્બિકયા ભગવતશ્ ચંક્રમે શિરસા પ્રદીપો દત્તઃ । સા ભગવતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકૃતા । ઇતિ શ્રુત્વા શ્રાદ્ધૈર્ બ્રાહ્મણગૃહપતિભિર્ અસાવ્ અનાગતગુણાપેક્ષયા સર્વોપકરણૈઃ પ્રવારિતા ।
તથા રજ્ઞા પ્રસેનજિતા કોસલેન શ્રુતમ્* । તતો વિસ્મયજાતસ્ તૈલકુમ્ભસહસ્રમ્ આદાય ચિત્રાં પ્રદીપમાલાં કૃતવાન્* । ચતૂરત્નમયં ચ પ્રદીપં ચંક્રમશિરસિ પ્રતિષ્ઠિતવાન્* । તતો ભગવતઃ સકાશં ગત્વા ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । મયા ચ ભદન્ત ભગવાન્ આર્યમહાકાશ્યપસ્ય પૂજાધિકારેણ ભક્તસપ્તાહેનોપનિમંત્રિતઃ । તસ્ય મમ ભગવતા અલવણિકાં કુલ્માસપિણ્ડિકામ્ આરભ્ય પૂર્વિકા કર્મપ્લોતિર્ વ્યાકૃતા । પુનશ્ ચ મયા ભગવાંસ્ ત્રૈમાસીં સશ્રાવકસંઘો ભોજિતઃ । એકૈકશ્ ચ ભિક્ષુઃ શતસહસ્રેણ મૂલ્યેન વસ્ત્રયુગેનાચ્છાદિતસ્ તૈલકુમ્ભકોટિં ચ સમુદાનીય પ્રદીપમાલા દત્તા । ન ચાહં ભગવતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકૃતઃ । સાધુ ભગવાન્ મમાપ્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકુર્યાત્* । કદાસ્વિદ્ અહં લોકજ્યેષ્ઠઃ સ્યાં વિનાયક ઇતિ । ભગવાન્ ( મ્સ્વ્ ઇ 92 ) આહ । ગમ્ભીરા મહારાજ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । ગમ્ભીરાવભાસા દુર્દૃશા દુરવબોધા અતર્ક્યા અતર્ક્યાવચરા સૂક્ષ્મા નિપુણા પણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયા । સા ન સુકરા ત્વયૈકેન દાનેન સમુપદાનેતું ( fઓલ્. 166ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1000 ) ન દાનશતેન ન દાનસહસ્રેણ ન દાનશતસહસ્રેણાપિ તુ મહારાજ ત્વયા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિપ્રાર્થયિતા દાતવ્યાન્ય્ એવ દાનાનિ કર્તવ્યાન્ય્ એવ પુણ્યાનિ સેવિતવ્યાનિ કલ્યાણમિત્રાણિ ભજિતવ્યાનિ પર્યુપાસિતવ્યાનિ । એવં ત્વં ભવિષ્યસિ કદાચિલ્ લોકજ્યેષ્ઠો વિનાયક ઇતિ । એવમ્ ઉક્તો રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલઃ પ્રારોદીદ્ અશ્રૂણિ વર્ષયન્* । અથ રાજા પ્રસેનજિત્ કોશલશ્ ચીવરકર્ણકેનાશ્રૂણ્ય્ ઉન્મૃજ્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । અનુત્તરાં ભદન્ત ભગવતા સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્હયિતા કિયન્તિ દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ વા કૃતાનીતિ । ભગવાન્ આહ । તિષ્ઠન્તુ તાવન્ મહારાજ યે ઽતીતાઃ કલ્પાઃ । યન્ મયાસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકે કલ્પે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયિતા દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ ચાનેકપ્રકારાણિ કૃતાનિ તચ્ છૃણુત સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુત ભાષિષ્યે ।
ભૂતપુર્વં મહારાજામિતાયુષિ પ્રજાયામ્ ઉપોષધો નામ રાજ બભૂવ । તસ્ય મૂર્ધ્નિ પિટકો જાતઃ । મૃદુઃ સુમૃદુસ્ તદ્યથા તૂલપિચુર્ વા કર્પાસપિચુર્ ( મ્સ્વ્ ઇ 93 ) વા પરિપાકત્વાત્ સ્ફુટિતઃ । કુમારો જાતઃ । અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો ગૌરઃ કનકવર્ણશ્ છત્રાકારશિરાઃ પ્રલમ્બબાહુર્ વિસ્તીર્ણલલાટઃ ઉચ્ચઘોષઃ સંગતભ્રુસ્ તુઙ્ગનાસો દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતગાત્રઃ । જાતમાત્રઃ કુમારો ઽન્તઃપુરં પ્રવેશિતઃ । ઉપોષધસ્ય રાજ્ઞો ઽશીતિઃ સ્ત્રીસહસ્રાણિ કુમારં દૃષ્ટ્વા પ્રસ્રુતાનિ । એકૈકા સ્ત્રી કથયતિ માન્ધાય માન્ધાય ઇતિ । તસ્ય માન્ધાતા માન્ધાતેતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા । અન્યે કથયન્તિ । મૂર્ધ્ના જાતસ્ તસ્માદ્ ભવતુ કુમારસ્ય મૂર્ધાત ઇતિ નામ । તત્ર કેચિન્ માન્ધાતેતિ જાનતે કેચિન્ મૂર્ધાત ઇતિ ।
વિસ્તરેણ માન્ધાતૃસૂત્રં મધ્યમાગમે રાજસંયુક્તકનિપાતે ।
માન્ધાતુઃ કુમારસ્ય કુમારક્રીડાયાં ક્રીડતઃ ષટ્ શક્રાશ્ ચ્યુતાઃ । એવં યૌવરાજ્યં કારયતઃ ષડ્ મહારાજ્યં કારયતઃ ષડ્ જામ્બૂદ્વીપકાન્ જનપદાન્ સમનુશાસતઃ ષટ્* । સહચિત્તોત્પાદાચ્ ચાસ્ય રત્નવર્ષં પતિતં વસ્ત્રવર્ષમ્* । અન્તઃપુરે હિરણ્યવર્ષમ્* ।
તેન ખલુ સમયેન વૈશાલ્યાં દુર્મુખો નામ ઋષિઃ પંચાભિજ્ઞઃ । તસ્યાશ્રમપદે નિત્યં પક્ષિણો ઽભિનિકૂજન્તિ । શબ્દકણ્ટકાનિ ધ્યાનાનિ । સ ચિત્તૈકાગ્રતાં નાસાદયતિ । ઇતિ તેન પક્ષિણાં શાપો દત્તઃ । શીર્યન્તામ્ એષાં પક્ષા ઇતિ । તતો રાજ્ઞા માન્ધાત્રા ( મ્સ્વ્ ઇ 94 ) શ્રુતમ્* । શ્રુત્વા નિષ્કારુણિકો ઽયમ્ ઋષિર્ ઇતિ કૃત્વા ઉક્તઃ । ન તેન મદ્વિષયે વસ્તવ્યમ્ ઇતિ । સ સંલક્ષયતિ । અયં રાજા ચતુર્દ્વીપેશ્વરઃ ક્વ મયા ગન્તવ્યમ્ ઇતિ । સ સુમેરુ પરિષણ્ડં ગત્વાવસ્થિતઃ ।
એવમ્ અવરગોદાનીયં સમનુશાસતઃ ષટ્ શક્રાશ્ ચ્યુતાઃ । પૂર્વવિદેહે ષટ્* । ઉત્તરકુરૌ ષટ્* । નિમિન્ધરગિરૌ સ્થિતસ્ય ષટ્* । એવં વિનતકે ઽશ્વકર્ણે સુદર્શને ખદિરકે ઈષાધારે યુગન્ધરે ચ ।
અન્તરોદ્દાનમ્* ।
નિમિંધર ( fઓલ્. 166વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1001 ) ઇતિ વિનતકઃ અશ્વકર્ણગિરિસ્ તથા ।
સુદર્શનઃ ખદિરકઃ ઈષાધારો યુગન્ધરઃ ॥
તતઃ સુમેરુમૂર્ધન્ય્ અભિરોહતા તેન ઋશીણા ભટબલાગ્રં સ્તમ્ભિતમ્* । દિવૌકસો યક્ષઃ પુરોજવો દૃષ્ટ્વા ગાથાં ભાષતે ।
નિયચ્છ બ્રાહ્મણ ક્રોધં નૈતત્ સર્વત્ર સિધ્યતિ ।
માન્ધાતા નૃપતિર્ હ્ય્ એવં નૈતે વૈશાલકા વકાઃ ॥ ઇતિ ।
રાજા માન્ધાતા પૃચ્છતિ । કેનૈતદ્ ભટબલાગ્રં સ્તમ્ભિતમ્* । દેવર્ષિણા । રાજા પૃચ્છતિ । કિં તેષામ્ ઋષીણાં પ્રિયમ્* । દેવ જટાઃ । શીર્યન્તામ્ એષાં જટાઃ । મમ ચ પુરોજવાઃ સન્તુ । ત ત સ્ તેષાં જટાઃ શીર્ણાઃ । ધનુર્બાણપાણયશ્ ચાગ્રતો ધાવિતુમ્ આરબ્ધાઃ । સ્ત્રીરત્નેનાભિહિતમ્* ( મ્સ્વ્ ઇ 95 ) । દેવ ઋષયઃ એતે તપસ્વિનઃ । કિમ્ એભિઃ । મુચ્યન્તામ્ ઇતિ ।
રાજ્ઞા મુક્તાઃ । તૈઃ પુનર્ અપિ વીર્યમ્ આસ્થાય પંચાભિજ્ઞાઃ સાક્ષાત્કૃતાઃ ।

તથા નન્દોપનન્દો નાગરાજો માન્ધાતૃબલં દૃષ્ટ્વા અસુરા હ્ય્ એતે ઇતિ ચતુરઙ્ગેન બલકાયેન પ્રત્યુદ્ગતઃ । સૈન્યદર્શનાદ્ એવ ભગ્નઃ । દેવ કરોટપાણયો યક્ષા માયાધરાઃ સદામત્તાશ્ ચ । સર્વે ચ નન્દોપનન્દાદયો ભગ્ના યેન ચાતુર્મહારાજિકા દેવાસ્ તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય ચાતુર્મહારાજિકાન્ દેવાન્ ઇદમ્ અવોચત્* । યત્ ખલુ માર્ષા જાનીધ્વં મહાસૈન્યં પ્રત્યુપસ્થિતમ્* । સન્નહ્યતાં ચતુરંગો બલકાયઃ । વયં સર્વે ભગ્ના ઇતિ । તૈઃ પરિજ્ઞાતમ્* । તે કથયન્તિ । ભવન્તઃ અયં માન્ધાતા રાજા ચક્રવર્તી શક્રં દેવેન્દ્રં દર્શનાય ગચ્છતિ । પુણ્યમહેશાખ્યશ્ ચાયમ્* । કા શક્તિર્ અસ્માકમ્ અનેન સાર્ધં સંગ્રામયિતુમ્* । કિન્ તુ અર્ધં પાદ્યં ચ ગૃહીત્વા પ્રત્યુદ્ગન્તવ્યમ્ ઇતિ । તતશ્ ચાતુર્મહારાજિકા દેવા અર્ધં પાદ્યં ચ ગૃહીત્વા ચ્છત્રધ્વજપતાકાભિર્ વિવિધૈશ્ ચ વાદ્યૈઃ પ્રત્યુદ્ગતાઃ । તતો રાજા માન્ધાતા ચાતુર્મહારાજિકાન્ દેવાન્ પ્રતિસંમોદ્ય દેવૈઃ પરિવૃતો દેવાંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્ ગતઃ । શક્રેણ ચ દેવેન્દ્રેણાર્ધાસનેનોપનિમન્ત્રિતઃ । તતો ઽસુરાશ્ ચતુરઙ્ગં બલકાયં સન્નહ્ય શક્રં દેવેન્દ્રમ્ અભિગતાઃ । યક્ષૈઃ શક્રસ્ય દેવેન્દ્રસ્યારોચિતમ્* । યત્ ખલુ કૌશિક જાનીયા અસુરાઃ પંચ ગુલ્મકાન્ ભઙ્ક્ત્વા પ્રત્યુપસ્થિતાઃ । યત્ તે કૃત્યં કરણીયં વા તત્ કુરુષ્વેતિ । તતઃ શક્રો દેવેન્દ્રઃ સંપ્રસ્થિતઃ । ( મ્સ્વ્ ઇ 96 ) રાજ્ઞા માન્ધાત્રાભિહિતઃ । તિષ્ઠ અહમ્ એવ ગચ્છામીતિ । શક્રઃ કથયતિ । એવં કુરુષ્વેતિ । તતો રાજા માન્ધાતા અષ્ટાદશભિર્ ભટબલાગ્રકોટીભિર્ ઉપરિ વિહાયસમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય ગુણાસ્ફાલનં કૃતવાન્* । અસુરા અષ્ટાદશ ભટબલાગ્રકોટીભિર્ દૃષ્ટ્વા અતિવિભીષણં ચ શબ્દં શ્રુત્વા કર્ણૌ પિધાય નિષ્પલાયિતાઃ ।
તતો રાજ્ઞો માન્ધાતુર્ એતદ્ અભવત્* । અસ્તિ મે જમ્બુદ્વીપે દ્વીપઃ ઋદ્ધશ્ ચ સ્ફીતશ્ ચ ક્ષેમશ્ ચ સુભિક્ષશ્ ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યશ્ ચ પૂર્વવિદેહઃ અવરગોદાનીયઃ ઉત્તરકુરુશ્ ચ । યન્વ્ અહં દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ રાજ્યૈશ્વર્યાધિપત્યં કારયેયમ્ ઇતિ । સહચિત્તોપાદાદ્ રાજા માન્ધાતા તસ્ય ઋદ્ધે પરિહીને જમ્બુદ્વીપમ્ ( fઓલ્. 167ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1002 ) આગત્ય ખરમ્ આબાધિતં પ્રવેદિતવાન્ ગાથાં ચ ભાષતે ।
ન કાર્ષાપણવર્ષેણ તૃપ્તિઃ કામેષુ વિદ્યતે ।
અલ્પાસ્વાદાન્ બહુદુઃખાન્ કામાન્ વિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ ।
અપિ દિવ્યેષુ કામેષુ રતિં નૈવાધિગચ્છતિ ॥
તૃષ્ણાક્ષયે રતો ભવતિ સમ્યક્સંબુદ્ધશ્રાવકઃ ।
પર્વતો ઽપિ સુવર્ણસ્ય સમો હિમવતા ભવેત્* ।
નાલમ્ એકસ્ય તદ્ વિત્તમ્ ઇતિ વિદ્વાન્ સમાચરેત્* ॥
યઃ પ્રેક્ષતે દુઃખમ્ ઇતો નિદાનં કામેષુ જાતુ સ કથં રમેત ।
લોકે હિ શલ્યમ્ ઉપધિં વિદિત્વા તસ્યૈવ ધીરો વિનયાય શિક્ષતે ॥
તતઃ સ રાજા માન્ધાતા નિરર્ગલં યજ્ઞમ્ ઇષ્ટ્વા ગાથાં ભાષતે ।
અલ્પકં જીવિતં જ્ઞાત્વા સુકૃચ્છ્રં સાંપરાયિકમ્* ।
કરણીયાનિ પુણ્યાનિ દુઃખં હ્ય્ અકૃતપુણ્યતઃ ॥
તસ્માદ્ ધિ પુણ્યકામેન દેયં દાનં યથાવિધિ ।

કૃતપુણ્યા હિ મોદન્તે લોકે ઽસ્મિંશ્ ચ પરત્ર ચ ॥ ઇતિ ।
બગવાન્ આહ । કિં મન્યસે મહારાજ યો ઽસૌ રાજા માન્ધાતા અહમ્ એવ સ તેન કાલેન તેન સમયેન । યન્ મયા ઇત્થં સત્વહિતં કૃતં તેન નાનુત્તરં જ્ઞાનમ્ અધિગતમ્* । કિં ત્વ્ એતદ્ દાનમ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ હેતુમાત્રકં સંભારમાત્રકમ્* ।
પુનર્ અપિ મહારાજ યન્ મયા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયિતા સર્વહિતં કૃતં તચ્ છ્રૂયતામ્* ।
ભૂતપૂર્વં મહારાજ મહાસુદર્શનો નામ રાજાભૂચ્ ચક્રવર્તી સપ્તતિરત્નૈઃ સમન્વાગતશ્ ચતસૃભિશ્ ચ માનુષિકાભિ રિદ્ધિભિઃ ।
વિસ્તરેણ મહાસુદર્શનસૂત્રે દીર્ઘાગમે ષટ્સૂત્રિકનિપાતે ।
અથ મહાસુદર્શનો રાજા ધર્મપ્રાસાદે પઞ્ચ પ્રત્યેકબુદ્ધશતાનિ ભોજયિત્વા પ્રત્યેકં ચ દૂષ્યયુગેનાચ્છાદયિત્વા ગાથાં ભાષતે ।
લબ્ધ્વા હિ વિપુલં ભોગં ન પ્રમાદ્યેદ્ વિચક્ષણઃ ।
દદ્યાત્ સંપન્નશીલેભ્યો યત્ર રિધ્યન્તિ દક્ષિણાઃ ॥
એવં દત્વેહ મેધાવી શ્રાદ્ધો મુક્તેન ચેતસા ।
અવ્યાવાદસુખે લોકે ઉપપદ્યેત પણ્ડિતઃ ॥ ઇતિ ।
સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન મહાસુદર્શનો નામ રાજા ચક્રવર્તી ચતુર્દ્વીપેશ્વરઃ સપ્તતિરત્નૈઃ સમન્વાગતશ્ ચતસૃભિશ્ ચ માનુષિકાભિ રિદ્ધિભિર્ ઇતિ ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ ત્વ્ અહમ્ એવ સ તેન કાલેન તેન સમયેન મહાસુદર્શનો નામ રાજા ચક્રવર્તી ચતુર્દ્વીપેશ્વરઃ સપ્તતિરત્નૈઃ સમન્વાગતશ્ ચતસૃભિશ્ ચ માનુષિકાભિ રિદ્ધિભિઃ । સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજ તેન મયા દાનેન વા દાનસંવિભાગેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અધિગતા ઇતિ ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ તુ તદ્ દાનમ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ હેતુમાત્રકં પ્રત્યયમાત્રકં સંભારમાત્રકમ્* ।
પુનર્ અપિ મહારાજ યન્ મયા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયતા દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ ચ કૃતાનિ તચ્ છ્રૂયતામ્* ।
ભૂતપૂર્વં મહારાજ વેલામો નામ બ્રાહ્મણમહાસાલો ઽભૂત્* । સ ઇદમ્ એવંરૂપં બ્રાહ્મણેભ્યો દાનમ્ અદાચ્ ( fઓલ્. 167વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1003 ) ચતુરશીતિનાગસહસ્રાણાં સુવર્ણાલંકારાણાં સુવર્ણધ્વજાનાં હેમજાલપ્રતિચ્છન્નાનામ્* ।
વિસ્તરેણ વેલામસૂત્રે મધ્યમાગમે બ્રાહ્મણનિપાતે ।
સ એવં દાનાનિ દત્વા ગાથાં ભાષતે ।
દાનં દત્વા સુખી હિ સ્યાદ્ દાનં દત્વા વિશારદઃ ।
દાનેન પૂજ્યતે સાધુ દેવેષુ મનુજેષુ ચ ॥
તસ્માત્ સંપત્તિકામેન દાનં દેયં વિશારદૈઃ ।
મોક્ષમ્ આકાંક્ષતા નિત્યમ્ ઐશ્વર્યં ચ સુરાલયમ્* ॥
સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન વેલામો નામ બ્રાહ્મણમહાસાલો ઽભૂત્* । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અહમ્ એવ સ તેન કાલેન તેન સમયેન વેલામો નામ બ્રાહ્મણમહાસાલો ઽભૂવમ્* । મયા તદ્ એવંવિધં બ્રાહ્મણેભ્યો દાનં દત્તમ્* । સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજ તેન મયા દાનેન વા દાનસંવિભાગેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિ ર્ અધિ ગતેતિ ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ તુ તદ્ દાનમ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ હેતુમાત્રકં પ્રત્યયમાત્રકં સંભારમાત્રકમ્* ।
પુનર્ અપિ મહારાજ યન્ મયા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયતા દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ ચ કૃતાનિ તચ્ છ્રૂયતામ્* ।
ભૂતપૂર્વં મહારાજ શકુનો નામ રાજાભૂચ્ ચક્રવર્તી ચતુર્દ્વીપેશ્વરઃ સપ્તતિરત્નૈઃ સમન્વાગતશ્ ચતસૃભિશ્ ચ માનુષિકાભિ રિદ્ધિભિઃ । શક્રસ્ય દેવેન્દ્રસ્ય સુહૃદ્ વયસ્યકઃ । તસ્ય રાજ્ઞી ન પુત્રો ન દુહિતા । સ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । ઈદૃશે મમ ભોગૈશ્વર્યે ન પુત્રો ન દુહિતા । મમાત્યયાદ્ ઉદ્દાયાદં કુલં ભવિષ્યતિ । સ શક્રેણ દેવેન્દ્રેણ દૃષ્ટઃ । સ કથયતિ । માર્ષ કસ્માત્ ત્વં કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરસ્ તિષ્ઠતિ । સ કથયતિ । કૌશિક ઈદૃશે મમ મહાભોગૈશ્વર્યે ન પુત્રો ન દુહિતા । મમાત્યયાદ્ ઉદ્દાયાદં કુલં ભવિષ્યતિ । સ કથયતિ । માર્ષ અહં તે ઓષધિં પ્રેષયિષ્યામિ । દેવ્યઃ પાસ્યન્તિ । તતસ્ તે પુત્રા ભવિષ્યન્તિ દુહિતરશ્ ચ । શક્રેણ ગન્ધમાદનાત્ પર્વતાદ્ ઓષધિર્ આદાય તસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રેષિતા । રાજ્ઞા અન્તઃપુરસ્યાર્પિતા । ઇમામ્ ઓષધીં પાસ્યથ । તસ્ય રાજ્ઞઃ અગ્રમહિષી શયિતિકા । તાભિસ્ ( મ્સ્વ્ ઇ 100 ) તામ્ અનુત્થાપ્યૌષધિઃ પીતા । સર્વાસ્ તા આપન્નસત્વાઃ સંવૃત્તાઃ । તતઃ પશ્ચાત્ સા અગ્રમહિષી વ્યુત્થિતા । તયા તા દૃષ્ટા આપન્નસત્વાઃ । સા કથયતિ । કિં યુષ્માભિઃ કૃતં યેનાપન્નસત્વાઃ સંવૃત્તાઃ । તાઃ કથયન્તિ । દેવેનાસ્મભ્યમ્ ઓષધ્યઃ પાનાય દત્તાઃ । કિમર્થં યુ ષ્માભિર્ અહં નોત્થાપિતા । અપિ તુ કતરેણ ભાજનેન ઓષધ્યઃ પીતાઃ । કુશમોટકં બદ્ધ્વા । કુત્ર તે કુશાઃ । ઇમે તિષ્ઠન્તિ । તયા કુશાઃ પ્રક્ષ્યાલ્ય પીતાઃ । સાપ્ય્ આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । તા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતાઃ । સર્વાસાં પુત્રા જાતાઃ । તસ્યા અપ્ય્ અગ્રમહિષ્યાઃ પુત્રો જાતો ઽષ્ટાદશભિર્ અવલક્ષણૈઃ સમન્વાગતઃ । સિંહવક્ત્રાકૃતિમુખો મહાનગ્નબલઃ । ( fઓલ્. 168ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1004 ) તસ્ય વિસ્તરેણ જાતસ્ય જાતિમહં કૃત્વા કુશ ઇતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપિતમ્* । સ રાજા તં દૃષ્ટ્વા વિકોપં જનયતે તાન્ અન્યાંશ્ ચ પુત્રાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રસાદં પ્રવેદયતે । પ્રાતિસીમકોટ્ટરાજાનઃ કથયન્તિ । ભવન્તો વયમ્ અનેન મહાશકુનિરાજ્ઞા સર્વે અભિ ભૂતા ગચ્છામઃ । તં રાજ્યાત્ ચ્યવયામઃ । તે આગત્ય ચતુરંગબલકાયેન

તસ્ય નગરં વેષ્ટયિત્વાવસ્થિતાઃ । રાજા મહાશકુનિર્ ન શક્નોતિ તૈઃ સાર્ધં સંગ્રામયિતુમ્* । સ દ્વારાણિ બદ્ધ્વા પ્રાકારાણિ માપયિત્વાવસ્થિતઃ । કુશો માતુઃ સકાશં ગત્વા કથયતિ । અમ્બ કસ્યાર્થે દ્વારાણિ બદ્ધાનિ । એષ તવ પિતા કોટ્ટરાજભિઃ સાર્ધં ન શક્નોતિ સંગ્રામયિતુમ્* । સ એષ દ્વારાણિ બદ્ધ્વાવસ્થિતઃ । અમ્બ અહમ્ એભિઃ સાર્ધં સંગ્રામં સંગ્રામયામિ । મમ રાજા રથમ્ અનુપ્રયચ્છ તુ । પુત્ર ત્વમ્ અસ્યાનિષ્ટો ( મ્સ્વ્ ઇ 101 ) દ્વેષ્યશ્ ચ । સ એષ તવ કિં રથં દાસ્યતિ । અમ્બ ગચ્છ । ગત્વા કથય । કુશઃ કુમાર એભિઃ સાર્ધં સંગ્રામયિષ્યતિ । રથમ્ અનુપ્રયચ્છ । તયા ગત્વા રાજાભિહિતઃ । દેવ કુમારઃ કથયતિ । અહમ્ એભિઃ સાર્ધં સંગ્રામયામિ । રથમ્ અનુપ્રયચ્છ । તેન તસ્ય રથો ઽનુપ્રદત્તઃ । સ દ્વૌ તૂણૌ બદ્ધ્વા રથમ્ અધિરુહ્ય નિર્ગન્તુમ્ આરબ્ધઃ । શક્રો દેવેન્દ્રઃ સંલક્ષયતિ । ઇમે કોટ્ટરાજાનો બલવન્તઃ । કો ઽયં કુશઃ કુમારો ભદ્રકલ્પીયો બોધિસત્વઃ ખેદમ્ આપત્સ્યતે । સાહાય્યમ્ અસ્ય કલ્પયિતવ્યમ્* । તેન તસ્ય શંખચક્રગદાનુપ્રદત્તા । બોધિસત્વ એભિસ્ ત્વં જીવિકાં કલ્પય । સ દ્વારાણ્ય્ ઉદ્ધાટ્ય નિર્ગતઃ । સ શંખમ્ આપૂરયતિ । તદા શંખશબ્દેન સેના વિદ્રાવયતિ । કેચિત્ તેન શબ્દેન બધિરીભૂતાઃ । નિષ્પલાયન્તિ કેચિત્ કર્ણૌ પિધાય । યદિ ચક્રં ગદાં ક્ષિપન્તિ તદ્ રસાતલં પ્રવિશતિ । તે ન રણમધ્યં ગત્વા શંખમ્ આપૂરિતમ્* । સર્વેષાં કર્ણાનિ સ્ફુટિતાનિ । તે પુરુષરાક્ષસો ઽયમ્ ઇતિ કૃત્વા નિષ્પલાયિતાઃ । સ સર્વસામન્તવિજયં કૃત્વા પિતુઃ સકાશમ્ આગતઃ । દેવ મયા દેશઃ પ્રસાધિતઃ । સર્વરાજાનો નિર્જિતાઃ । ઇતિ શ્રુત્વા રાજા મહાશકુનિસ્ તુષ્ટઃ । સ સંલક્ષયતિ । કુશઃ કુમારો બલવાન્ વીર્યસંપન્નઃ । કથમ્ અહમ્ અસ્યાન્તિકે અપ્રસાદં પ્રવેદયામિ । સ તસ્યાન્તિકે પ્રસાદં પ્રવેદયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તેન તે પુત્રા નિવેશિતાઃ । કુશસ્યાપિ દારિકાં યાચિતુમ્ આરબ્ધઃ । સર્વે તે કથયન્તિ । દાસ્યામો દારિકાં કુશવર્જમ્* । અન્યતમેન રાજ્ઞાન્યતમસ્ય રાજ્ઞો દુહિતા યાચિતા । ન તાવદ્ ઉદ્વાહઃ ક્રિયતે । યાવન્ મહાશકુનિરાજ્ઞાન્યસ્ય પુત્રસ્યાર્થે વ્યાજાન્તરેણ ( મ્સ્વ્ ઇ 102 ) સા
દારિકા કુશસ્યાનુપ્રદત્તા । નક્ષત્રદિવસમુહૂર્તદિવસં દૃષ્ટ્વા ચ કુશઃ કુમારો નિવેશિતઃ । રાજા કથયતિ । ભવન્તો ન કે ન ચિત્ કુશસ્યાદર્શઃ સમર્પયિતવ્યો નાપ્ય્ અભિષેકપાત્રેણ સ્નાપયિતવ્યઃ । ન ચ દિવાન્તઃપુરે પ્રવેશે દાતવ્યઃ । કુશઃ કુમારો માતૃભિઃ સાર્ધં ક્રીડતિ । તયા પત્ન્યા દૃષ્ટઃ । સા કથયતિ । ક એષ પિશાચઃ કુમારાણાં મધ્યે ( fઓલ્. 168વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1005 ) ક્રીડતિ । એષ તવ સ્વામી ભવિષ્યતિ । ભૂયો ઽપિ તયા કુમારૈઃ સાર્ધં જલક્રીડનયા ક્રીડન્ દૃષ્ટઃ । યાવત્ તવૈવ સ્વામી । કીદૃશો મમ સ્વામી ભવિષ્યતિ । સા સંલક્ષયતિ । પ્રત્યક્ષીકરિષ્યામિ । તયા પ્રદીપં પ્રજ્વાલ્ય કુણ્ડીરકેણ પ્રચ્છાદ્ય સ્થાપિતઃ । સ ચાન્તઃપુરં પ્રવિષ્ટઃ । તયા ચ પ્રદીપઃ પ્રદર્શિતઃ । યાવત્ પશ્યતિ અષ્ટાદશભિર્ અવલક્ષણૈઃ સમન્વાગતો સિંહવક્ત્રાકૃતિમુખશ્ ચ । સા કથયતિ પિશાચઃ પિશાચ ઇતિ કૃત્વા નિષ્પલાયિતા । રાજ્ઞો મહાશકુનિનો ઽન્યતમં કાર્વટિકં વ્યુત્થિતમ્* । તેન કુશઃ કુમારઃ પ્રેષિતઃ । ગચ્છ કા ર્વ ટિકં સન્નામય । સ તત્ર ગતઃ । કુશપત્ન્યા માતાપિત્રોઃ સંદિષ્ટમ્* । કિં યુષ્માકં પૃથિવ્યાં પુરુષા ન સન્તિ યાહં યુષ્માભિઃ પિશાચસ્યાનુપ્રદત્તા । યદિ મમ નયથેતિ એવં કુશલમ્* । નોચેદ્ અહમ્ આત્માનં પ્રઘાતયિષ્યે । સા તૈર્ નીતા । કુશો ઽપિ કુમારસ્ તં કાર્વટિકં નિર્જિત્યાગતઃ । સ માતરં પૃચ્છતિ । અમ્બ કુત્ર સા મમ પત્ની । સા કથયતિ । માતાપિતૃભ્યાં નીતા । કસ્યાર્થમ્* । ત્વં પિશાચ ઇતિ કૃત્વા । અમ્બ ગચ્છામિ તામ્ આનયામિ । પુત્રૈવં કુરુષ્વ । સ શંખચક્રગદામ્ આદાય સંપ્રસ્થિતઃ । યાવદ્ અન્યતમસ્મિન્ કર્વટકે સિંહભયેન મહાજનકાયા દ્વારાણિ બદ્ધ્વા દિશો ઽનુવ્યવલોકયન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ । ( મ્સ્વ્ ઇ 103 ) કુશઃ કુમારઃ કથયતિ । કિમ્ એવ તિષ્ઠથ । સિંહભયાત્* । કિં ના પ્રઘાતય થ । ન શક્નુમઃ । યદ્ય્ અહં પ્રઘાતયામિ કિં મમાનુપ્રયચ્છથ । ચતુરંગસ્ય બલકાયસ્યાર્ધમ્* । કુશેન કુમારેણ સિંહસમીપં ગત્વા શંખઃ આપૂરિતઃ । તસ્ય કર્ણૌ સ્ફુટિતૌ । કાલં ગતઃ । સ તં ગૃહીત્વા કર્વટકં
ગતઃ । ભવન્તઃ અયં સ સિંહઃ । ગૃહ્ણન્તુ ચતુરંગસ્ય બલકાયસ્યાર્ધમ્* । સ કથયતિ । યુષ્માકમ્ એવ હસ્તે તિષ્ઠતુ । પ્રતિનિવૃત્તતો દાસ્યથ । તસ્ય યસ્મિન્ કર્વટકે સા પત્ની તં ચ કર્વટકં ગતઃ । માલાકારસકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । કસ્ ત્વમ્ ઈદૃશઃ । સ કથયતિ । માલિકપુત્રઃ । કિં તવ નામ । વૃજિક ઇતિ । કુશલા ભવન્તિ બોધિસત્વાસ્ તેષુ તેષુ શિલ્પસ્થાનકર્મસ્થાનેષુ । સ શોભનાં માલાં ગ્રથ્નાતિ । સ માલિકસ્ તસ્યા દારિકાયાસ્ તાં માલા મ્

અ નુપ્રયચ્છતિ । સા કથયતિ । ન ત્વં કદાચિદ્ ઈદૃશીં માલાં ગ્રથિતપૂર્વઃ । કિમ્ અત્ર કારણમ્* । મમાન્તેવાસિના ગ્રથિતમ્* । પશ્યામિ તવાન્તેવાસિનમ્* । તેન સ તત્ર નીતસ્ તયા દૃષ્ટઃ । સા સંલક્ષયતિ । કો ઽયં પિશાચ આગતઃ । તયા શાબ્દઃ કૃતઃ । પિશાચઃ પિશાચ ઇતિ નિષ્કાસિતઃ । સૂપકારસકાશં ગતઃ । સ કથયતિ । કસ્ ત્વમ્ ઇતિ । અહં સૂપકારપુત્રઃ । કિંનામા ત્વમ્* । સ્થાલીસુગન્ધો નામ । સ શોભનં સાધનપચનં કરોતિ । સ સૂપકારસ્ તસ્યા દારિકાયાસ્ તં સાધનપચનં સમર્પયતિ । સા દારિકા કથયતિ । ભોઃ પુરુષ શોભનસાધનપચનસ્ય કો યોગઃ । મમાન્તેવાસિના સાધિતમ્* । ( મ્સ્વ્ ઇ 104 ) પશ્યામિ ( fઓલ્. 169ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1006 ) તવાન્તેવાસિનમ્* । યાવત્ તત્રાપિ સ નિષ્કાસિતઃ । વદ્યસકાશં ગતઃ । સ કથયતિ । કસ્ ત્વમ્* । વૈદ્યપુત્રઃ । કિંનામા ત્વમ્* । આત્રેયો નામ । તસ્યા દારિકાયાઃ શિરોર્તિઃ પ્રાદુર્ભૂતા । તાં વૈદ્યા ન શક્નુવન્તિ સ્વસ્થીકર્તુમ્* । સ વૈદ્યશ્ ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । સ કથયતિ । ઉપાધ્યાય કિં ચિન્તાપરો ભવસિ । રાજદુહિત્ર્યા શિરોર્તિઃ । ન શક્નુમઃ સ્વસ્થીકર્તુમ્* । ગચ્છામ્ય્ અહં સ્વસ્થીકરોમિ । સ ગતસ્ તયા દૃષ્ટઃ । સા સંલક્ષયતિ । કો ઽયં પિશાચ આગતઃ । ભૂયઃ સંલક્ષયતિ । યદિ કિંચિદ્ વક્ષ્યામિ ન મે સ્વસ્થીકરિષ્યતિ । યદાહં સ્વસ્થીભવેયં તદા નિષ્કાસયિષ્યે । સા તેન સ્વસ્થીકૃતા । તદા શબ્દઃ કૃતઃ પિશાચઃ પિશાચ ઇતિ । સ તયા નિષ્કાસિતઃ । અમાત્યસકાશં ગતઃ । કસ્ ત્વમ્* । અહં સહસ્રયોધી । તૈસ્ તસ્ય સંગ્રહઃ કૃતઃ । સા રાજદુહિતા યેન લબ્ધપૂર્વા તેન શ્રુતમ્* । યા સા મમ રાજદુહિતા લબ્ધપૂર્વા સા કુશં કુમારં પરિત્યજ્ય સ્વગૃહં ગતા । તેન તસ્ય રાજ્ઞઃ સંદિષ્ટમ્* । યદિ તાવન્ મે દારિકામ્ અનુપ્રયચ્છસીતિ એવં કુશલમ્* । નો ચેદ્ રાજ્યાચ્ ચ્યાવયિષ્યે । સ કથયતિ । એષા મમ દુહિતા રાજ્ઞો મહાશકુનેઃ પુત્રસ્ય કુશસ્ય કુમારસ્ય પ્રદત્તિકા । કિમ્ ઇદાનીમ્ અન્યસ્મૈ દાસ્યે । સ ચતુરંગેણ બલકાયેનાગત્ય તસ્ય રાજધાનીં વેષ્ટયિત્વાવસ્થિતઃ । સ રાજા તેન સાર્ધં ન શક્નોતિ સંગ્રામં સંગ્રામયિતુમ્* । સ દ્વારાણિ બદ્ધ્વાવસ્થિતઃ । કુશઃ કુમારો ઽમાત્યાન્ આમંત્રયતે
। કસ્માદ્ ભવન્તો દ્વારાણિ બદ્ધાનિ । તૈસ્ તસ્ય વિસ્તરેણારોચિતમ્* । કુશઃ કુમારઃ કથયતિ । યદિ મમ રાજા દુહિતરમ્ અનુપ્રયચ્છતિ અહં તેન સાર્ધં સંગ્રામં સંગ્રામયિષ્યે । તૈઃ રાજ્ઞ આરોચિતમ્* । સ કથયતિ । એષા મયા ( મ્સ્વ્ ઇ 105 ) દુહિતા મહાશકુનેઃ પુત્રસ્ય દત્તિકા । કથમ્ અહમ્ અસ્ય દાસ્યે । અપિ ચ દારિકાર્થે ઽયં સંરમ્ભઃ । અમાત્યાઃ કથયન્તિ । દેવ એ ષ તાવ દ્ અ નેન સાર્ધં સંગ્રામં સંગ્રામયતુ । ન જ્ઞાયતે કસ્ય જયો ભવિષ્યતિ । તત્ર વયં કાલજ્ઞા ભવિષ્યામઃ । કુશઃ કુમારઃ પંચશતિકે દ્વૌ તૂણૌ બદ્ધ્વા શંખચક્રગદાં ચ ગૃહીત્વા નિર્ગતઃ । તેન શંખમ્ આપૂરિતમ્* । તેષાં કર્ણાનિ સ્ફુટિતાનિ । નિષ્પલાયિતાઃ । સા રાજદુહિતા સંલક્ષયતિ । અયં કુશઃ કુમારો મહાવીર્યપરાક્રમઃ । કથમ્ અહમ્ અસ્યાન્તિકે અપ્રસાદં પ્રવેદયિષ્યે । સા તસ્ય પ્રસાદં પ્રવેદિતવતી । રાજાનમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । યથા પ્રતિજ્ઞાતં તત્ કુરુ । પુત્રિ ત્વં મયા કુશસ્યાનુપ્રદત્તિકા । તાત સ એવાયં કુશઃ કુમારઃ । પુત્રિ યદ્ય્ એવં ગચ્છ । તેન તસ્ય ચતુરંગો બલકાયો ઽનુપ્રદત્તો મહતા સત્કારેણ સાનુપ્રેષિતા ।
સ તં કર્વટકં ગતઃ । સ તેષાં કથયતિ । ભવન્તઃ અનુપ્રયચ્છત અસ્માકં ચતુરંગસ્ય બલકાયસ્યાર્ધમ્* । તે કથયન્તિ । કુમાર ચતુરંગો બલકાયઃ ઉદકસ્યૌઘસદૃશં ગતઃ । યેન ચતુરંગો બલકાય ઊઢસ્ તત્ર નાતિદૂરે એઢકાશ્ ચરન્તિ । કુશઃ ( fઓલ્. 169વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1007 ) કુમારો ગાથાં ભાષતે ।
હસ્તિનો યત્ર ઉહ્યન્તે કુંજરાઃ ષષ્ટિહાયનાઃ ।
ઉપમાનેન વિજ્ઞેયા ઊઢાસ્ તત્ર ગવેડકાઃ ॥
યદિ તાવદ્ અનુપ્રયચ્છથ ઇત્ય્ એવં કુશલમ્* । નો ચેદ્ અનુપ્રયચ્છથ મહામર્યાદાબન્ધં કરિષ્યામિ । તૈસ્ તસ્યાનુપ્રદત્તમ્* ।
સ નદ્યાસ્ તીરે વાસમ્ ઉપગતઃ । સ શ્રાન્તકાયો નદીમ્ અવતીર્ણઃ સ્નાનાય । તત્ર સ્વમુખબિમ્બો દૃષ્ટઃ । સ સંલક્ષયતિ । અષ્ટાદશાભિર્ અવલક્ષણૈઃ સમન્વાગતઃ સિંહવક્ત્રાકૃતિમુખશ્ ચ । અત એવ ઇયં રાજદુહિતા મમાન્તિકે અપ્રસાદં પ્રવેદયતિ । કિમ્ ઈદૃશેન મમ જીવિતેન પ્રયોજનમ્* । ગચ્છામ્ય્ આત્માનં પ્રઘાતયામિ । સો ઽન્યતમં ગહનં પ્રવિશ્યાત્માનમ્ ઉદ્બન્ધિતુમ્ આરબ્ધઃ । શક્રો દેવેન્દ્રઃ સંલક્ષયતિ । અયં ભદ્રકલ્પીયો બોધિસત્વો રૂપશોભાવિરહાદ્ આત્માનં પ્રઘાતયતિ । પૂરયિતવ્યો ઽસ્ય મનોરથઃ । શક્ર કથય્તિ । કુમાર મા ખેદમ્ આપત્સ્યસે મા આત્માનં પ્રઘાતય । ઇમં ચૂડામણિં શિરસિ ધારય પૂર્ણમનોરથો ભવિષ્યસિ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રક્રાન્તઃ । કુશઃ કુમારો ઽન્તઃપુરં પ્રવિશિતુમ્ આરબ્ધઃ । દૌવારિકેણ પુરુષેણ નિવાર્યતે । કુશકુમારસ્યાયમ્ અન્તઃપુરં મા પ્રવિશ । સ કથયતિ । સ એવાહં કુશઃ । તે ન શ્રદ્ધધતિ । તેન ચૂડામણિર્ અપનીતઃ । યથા પૌરાણઃ સંવૃત્તઃ । તે શ્રદ્ધિતાઃ । કુશઃ કુમારઃ સંલક્ષયતિ । ઇહૈવ તિષ્ઠામિ । તેન પિતુઃ સંદિષ્ટમ્* । તાત અનુજાનિષ્વ મામ્* । ઇહૈવ તિષ્ઠામિ । શક્રેણ દેવેન્દ્રેણાસ્ય ચત્વારો ધાતુગોત્રાઃ પ્રદર્શિતાઃ । તેન સા પુરી ચતૂરત્નમયીં કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાપિતા । કુશેન કુમારેણ વાસિતમ્ ઇતિ કુશાવતી કુશાવતીતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા । સ રાજા સંવૃત્તઃ । કુશો નામ બલચક્રવર્તી તેષુ ષષ્ટિષુ નગરસહસ્રેષુ યજ્ઞવાટાનિ માપયિત્વા બહૂનિ વર્ષાણિ બહૂનિ વર્ષશતાનિ બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણિ ( મ્સ્વ્ ઇ 107 ) બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ બ્રાહ્મણેભ્યો દાનમ્ અદાત્* । સ આત્મનો યજ્ઞસંપદં દૃષ્ટ્વા ગાથાં ભાષતે ।
સમૃદ્ધિમ્ આત્મનો દૃષ્ટ્વા દેવેષુ મનુજેષુ ચ ।
કો દાનં ન પ્રયચ્છેત સંપત્તિર્ યેન લભ્યતે ॥
પ્રત્યૂહ્ય યો ઽયં શતાનિ પુંસાં માત્સર્યમ્ આક્રમ્ય સપત્નભૂતમ્* ।
દદાતિ દાનં પરલોકભીરુઃ શૂરેષ્વ્ અસૌ શૂરતરો મતો મે ॥
ન તં હિ શૂરં મુનયો વદન્તિ યઃ શસ્ત્રપાણિર્ વિચરત્ય્ અનીકે ।
દાનં પ્રયચ્છન્તિ વિશારદા યે શૂરાંસ્ તુ તાન્ સર્વવિદો વદન્તિ ॥
સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન કુશો નામ રાજા બભૂવ બલચક્રવર્તી યેન તત્ષષ્ટિષુ નગરસહસ્રેષુ દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ કૃતાનિ । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ ત્વ્ અહમ્ એવ તેન કાલેન તેન સમયેન કુશો નામ રાજાભૂવં બલચક્રવર્તી । મયૈવ તત્ષષ્ટિષુ નગરસહસ્રેષુ યજ્ઞવાટાનિ માપયિત્વા દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ કૃતાનિ । સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજ તેન મયા દાનેન વા ( fઓલ્. 170ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1008 ) દાનસંવિભાગેન વાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધેતિ । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ ત્વ્ અભૂન્ મે તદ્દાનમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ હેતુમાત્રકં પ્રત્યયમાત્રકં વા સંભારમાત્રકં વા ।

ભિક્ષવો બુદ્ધં ભગવન્તં પૃચ્છન્તિ । કિં ભદન્ત કુશેન રાજ્ઞા કર્મ કૃતં યસ્ય કર્મણો વિપાકેનાષ્ટાદશભિર્ અવલક્ષણૈઃ સમન્વાગતઃ ( મ્સ્વ્ ઇ 108 ) આઢ્યે મહાધને મહાભોગે કુલે જાતઃ । ભગવાન્ આહ । કુશેનૈવ ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાન્ય્ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાનિ અવશ્યંભાવીનિ । કુશેનૈવ ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ । ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે નાબ્ધાતૌ ન તેજોધાતૌ ન વાયુધાતૌ । અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ ।

ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ અપિ કલ્પશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્* ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽન્યતમસ્મિન્ કર્વટકે ગૃહપતિઃ પ્રતિવસતિ । સ પ્રભૂતં ખાદનીયભોજનીયં ગૃહીત્વોદ્યાનં ગતઃ । અસતિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઉત્પાદે પ્રત્યેકબુદ્ધા લોકે ઉત્પદ્યન્તે હીનદીનાનુકંપકાઃ પ્રાન્તશયનાસનભક્તા એકદક્ષિણીયા લોકસ્ય ।
અથાન્યતમઃ પ્રત્યેકબુદ્ધો જનપદચારિકાં ચરંસ્ તદ્ ઉદ્યાનમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તેન ગૃહપતિના દૃષ્ટઃ । તેન પૌરુષેયાણામ્ આજ્ઞા દત્તા । ભવન્તો નિષ્કાસયતૈનં પ્રવ્રજિતમ્* । તે નોત્સહન્તે નિષ્કાસયિતુમ્* । તેન ગૃહપતિના સ્વયમ્ એવોત્થાય ગૃહીત્વા નિષ્કાસિતઃ ઉક્તશ્ ચ । સિંહમુખાષ્ટાદશભિર્ અવલક્ષણૈઃ સમન્વાગતઃ કુત્ર ત્વં પ્રવિશસિ । પ્રત્યેકબુદ્ધઃ સંલક્ષયતિ । મા હૈવાયં તપ્યેત અત્યન્તક્ષતશ્ ચોપહતશ્ ચેતિ વિદિત્વોપરિ વિહાયસમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ ।
યાવત્ તેન સત્કૃતો યાવત્ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । યન્ મયા એવંવિધે સદ્ભૂતદક્ષિણીયે ખરં વાક્કર્મ નિશ્ચારિતં નાહમ્ અસ્ય ( મ્સ્વ્ ઇ 109 ) કર્મણો ભાગી સ્યામ્* । યત્ તુ કારાઃ કૃતા અનેનાહં કુશલમૂલેનાઢ્યે મહાધને મહાભોગે કુલે જાયેય । કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ ગૃહપતિર્ એષ એવાસૌ કુશઃ । યદ્ અનેન પ્રત્યેકબુદ્ધસ્યાન્તિકે ખરં વાક્કર્મ નિશ્ચારિતં તસ્ય કર્મણો વિપાકેનાષ્ટાદશભિર્ અવલક્ષણૈઃ સમન્વાગતઃ સિંહવક્ત્રાકૃતિમુખશ્ ચ સંવૃત્તઃ । યત્ તુ કારાઃ કૃતાસ્ તસ્ય કર્મણો વિપાકેન રાજા સંવૃત્તો બલચક્રવર્તી । ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ । વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્* । એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગાઃ કરણીયઃ ।
પુનર્ અપિ મહારાજ યન્ મયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયતા દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ ( fઓલ્. 170વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1009 ) ચ કૃતાનિ તચ્ છ્રૂયતામ્* । ભૂતપૂર્વં મહારાજ કલિંગેષુ ત્રિશંકુર્ નામ મતંગરાજો ઽભૂત્* । અનેકમતંગશતપરિવારો ઽનેકમતંગસહસ્રપરિવારો ઽનેકમતંગશતસહસ્રપરિવારો મૈત્ર્યાત્મકઃ કારુણિકઃ સર્વસત્વહિતાનુકંપી । તસ્ય વિષયે યદા દુર્ભિક્ષં ભવતિ તદા સત્યોપયાચનેન દેવો વઋષતિ । ન કદાચિદ્ દુર્ભિક્ષં ભવતિ । સ ઋષિમધ્યે પ્રવ્રજિતઃ । તેન પંચાભિજ્ઞાઃ સાક્ષાત્કૃતાઃ । તેન ખલુ સમયેન વારાણસ્યાં બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન નૈમિત્તિકૈર્ દ્વાદશવાર્ષિકી અનાવૃષ્ટિર્ વ્યાકૃતા । તતો રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન વારાણસ્યાં નગર્યાં ઘણ્ટાવઘોષણં ( મ્સ્વ્ ઇ 110 ) કારિતમ્* । શૃણ્વન્તુ ભવન્તો વારાણસીનિવાસિનઃ પૌરાઃ । નૈમિત્તિકૈર્ દ્વાદશવાર્ષિકી અનાવૃષ્ટિર્ વ્યાકૃતા । યસ્ય યુષ્માકમ્ ઇયન્તં કાલમ્ અન્નમ્ અસ્તિ સ તિષ્ઠતુ । યસ્ય નાસ્તિ સ ગચ્છત્વ્ ઇતિ । તતઃ સ જનકાયો દુર્ભિક્ષકાલમૃત્યુભયભીતઃ સંજલ્પં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । ભવન્તો રાજ્ઞા એવં વિજિતે ઽયં ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્* । કથં પ્રતિપત્તવ્યં કુત્ર ગચ્છામ ઇતિ । તૈઃ શ્રુતં મતંગવિષયે મતંગજાતીયઃ ઋષિઃ । અસ્ય સત્યોપયાચનેન દેવો વર્ષતીતિ । તતો યેષાં દ્વાદશવાર્ષિકં ભક્તં નાસ્તિ તે મતંગવિષયં ગતાઃ । મતંગજાતીયઃ ઋષેઃ પુત્રો મતંગરાજઃ । તેન તસ્ય જનકાયસ્ય દ્વાદશવર્ષાણ્ય્ અન્નપાનેન યોગોદ્વહનં કૃતમ્* । સમનુબદ્ધ એવ દુર્ભિક્ષઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન અમાત્યાઃ પૃષ્ટાઃ । કુત્રાસૌ જનકાયો ગત ઇતિ । અમાત્યાઃ કથયન્તિ । દેવ કલિંગવિષયે ત્રિશંકુર્ નામ મતંગરાજો મૈત્ર્યાત્મકઃ કારુણિકો મહાત્મા સર્વસત્વહિતવત્સલઃ । તસ્ય સત્યોપયાચનેન દેવો વર્ષતિ । તત્ર મહાજનકાયો ગતઃ । રાજા કથયતિ । ભવન્તો મહાદુર્ભિક્ષો ઽયં દુર્ભિક્ષાન્તરકલ્પસદૃશઃ । કથમ્ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યમ્ ઇતિ । તે કથયન્તિ । દેવ શ્રૂયતે
યો ઽસૌ મતંગવિષયે રાજા ઋષિષુ પ્રવ્રજિતઃ સો ઽધ્યેષિતવ્ય ઇતિ । તતો રાજા બ્રહ્મદત્તો મતંગવિષયં ગત્વા તમ્ ઋષિમ્ અધ્યેષિતુમ્ આરબ્ધઃ । મહર્ષે મમ વિજિતે મહાદુર્ભિક્ષં દુર્ભિક્ષાન્તરકલ્પસદૃશમ્* । તદ્ અર્હસિ સત્યોપયાચનં કર્તુમ્ ઇતિ । સ સત્યોપયાચનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ ।
શ્વપાકાનાં કુલે જાતો મતંગો દુષ્ટહિંસકઃ ।
ત્રિશંકુર્ ઇતિ વિખ્યાતો દેવેષુ મનુજેષુ ચ ॥
યેન મે સત્યવાક્યેન મૈત્રં ચિત્ તં ( fઓલ્. 171ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1010 ) સુભાવિતમ્* ।
અખિલં સર્વસત્વેષુ નાગેમાસ્ તર્પય પ્રજાઃ ।
જન્મપ્રભૃતિ યસ્માન્ મે મૈત્રં ચિત્તં સુભાવિતમ્* ।
અનેન સત્યવાક્યેન નાગેમાસ્ તર્પય પ્રજાઃ ॥
તતઃ સત્યોપયાચનેન વારાણસ્યાં દેવો વૃષ્ટઃ । દુર્ભિક્ષં નિવૃત્તં સુભિક્ષં પ્રાદુર્ભૂતમ્* । તતો વારાણસીનિવાસી જનકાયો મતંગવિષયાદ્ વારાણસીમ્ આગતઃ । સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન ત્રિશંકુર્ નામ મતંગરાજો ઽભૂત્ મૈત્ર્યાત્મકઃ કારુણિકઃ સર્વસત્વહિતાનુકંપી યસ્ય સત્યોપયાચનેન દેવો વૃષ્ટઃ દુર્ભિક્ષં નિવૃત્તં સુભિક્ષં પ્રાદુર્ભૂતમ્ ઇતિ । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ ત્વ્ અહમ્ એવ સ તેન કાલેન તેન સમયેન ત્રિશંકુર્ નામ મતંગરાજો બભૂવ મૈત્ર્યાત્મકઃ કારુણિકઃ સર્વસત્વહિતાનુકંપી યસ્ય સત્યોપયાચનેન દેવો વૃષ્ટઃ । સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજ મયા દાનેન વા દાનસંવિભાગેન વા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અધિગતા । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ ત્વ્ અભૂત્ તદ્ દાનમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ હેતુમાત્રકં વા સંભારમાત્રકં વા ।
પુનર્ અપિ મહારાજ યન્ મયા અનુત્તરાં સમ્યકસંબોધિં પ્રાર્થયિતા દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ કૃતાનિ તચ્ છ્રૂયતામ્* । ભૂતપૂર્વં મહારાજ મિથિલાયાં મહાદેવો નામ રાજાભૂચ્ ચક્રવર્તી ।
વિસ્તરેણ મહાદેવસૂત્રે મધ્યમાગમે રાજસંયુક્તકનિપાતે ।
સ આત્મનો યજ્ઞસંપદં દ્ર્ષ્ટ્વા ગાથાં ભાષતે ચ ।
ઐશ્વર્યં પ્રાર્થમાનેન દેવેષુ મનુજેષુ વા ।
દાનં દેયં યથાશક્ત્યા દારિદ્ર્યભયભીરુણા ॥
લોકે સંપૂજ્યતે દાતા દાતા દેવેષુ પૂજ્યતે ।
શરણ્યઃ સર્વભૂતાનાં પક્ષિણાં વા ફલદ્રુમઃ ॥ ઇતિ ।

સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન મહાદેવો નામ રાજા ચક્રવર્તી યેન તં નિયતં કલ્યાણં ધર્મં પ્રવર્તિતમ્* । યન્ નિયતં કલ્યાણં વર્ત્મ પ્રવૃત્તમ્ આગમ્ય ચતુરશીતિર્ મહાદેવસહસ્રાણિ રાજર્ષયો બ્રહ્મચર્યમ્ અચાર્ષુર્ ઇતિ । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અહમ્ એવ તેન કાલેન તેન સમયેન મહાદેવો નામ રાજાભૂવં ચક્રવર્તી । મયૈવ તન્ નિયતં કલ્યાણં ધર્મં પ્રવર્તિતમ્* । યન્ નિયતં કલ્યાણં વર્ત્મ પ્રવૃત્તમ્ આગમ્ય ચતુરશીતિર્ મહાદેવસહસ્રાણિ રાજર્ષયો બ્રહ્મચર્યમ્ અચાર્ષુઃ । સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજ તેન મયા દાનેન વા દાનસંવિભાગેન વા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અધિગતેતિ । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ તુ તદ્ દાનમ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ હેતુમાત્રકં પ્રત્યયમાત્રકં સંભારમાત્રકમ્* ।
પુનર્ અપરં મહારાજ યન્ મયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિપ્રાર્થયિતા દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ કૃતાનિ તચ્ છ્રૂયતામ્* । ભૂતપૂર્વં મહારાજ અસ્યામ્ એવ મિથિલાયાં તેષામ્ અપશ્ચિમકો નિમિર્ નામ રાજાભૂચ્ ચક્રવર્તી ।
વિસ્તરેણ નિમિસૂત્રે મધ્યમાગમે રાજસંયુક્તકનિપાતે ।
સો ઽપ્ય્ આત્મનો યજ્ઞસંપદં દૃષ્ટ્વા ભાષતે ચ ।
શુભકર્મકૃતો દૃષ્ટ્વા તથાપ્ય્ અશુભકર્મણઃ ।
યે પ્રમાદ્યન્તિ મનુજાઃ શોચ્યાસ્ તે પુરુષાધમાઃ ॥ ઇતિ ।
અથ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો નિમિં રાજાનમ્ ઇદમ્ અવોચત્* । વસ નિમે રમસ્વ નિમે ઇહૈવ પંચભિઃ કામગુણૈઃ સમન્વિતઃ સમન્વઙ્ગીભૂતઃ ક્રીડ રમ પરિચારયેતિ । સ ગાથાં ભાષતે ।
યથા યાચિતકં ભાણ્ડં તાવત્ કાલં રથી યથા ।
તથોપમમ્ ઇદં સ્થાનં પરેષાં વશવર્તિ યત્* ॥
યતો ઽહં મિથિલાં ગત્વા કરિષ્યે કુશલં બહુ ।
આગમિષ્યે તતઃ સ્વર્ગં કૃતપુણ્યઃ કૃતોદયઃ ॥ ઇતિ ।
સ મિથિલામ્ આગત્ય દાનાનિ દત્વા પુણ્યાનિ કૃત્વા ગાથાં ભાષતે ।
સન્તો દાનં પ્રશંસન્તિ યદાપત્સુ પ્રદીયતે ।
ક્ષત્રિયે બ્રાહ્મણે વૈશ્યે શૂદ્રે ચણ્ડાલપુક્કસે ॥
દાનં દત્વા ચ દુર્ભિક્ષે તર્પયિત્વા ચ સજ્જનાન્* ।
અપાયાન્ વર્જયિત્વેહ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥
આનુશંસમ્ ઇમં જ્ઞાત્વા દાનં દેયં મનીષિભિઃ ।
દાનાત્ સંપદ્યતે મોક્ષશ્ ચૈશ્વર્યં ચ શુરાલયઃ ॥ ઇતિ ।
સ્યાત્ કલુ તે મહારાજાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન નિમિર્ નામ રાજાભૂચ્ ચક્રવર્તી યો દેવાંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્ ગતઃ શક્રેણ દેવેન્દ્રેણાર્ધાસનેનોપનિમન્ત્રિતો દિવ્યૈશ્ ચ પંચભિઃ કામગુણૈઃ સમન્વિતઃ ( મ્સ્વ્ ઇ 114 ) સમન્વઙ્ગીભૂતઃ ક્રીડિતવાન્* । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અહમ્ એવ સ તેન કાલેન તેન સમયેન । મયૈવ તાનિ મિથિલામ્ આગત્ય ચતુર્ષુ નગરદ્વારેષુ યજ્ઞવાટાનિ માપયિત્વા દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ કૃતાનિ । સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજ તેન દાનેન વા દાનસંવિભાગેન વાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અધિગતેતિ । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ તુ તદ્ દાનમ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધિર્ હેતુમાત્રકં પ્રત્યયમાત્રકં સંભારમાત્રકમ્* ।

તતો ઽર્વાગ્ આનન્દો નામ રાજાભૂત્ પ્રાભાવ્યઃ । વિસ્તરેણ યાવત્ તસ્યૈકો દ્વૌ યાવત્ પંચ પુત્રા જાતાઃ । યો ઽસૌ તસ્ય પશ્ચિમકઃ પુત્રસ્ તસ્યાદર્શપ્રખ્યં મુખમ્* । તસ્યાદર્શમુખ ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા । સ ઉન્નીતો વર્ધિતો મહાન્ સંવૃત્તઃ । આદર્શમુખઃ કુમારઃ સુરતઃ સુદાન્તઃ । તદ્ અન્યે તે ચણ્ડા રભસાઃ કર્કશાઃ । સર્વે તે પિતુર્ અર્થકરણે નિષણ્ણા ન કિંચિત્ પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્યન્તિ । આદર્શમુખઃ કુમારો ગમ્ભીરગમ્ભીરાન્ પ્રશ્નાન્ સ્વપ્રજ્ઞયા નિતીરયતિ । આનન્દો રાજા ગ્લાનઃ સંવૃત્તઃ । સ સંલક્ષયતિ । કં રાજત્વે પ્રતિષ્ઠાપયામિ । સચેદ્ અહં પૂર્વકાણાં ચતુર્ણાં ભ્રાતૄણામ્ અન્યતમાન્યતમં રાજત્વે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામિ એતે ચણ્ડા રભસાઃ કકર્શા જનપદાન્ અનયેન વ્યસનમ્ આપાદયિષ્યન્તિ । સચેદ્ આદર્શમુખં કુમારં રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામિ જ્ઞાતીનાં ગર્હ્યો ભવિષ્યામિ । કથમ્ ઇદાનીમ્ અયં રાજા જ્યેષ્ઠપુત્રાન્ અપાસ્ય કનીયાંસં રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપયતીતિ । અપિ તૂપાયસંવિધાનં કર્તવ્યમ્* । સો ઽમાત્યાન્ આમન્ત્રયતે । હંત ગ્રામણ્યો મમાત્યયાદ્ યુષ્માભિર્ એકૈકઃ કુમારઃ પરીક્ષિતવ્યઃ । યસ્ય મણિપાદુકાયુગં પ્રાવૃતં ( fઓલ્. 172ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1012 ) તુલ્યં ભવતિ । ( મ્સ્વ્ ઇ 115 ) સિંહાસનં નિષણ્ણસ્ય નિષ્કમ્પં તિષ્ઠતે । મુકુટં ચ મૂર્ધ્નિ ઉપનિબદ્ધં નિશ્ચલં ભવતિ । અન્તઃપુરશ્ ચાભ્યુત્થાનં કુરુતે । ષટ્ પ્રજ્ઞાપ્રતિવેદનીયાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ અન્તર્ નિધિર્ બહિ ર્ નિધિ ર્ અન્તર્બહિર્ નિધિઃ વૃક્ષાગ્રે નિધિઃ પર્વતાગ્રે નિધિ ર્ ઉદકાન્તે નિધિઃ । યસ્ય સર્વાણ્ય્ એતાનિ સમાભવન્તિ સ યુષ્માભિર્ મમાત્યયાદ્ રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્ય ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સર્વક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયા ઇતિ યાવત્ કાલગતઃ । તૈર્ અમાત્યૈર્ જ્યેષ્ઠસ્ય કુમારસ્ય મણિપાદુકાયુગં સમર્પિતમ્* । સમત્વં ન કારયતિ । નિષણ્ણસ્ય સિંહાસનં પ્રકમ્પિતમ્* । મુકુટમ્ આબદ્ધં ચલતિ । અન્તઃપુરેણાપ્ય્ અસ્યાભ્યુત્થાનં ન કૃતમ્* । ષટ્ પ્રજ્ઞાપ્રતિસંવેદનીયાન્ય્ આરોચિતાનિ । ન જાનાતિ ન વિજાનાતિ । એવં ત્રયાણાં ભ્રાતૄણામ્* । આદર્શમુખસ્ય કુમારસ્ય મણિપાદુકાયુગં
સમર્પિતમ્* । સમં સ્થિતમ્* । નિષણ્ણસ્ય ચ સિંહાસનં નિષ્કમ્પં વ્યવસ્થિતમ્* । મુકુટમ્ આબદ્ધં મૂર્ધ્નિ પૂરયિત્વા સ્થિતમ્* । અન્તઃપુરેણ ચાસ્યાભ્યુત્થાનં કૃતમ્* । અમાત્યાઃ કથયન્તિ । અસ્યાપિ ષટ્ પ્રજ્ઞાપ્રતિવેદનીયાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ અન્તર્ નિધિર્ બહિર્ નિધિર્ અન્તર્બહિર્ નિધિર્ વૃક્ષાગ્રે નિધિઃ પર્વતાગ્રે નિધિર્ ઉદકાન્તે નિધિઃ । આદર્શમુખઃ સંલક્ષયતિ । અન્તર્ નિધિર્ ઇતિ કિમ્* । અન્તર્ નિધિર્ દેહલ્યા અભ્યન્તરનિધિઃ । બહિર્ નિધિર્ ઇતિ કિમ્* । બહિર્ નિધિર્ દેહલ્યા બહિર્ નિધિઃ । અન્તર્બહિર્ નિધિર્ ઇતિ કિમ્* । અન્તર્બહિર્ નિધિર્ દેહલ્યા મધ્યે નિધિઃ । વૃક્ષાગ્રે નિધિર્ ઇતિ કિમ્* । વૃક્ષસ્યાગ્રે નિધિઃ । તસ્ય રાજ્ઞઃ સંસ્થાનવૃક્ષસ્ તસ્ય મધ્યાહ્ને યત્ર છાયા સ્ફુરિત્વા તિષ્ઠતિ તત્ર નિધિઃ । પર્વતાગ્રે નિધિઃ । તસ્ય રાજ્ઞઃ ક્રીડાપુષ્કરિણી તત્ર સ્નાનશિલા તસ્યાધસ્તાન્ નિધિઃ । ઉદકસ્યાન્તે ( મ્સ્વ્ ઇ 116 ) નિધિર્ ઇતિ । યત્ર ગૃહસ્યોદકં નિર્ગચ્છતિ ગ્રામાન્તે નિધિઃ । તૈર્ અમાત્યૈઃ સર્વાણિ પ્રત્યવેક્ષ્યાહૃતાનિ । સ તૈ રાજ્યે ઽભિષિક્તઃ । રાજા સંવૃત્તઃ । આદર્શમુખો નામ રાજા પ્રાભાવ્યઃ ।
અન્યતમસ્મિન્ કર્વટકે દણ્ડી નામ બ્રાહ્મણઃ પ્રતિવસતિ । તેન ગૃહપતિસકાશાદ્ બલીવર્દાન્ યાચિત્વા દિવા વાહયિત્વા તાન્ બલીવર્દાન્ આદાય તસ્ય ગૃહપતેર્ નિવેશનં ગતઃ । યાવત્ સ ગૃહપતિર્ ભુંક્તે । દણ્ડિના તે બલીવર્દાઃ પ્રવેશિતાઃ । અન્યેન દ્વારેણ પ્રક્રાન્તાઃ । સ ગૃહપતિર્ ભુક્ત્વા વ્યુત્થિતઃ । યાવદ્ બલીવર્દાન્ ન પશ્યતિ । તેન દણ્ડી ગૃહીતઃ । કુત્ર બલીવર્દાઃ । સ કથયતિ । ગૃહં પ્રવેશિતાઃ । ત્વયા મમ બલીવર્દા હારિતાઃ । અનુપ્રયચ્છ મે બલીવર્દાન્* । સ કથયતિ નાહં હારયિષ્યે । સ કથયતિ । અયમ્ આદર્શમુખો રાજા પ્રાજ્ઞસ્ તસ્ય સકાશં ગચ્છાવઃ । સ એતમ્ અર્થં નિતીરયિત્વા અસ્માકં યુક્તમ્ અયુક્તં વક્ષ્યતિ । તૌ સંપ્રસ્થિતૌ ।
અન્યતમસ્ય પુરુષસ્ય નિષ્પલાયતે બડવા । તેન દણ્ડી ઉચ્યતે ધારય મે એતાં બડવામ્* । કથં ધારયામિ । યથા શક્નોષિ । તેન પાષાણં ગૃહીત્વા શિરસિ પ્રહારો દત્તઃ । સા કાલગતા । સ પુરુષઃ કથયતિ । ત્વયા મે બડવા પ્રઘાતિતા । પ્રયચ્છ માં બડવામ્* । ( fઓલ્. 172વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1013 ) કસ્યાર્થં બડવાં દદામિ । સ કથયતિ । આગચ્છાદર્શમુખસ્ય રાજ્ઞઃ સકાશં ગચ્છાવઃ । સો ઽસ્માકં વ્યવહારં ગોપયિષ્યતિ । તે તત્ર સંપ્રસ્થિતાઃ ।
સ દણ્ડી નિષ્પલાયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તેન પ્રાકારસ્યોપરિષ્ટાદ્ આત્મા મુક્તઃ । તસ્યાધસ્તાત્ કુવિન્દો વસ્ત્રં સૂયમાનસ્ તસ્યોપરિ ( મ્સ્વ્ ઇ 117 ) પતિતઃ । કુવિન્દઃ પ્રઘાતિતઃ । દણ્ડી કુવિન્દપત્ન્યા ગૃહીતઃ । ત્વયા મમ સ્વામી પ્રઘાતિતઃ । અનુપ્રયચ્છ મે સ્વામિનમ્* । કુતો ઽહં તવ સ્વામિનં દદામિ । આગચ્છાદર્શમુખસ્ય રાજ્ઞઃ સકાશં ગચ્છામઃ । સો ઽસ્માકં સંશયં છેત્સ્યતે । તે સંપ્રસ્થિતાઃ ।
અન્તર્માર્ગે નદી ગમ્ભીરા । તત્ર તક્ષાણો મુખેન વાસીમ્ આદાય પારાત્ પારમ્ આગચ્છતિ । સ દણ્ડિના ઉચ્યતે । કિયત્ પ્રભૂતં પાનીયમ્* । સ વાસીં મુક્ત્વા કથયતિ । ગમ્ભીરમ્ ઉદકમ્* । વાસી ઉદકે નિપતિતા । તેન સ દણ્ડી ગૃહીતઃ । ત્વયા મમ વાસી ઉદકે પરિહારિતા । નાહં હારયિષ્યે । આગચ્છાદર્શમુખસ્ય સકાશં ગચ્છામઃ । સો ઽસ્માકં સંશયં છેત્સ્યતિ ।
તે શ્રાન્તકાયાઃ કલ્લપાલ્યાપણં {દુત્ત્ કલપાલ્યાપણં ; ચ્f. કલ્યપાલ્યા પ્. 120.4} દણ્ડિનમ્ આદાય પ્રવિષ્ટાઃ । તસ્યાઃ કલ્લપાલ્યાઃ {દુત્ત્ કલપાલ્યાઃ } પુત્રો જાતઃ । સ તયા દારકો વસ્ત્રેણ પ્રચ્છાદ્ય શાયાપિતકો ઽભૂત્* । દણ્ડી તત્ર નિષણ્ણઃ । સ કથયતિ । દારકો દારક ઇતિ । યાવત્ પશ્યતિ પ્રઘાતિતઃ । સ તયા દણ્ડી ગૃહીતઃ । ત્વયા મમ પુત્રઃ પ્રઘાતિતઃ । અનુપ્રયચ્છ મે પુત્રમ્* । સ કથયતિ । કુતો ઽહં તવ પુત્રં દાસ્યે । નાહં પ્રઘાતયિષ્યે । સા કથયતિ । આગચ્છાદર્શમુખસ્ય રાજ્ઞઃ સકાશં ગચ્છામઃ । તે સંપ્રસ્થિતાઃ ।
યાવદ્ અન્યતસ્મિન્ પ્રદેશે શાખોટકવૃક્ષે વાયસસ્ તિષ્ઠતિ । તેન દણ્ડી દૃષ્ટ ઉક્તશ્ ચ । ક્વ યાસ્યસિ । નાહં યાસ્યે । એતે માં નયન્તિ । કુત્ર । આદર્શમુખસ્ય સકાશમ્* । મદીયમ્ અપિ સન્દેશં નય । વક્તવ્યસ્ તે આદર્શમુખો રાજા । અમુષ્મિન્ પ્રદેશે શાખોટકવૃક્ષઃ । ( મ્સ્વ્ ઇ 118 ) તત્ર વાયસસ્ તિષ્ઠતિ । સ કથયતિ । સન્ત્ય્ અન્યે વૃક્ષા હરિતસ્નિગ્ધપલાશાઃ । તત્રાહં ધૃતિં ન લભે । અત્ર સ્થિતસ્ય મે સ્વાસ્થ્યમ્* । કો યોગઃ । તે સંપ્રસ્થિતાઃ ।
અદ્રાક્ષીન્ મૃગો દણ્ડિનમ્* । સ કથયતિ । દણ્ડિન્ ક્વ ગચ્છસિ । નાહં ગચ્છામિ । એતે માં નયન્તિ આદર્શમુખસકાશમ્* । મદીયમ્ અપિ સન્દેશં નય । સન્ત્ય્ અન્યેષુ સ્થાનેષુ હરિતશાદ્વલાનિ તૃણાનિ । તે મમ ન રોચન્તે । કિં કારણમ્* । તે સંપ્રસ્થિતાઃ ।

યાવત્ તિત્તિરેણ દૃષ્ટ ઉક્તશ્ ચ । ક્વ યાસ્યસિ । પૂર્વવત્* । મદીયમ્ અપિ સન્દેશં નય । અહમ્ એકસ્મિન્ પ્રદેશે તિત્તિરેતિ વાશિતં કરોમિ । અપરસ્મિન્ ઉતિત્તિરેતિ । કિમ્ અત્ર કારણમ્* ।
અપરસ્મિન્ પ્રદેશે સર્પેણ દૃષ્ટઃ । પૂર્વવન્ મમાપિ સન્દેશં નય । અહમ્ આશયાત્ સુખેન નિર્ગચ્છામિ દુઃખેન પ્રવિશામિ । કિમ્ અત્ર કારણમ્* ।
અન્યસ્મિન્ પ્રદેશે અહિનકુલૌ પરસ્પરવિરુદ્ધૌ કલિં કુર્વતઃ । પૂર્વવદ્ યાવદ્ અસ્માકમ્ અપિ સન્દેશં નય । આવાં દિવાન્યોન્યં કલિં કુર્વાણૌ ધૃતિં ન લભાવઃ । કિમ્ અત્ર કારણમ્* ।
અન્યતમા વધૂકુમારી પૂર્વવદ્ યાવત્ સા કથયતિ । મમાપિ સન્દેશં નય । ( fઓલ્. 173ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1014 ) યદાહં પૈતૃકે ગૃહે તિષ્ઠામિ તદાહં શ્વશુરગૃહસ્યાર્થે ઉત્કણ્ઠામિ । યદા શ્વશુરગૃહે તિષ્ઠામિ તદા પૈતૃગૃહે ઉત્કણ્ઠામિ । કિમ્ અત્ર કારણમ્* । તે સંપ્રસ્થિતાઃ ।
જયેન યેનાદર્શમુખો રાજા તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય દણ્ડી રાજાનં જયેનાયુષા ચ વર્ધયિત્વા એકાન્તે નિષણ્ણઃ । તે ઽપ્ય્ અમી પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણાઃ । રાજા દણ્ડિનં પૃચ્છતિ । કિમ્ આગતો ઽસિ । દેવાનીતો ઽસ્મીતિ । કેન કારણેન । દણ્ડિના ગૃહપતિના સહ વિવાદસ્ તત્ સર્વમ્ આરોચિતમ્* ।
રાજા ગૃહપતિં પૃચ્છતિ । દૃષ્ટસ્ ત્વયા બલીવદઃ । દૃષ્ટઃ । દણ્ડિન્ ત્વયા બલીવર્દા પ્રવેશિતાઃ । દેવ પ્રવેશિતાઃ । રાજા કથયતિ । અસ્ય દણ્ડિનો જિહ્વાં છિન્દત યેન નારોચિતમ્* । અસ્યાપિ નેત્રોદ્ધરણં કુરુત યેન બલીવર્દા નોપનિબદ્ધાઃ । ગૃહપતિઃ કથયતિ । એકદા મે બલીવર્દા હૃતા અપરં નેત્રોદ્ધરણં ક્રિયતે । દણ્ડિના જિતં ભવતુ ।
સ પુરુષઃ કથયતિ । દેવ અનેન દણ્ડિના મમ બડવા પ્રઘાતિતા । યથાકથં તેન વિસ્તરેણારોચિતમ્* । રાજા કથયતિ । અસ્ય પુરુષસ્ય જિહ્વાં છિન્દત યેનોક્તં યથા શક્નોષિ તથા વારયેતિ । અસ્યાપિ દણ્ડિનો હસ્તૌ અર્ધાપયત યેનાન્યેન શક્યં તાં ધારયિતું નાન્યત્ર શિલાપ્રહારયા । સ પુરુષઃ કથયતિ । એકદા મે બડવા પ્રઘાતિતા દ્વિતીયં યે જિહ્વાચ્છેદઃ । દણ્ડિના જિતં ભવતુ ।
કુવિન્દપત્ન્યા વિસ્તરેણારોચિતમ્* । રાજા કથયતિ । ગચ્છ એષ એવ તે ભર્તા ભવતુ । સા કથયતિ । એકદા અનેન મમ ભર્તા પ્રઘાતિતો ઽપર એષ મે સ્વામી ભવિષ્યતિ । દણ્ડિના જિતં ભવતુ ।
વર્ધકિના વિસ્તરેણારોચિતમ્* । રાજા કથયતિ । અસ્ય તક્ષાણસ્ય જિહ્વાં છિન્દત યો વાસીં મુક્ત્વોદકમધ્યે વાચં નિશ્ચારયતિ । ( મ્સ્વ્ ઇ 120 ) અસ્યાપિ દણ્ડિનો નેત્રોદ્ધરણં કુરુત પશ્યન્ન્ અપિ ગમ્ભીરમ્ ઉદકં તક્ષાણં પૃચ્છતિ । તક્ષાણઃ કથયતિ । એકદા મે વાસ્ય્ અપહૃતા દ્વિતીયો મે જિહ્વાચ્છેદઃ । દણ્ડિના જિતં ભવતુ ।
કલ્યપાલ્યા વિસ્તરેણારોચિતમ્* । રાજા કથયતિ । અસ્યાઃ કલ્યપાલ્યા હસ્તાવ્ અર્ધાપયત યદ્ અન્યા દારકઃ સર્વેણ સર્વં પ્રચ્છાદ્ય શાયિતઃ । દણ્ડિનો ઽપિ નેત્રોદ્ધરણં કુરુત યો ઽપ્રત્યવેક્ષ્ય પરકીયે આસને નિષેત્સ્યતિ । સા કથયતિ । એકદા મે પુત્રઃ પ્રઘાતિતો દ્વિતીયો મે હસ્તચ્છેદઃ । દણ્ડિના જિતં ભવતુ ।
દણ્ડિના કાક સન્દેશમ્ આરોચિતમ્* । રાજા કથયતિ । દણ્ડિન્ સ કાકો વક્તવ્યઃ । ત્વમ્ આસીર્ ગ્રામરાટ્* । અત્ર પ્રદેશે શાખોટક આસીત્* । અસ્મિંશ્ ચ શાખોટકવૃક્ષે નિધાનસ્ તિષ્ઠતિ । તં કસ્યચિદ્ દત્વા ગચ્છા । સ્વસ્થો ભવિષ્યસિ ।
મૃગસન્દેશમ્ આરોચિતમ્* । સ કથયતિ । મૃગસ્ ત્વયા વક્તવ્યઃ । અત્ર વૃક્ષસ્યોપરિષ્ટાન્ મધુબિન્દ્યા નિપતંત્યા તૃણશાદ્વલાનિ મધુરીકૃતાનિ તાનિ ત્વયા ભક્ષિતાનિ । સ ચ મધુ પ્રક્રાન્તઃ । રસગૃધ્યાં ત્યજ । માનયેન વ્યસનમ્ આપત્સ્યસે ઇતિ ।
તિત્તિરિસન્દેશમ્ ( fઓલ્. 173વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1015 ) આરોચિતમ્* । રાજા કથયતિ । યત્ર સ તિત્તિરિ તિત્તિરિ વાશિતં કરોતિ સ પ્રદેશો નિષ્કાંચનઃ । યત્રોતિત્તિરેતિ તત્ર નિધાનસ્ તિષ્ઠતિ । સ તં નિધાનં કસ્યચિદ્ આરોચયિત્વાન્યત્ર ગચ્છ । માનયેન વ્યસનમ્ આપત્સ્યસિ ।
અહિનકુલસન્દેશમ્ આરોચિતમ્* । રાજા કથયતિ । તૌ વક્તવ્યૌ । યુવાં મનુષ્યભૂતૌ દ્વૌ ભ્રાતરૌ । તત્રૈકઃ કથયતિ સ્વાપતેયં ભાજયાવઃ । દ્વિતીયેન માત્સર્યાભિભૂતેન ન ભાજિતમ્* । તત્રૈકો ઽધ્યવસાનં કૃત્વા આશીવિષેષૂપપન્નઃ । દ્વિતીયો ઽપિ સ્વાપતેયમ્ અવષ્ટભ્યાધ્યવસાનં કૃત્વા નકુલઃ સંવૃત્તઃ । તેન યૂયમ્ એતત્ સ્વાપતેયં શ્રમણબ્રાહ્મણેભ્યો દત્વા તસ્માત્ સ્થાનાદ્ અપક્રમત । સ્વસ્થા ભવિષ્યથ ।
સર્પસ્ય સન્દેશમ્ આરોચિતમ્* । રાજા કથયતિ । વક્તવ્યસ્ તે સ સર્પઃ । ત્વં જિઘત્સાદૌર્બલ્યપરીત આશયાન્ નિર્ગચ્છસિ । મુખેન પ્રભૂતમ્ આહારં ભુક્ત્વા દુઃખેનાશયં પ્રવિશસિ । સ ત્વમ્ આહારે માત્રાં જાનીયાઃ । યથેષ્ટચારી સુખં વિહરિષ્યસિ ।
વધૂકુમાર્યાઃ સન્દેશમ્ આરોચિતમ્* । રાજા કથયતિ । વક્તવ્યા વધૂકુમારી ત્વયા । તવ પૈતૃકે ગૃહે સપ્રેમકસ્ તિષ્ઠતિ । સા ત્વં યદા શ્વશુરગૃહે તિષ્ઠસિ તદા સપ્રેમકસ્યાર્થે ઉત્કણ્ઠયસિ । યદા પૈતૃકગૃહે તિષ્ઠસિ તદા સ્વામિનો ઽર્થે ઉત્કણ્ઠયસિ । સા ત્વમ્ એકં સ્થાનં પરિત્યજ્ય એકં સુગૃહીતં કુરુ । માનયેન વ્યસનમ્ આપત્સ્યસે ।
વધૂકુમારી આશીવિષશ્ ચ યથાનુશિષ્ટઃ પ્રતિપન્નઃ । અહિનકુલૌ દણ્ડિનઃ સ્વાપતેયમ્ અનુપ્રદત્તઃ । કાકેનાપિ અવશિષ્ટા યથાનુશિષ્ટાઃ પ્રતિપન્નાઃ ।
અમાત્યાઃ કથયન્તિ । અહો દેવસ્ય ઈદૃશો ઽપિ પ્રતિભાનઃ । રાજા આત્તમનસા ચતુર્ષુ નગરદ્વારેષુ દાનશાલા માપિતા । દાનાધિષ્ઠાયિકાઃ પુરુષાઃ સ્થાપિતાઃ ।
તેન ખલુ સમયેન દુર્ભિક્ષમ્ અત્ર દ્વાદશવાર્ષિકમ્* । તેન દ્વાદશવાર્ષિકે દુર્ભિક્ષે વર્તમાને અનેકેષાં પ્રાણિશતસહસ્રાણાં પિણ્ડકેન યોગોદ્વહનં કૃતમ્* । સ આત્મનો યજ્ઞસમ્પદં દૃષ્ટ્વા ગાથાં ભાષતે ।
ધનં હિ લબ્ધ્વા ધર્મેણ ન કુર્યાત્ સંચયં બુધઃ ।
દદ્યાત્ સંપન્નશીલેષુ દક્ષિણીયે ષુ દક્ષિણામ્* ॥
શ્રમણાન્ બ્રાહ્મણાન્ સાધૂન્ તર્પયિત્વા વનીપકાન્* ।
કાયસ્ય ભેદાત્ સ તદા પ્રાજ્ઞો દેવેષૂપપદ્યતે ॥
એવં જ્ઞાત્વા તુ મેધાવી શ્રાદ્ધો મુક્તેન ચેતસા ।
દાનશૂરાન્ પ્રશંસન્તિ દક્ષિણીયેષ્વ્ અમત્સરાઃ ॥
સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેનાદર્શમુખો નામ રાજા પ્રાભાવ્યઃ । યેન તદ્દ્વાદશવાર્ષિકે દુર્ભિક્ષે વર્તમાને અનેકેષાં પ્રાણિશતસહસ્રાણાં પિણ્ડકેન યોગોદ્વહનં કૃતમ્* । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ ત્વ્ અહમ્ એવ તેન કાલેન તેન સમયેનાદર્શમુખો નામ રાજાભૂવં પ્રાભાવ્યઃ । મયૈવ દ્વાદશવાર્ષિકે દુર્ભિક્ષે વર્તમાને અનેકેષાં પ્રાણિશતસહસ્રાણાં પિણ્ડકેન યોગોદ્વહનં કૃતમ્* । સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજ તેન મયા દાનેન વા દાનસંવિભાગેન વાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધેતિ । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ તુ મે તદ્ દાનં હેતુમાત્રકં પ્રત્યયમાત્રકં ( fઓલ્. 174ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1016 ) સંભારમાત્રકમ્* ।

પુનર્ અપિ મહારાજ યન્ મયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયિતા દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ કૃતાનિ તચ્ છ્રૂયતામ્* । ભૂતપૂર્વં મહારાજ સુધનો નામ રાજાભુચ્ ચક્રવર્તી । તેન ચતુરશીતિષુ નગરસહસ્રેષુ યજ્ઞવાટાનિ માપયિત્વા બહૂનિ વર્ષાણિ બહૂનિ વર્ષશતાનિ બહૂનિ ( મ્સ્વ્ ઇ 123 ) વર્ષસહસ્રાણિ બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ કૃતાનિ । સ આત્મનો યજ્ઞસમ્પદં દૃષ્ટ્વા ગાથાં ભાષતે ।
સમૃદ્ધિમ્ આત્મનો દૃષ્ટ્વા દેવેષુ મનુજેષુ ચ ।
ન પ્રયચ્છેદ્ ધિ કો દાનં સંપત્તિર્ યેન લભ્યતે ॥
પ્રત્યૂહ્ય યો ઽયં શતાનિ પુંસાં માત્સર્યમ્ આક્રમ્ય સપત્નભૂતમ્* ।
દદાતિ દાનં પરલોકભીરુઃ શૂરેષ્વ્ અસૌ શૂરતરો મતો મે ॥

ન તં હિ શૂરં મુનયો વદન્તિ યઃ શસ્ત્રપાણિર્ વિચરત્ય્ અનીકે ।
દાનં પ્રયચ્છન્તિ વિશારદા યે શૂરાંસ્ તુ તાન્ સર્વવિદો વદન્તિ ॥
સ્યાત્ ખલુ તે મહારાજાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજાભૂચ્ ચક્રવર્તી યેન તચ્ ચતુરશીતિષુ નગરસહસ્રેષુ યજ્ઞવાટં માપયિત્વા બહૂનિ વર્ષાણિ બહૂનિ વર્ષશતાનિ બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ કૃતાનિ । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ તુ તદ્ દાનં સંબોધેર્ હેતુમાત્રકં પ્રત્યયમાત્રકં સંભારમાત્રકમ્* ।
પુનર્ અપિ મહારાજ યન્ મયાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયિતા દાનાનિ દત્તાનિ પુણ્યાનિ કૃતાનિ વીર્યપારમિતા ચ પરિપૂરિતા ન ચાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અધિગતેતિ તચ્ છ્રૂયતામ્* । ભૂતપૂર્વં મહારાજ પંચાલવિષયે દ્વૌ રાજાનૌ બભૂવતુઃ । ઉત્તરપંચાલો દક્ષિણપંચાલશ્ ચ ।
તત્રોત્તરપંચાલો ધનો નામ્ના હસ્તિનાપુરે નગરે રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ( મ્સ્વ્ ઇ 124 ) ચ । પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્* । ધાર્મિકો ધર્મરાજા ધર્મેણ રાજ્યં કારયતિ । તસ્મિંશ્ ચ નગરે મહાન્ હ્રદ ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકસંચ્છન્નો હંસકારણ્ડવચક્રવાકોપશોભિતો રમણીયઃ । તત્ર હ્રદે જન્મચિત્રો નામ નાગપોતઃ પ્રતિવસતિ । સ કાલેન કાલં સમ્યગ્વારિધારામ્ અનુપ્રયચ્છતીતિ અતીવ શસ્યસંપત્તિર્ ભવતિ । શસ્યવતી વસુમતી સુભિક્ષાન્નપાનો દેશઃ । દાનમાનસત્કારવાંશ્ ચ લોકઃ શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકોપભોજ્યઃ ।
દક્ષિણપંચાલસ્ તુ રાજા અધર્મભૂયિષ્ઠશ્ ચણ્ડો રભસઃ કર્કશઃ અધર્મેણ રાજ્યં કારયતિ । નિત્યં દણ્ડનતાડનઘાતનધારણબન્ધનહડિનિગડોપરોધૈઃ રાષ્ટ્રનિવાસિનં ત્રાસયતિ । અધર્મભૂયિષ્ઠતયા ચાસ્ય દેવો ન કાલેન કાલં સમ્યગ્વારિધારામ્ અનુપ્રયચ્છતિ । તતો ઽસૌ જનકાયઃ સંત્રસ્તઃ સંવેગમ્ આપન્નઃ સ્વજીવિતાપેક્ષયા રાષ્ટ્રપરિત્યાગં કૃત્વોત્તરપંચાલસ્ય રાજ્ઞો વિષયં ગત્વા પ્રતિવસતિ । યાવદ્ ( fઓલ્. 174વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1017 ) અપરેણ સમયેન દક્ષિણપંચાલો રાજા મૃગયાવ્યપદેશેન જનપદાન્ વ્યવલોકનાય નિર્ગતો યાવત્ પશ્યતિ ગ્રામનગરાણિ શૂન્યાનિ ઉદ્યાનદેવકુલાનિ ભિન્નપ્રભગ્નાનિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ અમાત્યાન્ આમન્ત્રયતે । કસ્માદ્ ભવન્ત ઇમાનિ ગ્રામનગરાણિ શૂન્યાનિ ઉદ્યાનદેવકુલાનિ ચ ભિન્નપ્રભગ્નાનિ । સ જનકાયઃ ક્વ ગત ઇતિ । અમાત્યાઃ કથયન્તિ । દેવ ઉત્તરપંચાલસ્ય ( મ્સ્વ્ ઇ 125 ) રાજ્ઞો ધનસ્ય વિષયં ગતાઃ । કિમર્થમ્* । દેવાભયં પ્રયચ્છ કથયામઃ । દત્તં ભવતુ । તતસ્ તે કથયન્તિ । દેવ ઉત્તરપંચાલો રાજા ધર્મેણ રાજ્યં કારયતિ । તસ્ય જનપદા ઋદ્ધાશ્ ચ સ્ફીતાશ્ ચ ક્ષેમાશ્ ચ સુભિક્ષાશ્ ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યાશ્ ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરાસ્ તસ્કરરોગાપગતાઃ । શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નો દાનમાનસત્કારવાંશ્ ચ લોકઃ । શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકોપભોજ્યઃ । દેવસ્ તુ ચણ્ડો રભસઃ કર્કશો નિત્યં દણ્ડનતાડનઘાતનધારણબન્ધનહડિનિગડોપરોધૈઃ રાષ્ટ્રં ત્રાસયતિ યતો ઽસૌ જનકાયઃ સંત્રસ્તઃ સંવેગમ્ આપન્નઃ ઉત્તરપંચાલસ્ય રાજ્ઞો વિષયં ગતઃ । દક્ષિણપંચાલો રાજ કથયતિ । ભવન્તઃ કો ઽસાવ્ ઉપાયઃ સ્યાદ્ યેનાસૌ જનકાયઃ પુનર્ આગત્યૈષુ ગ્રામનગરેષુ પ્રતિવસેત્* । અમાત્યાઃ કથયન્તિ । યદિ દેવઃ ઉત્તરપંચાલરાજવદ્ ધર્મેણ રાજ્યં કારયતિ મૈત્રચિત્તો હિતચિત્તો ઽનુકંપાચિત્તઃ સ્વરાષ્ટ્રં પાલયતિ નચિરાદ્ અસૌ જનકાયઃ પુનર્ આગત્યૈષુ ગ્રામનગરેષુ પ્રતિવસેત્* । દક્ષિણપંચાલો રાજા કથયતિ । ભવન્તો યદ્ય્ એવમ્ અહમ્ અપ્ય્ ઉત્તરપંચાલવદ્ ધર્મેણ રાજ્યં કારયામિ મૈત્રચિત્તો હિતચિત્તો ઽનુકમ્પાચિત્તઃ રાષ્ટ્રં
પરિપાલયામિ । યૂયં તથા કુરુત યથાસૌ જનકાયઃ પુનર્ આગત્યૈષુ ગ્રામનગરેષુ પ્રતિવસતીતિ । દેવાપરો ઽપિ તત્રાનુશંસો ઽસ્તિ । તસ્મિન્ નગરે મહાન્ હ્રદઃ ઉત્પલકુમુદપુણ્ડરીકસંચ્છન્નો હંસકારણ્ડવચક્રવાકોપશોભિતઃ । તત્ર જન્મચિત્રો નાગપોતઃ પ્રતિવસતિ । સ કલેન કાલં સમ્યગ્વારિધારામ્ અનુપ્રયચ્છતિ । અતીવ શસ્યસંપત્તિર્ ભવતિ । તેન તત્ર શસ્યવતી વસુમતી સુભિક્ષાન્નપાનશ્ ચ દેશઃ । કો ઽસાવ્ ઉપાયઃ સ્યાદ્ યેનાસૌ ( મ્સ્વ્ ઇ 126 ) નાગપોત ઇહાનીયેત । દેવ વિદ્યામન્ત્રધારિણસ્ તમ્ આનયન્તિ । તે સમન્વિષ્યન્તામ્* । તતો રાજ્ઞા સુવર્ણપિટકં ધ્વજાગ્રે બદ્ધ્વા સર્વવિજિતે ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્* । ય ઉત્તરપંચાલવિષયાજ્ જન્મચિત્રં નાગપોતમ્ આનયેત્ તસ્યેમં સુવર્ણપિટકં દાસ્યામિ મહતા ચ સત્કારેણ સત્કરિષ્યામીતિ । યાવદ્ અન્યતમ આહિતુણ્ડિકઃ અમાત્યાનાં સકાશં ગત્વા કથયતિ । મમૈતત્ સુવર્ણપિટકમ્ અનુપ્રયચ્છત અહં જન્મચિત્રં નાગપોતમ્ અપહૃત્યાનયામીતિ । ( fઓલ્. 175ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1018 ) અમાત્યાઃ કથયન્તિ । એષ ગૃહાણ । સ કથયતિ । યો યુષ્માકં શ્રદ્ધિતઃ પ્રત્યયિતશ્ ચ તસ્ય હસ્તે તિષ્ઠતુ । આનીતે જન્મચિત્રે નાગપોતે ગ્રહીષ્યામીતિ । એવં કુરુષ્વેતિ । તતો ઽસાવ્ આહિતુણ્ડિકઃ પ્રત્યયિતસ્ય પુરુષસ્ય હસ્તે સુવર્ણપિટકં સ્થાપયિત્વા હસ્તિનાપુરં નગરં ગતઃ । તતસ્ તેનાસૌ હ્રદઃ સમન્તતો વ્યવલોકિતઃ । નિમિત્તીકૃતં ચાસૌ જન્મચિત્રો નાગપોત એતસ્મિન્ દેશે પ્રતિષ્ઠતીતિ । તતો બલ્યુપહારનિમિત્તં તતઃ પુનઃ પ્રત્યાગતઃ । અમાત્યાનાં કથયતિ બલ્યુપહારં મે પ્રયચ્છત સપ્તમે દિવસે તં નાગપોતમ્ અપહૃત્યાનયામીતિ । સ ચાહિતુણ્ડિકસ્ તેન સંલક્ષિતો મમાસાવ્ અપહરણાયાગતઃ । સપ્તમે દિવસે મામ્ અપહરિષ્યતિ । માતાપિતૃવિયોગજં મહદ્ દુઃખં ભવિષ્યતિ । કિં કરોમિ કં શરણં પ્રપદ્યે ઇતિ । તસ્ય ચ હ્રદસ્ય નાતિદૂરે દ્વૌ લુબ્ધકૌ પ્રતિવસતઃ સારકઃ ફલકશ્ ચ । તૌ તં હ્રદમ્ આશ્રિત્ય જીવિકાં કલ્પયતઃ । યઃ સ્થલગતઃ પ્રાણિનો મૃગશશશરભસૂકરાદયસ્ તદ્ હ્રદમ્ ઉપસર્પન્તિ તાન્ પ્રઘાતયતિ યે ઽપિ જલગતા મત્સ્યકચ્છપમણ્ડૂકાદયઃ । તત્ર ચ સારકઃ કાલગતઃ । ( મ્સ્વ્ ઇ 127 ) ફલકો જીવતિ

। જન્મચિત્રો નાગપોતઃ સંલક્ષયતિ । નાન્યો ઽસ્તિ મમ શરણમૃતે ફલકાલ્ લુબ્ધકાત્* । તતો મનુષ્યવેશમ્ આસ્થાય ફલકસ્ય સકાશં ગતઃ । ગત્વા કથયતિ । ભોઃ પુરુષ કિં ત્વં જાનીષે કસ્યાનુભાવાદ્ ધનસ્ય રાજ્ઞો જનપદા ઋદ્ધાશ્ ચ સ્ફીતાશ્ ચ ક્ષેમાશ્ ચ સુભિક્ષાશ્ ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યાશ્ ચ પૂર્વવદ્ યાવચ્ છાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્ના ઇતિ । સ કથયતિ । જાને । સ રાજા ધાર્મિકો ધર્મેણ રાજ્યં કારયતિ મૈત્રચિત્તો હિતચિત્તો ઽનુકમ્પાચિત્તશ્ ચ રાષ્ટ્રં પાલયતીતિ । સ કથયતિ । કિમ્ એતદ્ એવાસ્તિ । અન્યદ્ અપીતિ । લુબ્ધકઃ કથયતિ । અસ્ત્ય્ અન્યો ઽપ્ય્ અનુશંસઃ । યઃ અસ્મિન્ હ્રદે જન્મચિત્રો નામ નાગપોતઃ પ્રતિવસતિ સ કાલેન કાલં સમ્યગ્વારિધારામ્ અનુપ્રયચ્છતિ । અતીવ શસ્યસંપત્તિર્ ભવતિ શસ્યવતી વસુમતી સુભિક્ષાન્નપાનશ્ ચ દેશઃ ઇતિ । જન્મચિત્રઃ કથયતિ । યદિ કશ્ચિત્ તં નાગપોતમ્ ઇતો વિષયાદ્ અપહરેત્ તસ્ય નાગપોતસ્ય કિં સ્યાન્ માતાપિતૃવિયોગજમ્ અસ્ય દુઃખં સ્યાદ્ રાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય ચ । યો ઽપહરતિ તસ્ય ત્વં કિં કુર્યાઃ । જીવિતાદ્ વ્યવરોપયેયમ્* । જાનીષે ત્વં કતરો ઽસૌ નાગપોત ઇતિ । ન જાને । અહમ્ અસૌ દક્ષિણપંચાલવિષયિકેનાપહ્રિયે । સ બલ્યુપહારવિધાનાર્થં ગતઃ સપ્તમે દિવસે આગમિષ્યતિ । આગત્યાસ્ય હ્રદસ્ય ચતસૃષુ દિક્ષુ ખદિરકીલકાન્ નિખન્ય નાનારંગૈઃ સૂત્રૈર્ વેષ્ટયિત્વા મન્ત્રાન્ આવર્તયિષ્યતિ । તત્ર ત્વયા પ્રચ્છન્નં સંનિકૃષ્ટે સ્થાને સ્થાતવ્યમ્* । યદા તેનાયમ્ એવંરૂપઃ ( મ્સ્વ્ ઇ 128 ) પ્રયોગઃ કૃતો ભવતિ તદા હ્રદમધ્યાત્ ક્વથમાનં પાનીયમ્ ઉત્થાસ્યતિ । અહં ચોત્થાસ્યામિ । ( fઓલ્. 175વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1019 ) તદા ત્વયાસાવ્ આહિતુણ્ડિકઃ શરેણ મર્મણિ તાડયિતવ્યઃ । આશુ ચોપસંક્રમ્ય વક્તવ્યો મન્ત્રાન્ ઉપસંહર । મા તે ઉત્કૃત્તમૂલં શિરઃ કૃત્વા પૃથિવ્યાં નિપાતયિષ્યામીતિ । યદ્ય્ અસૌ મન્ત્રાન્ અનુપસંહૃત્ય પ્રાણૈર્ વિયોક્ષ્યતે મૃતે ઽહં યાવજ્જીવમ્ એવ મન્ત્રપાશબદ્ધઃ સ્યામ્ ઇતિ । લુબ્ધકઃ પ્રાહ । યદિ તવૈકસ્યૈવં ગુણઃ સ્યાત્ તથાપ્ય્ અહમ્ એવં કુર્યાં પ્રાગ્
એવ સકલસ્ય રાષ્ટ્રસ્ય । ગચ્છામ્ય્ અહં તત્ર સ્થાન ઇતિ । તતસ્ તેન નાગપોતેન તસ્યૈકપાર્શ્વે ગુપ્તં સ્થાનમ્ ઉપદર્શિતમ્* । યાવદ્ અસૌ લુબ્ધકઃ સપ્તમે દિવસે પ્રતિગુપ્તે પ્રદેશે આત્માનં ગોપયિત્વાવસ્થિતઃ । સ ચાહિતુણ્ડિક આગત્ય બલ્યુપહારં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । તેન ચતસૃષુ દિક્ષુ ચત્વારઃ ખદિરકીલકાઃ નિખાતાઃ । નાનારંગૈઃ સૂત્રકૈર્ વેષ્ટયિત્વા મન્ત્રૈર્ આવર્તિતઃ । તતસ્ તત્ પાનીયમ્ ઉત્ક્વથિતુમ્ આરબ્ધમ્* । લુબ્ધકેન શરેણ મર્મણિ તાડિતો નિષ્કોશં ચાસિં કૃત્વાભિહિતઃ । ત્વમ્ અસ્મિન્ વિષયનિવાસિનં નાગપોતકં મન્ત્રેણાપહરસિ । મન્ત્રાન્ ઉપસંહર । મા તે ઉત્કૃત્તમૂલં શિરઃ કૃત્વા પૃથિવ્યાં નિપાતયિષ્યામીતિ । તત અહિતુણ્ડિકેન દુઃખવેદનાભિભૂતેન મન્ત્રા વ્યાવર્તિતાઃ । તેન ચ સમનન્તરં લુબ્ધકેન જીવિતાદ્ વ્યવરોપિતઃ । તતો નાગપોતો મન્ત્રપાશબન્ધનાદ્ વિનિર્મુક્તો હ્રદાદ્ અભ્યુદ્ગત્ય તં લુબ્ધકં પરિષ્વક્તવાન્ એવં ચાહ । ત્વં મે માતા ત્વં પિતા યન્ મમ ત્વમ્ આગમ્ય માતાપિતૃવિયોગજં દુઃખં નોત્પન્નમ્* । આગચ્છ ભુવનં ગચ્છાવઃ । તેનાસૌ સ્વભુવનં નીતો નાનાવિધેન ચાન્નપાનેન સંતર્પિતો રત્નાનિ ચોપદર્શિતાનિ । માતાપિત્રોશ્ ચ નિવેદિતમ્* । અમ્બ તાત એષ મે સુહૃચ્છરણ્યં ( મ્સ્વ્ ઇ 129 ) બાન્ધવો ઽસ્યાનુભાવાન્ મમ યુષ્માભિઃ સહ વિયોગો ન જાત ઇતિ । તાભ્યામ્ અપ્ય્ અસૌ વરેણ પ્રવારિતો વિવિધાનિ રત્નાનિ દત્તાનિ । સ તાન્ય્ આદાય તસ્માદ્ હ્રદાદ્ વ્યુત્થિતઃ ।
તસ્ય હ્રદસ્ય નાતિદૂરે પુષ્પફલસમ્પન્નં નાનાશકુનિભિર્ નિકૂજિતમ્ આશ્રમપદમ્* । તત્ર ઋષિઃ પ્રતિવસતિ મૈત્ર્યાત્મકઃ કારુણિકઃ સત્વવત્સલઃ । તતો ઽસૌ લુબ્ધકસ્ તસ્ય ઋષેસ્ ત્રિષ્કાલમ્ ઉપસંક્રમિતુમ્ આરબ્ધઃ । યચ્ ચાસ્ય જન્મચિત્રેણ નાગપોતેન સાર્ધં વૃત્તં તત્ સર્વં વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । તતો ઽસાવ્ ઋષિઃ કથયતિ । કિં રત્નૈઃ કિં વા તે સુવર્ણેન તસ્ય ભુવને અમોઘો નામ પાશસ્ તિષ્ઠતિ તં યાચસ્વેતિ । તતો લુબ્ધકો ઽમોઘપાશે જાતતૃષ્ણઃ ઋષિવચનમ્ ઉપશ્રુત્ય પુનર્ અપિ નાગભુવનં ગતો યાવત્ પશ્યતિ નાગભુવનદ્વારે તમ્ અમોઘં પાશમ્* । તસ્યૈતદ્ અભવત્* । એષ સ પાશો યો મયા પ્રાર્થનીય ઇતિ વિદિત્વા નાગભુવનં પ્રવિષ્ટઃ । તતો જન્મચિત્રેણ નાગપોતેનાન્યૈશ્ ચ નાગપોતૈઃ સસંભ્રમં પ્રતિસંમોદિતો રત્નૈશ્ ચ પ્રવારિતઃ કથયતિ । અલં મે રત્નૈઃ કિં ત્વ્ એતદ્ અમોઘં પાશં મમાનુપ્રયચ્છેતિ । જન્મચિત્રઃ કથયતિ । તવાનેન કિં પ્રયોજનમ્* । અસ્માકં ( fઓલ્. 176ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1020 ) તુ મહત્ પ્રયોજનમ્* । યદા ગરુડભયોપદ્રુતા ભવામસ્ તદાનેનાત્માનં રક્ષામઃ । લુબ્ધકઃ કથયતિ । યુષ્માકમ્ એષ ગરુડભયોપદ્રુતાનામ્ ઉપયોગં ગચ્છતિ મમ ત્વ્ અનેન સતતમ્ એવ પ્રયોજનમ્* । યદ્ય્ અસ્તિ કૃતમ્ ઉપકૃતં વા પ્રયચ્છેતિ । જન્મચિત્રસ્ય નાગપોતસ્યૈતદ્ અભવત્* । મમાનેન બહૂપકૃતં માતાપિતરાવ્ અવલોક્ય દદામીતિ । તેન માતાપિતરાવ્ ( મ્સ્વ્ ઇ 130 ) અવલોક્ય સ પાશો દત્તઃ । તતો ઽસૌ લુબ્ધકઃ પૃથિવીલબ્ધપ્રખ્યેન સુખસૌમનસ્યેનાપ્યાયિતમના અમોઘં પાશમ્ આદાય નાગભુવનાદ્ અભ્યુદ્ગમ્ય સ્વગૃહં ગતઃ ।

યાવદ્ અપરેણ સમયેન ધનો રાજા દેવ્યા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચાર્યતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતો ન પુત્રો ન દુહિતા । સ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । અનેકધનસમુદિતં મે ગૃહં ન મે પુત્રો ન દુહિતા । મમાત્યયાત્ સ્વકુલવંશચ્છેદે રાષ્ટ્રાપહારઃ । સર્વં ચ સ્વાપતેયમ્ અપુત્રકમ્ ઇતિ કૃત્વા રાજવિધેયં ભવિષ્યતીતિ । સ શ્રમણબ્રાહ્મણસુહૃત્સંબન્ધિબાન્ધવૈર્ ઉચ્યતે । દેવ કિમ્ અસિ ચિન્તાપર ઇતિ । સ એતત્ પ્રકરણં તેષાં વિસ્તરેણારોચયતિ । તે કથયન્તિ । દેવતારાધનં કુરુ પુત્રસ્ તે ભવિષ્યતીતિ । સો ઽપુત્રઃ પુત્રાભિનન્દી શિવવરુણકુબેરશક્રબ્રહ્માદીન્ અન્યાંશ્ ચ દેવતાવિશેષાન્ આયાચતે તદ્યથા આરામદેવતા વનદેવતાશ્ ચત્વરદેવતાઃ શૃઙ્ગાટકદેવતા બલિપ્રતિગ્રાહિકા દેવતાઃ સહજાઃ સહધર્મિકા નિત્યાનુબદ્ધા અપિ દેવતા આયાચતે । અસ્તિ ચૈષ લોકે પ્રવાદો યદાયાચનહેતોઃ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ । તચ્ ચ નૈવમ્* । યદ્ય્ એવમ્ અભવિષ્યદ્ એકૈકસ્ય પુત્રસહસ્રમ્ અભવિષ્યત્ તદ્યથા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ । અપિ તુ ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ । કતમેષાં ત્રયાણામ્* । માતાપિતરૌ રક્તૌ ભવતઃ । સંનિપતિતૌ । માતા ચ કલ્યા ભવતિ રિતુમતી । ગન્ધર્વશ્ ચ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । એષાં ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ । સ ચૈવમ્ આયાચનપરસ્ તિષ્ઠતિ । અન્યતમશ્ ચ ભદ્રકલ્પિકો ( મ્સ્વ્ ઇ 131 ) બોધિસત્વસ્ તસ્યા અગ્રમહિષ્યાઃ કુક્ષિમ્ અવક્રાન્તઃ । પંચાવેણિકા ધર્માઃ એકતઃ પણ્ડિતજાતીયે માતૃગ્રામે । કતમે પંચ । રક્તં પુરુષં જાનાતિ । કાલં જાનાતિ । ઋતું જાનાતિ । ગર્ભમ્ અવક્રાન્તં જાનાતિ । યસ્ય સકાશાદ્ ગર્ભો ઽવક્રામતિ તં જાનાતિ । દારકં જાનાતિ । દારિકાં જાનાતિ । સચેદ્ દારકો ભવતિ દક્ષિણં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । સચેદ્ દારિકા ભવતિ વામં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । સા આત્તમનાત્તમનાઃ સ્વામિનારોચયતિ । દિષ્ટ્યા આર્યપુત્ર વર્ધસે । આપન્નસત્વાસ્મિ સંવૃત્તા । યથા ચ મે દક્ષિણકુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ નિયતં દારકો ભવિષ્યતીતિ ( fઓલ્. 176વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1021 ) । સો ઽપ્ય્ આત્તમનાત્તમનાઃ પૂર્વં કાયમ્ અભ્યુન્નમય્ય
દક્ષિણબાહુમ્ અભિપ્રસાર્યોદાનમ્ ઉદાનયતિ ।
અપ્ય્ એવાહં ચિરકાલાભિલષિતં પુત્રમુખં પશ્યેયમ્* । સમ જાતો મે સ્યાન્ નાવજાતઃ । કૃત્યાનિ મે કુર્વીત । ભૃતઃ પ્રતિબિભૃયાત્* । દાયાદ્યં પ્રતિપદ્યેત । કુલવંશો મે ચિરસ્થિતિકઃ સ્યાત્* । અસ્માકં ચાપ્ય્ અતીતકાલગતાનામ્ અલ્પં વા પ્રભૂતં વા દાનાનિ દત્વા પુણ્યાનિ કૃત્વા અસ્માકં નામ્ના દક્ષિણામ્ આદેક્ષ્યતે । ઇદં તયોર્ યત્ર તત્રોપપન્નયોર્ ગચ્છતોર્ અનુગચ્છત્વ્ ઇતિ ।
આપન્નસત્વાં ચૈનાં વિદિત્વા ઉપરિ પ્રાસાદતલગતામ્ અયન્ત્રિતાં ધારયતિ શીતે શીતોપકરણૈર્ ઉષ્ણે ઉષ્ણોપકરણૈર્ વૈદ્યપ્રજ્ઞપ્તૈર્ ( મ્સ્વ્ ઇ 132 ) આહારૈર્ નાતિતિક્તૈર્ નાત્યમ્લૈર્ નાતિલવણૈર્ નાતિમધુરકૈર્ નાતિકટુકૈર્ નાતિકષાયૈસ્ તિક્તામ્લલવણમધુરકટુકકષાયવિવર્જિતૈર્ આહારૈર્ હારાર્ધહારવિભૂષિતગાત્રીમ્ અપ્સરસમ્ ઇવ નન્દનવનવિહારિણીં મઞ્ચાન્ મઞ્ચં પીઠાત્ પીઠમ્ અવતરન્તીમ્ અધરિમાં ભૂમિમ્* । ન ચાસ્યાઃ કિંચિદ્ અમનોજ્ઞશબ્દશ્રવણં યાવદ્ એવ ગર્ભસ્ય પરિપાકાય । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતઃ । અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો ગૌરઃ કનકવર્ણશ્ છત્રાકારશિરાઃ પ્રલમ્બબાહુર્ વિસ્તીર્ણલલાટઃ ઉચ્ચઘોષઃ સંગતબ્રૂસ્ તુઙ્ગનાસઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતઃ । તસ્ય જાતાવ્ આનન્દભેર્યસ્ તાડિતાઃ । શ્રુત્વા રાજા કથયતિ । કિમ્ એતદ્ ઇતિ । અન્તઃપુરિકાભિઃ રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । દેવ દિષ્ટ્યા વર્ધસે પુત્રસ્ તે જાત ઇતિ । તતો રાજ્ઞા સર્વં તન્ નગરમ્ અપગતપાષાણશર્કરકઠલ્લં વ્યવસ્થાપિતમ્* । ચન્દનવારિપરિષિક્તમ્ ઉચ્છ્રિતધ્વજપતાકં સુરભિધૂપઘટિકોપનિબદ્ધં નાનાપુષ્પાવકીર્ણં રમણીયમ્* । આજ્ઞા ચ દત્તા । શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકેભ્યો દાનં પ્રયચ્છત । સર્વબન્ધનમોક્ષં કુરુતેતિ । તસ્યૈવં ત્રીણિ સપ્તકાન્ય્ એકવિંશતિદિવસાન્ વિસ્તરેણ જાતસ્ય જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે । કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । અમાત્યાઃ કથયન્તિ । અયં દારકો ધનસ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રઃ । ભવતુ દારકસ્ય સુધન ઇતિ નામેતિ । તસ્ય સુધન ઇતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપિતમ્* । સુધનો દારકઃ અષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો ઽનુપ્રદત્તઃ । દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા ( મ્સ્વ્ ઇ 133 ) સર્પિર્મણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈર્ આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* । સ યદા મહાન્ સંવૃત્તસ્ તદા લિપ્યામ્ ઉપન્યસ્તઃ । પૂર્વવદ્ યાવદ્ અષ્ટાસુ પરીક્ષાસૂદ્ધાટકો
વાચકઃ પણ્ડિતઃ પટુપ્રચારઃ સંવૃત્તઃ । સ યાનિ તાનિ ભવન્તિ મૂર્ધાભિષિક્તાનાં જનપદૈશ્વર્યસ્થામવીર્યમ્ અનુપ્રાપ્તાનાં મહાન્તં ( fઓલ્. 177ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1022 ) પૃથિવીમણ્ડલમ્ અભિનિર્જિત્યાધ્યાવસતાં પૂર્વવદ્ યાવત્ પંચસુ સ્થાનેષુ કૃતાવી સંવૃત્તઃ । તસ્ય પિત્રા ત્રીણ્ય્ અન્તઃપુરાણિ વ્યવસ્થાપિતાનિ જ્યેષ્ઠં મધ્યં કનીયઃ । ત્રીણિ વાસગૃહાણિ માપિતાનિ હૈમન્તિકં ગ્રૈષ્મિકં વાર્ષિકમ્* । ત્રીણ્ય્ ઉદ્યાનાનિ માપિતાનિ હૈમન્તિકં ગ્રૈષ્મિકં વાર્ષિકમ્* । તતઃ સુધનઃ કુમારઃ ઉપરિ પ્રાસાદતલગતો નિષ્પુરુષેણ તૂર્યેણ ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ ।

યાવદ્ અપરેણ સમયેન ફલકો લુબ્ધકો મૃગાન્ અન્વેષમાણસ્ તેન તેનાનુવિચરન્ન્ અન્યતમં પર્વતમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તસ્ય ચ પર્વતસ્યાધસ્તાદ્ રિષેર્ આશ્રમપદં પશ્યતિ પુષ્પફલસંપન્નં નાનાપક્ષિગણવિચરિતમ્* । મહાન્તં ચ હ્રદમ્ ઉત્પલકુમુદપુણ્ડરીકસંછન્નં હંસકારણ્ડવચક્રવાકોપશોભિતમ્* ( મ્સ્વ્ ઇ 134 ) । તદાશ્રમપદં પરિભ્રમિતુમ્ આરબ્ધઃ । યાવત્ તમ્ ઋષિં પશ્યતિ દીર્ઘકેશશ્મશ્રુનખરોમાણં વાતાતપકર્ષિતશરીરં ચીવરવલ્કલધારિણમ્ અન્યતમદ્ વૃક્ષમૂલાશ્રયં તૃણકુટિકાકૃતનિલયમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા કૃતાંજલિપુટઃ પપ્રચ્છ । ભગવન્ કિયચ્ ચિરમ્ અસ્મિન્ પ્રદેશે તવ પ્રતિવસતઃ । ચત્વારિંશદ્વર્ષાણિ । અસ્તિ ત્વયા ઇયતા કાલેનાસ્મિન્ પ્રદેશે કશ્ચિદ્ આશ્ચર્યાદ્ભુતો ધર્મો દૃષ્ટઃ શ્રુતો વા કસ્યચિત્ સકાશાત્* । સ ઋષિર્ મન્દમન્દમ્ ઉવાચ । ભદ્રમુખ દૃષ્ટસ્ તે અયં હ્રદઃ । દૃષ્ટો ભગવન્* । એષા બ્રહ્મસભા નામ પુષ્કરિ ણી ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ ડરીકસંછન્ના નાનાપક્ષિગણનિષેવિતા હિમરજતતુષારગૌરામ્બુપૂર્ણા સુરભિકુસુમપરિવાસિતતોયા । અસ્યાં પુષ્કરિણ્યાં પંચદશ્યાં પંચદશ્યાં મનોહરા નામ દ્રુમકિન્નરરાજસ્ય દુહિ તા પંચકિન્નરીશતપરિવૃતા નાના વિધશિરઃસ્નાનોદ્વર્તનૈર્ આગત્ય સ્નાતિ । સ્નાનકાલે ચાસ્ય મધુરનૃત્યગીતવાદિતશબ્દેન મૃગપક્ષિણો ઽપહ્રિયન્તે । અહમ્ અપિ તં શબ્દં શ્રુત્વા મહતા પ્રીતિસૌમનસ્યેન સપ્તાહમ્ અધિનામયામિ । એતદ્ આશ્ચર્યં ભદ્રમુખ મયા દૃષ્ટમ્ ઇતિ ।
અથ ફલકસ્ય લુબ્ધકસ્યૈતદ્ અભવત્* । શોભનો મયા અમોઘઃ પાશો નાગાલ્ લબ્ધઃ । તં મનોહરાયા કિન્નર્યાઃ ક્ષેપ્સ્યામીતિ । સો ઽપરેણ સમયેન પૂર્ણપંચદશ્યાં પાશમ્ આદાય હ્રદતીર્થસમીપે પુષ્પફલવિટપવૃક્ષગહનમ્ આશ્રિત્યાવધાનતત્પરો ઽવસ્થિતઃ । યાવન્ મનોહરા કિન્નરી પંચકિન્નરીશતપરિવૃતા મહત્યા વિભૂત્યા બ્રહ્મસભાં પુષ્કરિણીમ્ અવતીર્ણા સ્નાતું તત્સમનન્તરં ચ ફલકેન ( મ્સ્વ્ ઇ 135 ) લુબ્ધકેનામોઘઃ પાશઃ ક્ષિપ્તો યેન મનોહરા કિન્નરી બદ્ધા । તયા અમોઘપાશપાશિતયા હ્રદે મહાનુપમર્દઃ કૃતો વિભીષણશ્ ચ શબ્દો નિશ્ચારિતઃ । યં શ્રુત્વા પરિશિષ્ટઃ કિન્નરીગણઃ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ સંભ્રાન્તો મ નો હરાં ( fઓલ્. 177વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1023 ) કિન્નરીં નિરીક્ષિતુમ્ આરબ્ધઃ । પશ્યતિ બદ્ધામ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ ભીતો નિષ્પલાયિતઃ । અદ્રાક્ષીત્ સ લુધકસ્ તાં પરમરૂપદર્શનીયામ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ ઉપશ્લિષ્ટો ગ્રહીષ્યામીતિ । સા કથયતિ ।
મા નૈષીસ્ ત્વં હિ મા સ્પ્રાક્ષીર્ નૈતત્ તવ સુચેષ્ટિતમ્* ।
રાજભોગ્યા સુરૂપાહં ન સાધુ ગ્રહણં તવ ॥ ઇતિ ।
લુબ્ધકઃ પ્રાહ । યદિ ત્વાં ના ગૃહ્ણામિ નિષ્પલાયસે । સા કથયતિ । નાહં નિષ્પલાયે । યદિ ન શ્રદ્દધાસિ અયં ચૂડામણિં ગૃહ્ણ । અસ્યાનુભાવેનાહમ્ ઉપરિ વિહાયસા ગચ્છામીતિ । લુબ્ધકઃ કથયતિ । કથં જાને । તયા શિરસ્ તશ્ ચૂડામણિર્ દત્તઃ ઉક્તશ્ ચ । એતચ્ ચૂડામણિર્ યસ્ય હસ્તસ્થસ્ તસ્યાહં વશા ભવામિ । તતો લુબ્ધકેનાસૌ મણિર્ ગૃહીતઃ । પાશબદ્ધાં ચૈનાં ગૃહીત્વા સંપ્રસ્થિતઃ ।
તેન ખલુ સમયેન સુધનઃ કુમારો મૃગયાનિર્ગતઃ । અદ્રાક્ષીત્ સ લુબ્ધકઃ સુધનં કુમારમ્ અભિરૂપં દર્શનીયં પ્રાસાદિકમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ અસ્યૈતદ્ અભવત્* । અયં ચ રાજકુમાર ઇયં ચ પરમરૂપદર્શનીયા । યદ્ય્ એતાં દ્રક્ષ્યતિ બલાદ્ ગ્રહીષ્યતીતિ । યન્વ્ અહમ્ એતાં પ્રાભૃતન્યાયેન સ્વયમ્ એવોપનયેયમ્* । તતસ્ તં પાશમ્ આદાય યેન સુધનો રાજકુમારસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ । ઇદં મયા ( મ્સ્વ્ ઇ 136 ) દેવસ્ય સ્ત્રીરત્નં પ્રાભૃતમ્ આનીતં પ્રતિગૃહ્યતામ્ ઇતિ । અદ્રાક્ષીત્ સુધનો રાજકુમારીં મનોહરાં કિન્નરીમ્ અભિરૂપાં દર્શનીયાં પ્રાસાદિકાં પરમયા વર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતાં સર્વગુણસમુદિતામ્ અષ્ટાદશભિઃ સ્ત્રીલક્ષણૈઃ સમલંકૃતાં જનપદકલ્યાણીં કાંચનકલશકૂર્મપીનોન્નતકઠિનસંહતસુજાતવૃત્તપ્રગલમાનસ્તનીમ્ અભિનીલરક્તાંશુકવિસૃતાયતનવકમલસદૃશનયનાં સુભ્રુવમાયતતુંગનાસાં વિદ્રુમમણિરત્નબિમ્બફલસંસ્થાનસદૃશાધરોષ્ઠીમ્ આદૃઢપરિપૂર્ણગણ્ડપાર્શ્વામ્ અત્યર્થરતિકરવિશોષકરકપોલતિલકામ્ અનુપૂર્વરચિતસંહતભ્રુવમરવિન્દવિકચસદૃશપરિપૂર્ણવિમલશશિવપુષીં પ્રલમ્બબાહું ગમ્ભીરત્રિવલીકસન્નતમધ્યાંસ્ તનભારાવનામ્યમાનપૂર્વાર્ધં રથાંગસંસ્થિતસુજાતજઘનાં કદલીગર્ભસદૃશકરાં પૂર્વાનુવર્તિતસંહતસુજાતકરભોરું સુનિગૂઢસુરચિતસર્વાંગસુન્દરસિરાં સંહિતમણિચૂડામ્ આરક્તકરતલાં પ્રહર્ષનૂપુરવલયહારાર્ધહારનિર્ઘોષવિલસિતગતિમાયતનીલસૂક્ષ્મકેશીં શચીમ્ ઇવ ભ્રષ્ટકાંચીં નૂપુરાવચ્છાદિતપાદાં છાતોદરીં તાં પ્રકીર્ણહારામ્ ઉત્તપ્તજામ્બૂનદચારુવર્ણાં દૃષ્ટ્વા કુમારઃ સહસા પપાત બદ્ધો દૃઢં ( મ્સ્વ્ ઇ 137 ) રાગપાશેન । તત્ર સ રાગવહ્ણૌ દહનપતંગસદૃશેન જલચંચલચન્દ્રવિમલોજ્જ્વલસ્વભાવેન દુર્ગ્રાહ્યતરેણ નદીતરંગઝષમકરદુરધિગમેન ગરુડપવનજવસમગતિના તુલપરિવર્તનલઘુવાનરાવસ્થિતચપલોદ્ભ્રાન્તતરેણ ( fઓલ્. 178ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1024 ) સતતાભ્યાસક્લેશશનિષેવણરાગસુખાસ્વાદલોલેન
સર્વક્લેશવિષમદુર્ગપ્રપાતનિઃસંગેન પરમલીનેન ચિત્તેન સદ્ભૂતાનુરાગતયા અયોનિશોમનસ્કારધનુર્વિસૃતેન સંયોગાભિલષિતપરમરહસ્યશબ્દેન કામશરેણ હૃદયે વિદ્ધઃ આહ ચ ।
દૃષ્ટ્વાથ તાં સ સુધન ઇન્દુસમાનવક્ત્રાં
પ્રાવૃઙ્ઘનાન્તરવિનિશ્ચરતીવ વિદ્યુત્* ।
તત્સ્નેહમન્મથવિલાસસમુદ્ભવેન
સદ્યઃ સ ચેતસિ તુ રાગશરેણ વિદ્ધઃ ॥
સ તામ્ અતિમનોહરાં મનોહરાં ગૃહીત્વા હસ્તિનાપુરં ગતઃ । સ ચ લુબ્ધકો ગ્રામવરેણાચ્છાદિતઃ । તતઃ સુધનઃ કુમારો મનોહરયા સાર્ધમ્ ઉપરિ પ્રાસાદતલગતઃ ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । મનોહરયા રૂપયૌવનગુણેન સુધનઃ કુમારો ઽનેકૈશ્ ચોપચારશતૈસ્ તથાપહૃતો યથા સુધનઃ કુમારો મુહૂર્તમ્ અપિ તાં ન જહાતિ ।
યાવદ્ અપરેણ સમયેન જનપદાદ્ દ્વૌ બ્રાહ્મણાવ્ અભ્યાગતૌ । તત્રૈકો રાજાનં સંશ્રિતો દ્વિતીયઃ સુધનં કુમારમ્* । યો રાજાનં સંશ્રિતઃ સ રાજ્ઞા પુરોહિતઃ સ્થાપિતો ભોગૈશ્ ચ સંવિભક્તઃ । યસ્ તુ સુધનં કુમારં સ ભોગમાત્રેણ સંવિભક્તઃ । ( મ્સ્વ્ ઇ 138 ) સ કથયતિ । કુમાર યદા ત્વં પિતુર્ અત્યયાદ્ રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાસ્યસિ તદા મે કિં કરિષ્યસીતિ । સુધનઃ કુમારઃ કથયતિ । યથા તવ સહાયો બ્રાહ્મણો મમ પિત્રા પૌરોહિત્યે સ્થાપિતઃ એવમ્ અહં ત્વામ્ અપિ પૌરોહિત્યે સ્થાપયામીતિ । એષ ચ વૃત્તાન્તસ્ તેન બ્રાહ્મણેન કર્ણપરંપરયા શ્રુતઃ । તસ્યૈતદ્ અભવત્* । અહં તથા કરિષ્યામિ યથા કુમારો રાજ્યમ્ એવ નાસાદયિષ્યતિ । કુતસ્ તં પુરોહિતં સ્થાપયિષ્યતીતિ ।

યાવદ્ અપરેણ સમયેન તસ્ય રાજ્ઞો વિજિતે અન્યતમઃ કાર્વટિકો વિરુદ્ધઃ । તસ્ય સમુચ્છિત્તયે રાજ્ઞા એકો દણ્ડઃ પ્રેષિતઃ । સ હતવિહતવિધ્વસ્તઃ {એદ્. 1984: -વિદ્ધસ્તઃ } પ્રત્યાગતઃ । એવં યાવત્ સપ્ત દણ્ડાઃ પ્રેષિતાઃ । તે ઽપિ હતવિહ તવિધ્વસ્તાઃ {એદ્. 1984: -વિદ્ધસ્તઃ } પ્રત્યાગતાઃ । અમાત્યૈઃ રાજા વિજ્ઞપ્તઃ । દેવ કિમર્થં સ્વબલં હાપ્યતે પરબલં વર્ધ્યતે । યાવત્ કશ્ચિદ્ દેવવિજિતે શસ્ત્રબલોપજીવી સર્વો ઽસાવ્ આહૂયતામ્ ઇતિ । બ્રાહ્મણઃ પુરોહિતઃ સંલક્ષયતિ । અયં કુમારસ્ય વધોપાયકાલ ઇતિ । તેન રાજા વિજ્ઞપ્તઃ । દેવ નૈવમ્ અસૌ શક્યઃ સન્નામયિતુમ્* । રાજા કથયતિ । કિં મયા સ્વયં ગન્તવ્યમ્* । પુરોહિતઃ કથયતિ । કિમર્થં દેવઃ સ્વયં ગચ્છતિ । અયં સુધનઃ કુમારો બલદર્પયુક્તઃ । એષ દણ્ડસહીયઃ પ્રેષ્યતામ્ ઇતિ । રાજા કથયતિ । એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ । તતો રાજા કુમારમ્ આહૂય કથયતિ । ગચ્છ કુમાર દણ્ડસહીયઃ કાર્વટિકં સન્નામય । એવં દેવેતિ સુધનઃ કુમારો રાજ્ઞઃ પ્રતિશ્રુત્યાન્તઃપુરં પ્રવિષ્ટઃ । મનોહરાદર્શનાચ્ ચાસ્ય સર્વં વિસ્મૃતમ્* । પુનર્ અપિ રાજ્ઞાભિહિતઃ । ( fઓલ્. 178વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1025 ) પુનર્ અપિ તદ્દર્શનાત્ સર્વં વિસ્મૃતમ્* । તતઃ પુરોહિતેન ( મ્સ્વ્ ઇ 139 ) રાજાભિહિતઃ । દેવ સુધનઃ કુમારો મનોહરયા અતીવ સક્તો ન શક્યતે પ્રેષયિતુમ્* । સાધનં સજ્જીક્રિયતામ્* । નિર્ગતઃ કુમારો ઽન્તઃપુરાત્ પ્રેષયિતવ્યો યયા મનોહરાયાઃ સકાશં ન પ્રવિશતીતિ । રાજ્ઞા અમાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । ભવન્તઃ એવં કુરુધ્વમ્ ઇતિ । અમાત્યૈઃ રાજ્ઞઃ પ્રતિશ્રુત્ય બલૌઘો હસ્ત્યશ્વરથપદાતિસંપન્નો ઽનેકપ્રહરણોપકરણયુક્તઃ સજ્જીકૃતઃ । તતઃ કુમારો નિર્ગતઃ ઉક્તો ગચ્છ કુમાર સજ્જો બલૌઘ ઇતિ । સ કથયતિ । દેવ ગમિષ્યામીતિ મનોહરાં દૃષ્ટ્વા । રાજા કથયતિ । કુમાર ન દ્રષ્ટવ્યા કાલો ઽતિવર્તતે । તાત યદ્ય્ એવં માતારં દૃષ્ટ્વા ગચ્છામિ । ગચ્છ કુમારાવલોકય જનનીમ્* । સ મનોહરાસન્તકં ચૂડામણિમ્ આદાય માતુઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ । અમ્બ અહં કાર્વટિકં સન્નામનાય ગચ્છામિ । અયં ચૂડામણિઃ સુગુપ્તઃ સ્થાપયિતવ્યો ન કથંચિન્ મનોહરાયા
દેયો ઽન્યત્ર પ્રાણવિયોગાદ્ ઇતિ । સ એવં માતરં સન્દિશ્યાભિવાદ્ય ચ નાનાયોધબલૌધતૂર્યનિનાદૈઃ સંપ્રસ્થિતઃ । અનુપૂર્વેણ જનપદાન્ અતિક્રમ્ય તસ્ય કર્વટકસ્ય નાતિદૂરે ઽન્યતમદ્ વૃક્ષમૂકં નિશ્રિત્ય વાસમ્ ઉપગતઃ ।
તેન ખલુ સમયેન વૈશ્રવણો મહારાજો ઽનેકયક્ષપરિવારો ઽનેકયક્ષશતપરિવારો ઽનેકયક્ષસહસ્રપરિવારો ઽનેકયક્ષશતસહસ્રપરિવારસ્ તેન પથા યક્ષાણાં યક્ષસમિતં સંપ્રસ્થિતઃ । તેન તસ્ય પથા ( મ્સ્વ્ ઇ 140 ) ગચ્છથ ખગપથે યાનમ્ અવસ્થિતમ્* । તસ્યૈતદ્ અભવત્* । બહુશો ઽહમ્ અનેન પથા સમતિક્રાન્તો ન ચ મે કદાચિદ્ યાનં પ્રતિહતમ્* । કો ઽત્ર હેતુર્ યેન યાનં પ્રતિહતમ્ ઇતિ । સ પશ્યતિ સુધનં કુમારમ્* । તસ્યૈતદ્ અભવત્* । અયં ભદ્રકલ્પિકો બોધિસત્વઃ ખેદમ્ આપદ્યતે યુદ્ધાયાભિસંપ્રસ્થિતઃ । સાહાય્યમ્ અસ્ય કરણીયમ્* । અયં કર્વટકઃ સન્નામયિતવ્યઃ । ન ચ કસ્યચિત્ પ્રાણિનઃ પીડા કર્તવ્યેતિ વિદિત્વા પાંચિકં મહાયક્ષસેનાપતિમ્ આમન્ત્રયતે । એહિ ત્વં પાંચિક સુધનસ્ય કુમારસ્ય કર્વટકમ્ અયુદ્ધેન સન્નામય । ન ચ તે કસ્યચિત્ પ્રાણિનઃ પીડા કર્તવ્યેતિ । તથેતિ પાંચિકેન મહાયક્ષસેનાપતિના વૈશ્રવણસ્ય મહારાજસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય દિવ્યશ્ ચતુરંગો બલકાયો નિર્મિતઃ । તાલમાત્રપ્રમાણાઃ પુરુષાઃ પર્વતપ્રમાણા હસ્તિનો {એદ્. 1984: હસ્તિનઃ } હસ્તિપ્રમાણા અશ્વાઃ । તતો નાનાખડ્ગમુસલતોમરપ્રાસચક્રશક્તિશરપરશ્વધઃ શસ્ત્રવિશેષેણ નાનાવાદિત્રસંક્ષોભેણ ચ મહાભયમ્ ઉપદર્શયન્ મહતા બલૌઘેન પાંચિકઃ કર્વટકમ્ અનુપ્રાપ્તઃ ।
હસ્ત્યશ્વરથનિર્ઘોષ નાના વાદિત્ર નિ સ્વનાત્* ।
યક્ષાણાં સ્વપ્રભાવાચ્ ચ પ્રાકારઃ પ્રપપાત વૈ ॥
તતસ્ તેન કર્વટકનિવાસિનં ( fઓલ્. 179ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1026 ) બલૌઘં દૃષ્ટ્વા તચ્ ચ પ્રાકારપતનં પરં વિષાદમ્ આપન્નાઃ પપ્રચ્છુઃ । કુત એષ બલૌઘ આગચ્છતીતિ । તે કથયન્તિ । શીઘ્રં દ્વારાણિ મુંચત । એષ પૃષ્ઠતઃ સુધનઃ કુમાર આગચ્છતિ । તસ્યૈષ બલૌઘઃ । યદિ ચિરં ધારયિષ્યથ । સર્વથા સ્વસ્થા ન ભવિષ્યથેતિ । તે કથયન્તિ ।
વ્યુત્પન્ના ન વયં રાજ્ઞો ન કુમારસ્ય ધીમતઃ ।
નૃપપૌરુષકેભ્યો ઽસ્મિ ભીતાઃ સન્ત્રાસમ્ આગતાઃ ॥
તૈર્ દ્વારાણિ મુક્તાનિ । તતઃ ઉચ્છ્રિતધ્વજપતાકાઃ પૂર્ણકલશૈર્ નાનાવિધતૂર્યનિનાદૈઃ સુધનં કુમારં પ્રત્યુદ્ગતાઃ । તેન ચ સમાશ્વાસિતાસ્ તદ્ અભિપ્રાયાશ્ ચ રાજભટાઃ સ્થાપિતા નિપકાશ્ ચ ગૃહીતાઃ કરપ્રત્યયાશ્ ચ નિબદ્ધાઃ । તતસ્ તં કર્વટકં સ્ફીતીકૃત્ય સુધનઃ કુમારો નિવૃત્તઃ ।
ધનેન ચ રાજ્ઞા તામ્ એવ રાત્રિં સ્વપ્નો દૃષ્ટઃ । ગૃધ્રેણાગત્ય રાજ્ઞ ઉદરં સ્ફોટયિત્વા અન્ત્રાણ્ય્ આકૃષ્ય સર્વં તન્ નગરમ્ અન્ત્રૈર્ વેષ્ટિતં સપ્ત ચ રત્નાનિ ગૃહં પ્રવેશ્યમાનાનિ દૃષ્ટાનિ । તતો રાજા ભીતસ્ ત્રસ્તઃ આહૃષ્ટરોમકૂપો લઘુ લઘ્વ્ એવોત્થાય મહા ર્હ શયને નિષદ્ય કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ । મા હૈવ મે અતોનિદાનં રાજ્યાચ્ ચ્યુતિર્ ભવિષ્યતિ જીવિતસ્ય વા અન્તરાય ઇતિ । સ પ્રભાતાયાં રજન્યાં તં સ્વપ્નં બ્રાહ્મણાય પુરોહિતાય નિવેદયામાસ । સ સંલક્ષયતિ । યાદૃશો દેવેન સ્વપ્નો દૃષ્ટો નિયતં કુમારેણ કર્વટકો નિર્જિતઃ । વિતથનિર્દેશઃ કરણીય ઇતિ વિદિત્વા કથયતિ । દેવ ન શોભનઃ સ્વપ્નઃ । નિયતમ્ અતોનિદાનં દેવસ્ય રાજ્યાચ્ ચ્યુતિર્ ભવિષ્યતિ જીવિતસ્ય વાન્તરાયઃ । કેવલં ત્વ્ અત્રાસ્તિ પ્રતીકારઃ । સ ચ બ્રાહ્મણકેષુ મન્ત્રેષુ દૃષ્ટઃ । કો ઽસૌ પ્રતીકારઃ । દેવ ઉદ્યાને પુષ્કરિણી ( મ્સ્વ્ ઇ 142 ) સુરૂપા પ્રામાણિકા કર્તવ્યા । તતઃ સુધયા પ્રલેપ્તવ્યા । સુસંમૃષ્ટાં કૃત્વા ક્ષુદ્રમૃગાણાં રુધિરેણ પૂરયિતવ્યા । તતો દેવેન સ્નાનપ્રયતેન તાં પુષ્કરિણીમ્ એકેન સોપાનેનાવતરિતવ્યમ્* । એકેનાવતીર્ય દ્વિતીયેનોત્તરિતવ્યમ્* । દ્વિતીયેનોત્તીર્ય તૃતીયેનાવતરિતવ્યમ્* । તૃતીયેનાવતીર્ય ચતુર્થેનોત્તરિતવ્યમ્* । તતશ્ ચતુર્ભિર્ બ્રાહ્મણૈર્ વેદવેદાઙ્ગપારગૈર્ દેવસ્ય પાદૌ જિહ્વયા નિર્લેઢવ્યૌ । કિન્નરમેદસા સ ધૂપો દેયઃ । એવં દેવો વિધૂતપાપશ્ ચિરં રાજ્યં પાલયિષ્યતીતિ । રાજા કથયતિ । સર્વમ્ એતચ્ છક્યમ્* । યદ્ ઇદં કિન્નરમેદમ્ અતીવ દુર્લભમ્* । પુરોહિતઃ કથયતિ । દેવ યદ્ એવ સુલભં તદ્ એવ દુર્લભમ્* । રાજા કથયતિ । યથા કથમ્* । પુરોહિતઃ કથયતિ । દેવ નન્વ્ ઇયં મનોહરા કિન્નરી । રાજા કથયતિ । પુરોહિત મૈવ વદ । કુમારસ્યાત્ર પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । સ કથયતિ । નનુ દેવેન શ્રુતમ્* ।
ત્યજેદ્ એકં કુલસ્યાર્થે ગ્રામસ્યાથ {એદ્. 1984: ગ્રામસ્યાર્થે } કુલં ત્યજેત્* ।
ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્* ॥

દૃઢેન હ્ય્ આત્મના રાજન્ કુમારસ્યાસ્ય ધીમતઃ ।
શક્યસિ હ્ય્ અપરાં કર્તું ધાતયૈનાં મનોહરામ્* ॥ ઇતિ ।
આત્માભિનન્દિનો ન કિંચિન્ ન પ્રતિપદ્યન્તે । ઇતિ તેનાધિવાસિતમ્* । તતો યથાદિષ્ટં પુરોહિતેન કારયિતુમ્ આરબ્ધમ્* । પુષ્કરિણી સ્નાતા સુધયા લિપ્તા સંમૃષ્ટા ક્ષુદ્રમૃગાણાં ચ રુધિરમ્ ઉપાવર્તિતમ્* । સુધનસ્યાન્તઃપુરજનેનોપલબ્ધમ્* {એદ્. 1984: -લબ્ધઃ } । તાઃ પ્રીતમનસઃ સંવૃત્તાઃ । વયં રૂપયૌવનસંપન્ના ઇદાનીમ્ અસ્માકં સુધનઃ કુમારઃ પરિચારયિષ્યતીતિ । તાઃ પ્રમુદિતા દૃષ્ટ્વા મનોહરા પૃચ્છતિ । કિં યૂયમ્ અતીવ પ્રહર્ષિતા ઇતિ । યાવદ્ અપરયા સ વૃત્તાન્તો મનોહરાયૈ નિવેદિતઃ । તતો મનોહરા સઞ્જાતદુઃખદૌર્મનસ્યા યેન સુધનસ્ય કુમારસ્ય જનની તેનોપસંક્રાન્તા । પાદયોર્ નિપત્ય કરુણદીનવિલમ્બિતૈર્ અક્ષરૈર્ {એદ્. 1984: -વિલમ્બિતરક્ષરૈર્ } એતમ્ અર્થં નિવેદયામાસ । સા કથયતિ । યદ્ય્ એવં સ્વાગમિતં કુરુ । વિચારયિષ્યામીતિ । મનોહરયા આગમય્ય પુનર્ અપિ સમાખ્યાતમ્* । તયાપિ વિચારિતમ્* । પશ્યતિ ભૂતમ્* । તતસ્ તયા સ ચૂડામણિર્ વસ્ત્રાણિ ચ મનોહરાયૈ દત્તાનિ ઉક્તા ચ । પુત્રિકે પ્રાપ્તે તે કાલે આગન્તવ્યમ્ એવ મમોપાલમ્ભો ન ભવિષ્યતીતિ । તતો રાજા યથાનિર્દિષ્ટેન ક્રમેણ સ્નાનપ્રયતો રુધિરપૂર્ણાં પુષ્કરિણીમ્ અવતીર્ણોત્તીર્ણઃ । તતો ઽસ્ય બ્રાહ્મણૈર્ જિહ્વયા પાદૌ લીઢૌ । અચિરમ્ આનીયતાં કિન્નરીતિ ચ સમાદિષ્ટઃ । તત્સમનન્તરમ્ એવ મનોહરા ગગનતલમ્ ઉત્પ્લુત્ય ગાથાં ભાષતે ।
સ્પર્શસંગમને મહ્યં હસિતં રમિતં ચ મે ।
નાગીવ બન્ધનાન્ મુક્તા એષા ગચ્છામિ સાંપ્રતમ્* ॥ ઇતિ ।
રાજ્ઞા ચ દૃષ્ટા વાયુપથેન ગચ્છન્તી । સ ભીતઃ પુરોહિતમ્ આમન્ત્રયતે । યદ્ અર્થં કૃતો યત્નઃ સ ન સંપન્નો મનોહરા કિન્નરી પલાયત ( મ્સ્વ્ ઇ 144 ) ઇતિ । પુરોહિતઃ કથયતિ । દેવ સિદ્ધો ઽર્થઃ અપગતપાપો દેવઃ સાંપ્રતમ્ ઇતિ । {એદ્. 1984: દેવઃ સંવૃત્તઃ સાંપ્રતમ્ }
તતો મનોહરાયાઃ ખગપથેન ગચ્છન્ત્યા એતદ્ અભવત્* । યદ્ અહમ્ એતામ્ અવસ્થાં પ્રાપ્તા તત્ તસ્ય ઋષેર્ વ્યપદેશાત્* । યદિ તેન નાખ્યાતમ્ અભવિષ્યન્ નાહં ગ્રહણં ગતાભવિષ્યમ્* । તેન હિ યાસ્યામિ તાવત્ તસ્ય ઋષેઃ સકાશમ્ ઇતિ । સા તસ્યાશ્રમપદં ગતા । પાદાભિવન્દનં કૃત્વા તમ્ ઋષિમ્ ઉવાચ । મહર્ષે ત્વદ્વ્યપદેશાદ્ અહં ગ્રહણં ગતા મનુ ષ્ય સંસ્પર્શઞ્ ચ સંપ્રાપ્તા । જીવિતાન્તરાયશ્ ચ મે સંવૃત્તઃ । {એદ્. 1984: મે નાસ્તિ સંવૃત્તઃ । } તદ્ વિજ્ઞાપયામિ । યદિ કદાચિત્ સુધનઃ કુમાર આગચ્છેન્ માં સમન્વેષમાણસ્ તસ્યેમામ્ અઙ્ગુલિમુદ્રાં દાતુમ્ અર્હસિ । એવં ચ વક્તુમ્* । કુમાર વિષમાઃ પન્થાનો દુર્ગમાઃ । ખેદમ્ આપત્સ્યસે નિવર્તસ્વેતિ । યદિ ચ નિવાર્યમાણો નો તિષ્ઠેત્ તસ્ય માર્ગં વ્યપદેષ્ટુમ્ અર્હસિ । કુમાર મનોહરયા સમાખ્યાતમ્* । ઉત્તરે દિગ્ભાગે ત્રયઃ કાલપર્વતાસ્ તાન્ અતિક્રમ્ય અપરે ત્રયસ્ તાન્ અતિક્રમ્ય અપરે ત્રયસ્ તાન્ અતિક્રમ્ય અપરે ત્રયસ્ તાન્ અતિક્રમ્ય હિમવાન્ પર્વતરાજઃ । તસ્યોત્તરેણોત્કીલકપર્વતઃ । તતઃ કૂજકો જલપથઃ ખદિરક ( fઓલ્. 180ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.1028 ) એકધારકો વજ્રકઃ કામરૂપી ઉત્કીલકઃ ઐરાવતકઃ અધુનાનઃ પ્રમોક્ષણઃ । એતે તે પર્વતાઃ સમતિક્રમણીયાઃ । તત્ર ખદિરકે પર્વતે ગુહાપ્રવેશઃ એકધારકે ચ ( મ્સ્વ્ ઇ 145 ) ઉત્કીલકે । વજ્રકે તુ પક્ષિરાજેન પ્રવેશઃ । એભિર્ ઉપાયૈસ્ તે પર્વતા અતિક્રમણીયાઃ । યન્ત્રાણિ ચ ભંક્તવ્યાનિ । અજવક્ત્રો મેણ્ઢકઃ પુરુષો રાક્ષસરૂપી પિઙ્ગલો હન્તવ્યઃ । ગુહાયાં લાલાસ્રોતસા મહતા અજગરો વેગેન પ્રધાવતિ । સ તે વિક્રમેણ હન્તવ્યઃ ।
અર્ધાન્તરગતં નાગં યત્ર પશ્યેત્ કિરીટકમ્* ।{મ્સ્: અરાન્તરગતાં નાભી યત્ર પશ્યેત તત્ર કિરીટઃ }
ચાપમુક્તેન બાણેન હન્તવ્યો મમ કારણાત્* ॥
યત્ર પશ્યેત દ્વૌ મેષૌ સંઘટ્ટન્તુ પરસ્પરમ્* ।
તયોઃ શૃઙ્ગમ્ એકં ભંક્ત્વા માર્ગં પ્રતિલપ્સ્યસે ॥
આયસૌ પુરુષૌ દૃષ્ટ્વા શસ્ત્રપાણી મહાભયૌ ।
તયોર્ એકં તાડયિત્વા માર્ગં પ્રતિલપ્સ્યસે ॥
સંકોચયન્તીં પ્રસારયન્તીં રાક્ષસીમ્ આયસં મુખમ્* ।
યદા પશ્યેત્ તદા કીલં લલાટે તસ્યા નિખાનયેત્* ॥
શિલાવર્તસ્ તથા કૂપો વિલંઘ્યસ્ તે ષષ્ટિહસ્તકઃ ।
હરિપિઙ્ગલકેશાક્ષો દારુણો યક્ષરાકસઃ ॥
કાર્મુકં મણ્ડલં કૃત્વા હન્તવ્યશ્ ચ દુરાસદઃ ।
નદ્યશ્ ચ બલતસ્તાર્યા નક્રગ્રાહસમાકુલાઃ ॥
નઙ્ગા પતઙ્ગા તપની ચિત્રા રુદની હસની આશીવિષા વેત્રવતી ચ ।
નઙ્ગાયાં રાક્ષસીકોપા પતઙ્ગાયામ્ અમનુષ્યકાઃ ।
તપન્યાં ગ્રાહબહુલત્વં ચિત્રાયાં કામરૂપિણઃ ॥
રુદન્યાં કિન્નરીચેટ્યો હસન્યાં કિન્નરીસ્નુષા ।
આશીવિષાયાં નાનાવિધાઃ સર્પા વેત્રનદ્યાં તુ શાલ્મલિઃ ॥
નઙ્ગાયાં ધૈર્યકરણં પતઙ્ગાયાં પરાક્રમઃ ।
તપન્યાં ગ્રાહમુખબન્ધશ્ ચિત્રાયાં વિવિધં ગીતમ્ ॥
રુદન્યાં સૌમનસ્યેન સમુત્તારઃ । હસન્યાં તૂષ્ણીંભાવયોગેન । આશીવિષાયાં સર્પવિષમંત્રપ્રયોગેન । વેત્રવત્યાં તીક્ષ્ણશસ્ત્રસંપાતયોગેન સમુત્તારઃ । નદીઃ સમતિક્રમ્ય પંચયક્ષશતાનાં ગુલ્મકસ્થાનમ્* । તદ્ ધૈર્યમ્ આસ્થાય વિદ્રાવ્યમ્* । તતઃ કિન્નરરાજસ્ય ભવનમ્ ઇતિ । તતો મનોહરા તમ્ ઋષિમ્ એવમ્ ઉક્ત્વા પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પ્રક્રાન્તા ।
યાવત્ સુધનઃ કુમારસ્ તં કર્વટકં સન્નામ્ય ગૃહીતપ્રાભૃતો હસ્તિનાપુરમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । શ્રુત્વા રાજા પરાં પ્રીતિમ્ ઉપગતઃ । તતઃ કુમારો માર્ગશ્રમં પ્રતિવિનોદ્ય પિતુઃ સકાશં ગતઃ । પ્રણામં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણઃ । રાજ્ઞા પરયા સંભાષણયા સંભાષિતઃ । ઉક્તશ્ ચ । કુમાર શિવેન ( મ્સ્વ્ ઇ 147 ) ત્વમ્ આગતઃ । દેવ તવ પ્રસાદાત્ કર્વટકઃ સંનામિતઃ । નીપકા ગૃહીતાઃ । ચિત્રકઃ સ્થાપિતઃ । ઇમે તુ કરપ્રત્યયાઃ । પણ્યાગારશ્ ચ સ્થાપિત ઇતિ । રાજા કથયતિ । પુત્ર શોભનં પ્રતિગૃહીતમ્* । તતઃ પિતુઃ પ્રણામં કૃત્વા સંપ્રસ્થિતઃ । રાજા કથયતિ । કુમાર તિષ્ઠ પ્રાભૃતં સહિતાવ્ એવ ભોક્ષ્યામઃ । દેવ ગચ્છામિ ચિરદૃષ્ટા મે મનોહરા । અલં કુમાર અદ્ય ગમનેન । તિષ્ઠ શ્વો ગમિષ્યસીતિ । સો ઽનુરુધ્યમાન એવમ્ આહ । તાત અદ્યૈવ મયાવશ્યં ગન્તવ્યમ્* । રાજા તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતઃ । તતઃ ( fઓલ્. 180વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.1029 ) કુમારઃ સ્વગૃહં ગતઃ । પશ્યતિ શ્રીવિવર્જિતમ્ અન્તઃપુરદ્વારમ્* । સ ચિન્તાપરઃ પ્રવિષ્ટો મનોહરાં ન પશ્યતિ । ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ સંભ્રાન્તઃ શૂન્યહૃદયઃ શબ્દં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ મનોહરા મનોહરેતિ । યાવદ્ અન્તઃપુરં સન્નિપતિતમ્* । ભોઃ સ્ત્રિયઃ ક્ષેપં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । વિદ્ધો ઽસૌ હૃદયશલ્યેન સુતરાં પ્રષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । તાભિર્ યથાભૂતં સમાખ્યાતમ્* । સ શોકેન સંમુહ્યતે । તા સ્ત્રિયઃ કથયન્તિ । દેવ અન્તઃપુરે તત્પ્રતિવિશિષ્ટતરાઃ સ્ત્રિયઃ સન્તિ । કિમર્થં શોકઃ ક્રિયતે । સ પિતુર્ નૈર્ગુણ્યમ્ ઉપશ્રુત્ય કૃતઘ્નતાં ચ માતુઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ । અમ્બ
મનોહરાં ન પશ્યામિ મનોરથગુણૈર્ યુતામ્* ।
સાધુરૂપસમાયુક્તા ક્વ ગતા મે મનોહરા ॥
મનસા સંપ્રધાવામિ મનો મે સંપ્રમુહ્યતિ ।

હૃદયં દહ્યતે ચૈવ રહિતસ્ય તયા ભૃશમ્* ॥
મનો ઽભિરામા ચ મનોહરા ચ સા મનો ઽનુકૂલા ચ મનોરતિશ્ ચ મે ।
સન્તપ્તદેહો ઽસ્મિ મનોહરાં વિના કુતો મમેદં વ્યસનં સમાગતમ્ ॥ ઇતિ ।
સા કથયતિ । પુત્ર કૃચ્છ્રસંકટસંબાધપ્રાપ્તા મનોહરા ઇતિ મયા પ્રમુક્તા । અમ્બ યથાકથમ્* । તયા યથાવૃત્તં સર્વં વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । સ પિતુર્ નૈર્ગુણ્યમ્ અકૃતજ્ઞતાં ચોક્તા કથયતિ । અમ્બ કુત્ર ગતા કતરેણ પથેનેતિ । સા કથયતિ । પુત્ર
એષઃ અસૌ પથા શૈલ ઋષિસંઘનિષેવિતઃ ।
ઉષિતો ધર્મરાજેન યત્ર યાતા મનોહરા ॥ ઇતિ ।
સ મનોહરાવિયોગદુઃખાર્તઃ કૃચ્છ્રં વિલલાપ કરુણં પરિદેવમાનઃ ।
મનોહરાં ન પશ્યામિ મનોરથગુણૈર્ યુતામ્* । પૂર્વવદ્ યાવત્* ।
કુતો મમેદં વ્યસનં સમાગતમ્ ॥ ઇતિ ।

તતો માત્રાભિહિતઃ । પુત્ર સન્ત્ય્ અસ્મિન્ન્ અન્તઃપુરે તત્પ્રતિવિશિષ્ટતરાઃ સ્ત્રિયઃ । કિમર્થં શોકઃ ક્રિયતે ઇતિ । કુમારઃ કથયતિ । અમ્બ કુતો મે રતિઃ પ્રાપ્યતામ્ ઇતિ । સ તયા સમાશ્વાસ્યમાનો ઽપિ શોકસન્તપ્તસ્ તસ્યાઃ પ્રવૃત્તિં સમન્વેષમાણ ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ પરિભ્રમિતુમ્ આરબ્ધઃ । તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના । યત એવ લબ્ધા તમ્ એવ તાવત્ પૃચ્છામીતિ । સ ફલકસ્ય લુબ્ધકસ્ય સકાશં ગતઃ । પૃચ્છતિ । મનોહરા કુતસ્ ત્વયા લબ્ધા ઇતિ । અમુષ્મિન્ પર્વતપાર્શ્વે ઋષિઃ પ્રતિવસતિ । તસ્યાશ્રમપદે બ્રહ્મસભા નામ પુષ્કરિણી । તસ્યાં સ્નાતુમ્ અવતીર્ણા । ઋષિવ્યપદેશેન ( મ્સ્વ્ ઇ 149 ) લબ્ધા ઇતિ । સ સંલક્ષ્યતિ । ઋષિર્ ઇદાનીમ્ અભિગન્તવ્યઃ । તસ્માત્ પ્રવૃત્તિર્ ભવિષ્યતીતિ । એષ ચ વૃત્તાન્તો રાજ્ઞા શ્રુતઃ । મનોહરાવિયોગાત્ કુમારો ઽતીવ વિક્લવ ઇતિ । તતો રાજ્ઞાભિહિતઃ । કુમાર કિમ્ અસિ વિક્લવઃ । ઇદાનીં તત્પ્રતિવિશિષ્ટમ્ અન્તઃપુરં વ્યવસ્થાપયામીતિ । સ કથયતિ । તાત ન શક્યં મયા તામ્ અનાનીયાન્તઃપુરસ્થેન ભવિતુમ્* । સ રાજ્ઞા બહ્વ્ અપ્ય્ ઉચ્યમાનો
[fઓલિઓસ્ 181-198 અરે મિસ્સિન્ગ્; થે રેમૈનિન્ગ્ પોર્તિઓન્ હસ્ બેએન્ તકેન્ fરોમ્ દિવ્ય્ 453-461]
ન નિવર્તતે । તતો રાજ્ઞા નગરપ્રાકારશૃઙ્ગાટકેષ્વ્ આરક્ષકાઃ પુરુષાઃ સ્થાપિતા યથા કુમારો ન નિષ્કાસતીતિ । કુમારઃ કૃત્સ્નાં રાત્રિં જાગર્તુકામઃ । ઉક્તં ચ । પંચેમે રાત્ર્યામ્ અલ્પં સ્વપન્તિ બહુ જાગ્રતિ । કતમે પંચ । પુરુષાઃ સ્ત્રિયમ્ અપેક્ષમાણાઃ । પ્રતિબદ્ધચિત્તઃ સ્ત્રીપુરુષઃ । ઉત્ક્રુશપ્રાણી । ચૌરસેનાપતિઃ । ભિક્ષુશ્ ચાલબ્ધવીર્ય ઇતિ । અથ કુમારસ્યૈતદ્ અભવત્* । યદિ દ્વારેણ યાસ્યામિ રાજા દ્વારપાલકાન્ રક્ષકાંશ્ ચ દણ્ડેનોત્સાદયિષ્યતિ યન્વ્ અહમ્ અરક્ષિતેન પથા ગચ્છેયમ્ ઇતિ । સ રાત્ર્યાં વ્યુત્થાય નીલોત્પલમાલાબદ્ધશિરા યેન રક્ષિણઃ પુરુષા ન સન્તિ તેન તાં માલાં ધ્વજે બદ્ધ્વાવતીર્ણઃ । ચન્દ્રશ્ ચ ચોદિતઃ ।
તતો ઽસૌ ચન્દ્રમ્ અવેક્ષ્ય મનોહરાવિરહિત એવં વિલલાપ ।
ભોઃ પૂર્ણચન્દ્ર રજનીકર તારરાજ ત્વં રોહિણીનયનકાન્ત સુસાર્થવાહ ।
( દિવ્ય્ 454 )
કચ્ચિત્ પ્રિયા મમ મનોહરણૈકદક્ષા દૃષ્ટા ત્વયા ભુવિ મનોહરનામધેયા ॥ ઇતિ ।
( મ્સ્વ્ ઇ 150 )
અનુભૂતપૂર્વરતિમ્ અનુસ્મરન્ જગામ । દદર્શ મૃગીમ્* । તામ્ અપ્ય્ ઉવાચા ।
હે ત્વં કુરઙ્ગિ તૃણવારિપલાશભક્ષે સ્વસ્ત્ય્ અસ્તુ તે ચર સુખં ન મૃગારિર્ અસ્મિ ।
દીર્ઘેક્ષણા મૃગવધૂકમનીયરૂપા દૃષ્ટા ત્વયા મમ મનોહરનામધેયા ॥
સ તામ્ અતિક્રમ્યાન્યતમં પ્રદેશં ગતો દદર્શ વનં નાનાપુષ્પફલોપશોભિતં ભ્રમરૈર્ ઉપભુજ્યમાનસારમ્* । તતો ઽન્યતમં ભ્રમરમ્ ઉવાચ ।
નીલાઞ્જનાચલસુવર્ણ મધુદ્વિરેફ વંશાન્તરામ્બુરુહમધ્યકૃતાધિવાસ ।
વર્ણાધિમાત્રસદૃશાયતકેશહસ્તા દૃષ્ટા ત્વયા મમ મનોહરનામધેયા ॥
તસ્માદ્ અપિ પ્રદેશાદ્ અતિક્રાન્તઃ પશ્યત્ય્ આશીવિષમ્* । દૃષ્ટ્વા ચાહ ॥
ભોઃ કૃષ્ણસર્પ તનુપલ્લવલોલજિહ્વા વક્ત્રાન્તરોત્પતિતધૂમકલાપવક્ત્ર ।
રાગાગ્નિના તવ સમો ન વિષાગ્નિર્ ઉગ્રો દ્ર્ષ્ટા ત્વયા મમ મનોહરનામધેયા ॥
તમ્ અપિ પ્રદેશં સમતિક્રાન્તો દદર્શાપરં કોકિલાભિનાદિતમ્* । દ્ર્ષ્ટ્વા ચ પુનસ્ તં કોકિલમ્ ઉવાચ ।
ભોઃ કોકિલોત્તમ વનાન્તરવૃક્ષવાસિન્ નારીમનોહર પતત્ ત્રિગણસ્ય રાજન્ ।
( મ્સ્વ્ ઇ 151 )
નીલોત્પલામલસમાયતચારૂનેત્રા દૃષ્ટા ત્વયા મમ મનોહરનામધેયા ॥
તમ્ અપિ પ્રદેશં સમતિક્રાન્તો દદર્શાશોકવૃક્ષં સર્વપરિફુલ્લમ્* ।
મઙ્ગલ્યનામાન્તરનામયુક્તઃ સર્વદ્રુમાણામ્ અધિરાજતુલ્યઃ ।
મનોહરાશોકવિમૂર્ચ્છિતં મામ્* એષો ઽઞ્જલિસ્ તે કુરુ વીતશોકમ્* ॥
( દિવ્ય્ 455 )
સ એવં વિક્લવો ઽનુપૂર્વેણ તસ્ય ઋષેર્ આશ્રમપદમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સ તમ્ ઋષિં સવિનયં પ્રણિપત્યોવાચ ।
ચીરાજિનામ્બરધર ક્ષમયા વિશિષ્ટ મૂલાઙ્કુરામલકવિલ્વકપિત્થભક્તઃ ।
વન્દે ઋષે નતશિરા વદ મે લઘુ ત્વં દૃષ્ટા ત્વયા મમ મનોહરનામધેયા ॥
તતઃ સ ઋષિઃ સુધનં કુમારં સ્વાગતવચનાસનદાનક્રિયાદિપુરઃસરઃ પ્રતિસંમોદ્યોવાચ ।
દૃષ્ટા સા પરિપૂર્ણચન્દ્રવદના નીલોત્પલાભાસ્વરા
રૂપેણ પ્રિયદર્શના સુવદના નીલાઞ્ચિતભ્રૂલતા ।
ત્વં સ્વસ્થો ભુવિ ભુજ્યતાં હિ વિવિધં મૂલં ફલં ચ પ્રભો
પશ્ચાત્ સ્વસ્તિ ગમિષ્યસીતિ મનસા નાત્રાસ્તિ મે સંશયઃ ॥
ઇદં હ્ય્ અવોચદ્ વચનં ચ સુભ્રૂઃ કુમાર તૃષ્ણા ત્વયિ બાધતે મે ।
( મ્સ્વ્ ઇ 152 )
મહચ્ ચ દુઃખં વસતાં વનેષુ યાતાં ચ માં { દિવ્ય્: રમાં} દ્રક્ષ્યસિ નિશ્ચયેન ॥ ઇતિ ।
ઇયં ચ તયાંગુલિમુદ્રિકા દત્તા । કથયતિ ચ । કુમાર વિષમાઃ પન્થાનો દુર્ગમાઃ ખેદમ્ આપત્સ્યસે નિવર્તસ્વેતિ । યદિ ચ નિવાર્યમાણો ન તિષ્ઠેત્ તસ્ય માર્ગમ્ ઉપદેષ્ટુમ્ અર્હસિ । કુમાર ઇદં ચ તયા સમાખ્યાતમ્* । ઉત્તરે દિગ્ભાગે ત્રયઃ કાલપર્વતાસ્ તાન્ અતિક્રમ્યાપરે ત્રયસ્ તાન્ અપ્ય્ અતિક્રમ્ય હિમવાન્ પર્વતરાજઃ । તત્પ્રવેશેન ત્વયા ઇમાનિ ભૈષજ્યાનિ સમુદાનેતવ્યાનિ । તદ્યથા સુધા { દિવ્ય્: સૂદયા} નામૌષધિસ્ તયા ઘૃતં પક્ત્વા પાતવ્યં તેન ચ તે ન તૃષા ન બુભુક્ષા સ્મૃતિબલં ચ વર્ધયતિ । વાનરઃ સમુદાનેતવ્યો મન્ત્રમ્ અધ્યેતવ્યં સશરં ધનુર્ ગ્રહીતવ્યં મણયો ઽવભાસાત્મકાઃ અગદો વિષઘાતકો ઽયસ્કીલાસ્ ત્રયો વીણા ચ । હિમવતઃ પર્વતરાજસ્યોત્તરેણોત્કીલકઃ પર્વતઃ । તતઃ કૂજકો { દિવ્ય્: કૂલકો} જલપથઃ ખદિરકઃ એકધારકો વજ્રકઃ કામરૂપી ઉત્કીલક ઐરાવતકો ઽધુનાનઃ { દિવ્ય્: ઽધોવાણઃ} પ્રમોક્ષણ { દિવ્ય્: -ક} એતે પર્વતાઃ । સર્વે તે સમતિક્રમણીયાઃ । ( દિવ્ય્ 456 ) તત્ર ખદિરકે પર્વતે ગુહાપ્રવેશ એકધારકે ચ ઉત્કીલકે । વજ્રકે તુ પક્ષિરાજેન પ્રવેશઃ । એભિર્ ઉપાયૈસ્ તે સર્વે પર્વતાઃ સમતિક્રમણીયાઃ । યન્ત્રાણિ ચ ભંક્તવ્યાનિ । અજવક્ત્રો મેણ્ઢકઃ પુરુષો રાક્ષસરૂપી પિઙ્ગલો હન્તવ્યઃ । ગુહાયાં લાલાસ્રોતસા મહતાજગરો વેગેન પ્રધાવતિ । સ તે વિક્રમેણ હન્તવ્યઃ ।
( મ્સ્વ્ ઇ 153 )
અર્ધાન્તરગતં નાગં યત્ર પશ્યેત્ કિરીટકમ્* ।{ દિવ્ય્: કિટિભકશ્ ચ}
ચાપમુક્તેન બાણેન હન્તવ્યો મમ કારણાત્* ॥

યત્ર પશ્યેત દ્વૌ મેષૌ સંઘટ્ટન્તૌ પરસ્પરમ્* ।
તયોઃ શૃઙ્ગમ્ એકં ભંક્ત્વા માર્ગં પ્રતિલપ્સ્યસે ॥
આયસૌ પુરુષૌ દૃષ્ટ્વા શસ્ત્રપાણી મહાભયૌ ।
તયોર્ એકં તાડયિત્વા માર્ગં પ્રતિલપ્સ્યસે ॥
સઙ્કોચયન્તીં પ્રસારયન્તીં રાક્ષસીમ્ આયસં મુખમ્* ।
યદા પશ્યેત્ તદા કીલં લલાટે તસ્યા નિખાનયેત્* ॥
શિલાવર્તસ્ તથા કૂપો વિલંઘ્યસ્ તે ષષ્ટિહસ્તકઃ ।
હરિપિઙ્ગલકેશાક્ષો દારુણો યક્ષરાક્ષસઃ ॥
કાર્મુકં મણ્ડલં કૃત્વા હન્તવ્યશ્ ચ દુરાસદઃ ।
નદ્યશ્ ચ બલતસ્ તાર્યા નક્રગ્રાહસમાકુલાઃ ॥
નઙ્ગા પતઙ્ગા તપની ચિત્રા રુદની હસની આશીવિષા વેત્રવતી ચ ।
નાન્ગાયાં રાક્ષસીકોપઃ પતઙ્ગાયામ્ અમનુષ્યકાઃ ।
તપન્યાં ગ્રાહબહુલત્વં ચિત્રાયાં કામરૂપિણઃ ॥
રુદન્યાં કિન્નરીચેટ્યો હસન્યાં કિન્નરીસ્નુષા ।
આશીવિષાયાં નાનાવિધાઃ સર્પા વેત્રનદ્યાં તુ શાલ્મલિઃ ।
નઙ્ગાયાં ધૈર્યકરણં પતઙ્ગાયાં પરાક્રમઃ ।
તપન્યાં ગ્રાહમુખબન્ધશ્ ચિત્રાયાં વિવિધં ગીતમ્* ॥
( મ્સ્વ્ ઇ 154 )
રુદન્યાં સૌમનસ્યેન સમુત્તારઃ । હસન્યાં તૂષ્ણીંભાવેન । આશીવિષાયાં સર્પવિષમન્ત્રપ્રયોગેન સમુત્તારો વેત્રનદ્યાં ( દિવ્ય્ 457 ) તીક્ષ્ણશસ્ત્રસંપાતયોગેન સમુત્તારઃ । નદીમ્ અતિક્રમ્ય પઞ્ચયક્ષશતાનાં ગુલ્મકસ્થાનમ્* । તદ્ ધૈર્યમ્ આસ્થાય વિદ્રાવ્યમ્* । તતો દ્રુમસ્ય કિન્નરરાજસ્ય ભવનમ્ ઇતિ ।
તતઃ સુધનઃ કુમારો યથોપદિષ્ટાન્ ઓષધમન્ત્રાગદપ્રયોગાન્ સમુદાનીય તસ્ય ઋષેઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પ્રક્રાન્તઃ । તતસ્ તેન યથોપદિષ્ટાઃ સર્વે સમુદાનીતાઃ સ્થાપયિત્વા વાનરમ્* । તતસ્ તાન્ આદાય પુનર્ અપિ તસ્ય ઋષેઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ઉક્તશ્ ચ । અલં કુમાર કિમ્ અનેન વ્યવસાયેન કિં મનોહરયા । ત્વમ્ એકાકી અસહાયઃ શારીરસંશયમ્ અવાપ્સ્યસીતિ । કુમારઃ પ્રાહ । મહર્ષે ઽવશ્યમ્ એવાહં પ્રયાસ્યામીતિ । કુતઃ
ચન્દ્રસ્ય ખે વિચરતઃ ક્વ સહાયભાવઃ દંષ્ટ્રાબલેન બલિનશ્ ચ મૃગાધિપસ્ય ।
અગ્નેશ્ ચ દાવદહેન ક્વ સહાયભાવઃ અસ્મદ્વિધસ્ય ચ સહાયબલેન કિં સ્યાત્* ॥
કિં ભો મહાર્ણવજલં ન વિગાહિતવ્યં કિં સર્પદુષ્ટ ઇતિ નૈવ ચિકિત્સનીયઃ ।
વીર્યં ભજેત સુમહદૂર્જિતસત્વદૃષ્ટં યત્ને કૃતો યદિ ન સિધ્યતિ કો ઽત્ર દોષઃ ॥ ઇતિ ।
તતઃ સુધનઃ કુમારો મનોહરોપદિષ્ટેન વિધિના સંપ્રસ્થિતો ઽનુપૂર્વેણ પર્વતનદીગુહાપ્રપાતાદીનિ ભૈષજ્યમન્ત્રાગદપ્રયોગેન વિનિર્જિત્ય ( મ્સ્વ્ ઇ 155 ) દ્રુમસ્ય કિન્નરરાજસ્ય ભવનસમીપં ગતઃ । કુમારો ઽપસ્યત્
તન્ નગરમ્ અદૂરં શ્રીમદુદ્યાનોપશોભિતમ્* ।
નાનાપુષ્પફલોપેતં નાનાવિહગસેવિતમ્* ॥
તડાગદીર્ઘિકાવાપીકિન્નરૈઃ સમુપાવૃતમ્* ।
કિન્નરીસ્ તત્ર ચાપશ્યત્ પાનીયાર્થમ્ ઉપાગતાઃ ॥
તતસ્ તાઃ સુધનકુમારેણાભિહિતાઃ । કિમ્ અનેન બહુના પાનીયેન ક્રિયત ઇતિ । તાઃ કથયતિ । અસ્તિ દ્રુમસ્ય કિન્નરરાજસ્ય દુહિતા મનોહરા નામ । સા મનુષ્યહસ્તગતા બભૂવ । તસ્યાઃ સ મનુષ્યગન્ધો નશ્યતિ । સુધનઃ કુમારઃ પૃચ્છતિ । કિમ્ એતે ઘટાઃ સમસ્તાઃ સર્વે તસ્યા ઉપરિ નિપાત્યન્તે આહોસ્વિદ્ આનુપૂર્વેણેતિ । તાઃ કથયન્તિ । આનુપૂર્વ્યા । સ સંલક્ષયતિ । શોભનો ઽયમ્ ( દિવ્ય્ 458 ) ઉપાય ઇમામ્ અંગુલિમુદ્રામ્ એકસ્મિન્ ઘટે પ્રક્ષિપામીતિ । તેનૈકસ્યાઃ કિન્નર્યા ઘટે ઽનાલક્ષિતં પ્રક્ષિપ્તા । સા ચ કિન્નરી અભિહિતા । અનેન ત્વયા ઘટેન મનોહરા તત્પ્રથમતરં સ્નાપયિતવ્યા । સા સંલક્ષયતિ । નૂનમ્ અત્ર કાર્યેણ ભવિતવ્યમ્* । તતસ્ તયાસૌ ઘટઃ પ્રથમતરં મનોહરાયા મૂર્ધ્નિ નિપાતિતો યાવદ્ અંગુલિમુદ્રા ઉત્સઙ્ગે નિપતિતા । સા મનોહરયા પ્રત્યભિજ્ઞાતા । તતઃ કિન્નરીં પૃચ્છતિ । મા તત્ર કશ્ચિન્ મનુષ્યો ઽભ્યાગતઃ । સાહ । અભ્યાગતઃ । ગચ્છૈનં પ્રચ્છન્નં પ્રવેશય । તયા પ્રવેશિતઃ સુગુપ્તે પ્રદેશે સ્થાપિતઃ ।
તતો મનોહરા પિતુઃ પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ । તાત યદ્ય્ અસૌ સુધનઃ કુમાર આગચ્છેદ્ યેનાહં હૃતા તસ્ય ત્વં કિં કુર્યાઃ । સ કથયતિ । તમ્ અહં ખણ્ડશતં કૃત્વા ચતસૃષુ દિક્ષુ ક્ષિપેયં મનુષ્યઃ ( મ્સ્વ્ ઇ 156 ) અસૌ કિં તેનેતિ । મનોહરા કથયતિ । તાત મનુષ્યભૂતસ્ય કુત ઇહાગમનમ્* । અહમ્ એવ બ્રવીમીતિ । તતો દ્રુમસ્ય કિન્નરરાજસ્ય પર્યવસ્થાનો વિગતઃ । તતો વિગતપર્યવસ્થાનઃ કથયતિ । યદ્ય્ અસૌ કુમાર આગચ્છેત્ તસ્ય હિ ત્વાં સર્વાલઙ્કારવિભૂષિતાં પ્રભૂતચિત્તોપકરણૈઃ કિન્નરીસહસ્રપરિવૃતાં ભાર્યારત્નં દદ્યામ્ ઇતિ । તતો મનોહરયા હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિતયા સુધનઃ કુમારો દિવ્યાલઙ્કારવિભૂષિતો દ્રુમસ્ય કિન્નરરાજસ્યોપદર્શિતઃ । તતો દ્રુમઃ કિન્નરરાજઃ સુધનં કુમારં દદર્શાભિરૂપં દર્શનીયં પ્રાસાદિકં પરમયા શુભવર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ પરં વિસ્મયમ્ ઉપગતઃ । તતસ્ તસ્ય વિજ્ઞાસાં કર્તુકામેન સૌવર્ણાસ્તમ્ભા ઉચ્છ્રિતાઃ સપ્ત તાલાઃ સપ્ત ભેર્યઃ સપ્ત શૂકરાઃ । આહ ચ ।
ચ્f. કવ્ક્ 64.313-316
ત્વયા કાન્ત્યા જિતાસ્ તાવદ્ એતે કિન્નરદારકાઃ ।
સંદર્શિતપ્રભાવસ્ તુ દિવ્યસંબન્ધમ્ અર્હસિ ॥
અત્યાયતં શરવણં કૃત્વોદ્ધૃત્ય શરં ક્ષણાત્* ।
વ્યુપ્તમ્ અન્યૂનમ્ ઉચ્ચિત્ય પુનર્ દેહિ તિલાઢકમ્* ।
સંદર્શય ધનુર્વેદે દૃઢલક્ષ્યાદિકૌશલમ્* ।
તતઃ કીર્તિપતાકેયં તવાયત્તા મનોહરા ॥
( દિવ્ય્ 459 )
સુધનઃ કુમારો બોધિસત્વઃ । કુશલાશ્ ચ ભવન્તિ બોધિસત્વાસ્ તેષુ તેષુ શિલ્પસ્થાનકર્મસ્થાનેષુ દેવતાશ્ ચૈષામ્ ઔત્સુક્યમ્ આપત્સ્યન્તે અવિઘ્નભાવાય । તતો બોધિસત્વો નૃત્યગીતવીણાપણવસુઘોષકવલ્લરીમૃદઙ્ગાદિનાનાવિધેન ( મ્સ્વ્ ઇ 157 ) દૈવત્યોપસંહતેન વાદિત્રવિશેષેણ સમન્તાદ્ આપૂર્યમાણો ઽનેકૈઃ કિન્નરસહસ્રૈઃ પરિવૃતાઃ ।

ચ્f. કવ્ક્ 64.320-321
શતક્રતુસમાદિષ્ટૈર્ યક્ષૈઃ શૂકરરૂપિભિઃ ।
ઉત્પાટિતે શરવણે સમે વ્યુપ્તં તિલાઢકમ્* ॥
એકીકૃતં સમુચ્ચિત્ય શક્રસૃષ્ટૈઃ પિપીલકૈઃ ।
કુમારઃ કિન્નરેન્દ્રાય વિસ્મિતાય ન્યવેદયત્* ॥
નીલોત્પલદલાભેનાસિના ગૃહીતેન પશ્યતો દ્રુમસ્ય કિન્નરરાજસ્ય સૌવર્ણસ્તમ્ભસમીપં ગત્વા તાન્ સ્તમ્ભાન્ કદલીચ્છેદેન ખણ્ડખણ્ડં છેત્તુમ્ આરબ્ધઃ । તતસ્ તાન્ તિલશો ઽવકીર્ય સપ્ત તાલાન્ સપ્ત ભેરીઃ સપ્ત ચ શૂકરાન્ બાણેન વિધ્ય સુમેરુવદ્ અકમ્પ્યો ઽવસ્થિતઃ । તતો ગગનતલસ્થાભિર્ દેવતાભિશ્ ચ કિન્નરશતસહસ્રૈર્ હાહાકારકિલિકિલાપ્રક્ષ્વેડોચ્ચૈર્ નાદો મુક્તો યં દૃષ્ટ્વા ચ કિન્નરરાજઃ પરં વિસ્મયમ્ ઉપગતઃ । તતઃ કિન્નરીસહસ્રસ્ય મનોહરાસમાનરૂપસ્ય મધ્યે મનોહરાં સ્થાપયિત્વા સુધનઃ કુમારો ઽભિહિતઃ । એહિ કુમાર પ્રત્યભિજાનાસિ મનોહરામ્ ઇતિ । તતઃ સુધનઃ કુમારસ્ તાં પ્રત્યભિજ્ઞાય ગાથાભિગીતેનોક્તવાન્* ।
યથા દ્રુમસ્ય દુહિતા મમેહ ત્વં મનોહરા ।
શીઘ્રમ્ એતેન સત્યેન પદં વ્રજ મનોહરે ॥
તતઃ સા દ્રુતપદમ્ અભિક્રાન્તા । કિન્નરાઃ કથયન્તિ । દેવાયં સુધનઃ કુમારો બલવીર્યપરાક્રમસમન્વિતો મનોહરાયાઃ પ્રતિરૂપઃ । કિમર્થં વિપ્રલભ્ય । દીયતામ્ અસ્ય મનોહરેતિ । તતો દ્રુમઃ કિન્નરરાજઃ કિન્નરગણેન સંવર્ણિતઃ સુધનં કિન્નરાભિમતેન મહતા ( મ્સ્વ્ ઇ 158 ) સત્કારેણ પુરસ્કૃત્ય મનોહરાં દિવ્યાલઙ્કારવિભૂષિતાં વામેન પાણિના ગૃહીત્વા દક્ષિણેન સૌવર્ણભૃઙ્ગારં ( દિવ્ય્ 460 ) સુધનઃ કુમારો ઽભિહિતઃ । કુમાર એષા તે મનોહરા કિન્નરીપરિવૃતા ભાર્યાર્થાય દત્તા । અપરિચિતા માનુષાઃ । યથૈનાં ન પરિત્યક્ષ્યસીતિ । પરં તાતેતિ સુધનઃ કુમારો દ્રુમસ્ય કિન્નરરાજસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય કિન્નરભવનસ્થો મનોહરયા સાર્ધં નિષ્પુરુષેણ તૂર્યેણ કૃઈડતે રમતે પરિચારયતિ ।
સો ઽપરેણ સમયેન સ્વદેશમ્ અનુસ્મૃત્ય માતાપિતૃવિયોગજેન દુઃખેનાત્યાહતો મનોહરાયા નિવેદયતિ । માતાપિતૃવિયોગજં મે દુઃખં બાધત ઇતિ । તતો મનોહરયા એષ વૃત્તાન્તો વિસ્તરેણ પિતુર્ નિવેદિતઃ । સ કથયતિ । ગચ્છ કુમારેણ સાર્ધમ્ અપક્રાન્તયા તે ભવિતવ્યં વિપ્રલમ્ભકા મનુષ્યાઃ । તતો દ્રુમેણ કિન્નરરાજેન પ્રભૂતં મણિમુક્તાસુવર્ણાદીન્ દત્વાનુપ્રેષિતઃ । સ મનોહરયા સાર્ધમ્ ઉપરિવિહાયસા કિન્નરખગપથેન સંપ્રસ્થિતો ઽનુપૂર્વેણ હસ્તિનાપુરનગરમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તતો હસ્તિનાપુરં નગરં નાનામનોહરેણ સુરભિણા ગન્ધવિશેષેણ સર્વદિગ્ આમોદિતમ્* । શ્રુત્વા ધનેન રાજ્ઞાનન્દભેર્યશ્ ચ તાડિતાઃ । સર્વં ચ તન્ નગરમ્ અપગતપાષાણશર્કરકઠલ્લં કારિતં ચન્દનવારિસિક્તમ્ આમુક્તપટ્ટદામકલાપસમુચ્છ્રિતધ્વજપતાકં સુરભિધૂપઘટિકોપનિબદ્ધં નાનાપુષ્પાવકીર્ણરમણીયમ્* । તતઃ કુમારો ઽનેકનરવરસહસ્રપરિવૃતો મનોહરયા સાર્ધં હસ્તિનાપુરં ( મ્સ્વ્ ઇ 159 ) નગરં પ્રવિષ્ટઃ । તતો માર્ગશ્રમં પ્રતિવિનોદ્ય વિવિધાનિ રત્નાન્ય્ આદાય પિતુઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । પિત્રા કણ્ઠે પરિષ્વક્તઃ પાર્શ્વે રાજાસને નિષણ્ણઃ । કિન્નરનગરગમનાગમનં ચ વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* ।
તતો ધનેન રાજ્ઞાતિબલવીર્યપરાક્રમ ઇતિ વિદિત્વા રાજ્યાભિષેકેણાભિષિક્તઃ । સુધનઃ કુમારઃ સંલક્ષયતિ । યન્ મમ મનોહરયા સાર્ધં સમાગમઃ સંવૃત્તો રાજ્યાભિષેકશ્ ચાનુપ્રાપ્તસ્ તત્ પૂર્વકૃતહેતુવિશેષાદ્ યન્વ્ અહમ્ ઇદાનીં દાનાનિ દદ્યાં પુણ્યાનિ કુર્યામ્ ઇતિ । તેન હસ્તિનાપુરે નગરે દ્વાદશવર્ષાણિ નિરર્ગલો યજ્ઞ ઇષ્ટઃ ।
સ્યાત્ કલુ તે મહારાજાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન સુધનઃ કુમારો વેતિ । ન ખલ્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્* । અપિ ત્વ્ અહમ્ એવ તેન ( દિવ્ય્ 461 ) કાલેન તેન સમયેન બોધિસત્વચર્યાયાં વર્તમાનઃ સુધનો નામ રાજા બભૂવ । યન્ મયા મનોહરાનિમિત્તં બલવીર્યપરાક્રમો દર્શિતો દ્વાદશવર્ષાણિ નિરર્ગલો યજ્ઞ ઇષ્ટો ન તેન મયાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અધિગતા કિન્ તુ તદ્ દાનં તચ્ ચ વીર્યમ્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ હેતુમાત્રકં પ્રત્યયમાત્રકં સંભારમાત્રકમ્* ।
[fઓલિઓસ્ 181-198 અરે મિસ્સિન્ગ્]
( fઓલ્. 199ર્1 ; મ્સ્વ્,wઇ 69; મ્સ્વ્ ઇ 161 ) દર્શનીયા પ્રાસાદિકા । ચંચા માણવિકા । તાં પ્રોત્સાહયામઃ સા તૈર્ દૂતૈર્ આહૂયોક્તા । યત્ ખલુ ભગિ ન્ ઇ પૂર્વં નો લાભસત્કાર એવમ્ એવાસીત્* ઇદાનીં લોકાઃ શ્રમણસ્ય ગૌતમસ્ય સકાશં ગચ્છન્તિ । તસ્ય સત્કારં કુર્વન્તિ । અ સ્માકં લાભસત્કારઃ સર્વેણ સર્વં સમુચ્છિન્નઃ સા ત્વમ્ અધ્યુપેક્ષસે । ચંચા માણવિકા કથયતિ । આર્યકા મયા કિં કરણીયમ્* ભગિનિ તવ જ્ઞાતીનાં કૃતે શ્રમણેન ગૌતમેન સહ અબ્રહ્મચર્યં ચરિતવ્યમ્* । અપવાદશ્ ચ તસ્ય દાતવ્યઃ । એતેન નઃ પૂર્વવત્* લાભસત્કારો ભવેદ્ ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે ચંચા માણવિકા પરિવ્રાજિકા સંબહુલાનામ્ અન્યતીર્થિકપરિવ્રાજકાનામ્ એવમ્ આહ । આર્યકાઃ શ્રમણસ્ય ગૌતમસ્યાપવાદમ્ અહં ન ઉત્સહે । ભગિનિ યાવત્ ત્વં શ્રમણસ્ય ગૌતમસ્યાપવાદં નોત્સહસે તાવદ્ વયં ત્વયા સહ નાલ પિષ્યામો ન સંલપિષ્યામો નાલોકયિષ્યામો ન વ્યવલોકયિષ્યામો ન ચ તે સર્વાવાસેષુ પ્રજ્ઞ પયિષ્યસિ આસનાનિ । અથાનુશોચન્તી ત્વં નરકગતિમ્ અવાપ્સ્યસિ । અલ્પપ્રજ્ઞાઃ સ્ત્રિયઃ । સા ભીતા કથયત્ય્ એષાહમ્ આર્યકા યન્ મયા કરણીયમ્ એહિ ત્વં ભગિનિ જેતવનમ્ અભીક્ષ્ણં ગચ્છ કંચિત્ કાલં ગત્વા શ્રમણસ્ય ગૌ તમસ્ય અપવાદં દાપય । સા પ્રત્યહમ્ ઉત્થાય જેતવનં ગતા । યાવત્ સા ભાજનમ્ એકં બદ્ધ્વા યેન ભગ વાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તા । તેન ખલુ સમયેન ભગવાન્ અનેકશતાનાં પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મં દેશયતિ । અદ્રક્ષીડ્ ભગવ્ આન્ દૂરતશ્ ચંચા માણવિકામ્* । દૃષ્ટ્વા તસ્યૈતદ્ અભવત્* । અદ્ય મમ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતા નિ ( મ્સ્વ્ ઇ 162 ) લબ્ધસંભારાણી પરિણતપ્રત્યયાન્ય્ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યભાવીનિ કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતીતિ । તતશ્ ચંચા માણવિકા પરિવ્રા જિકા ભગવતઃ પુરતઃ સ્થિત્વાહ ।
અહમ્ આપન્નસત્વાસ્મિ ત્વયા કામોપસેવનાત્* ।
રતિર્ લબ્ધા યશો ઘુષ્ટં ધર્મં વદસિ સામ્પ્રતમ્ ઇતિ ।
ભગવાન્ આહ ॥ અભૂતવાદી ન ર કાન્ ઉપૈતિ । ચંચા માણવિકા પ્રાહ । યશ્ ચાપિ કૃત્વા ન કરોમીતિ ચાહ ॥ ભગવા ન્ આહ ।
હીનો હિ ધર્મૈર્ ઉભયત્ર લોકે
તુલ્યામ્ અવસ્થાં સમુપૈતિ મર્ત્યઃ ॥

અથ શક્રો દેવેન્દ્રઃ અહો વતેયં ચંચા માણવિકા ભગવન્તં વિહેઠયિષ્યતિ । ભિક્ષુસંઘં ચેતિ વિદિત્વા તદ્ ભાજનમ્ ઋદ્ધ્યા પૃથિવ્યાં નિપાતિતવાન્* ॥ તતશ્ ચંચા મા ણવિકા લજ્જિતા દૂરમ્ અપસૃતા । અથ સ્થવિરસ્થવિરા ભિક્ષવો ભગવન્તમ્ એવમ્ આહુઃ । કૃતા ( મ્સ્વ્,wઇ 70 ) ભદન્ત રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતસ્ય ધર્માધિકારિકી કથા વ્યાકૃતં તં ચ યત્રાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ તત્પ્રથમતરં ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં યાવ્ અત્ સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં લાભસત્કારકથા । વયમ્ અનવતપ્તે મહાસરસિ ભગવતઃ પુરસ્તાત્ સ્વક સ્વકાનાં ( fઓલ્. 199વ્1 ) કર્મણાં ( મ્સ્વ્ ઇ 163 ) પ્લોત્ ઇ ં વ્યાકુર્યામ ઇત્ય્ અધિવાસયતિ ભગવાં સ્થવિરસ્થવિરાણાં ભિક્ષૂણાં તૂષ્ણીંભાવેન ।
ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં જી વતા ં તિષ્ઠતાં ધ્રિયમાણાનાં યાપયતાં યદુત દશાવશ્યકરણીયાનિ ભવન્તિ । ન તાવદ્ બુદ્ધા ભગ વન્તઃ પરિનિર્વાન્તિ યાવદ્ બુદ્ધો ન વ્યાકૃતો ભવતિ । સત્વેનાવૈવર્ત્યમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં ભવતિ સર્વબુદ્ધવિનેયા વિની તા ભવન્તિ । ત્રિભાગ આયુષઃ ઉત્સૃષ્ટો ભવતિ । સીમાબન્ધઃ કૃતો ભવતિ । શ્રાવકયુગમ્ અગ્રતાયામ્ ઉત્સૃ ષ્ટો ભવતિ । શ્રાવસ્ત્યાં મહાપ્રાતિહાર્યં વિદર્શિતં ભવતિ । સાંકાશ્યે નગરે દેવાવતારણં વિદર્શિતં ભવતિ । માતાપિતરૌ સત્યેષુ પ્રતિ ષ્ઠાપિતૌ ભવતઃ । અનવતપ્તે મહાસરસિ શ્રાવકસંઘેન સાર્ધં પૂર્વિકા કર્મપ્લોતિદેશના વ્યાકૃતા ભવતિ ।
અથ બુદ્ધો ભગવાં શ્રાવકસંઘેન સાર્ધં અનવતપ્તે મહાસરસિ પૂર્વિકાં કર્મપ્લોતિં વ્યાકર્તુકામો ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । આગમ્ અયત ભિક્ષવો યેનાનવતપ્તં મહાસરસ્ તેન સ્વકસ્વકાનાં પૂર્વિકાં કર્મપ્લોતિં વ્યાકુર્યામ । ભિક્ષવઃ એવં ભદન્ત ઇતિ ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષુઃ અથ ભગવાન્ એકોનૈઃ પઞ્ચભિર્ અર્હચ્છતૈઃ સાર્ધં શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્તર્હિતઃ અનવતપ્તે મહાસરસિ ચણ્ડયક્ષરાક્ષસનિષેવિતે નાનાપુષ્પવૃક્ષોપશોભિતે પ્રાદુર્ભૂતઃ ।
યં વ્યાડયક્ષાચરિતં મનોરમં વિચિત્રપુષ્પૈસ્ તરુભિઃ સુશોભિતમ્ ।
ઇતો યતો જલવહસાગરંગ મા નદ્યશ્ ચતસ્રઃ પ્રસૃતાશ્ ચતુર્દિશં ॥
ગઙ્ગા ચ સિન્ધુશ્ ચ તથૈવ વક્ષુઃ સીતા ચ યન્ ન પ્રતરન્તિ માનુષાઃ
નાન્યત્ર યે રિ દ્ધિબલસ્ય લાભી હન્તેહ ગચ્છામિ સરો મહોદધિમ્* ॥
ધર્મતા ખલુ ય સ્મિન્ સમયે બુદ્ધા ભગવન્તો લૌકિકં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયન્તિ તસ્મિન્ સમયે કુન્તપિપીલકાદયો ઽપિ પ્રાણિનો ભગવતશ્ ચેતસા ચિત્તમ્ આજાનન્તિ । અથ નન્દોપનન્દયોર્ નાગરાજયોર્ એતદ્ અભવત્* । કિમર્થં ભગવતા લૌકિકં ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્* । પ શ્યતો ઽનવતપ્તે મહાસરસિ કર્મપ્લોતિં વ્યાકર્તુકામઃ તતસ્ તસ્યાનવતપ્તસ્ય મહાસરસો મધ્યે સર્વસુવર્ણખચિતરત્નમયકાણ્ડકિઞ્જલ્કકર્મકૃતરથચક્રોપમસહસ્રદલકમલપરિવૃતો ભગવાન્ ભિક્ષુસંઘેન સહ પદ્મ કર્ણિકાયાં નિષણ્ણઃ સ્થવિરસ્થવિરા અપિ ભિક્ષવો ઽન્યાસુ પદ્મકર્ણિકાસુ નિષણ્ણાઃ તેન ખલુ સમયેન શારિપુત્રો ગૃધ્રકૂટપર્વતે સંઘાટિકાં સીવ્યતિ સ્મ । અથ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં મહામૌદ્ગલ્યાયનમ્ આહ । ગચ્છ મૌદ્ગલ્યાયન પ્રવ્રજ્યાસ હાયકમ્ આનયેત્ય્ એવં ભદન્તેત્ય્ આયુષ્માં મહામૌદ્ગલ્યાયન ઃ અનવતપ્તે મહાસરસ્ય્ અન્તર્હિતો ગૃધ્ર કૂટે પર્વતે આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય પુરતઃ સ્થિત્વા એવમ્ આહ । આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પઞ્ચશતાર્હદ્ભિઃ સહ શાસ્તા એકૈકશઃ ( fઓલ્. 200ર્1 ) પૂર્વિકાં કર્મપ્લોતિં વ્યાકર્તુકામ સ્ ત્વત્પ્રતીક્ષણપરઃ આગચ્છ ગચ્છામઃ સ કથયત્ય્ આયુષ્મન્ મહા મૌદ્ગલ્યા યન સંઘાટી તા વત્ સીવ્યામિ । પશ્ચાદ્ આગમિષ્યામીતિ । સ કથયતિ । તથાસ્તુ સહાય । અથ ( મ્સ્વ્ ઇ 165 ) મહામૌદ્ગલ્યાયન ઋદ્ધ્યા પઞ્ચભિર્ અ ઙ્ગુલીભિઃ સીવિતુમ્ આરબ્ધઃ આયુષ્માઞ્ ચ્છારિપુત્રઃ કથયતિ આયુષ્મં મહામૌદ્ગલ્યાયન સ્યૂતા ભ્ અ વ્ અ તુ । સ કથયત્ય્ આયુષ્મઞ્ ચ્છારિ પુત્ર સચેત્ ત્વં ન ગચ્છેર્ બલાત્ ત્વાં ગ્રહીષ્યામિ । અથાયુષ્માન્ શારિપુત્રસ્ તસ્ય કાઞ્ચીમ્ આકૃષ્ય કથયતિ । મહામૌદ્ગલ્યાયન નનુ ત્વં ભગવતા ઋદ્ધિમતાં અગ્રો નિર્દિષ્ટઃ સ ત્વમ્ એતત્ તાવ ન્ નય પશ્ચાન્ માં નેષ્યસીતિ । તત આયુષ્મતા મહામૌ દ્ગલ્યાયનેન તે તત્ર નીતાઃ । અથ આયુષ્માન્ શારિપુત્રઃ સંલક્ષયતિ । અયં મહર્દ્ધિકઃ । સચેત્ સ્થાનમ્ ઇદં સર્વં નેષ્યતીતિ । સ તેન ગૃધ્રકૂટે પર્વતે ઉપનિબદ્ધ આયુષ્મતા મહામૌદ્ગલ્યાયનેનાકૃષ્ટો ગૃધ્રકૂતઃ પર્વત ઃ કમ્પ્ ઇ તુમ્ આરબ્ધઃ
। અથાયુષ્માન્ શારિપુત્રઃ સંલક્ષયતિ । અનેન ગૃધ્રકૂટપર્વતશ્ ચાલિત ઇતિ ... યન્વ્ અહં સુમેરૌ ઉપનિબધ્નીયા મ્ ( મ્સ્વ્,wઇ 72 ) ઇતિ સ તેન સુમેરૌ પર્વતરાજે ઉપનિબદ્ધઃ પુનર્ આયુષ્મતા મહામૌદ્ગલ્યાયનેનાકૃષ્ટઃ સુમેરુઃ પર્વતો નન્દોપનન્દૌ નાગરાજૌ ચ ચાલિતૌ । અનવતપ્તં મહાસરશ્ ચ । સર્વં ક્ષુબ્ધમ્* । અથ સ્થવિરસ્થ વિરા ભિક્ષવશ્ ચલિતુમ્ આરબ્ધાઃ પદ્મકર્ણિકેષુ નિષણ્ણાસ્ તે ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ કિમર્થં ભગવં નન્દોપ નન્દૌ નાગરાજૌ ચાલિતૌ । ભગવાન્ આહ । ભિક્ષવઃ નન્દોપનન્દયોર્ નાગરાજયોર્ નાસ્તિ કમ્પનમ્ ઇતિ શ્રુત્વા તૌ ઋદ્ધિવિકુ ર્વિતં કુરુત ઇતિ આયુષ્માઞ્ ચ્છારિપુત્રઃ સંલક્ષયતિ યન્વ્ અહં ભગવતઃ પદ્મનાડે ઉપનિબદ્ધ્નીયામ્ ઇતિ । તેન ભગવતઃ પ દ્મનાડે ઉપનિબદ્ધો નિષ્કમ્પં સ્થિતઃ । યદા તસ્ય ઋદ્ધિ ઋદ્ધ્યા પરાભૂતા તદા ( મ્સ્વ્ ઇ 166 ) આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એવમ્ આહ । ગચ્છ આયુ ષ્મઞ્ ચ્છારિપુત્ર રિદ્ધિવિકુર્વિતમ્ આગચ્છ ગચ્છાવઃ ગચ્છાયુષ્મન્ મહામૌદ્ગલ્યાયન એષો ઽહમ્ આગત એવ યાવદ્ આયુષ્માન્ મહામ્ ઔદ્ગલ્યાયનો ન પ્રત્યાગતસ્ તાવદ્ આર્યાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ગતઃ । ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે પદ્મકર્ણિકાયાં નિષણ્ણઃ તતઃ પશ્ચાદ્ આયુષ્માન્ મહમૌદ્ગલ્યાયનો ગતઃ પશ્યત્ય્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રં સ કથયત્ય્ આગતો ઽસિ આયુષ્મં શારિપુત્ર્ અ આવામ્ આગતૌ ।
સંશયજાતા ભિક્ષવઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । ભદન્ત ભગવતા આયુષ્માં મહામૌદ્ગલ્યાયન ઃ રિ દ્ધિમતામ્ અ ગ્રો નિર્દિષ્ટો ઽથ ચ પુનર્ આયુષ્મતા શારિપુત્રેણ રિદ્ધ્યા પરાજિત ઇતિ । ભગવાન્ આહ ॥ ન ભ્ ઇ ક્ષવ એતર્હિ અતીતે ઽધ્વન્ય્ અપિ શિલ્પકુશલેન પરાજિતઃ ।

ભૂતપૂર્વં ( fઓલ્. 200વ્1 ) મધ્ય દેશે ઽન્યતરશ્ ચિત્રકરાચાર્યો ઽભૂત્ સ ક્ એન ચ્ ઇ દ્ અર્ થ્ અ કરણીયેન મધ્યદેશાદ્ યવનવિષયં ગતઃ સ તત્ર યન્ત્રાચાર્યસ્ય નિવેશને ઽવતીર્ણઃ તેન તસ્ય યન્ત્ર્ અપુટ્ટલિકાં કૃત્વા પ્રવેશિતા । સા તસ્ય પાદૌ ધાવિત્વા સ્થિતા । અથ સ તસ્યા ગમનસમયે કથયતિ । સા તૂષ્ણીમ્ અવસ્થિતા । સ સંલક્ષયતિ નૂનં મમૈષા પરિચારિકા પ્રેષિતા સ તાં હસ્તે ગૃહીત્વા આક્રષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ યાવચ્ છઙ્કલિકાપુંજો વ્યવસ્થિતઃ । સ લજ્જિતઃ સંલક્ષયતિ । અહમ્ અનેન લજ્જાપિતઃ । અહમ્ અપ્ય્ એનં સરાજપરિજનં ( મ્સ્વ્ ઇ 167 ) લજ્જ યિષ્યામીતિ તેન દ્વારાભિમુખમ્ આત્મપ્રતિબિમ્બકમ્ ઉદ્બન્ધકં લિખિતં કવાટસન્ધૌ ચ નિલીયાવસ્થિતઃ તસ્ય યો વ્યુત્થાનકાલ ઃ સો ઽ ત્ ઇ ક્રાન્તઃ । અથ યન્ત્રાચાર્યઃ સંલક્ષયતિ । દૂરાગત એષઃ । કસ્માદ્ દ્વારમ્ ઇદમ્ અનવરુદ્ધમ્* । સ પ્રવિશ્ય પશ્યતિ યાવદ્ ઉ દ્બધ્ય મૃતં સ સંલક્ષયતિ કિંકારણં અનેનાત્મા જીવિતાદ્ વ્યવરોપિતઃ પશ્યતિ તાં દારુપુત્રિકાં શં કલિકાં પુઞ્જીભૂતામ્* । સ સંલક્ષયતિ । એષ લજ્જાપિતઃ । સમયોચિતમ્ આચારમ્ અનુષ્ઠાય ( મ્સ્વ્,wઇ 73 ) અતિથિ ઃ કાલં કરોતિ સ તં તાવન્ ન સત્કરોતિ યાવદ્ રજ્ઞે નિવેદિતમ્ ઇતિ । તતસ્ તેન રાજ્ઞ્ અઃ સકાશં ગત્વા નિવેદિતમ્* દે વ આસીદ્ યવનવિષયે ચિત્રાચાર્યઃ । સ મત્સકાશમ્ આગતઃ । તસ્ય પરિચર્યાર્થાય મયા દારુપુત્રિકા પ્રવેશિતા । તેન તસ્યા હસ્તૌ ગૃહીત્વા આકૃષ્ટા શંકલિકાપુઞ્જો ઽવસ્થિતઃ તેન પ્રભિન્નેનાત્મા ઉદ્બદ્ધઃ તદ્ અર્હતિ દેવસ્ તં પ્રત્યવેક્ષિતું તતો ઽહં સત્કરોમિ । અથ રાજ્ઞા રાજપુરુષાઃ પ્રેષિતાઃ । ભવન્તો યૂયમ્ અદ્ય પ્રાક્ પ્રત્યવેક્ષધ્વમ્* । અથ તે તત્ર ગત્વા પ્રત્યવેક્ષન્તે । તેષામ્ એતદ્ અભવત્* । અસ્માભિઃ ક થમ્ અસ્માન્ નાગદન્તકાદ્ અવતારયિતવ્યમ્ ઇતિ । અપરે કથયન્તિ પાશશ્ છેત્તવ્ય ઇતિ તે કુઠારં ગ્ ઋ હીત્વા છેત્તુમ્ આરબ્ધાઃ । યાવત્ પશ્યન્તિ ચિત્રાચાર્યમ્* । અથ ચિત્રકલાચાર્યઃ કવાટાન્તરિકાયા નિર્ગત્ય કથયતિ । ભોઃ પુરુષ ત્વયાહમ્ એકાકી પ્રભિન્નસ્ ત્વં પુનઃ સરા જિકાયાં પર્ષદો મધ્યે ( મ્સ્વ્
ઇ 168 ) મયા પ્રભે દ્ ઇ ત । કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન યો ઽસૌ યન્ત્ર કલાચાર્ય એષ એવ્ આસૌ મૌદ્ગલ્યાયનો ભિક્ષુસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન યો ઽસૌ ચિત્રકરાચાર્ય એષ એવાસૌ શારિપુત્રો ભિક્ષુસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન તદાપ્ય્ અનેનૈષ શિ લ્પેન પ રાજિતઃ એતર્હ્ય્ અપ્ય્ અનેનૈષ ઋદ્ધ્યા પરાજિતઃ ।
ભૂયો ઽપિ યો ઽનેન શિલ્પકુશલેન પરાજિતસ્ તચ્ છ્રૂયતામ્* । ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો દ્વયોશ્ ચિત્રકલાચા ર્યયોર્ વિવાદો ઽભૂત્* એકઃ કથયત્ય્ અહં શોભનં શિલ્પં જાનામીતિ દ્વિતીયો ઽપિ કથયત્ય્ અહં શોભનતરં જાન્ આમીત્ ઇ પરસ્પરં સ્પર્ધયા રાજસકાશં ગતૌ । તસ્ય પાદયોર્ નિપતિતૌ । એકઃ કથયતિ । અહં શોભનં શિલ્પં દર્શયિષ્યામિ । દ્વિતીયો ઽપિ કથયતિ । અહં શોભનતરં શિલ્પં દર્શયિષ્યામિ । અથ ( fઓલ્. 201ર્1 ) રાજ્ઞા તયોર્ દ્વારકોષ્ઠકો દર્શિતઃ ભવન્તો નાહં જાને કો યુવયોઃ શોભનતરં શિલ્પં જાનીત ઇત્ય્ અ પિ ત્વ્ એક એ કાં ભિત્તિં ચિત્રયતુ દ્વિ તીયો અપરાં* । + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + ( ગ્બ્મ્ 6.1066અ ) ચ્ ઇ ત્રયિતુમ્ આરબ્ધૌ । તત્રૈકેન ષડ્ભિર્ માસૈ શ્ ચિત્ર કર્મ કૃતં દ્વિતીયેન ષડ્ભિર્ માસૈર્ ભિત્તિઃ પરિકર્મિતા । યસ્ય ચિત્રકર્મ પરિસમાપ્તં સ રાજ્ઞઃ સકા શમ્ ઉપ્ અસં ક્રાન્તઃ ઉપસંક્રમ્ય કથ યતિ દેવ મમ ચિત્ર કર્મ પરિસમ્ આપ્તં દ્રષ્ટુમ્ અર્હસિ । અથ ( મ્સ્વ્ ઇ 169 ) રાજા સહા યેન નિર્ગત્ય દૃષ્ટં પરિતુષ્ટઃ શોભનં ચિ ત્રક ર્મેતિ । દ્વિતીયઃ પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ ઇદાનીં મદીયં ચિત્રકર્મ દ્રષ્ટુમ્ અર્હસિ । તેન યવનિકાપનીતા ચ્છાયા તત્ર નિપતિતા ( મ્સ્વ્,wઇ 74 ) રા જ્ઞા તદ્ દૃષ્ટ્વા વિસ્મ ય્ અ મ્ આપન્ન ઇદં શોભ્ અનતરં ચિત્રકર્મેતિ યવનિકા મ્ આકૃષ્ય પાદયોર્ નિપત્ય કથયતિ દેવ નૈ તચ્ ચિત્રકર્માપિ તુ ભિત્તીપરિકર્મૈવમ્ ઇતિ । તતો રાજ્ઞા ભૂયસ્યા માત્રયા પરં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ કથયતિ અયં શોભનતરઃ શિલ્પિક ઇતિ । કિ ં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યેના + + ષડ્ભિર્ માસૈર્ ભિત્તિપરિકર્મ કૃતં એષ એવાસૌ શારિપુત્રો ભિક્ષુઃ યેન તુ ષ્ અડ્ભિર્ માસૈ શ્ ચિત્રકર્મ કૃતં એષ એવાસૌ મૌદ્ગલ્યાયનો ભિક્ષુસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન તદાપ્ય્ એષો ઽનેન શિલ્પેન પરાજિતઃ એતર્હ્ય્ અપ્ય્ અનેનૈષ રિ દ્ ધ્યા પરાજિતઃ ॥
ભૂયો ઽપ્ય્. + + + ઋદ્ધ્ ય્ આ પરા જ્ ઇ તઃ તચ્ છ્રૂયતાં । ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો વારાણસીં નગરં ઉપનિ શૃત્ય દ્વૌ ઋષી પ્રતિવસતઃ શંખાશ્ ચ લિખિતશ્ ચ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન દેવો વૃષ્ટઃ કર્દમો જાતઃ શંખઃ સ્ખલિતઃ કર્દમે પતિતઃ કુણ્ડિકા ભગ્ના તત સ્ તેન શાપો દત્તઃ તસ્માત્ ત્વયા દુરાચાર ન વર્ષિતવ્યમ્ ઇતિ । રાજ્ઞા બ્રહ્મદ્ અત્તેન વારા ણસીનિવાસિના ચ જનકાયેન શ્રુતં તતસ્ તૈર્ અસૌ ગત્વા વિજ્ઞપ્તઃ મહર્ષે મૈવં ક્રિયતામ્ ઇતિ । સ કથયતિ ન શક્યં મયા દુરાચારસ્ય ક્ષમિતું દ્વાદશ વર્ષાણ્ય્ અનેન પ રાભૂ તેન ન વર્ષિતવ્યમ્ ઇતિ । તતો રાજ્ઞા બ્રહ્મદત્તેન તેન ચ જનક્ આયેન લિ ખિતો વિજ્ઞપ્તસ્ તેનાયાચનં ( મ્સ્વ્ ઇ 170 ) કૃતં દેવો વૃષ્ટઃ કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ઋષિઃ શંખઃ એષ એવાસૌ મૌદ્ગલ્યાય નો યસ્ ત્વ્ અસૌ લિખિત એષ એવાસૌ શારિ પુ ત્રો ભિક્ષુસ્ તેન કાલેન તેન સમય્ એ ન તદાપ્ય્ અનેન રિદ્ધ્યા પરાજિતઃ ॥
પુનર્ અપિ યથૈષો ઽનેન રિદ્ધ્યા પરાજિતસ્ તચ્ છ્રૂયતાં । લિખિતઃ શંખસ્ય કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રયોજને પાદયોર્ નિપતિતઃ શંખેન પદ્ભ્યાં જ ટા + .. લિખિતેનાભિહિતઃ સૂર્યસ્યાભ્યુદ્ગમનકાલસમયે તવ મૂર્ધા સ્ફલિષ્યતીતિ । શંખઃ કથયતિ । તસ્માત્ સૂર્ યો નાભ્યુદેષ્ય તીતિ । અન્ધકારં લોકે પ્રાદુર્ભૂતં । તતો રાજ્ઞા બ્રાહ્મણગૃહપતિભિશ્ ચ શંખો વિજ્ઞપ્તઃ મહર્ષે મૈવં ક્રિયતાં ઇતિ । સ કથય્ અતિ ( મ્સ્વ્,wઇ 75 ) સૂર્યો ઽભ્યુદેષ્યતિ નિયતં મમ શિરઃ સ્ફલિષ્યતિ । સ લિખિતેનાભિહિતઃ ( fઓલ્. 201વ્1 ) યદ્ય્ એવં મૃન્મયં શિરઃ ક્રિયતાં । યા + + + + મૃ ન્મયં શિરઃ કૃતં સૂર્યસ્યાભ્યુદયેન સ્ફુટિતમ્* કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ શંખઃ ( ગ્બ્મ્ 6.1066બ્ ) એષ એવાસૌ મૌદ્ગલ્યાયનો ભિક્ષુઃ યો ઽસૌ લિ ખિત એ ષ એવાસૌ શારિપુત્રો ભિક્ષુઃ ॥

યથા પુનર્ અપ્ય્ અનેન શિલ્પેન પરાજિતસ્ તચ્ છ્રૂયતાં । મધ્યદેશાદ્ દન્તકલાચાર્યો દન્તતણ્ડુલાનાં પ્રસ્થમ્ આદાય યવનવિષયં ગતઃ સ ચિત્રકરાચાર્યગૃહે ઽવતીર્ણઃ સ ચ શૂન્યઃ સ તસ્ય ભાર્યામ્ ઉવાચ । વયસ્યભાર્યે ત ણ્ ડુ લપ્ર સ્થા .. ( મ્સ્વ્ ઇ 171 ) સાધયિત્વાનુપ્રયચ્છેતિ । સ સ્થાપયિત્વા પ્રક્રાન્તઃ સા સાધયિતુમ્ આરબ્ધા । કાષ્ઠક્ષયઃ સંવૃત્તો ન ચ સિદ્ધાસ્ તતો ઽસ્યા ઃ સ્વામી આગતઃ કથયતિ ભદ્રે કિમ્ એતત્* તયા વિસ્તરેણ સમાખ્યાતં સ વ્યવલોકયિતુમ્ આરબ્ધઃ । પશ્યતિ દન્તતણ્ડુલાં સ તાં વિપ્ર લંભયં કથયતિ ભદ્રે ક્ષારમ્ એતત્ પાનીયં અન્યદ્ ઘટમ્ આનય તેનૈતે તણ્ડુલ્ આઃ સાધયિ ષ્યન્તીતિ । તયાસૌ દન્તકલાચાર્યો ઽભિહિતઃ મૃષ્ટં પાનીયમ્ આનયેતિ । તેન તામ્ ઉક્ત્વા અન્યતમસ્મિન્ પ્રદેશે વાપી લિખિતા તસ્યાં ચ કુક્કુરો વ્યાધ્માત કો લિખિતઃ । ત તો દ ન્તકરાચાર્યો ઘટં ગૃહીત્વા તં પ્રદેશમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । પશ્યતિ કુક્કુરં મૃ તં વ્યાધ્મા તકં । સ ઘ્રાણં પિધાય નિરીક્ષિતુમ્ આરબ્ધો યાવત્ તસ્ય તદ્ ઉદકભાજનં ભગ્નં + દન્તકરાચાર્યઃ પ્રતિભિન્નઃ । કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ દન્તકરાચાર્ય એષ એવાસૌ મૌદ્ગલ્યાયનો ભિક્ષુઃ યો ઽસૌ ચિત્રકરાચ્ આર્ય એ ષ એવાસૌ શારિપુત્રો ભિક્ષુઃ । અપિ તુ યાસાં ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસ માપ ત્તીનાં લાભી તથાગતસ્ તાસાં પ્રત્યેકબુદ્ધા નામાપિ ન જાનન્તિ । યાસાં પ્રત્યેકબ્ ઉદ્ધા લાભિનસ્ તાસાં શારિ પ્ ઉ ત્રો ભિક્ષુર્ નામાપિ ન જાનીતે । યાસાં લાભી શ્ આરિપુ ત્રો ભિક્ષુસ્ તાસાં મૌદ્ગલ્યાયનો ભિક્ષુર્ નામાપિ ન જાનીતે । યાસાં મૌદ્ગલ્યા યનો ભ્ ઇ ક્ષુર્ લાભી તાસાં તદન્યે શ્રાવકા નામાપિ ન જાનતે । મહર્ દ્ ધિકઃ શારિ પુત્રો મહામૌદ્ગલ્યાય નાત્* કિન્ તુ તદ્બહુલવિહારિતાં સન્ધાય મ યા ઋદ્ધિમતામ્ અગ્રો નિર્દિષ્ટઃ ॥ ॥ શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનવર્ગઃ ॥ ॥
અથાયુષ્માન્ મ્ અહાકા શ્યપઃ સ્વાં કર્મપ્લોતિં વ્યા કરોતિ । કથયતિ
સ તત્ર ગ ત્વા ગિરમ્ અભ્યુદીરય્. પૂર્વંનિવાસાચરિતાનુલોમિકામ્* ।
ત દ્ દ્રુતમ્ એકં સ્મરતિ પરીત્તં યત્ કૃત્વાનુભ વ તિ ફલં મહત્* 1
સિંહો યથા પર્વતશૈલધારી વિશારદો ગચ્છતિ ગોચરાય ।
સ કાશ્યપો .. + + + + + કઃ પૂર્વેનિવા + + + + + + + 2

શ્યામાકપ્ ર સ્ થ + + + + + + + + + + + + + + + + દક્ ષ્ ઇ ણમ્*
વિમુક્તચિત્તે અખિલે અના સ્ ર્ અવે ઽરણે વિહારિણ્ય્ અનવદ્યમાનસે । 3
તસ્મિંશ્ ચ સંભાવયેદ્ ધર્મમ્ ઉત્તમં તસ્મિન્ ધર્મે પ્રણિધાય મા નસમ્*
+ + + + + .. શ્ ચ સમાગ .. + + + + + + + + + + + + 4
+ + + + + + + + + + + + સહસ્ર કૃત્વઃ કુરુષૂપપન્નવાં
દીર્ઘાયુષ્કેષ્વ્ અમમે ષુ + + + ( fઓલ્. 202ર્1 ) વિશેષગામિષ્વ્ અનિહીનવૃત્તિષુ 5
તસ્યૈવ ચૈકસ્ય ફલેન કર્મણઃ સહસ્રકૃત્વસ્ ત્રિદશાન્ ઉપા ગમમ્*
વિચિત્ર માલ્યાભરણાનુલેપ્ અ નઃ પ્રણીતકાયો .. .. + + + + + 6
+ + + + + + + + + + + ( ગ્બ્મ્ 6.1061અ ) .* પુનશ્ ચ દેવેષુ શુભેષુ નન્દને
પુ નર્ મનુ ષ્યેષુ શુભેષ્વ્ અહં પુનઃ ઉપસંપન્નશ્ ચેતસઃ પ્રણિધાનકારણાત્* 7
તસ્યૈવ ચૈકસ્ય ફલેન કર્મણ્ ઓ જાતો મહાશાલકુલે દ્વિજો હ્ય્ અહમ્*
પ્રભૂતવિત્તો નરનારિસંમ્ અતઃ + + + + + + + + + + + + 8
+ + + + + + મ યા કદાચિન્ નૈવાપશ્યં હ્ય્ અપ્રતિમન્ય્ અશ્રાવકાન્*
કૃત્વા પટપ્લોતિકકન્થિકામ્ અહં લોકે ઽર્હદ્ભ્યઃ પ્રણિપત્ય પ્રાવ્રજમ્* 9
સો ઽહં તથા પ્રવ્રજિતો હ્ય્ અપશ્યં જિનં નિષણ્ણં બહુપુત્રચૈત્યે ।
પ્રણમ્ય પાદૌ ચ મુનેર્ અવોચં શાસ્તા મે ભગવાં શ્ર્ આવકસ્ તે ઽહં 10
+ + + + + + + + + + .. શાસ્તા તે ઽહં ત્વં પુનઃ શ્રાવકો મે ।
શૃણુ ત્વં ધ ર્મં મધુરં પ્રણીતં યદીચ્છસે સર્વદુઃખાદ્ વિમોક્તું । 11
યે ચાપિ મે પુરુષવરેણ તાયિના ધર્મા મહાકારુણિકેન દેશિતા ઃ
ધ્યાનાનિ ચત્વારિ બલેન્દ્રિયાણ્ય્ અ + + + + + + + + + + 12
+ + + .આ ધર્મનિકામલાભી ક્ષીણાસ્રવો હ્ય્ અન્તિમદે હધારી
એભિશ્ ચ મે પશ્ચિમદેહધારિભિઃ સમાગમો ઽયં રિજુભિર્ નીરજસ્કૈઃ 13
સંપન્નવાદી હિ જિનસ્ તથાગતઃ સંપદ્યતે શીલવતો યદીચ્છસિ ।
યથા યથા મે મનસા + + + + + + + + + + + . અન્તિમો ભવઃ 14
ક્ષીણા ચ મે જાતિર્ અથાપિ તૃષ્ણા + + + તા બન્ધનમ્ એવ ચ્છિન્નં ।
પુત્રો ઽહમ્ અસ્મ્ય્ ઓરસો ધર્મરાજ્ઞો નિર્વાસ્યામિ ક્લેશગણક્ષયાચ્ ચ । 15
ધૂતવાસાનામ્ અહમ્ અગ્રો નિર્દિષ્ટઃ સર્વદર્શિના ।
ક્ષીણાસ્રવો વાન્તદોષઃ પ્ર્ આપ્તો + + + + પ દ્ અ મ્* 16
એવં હિ કાશ્યપઃ સ્થવિરો ભિક્ષુસંઘાગ્રતસ્થિતઃ
વ્ યાકરોતિ સ્વકં કર્મ અનવતપ્તે મહાહ્રદે ॥ ॥
કાશ્યપવર્ગઃ પ્રથમઃ ॥ ॥
અથ સ્થવિરસ્થવિરા ભિક્ષવઃ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ ઇદમ્ અવોચન્* કિમ્ આયુષ્મતા શારિપુત્રેણ કર્મ કૃતં યસ્ય્ અ ક્ અર્ મ્ અ ણો વિપાકેન મહાપ્રજ્ઞો મહાપ્રતિભાનશ્ ચ સંવૃત્તઃ । સ કથ્ અયત્ય્
અરણ્યે ઽહમ્ ઋષિં શાન્તમ્ અપશ્યં શ્રમણં તદા ।
પ્રત્યેકબુદ્ધં ભગવન્તં લૂહચીવરધારિણમ્* 18
તસ્મિંશ્ ચિત્તં પ્રસાદ્યાહં ધાવયિત્વા ચ ચીવરમ્*
સ્યૂત્વા રંક્ત્વા ચ તથા વન્દ્ય ચૈનં પુનઃ પુનઃ 19
તતો મમ્ આ નુકંપાર્થં સો ઽન્તરિક્ષં સમુદ્ગતઃ
પ્રજ્વલંસ્ તેજસા સ્વેન તતો વૈહ્ આયસં + + 20
અઞ્જલિં સંપ્રગૃહ્યાહમ્ અકાર્ષં પ્રણિ ધ્ ઇં તત ઃ
તીક્ષ્ણેન્દ્રિયો મહાપ્રજ્ઞ ઈદૃશઃ સ્યામ્ અહં યથા । 21

નાઢ્યે કુલે ઽભિજાયેયં મા ચાહં નીચવૃત્તિષુ ।
મધ્યે કુલે ઽભિજાયેયં પ્રવ્રજ્યાબહુલઃ સદા । 22
તેનાહં કુશલમૂલેન પંચ જાતિશતાન્ય્ અહં ।
મનુષ્યલાભં લબ્ધ્વ્ આ ચ્ અ પ્ર્ આ વ્ર્ અ જં ચાનગારિકામ્* 23
ઇયં મે પશ્ચિ મા જાતિર્ લબ્ધો મે માનુષો ભવઃ
આરાધિતઃ સાર્થ વા હઃ સંબુદ્ધો ઽયમ્ અનુત્તરઃ 24
પ્રવ્રજ્યા ચ મયા લબ્ધા શાક્યસિંહસ્ય શાસને ।
અર્હત્વં ચ મયા પ્રાપ્તં શીતીભૂતો ઽસ્મિ નિર્વૃતઃ
અર્ધમાસાદ્ ભદન્તાહં ગતિપારમિતાં ગતઃ 25
સંમુખં ચૈવ શાસ્તા માં ભિક્ષુસંઘ્. + + + +
વ્યાકરોતિ પ્રજ્ઞયા શ્રેષ્ઠં ધર્મચક્રાનુવર્તકમ્* 26
શારિપુત્રો મહાપ્રજ્ઞો ભિક્ષુસંઘાગ્રતઃ સ્થિતઃ
વ્યાકરોતિ સ્વકં કર્મ અનવતપ્તે ( ગ્બ્મ્ 6.1061બ્ ) મહાહ્રદે ॥ ॥ 27
શારિપુત્રવર્ગો દ્વિતીયઃ ॥ ॥
અથ સ્થવિરસ્થવિરા ભિક્ષવઃ આયુષ્મન્તં મહામૌદ્ગ લ્યા ય્ અનમ્ ઇદ મ્ અ વોચન્* વ્યાકૃતા આયુષ્મં મહામૌદ્ગલ્યાયન આયુષ્મતા શારિપુત્રેણ સ્વકકર્મપ્લોતિર્ ઇદાનીં ત્વમ્ અપિ સ્વકાં કર્મપ્લોતિં વ્યાકુરુ । એવમ્ ઉક્ત આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ સ્થવિરસ્થવિરાન્ ભિક્ષૂન્ ઇદમ્ અવોચત્*
.. .. .. હમ્ ઋષિઃ પૂર્વં વનપ્રસ્થમ્ ઉપાશૃતઃ
પુરુષસ્ તત્ર ચાગમ્ય પ્રવ્રજ્યા ં મામ્ અયાચત । 28
કેશાંસ્ તસ્યાવરોપ્યાહં ધાવયિત્વા ચ ચીવરમ્*
રઞ્જયિત્વા તતઃ પ્રાદાત્ સો ઽભૂદ્ આત્તમના ઃ તદા । 29
એકાન્તમ્ ઉપસંક્રમ્ય પર્યઙ્કેન નિષણ્ણવાન્*
પ્રત્યેકબોધિં સ્પૃષ્ટ્વા સ સ્ત .. + + + સંગતઃ 30
પ્રામોદ્યમ્ ઉપગમ્યાહં સંપ્રગૃહ્યાઞ્જલિં તતઃ
અકાર્ષં પ્રણિધિં તત્ર પ્રાર્થયં રિદ્ધિમ્ ઉત્તમા ં ।
ઈદૃશા મમ રિદ્ધિઃ સ્યાદ્ યથૈવાસ્ય મહાઋષેઃ 31
તેનાહં કુશલમૂલેન યત્ર યત્રોપપન્નવાન્*
દેવભૂતો મનુષ્યશ્ ચ કૃતપુણ્યો વ્ય રોચયમ્* 32
ઇયં મે પશ્ચિમા જાતિર્ લબ્ધો મે માનુષો ભવઃ
આરાધિતઃ સાર્થવાહઃ સંબુદ્ધો ઽયમ્ અનુત્તરઃ 33
પ્રવ્રજ્યા ચ મયા લબ્ધા શાક્યસિંહસ્ય શાસને ।
અર્હત્વં ચ મયા પ્રાપ્ ત્ અં શી તીભૂતો ઽસ્મિ નિર્ વૃતઃ 34
અહમ્ ઋદ્ધિમતામ્ અગ્ર્યો નિર્દિષ્ટઃ સર્વદર્શિના
.. + પરી ત્તં કુશલમ્ અનુભૂતં સુખં બહુ । 35
યચ્ ચાપ્ય્ અકુશલં કર્મ શૃણુત વ્યાકરોમ્ય્ અહમ્*
પુરોત્તમે રાજગૃહે ચાભૂવં શ્રેષ્ઠિદારકઃ 36
બહિર્ ગૃહસ્ય ક્રીડિત્વા પ્રવિશં ભ ક્તકરાણાત્*
+ + + માત્ આપિતરાવ્ ઉભૌ તત્ર રહોગતૌ । 37
દૃષ્ટ્વા ત્. .. .. .. + + ઽવધ્યાયન્તે ચ લજ્જિતાઃ
મનઃપ્રદોષં ચાકાર્ષં પિતુર્ માતુર્ અથાન્તિકે ।
યદા પુમાં ભવિષ્યામિ હંમ્ય્ એવ્ અ ં નડઘાત્યયા । 38
મનઃપ્રદોષં કૃત્વાહં કાયેન ન પરા કૃતં

+ + + + + + + + + + + દુ ઃખમ્ ઉત્તમમ્* 39
તતઃ કર્માવશેષેણ .. .. + પ શ્ચિમે ભવે ।
નડઘાત્યયા હનિષ્યન્તિ શ્રમણા અન્યતીર્થિકાઃ 40
સ એવ હિ મમાબાધો ભવિતા મરણાન્તિકઃ
કર્માવશેષં ચરમં તતઃ ક્ષીણં ભવિષ્યતિ । 41
તસ્માત્ પ્રસાદ્ય + + + + + + + + + + +
+ + + + + હેતો ર્ હિ સત્વા ગચ્છન્તિ સદ્ગતિમ્* 42
ઇત્ય્ એવં ક્ ઓલિતઃ સ્થવિરો ભિક્ષુસંઘાગ્રતસ્થિતઃ
વ્યાકરોતિ સ્વ કં ક ર્મ અનવતપ્તે મહાહ્રદે ॥ ॥ 43
કોલિતવર્ ગ્ અસ્ તૃ તીયઃ ॥ ॥
અથ સ્થવિરસ્થવિરા ભિક્ષવઃ આયુષ્મન્તં શો ભિતમ્ + + + + + + + + + + + + .. કોલિતેન સ્વકા કર્મપ્લોતિર્ ઇદાની મ્ આયુ ષ્માન્ અપિ શોભિતઃ સ્વકાં કર્મપ્લોતિં વ્યાકરોતુ । અથાયુષ્માઞ્ ચ્ છ્ ઓભિત ઃ ભિક્ષુસંઘસ્ય પુરસ્તાત્ સ્વકાં કર્મ પ્લોતિં વ્યા કરોતુ ।
સંઘારામમ્ અહં ગત્ વ્ આ દૃષ્ટ્વાચોક્ષં તદ્ અઙ્ગ ણં
+ + + + + + + + + + + + + + + + 44
તત શ્ ચિ ત્તં પ્રસાદ્યાહં ચોક્ષં દૃષ્ટ્વા તદ્ અઙ્ગ ણમ્*
નિષ્ક્લેશ ઃ સ્યામ્ ઇત્ય્ અવોચં યથેદં ચોક્ષમ્ અઙ્ગણં । 45
તેન કુશલમૂલેન યત્ર યત્રોપપન્નવાન્*
પ્રા સાદિ કો દર્શનીયશ્ ચાભિરૂપો ભવામ્ય્ અહમ્* 46
તતઃ કર્માવશે ષેણ + + + + + + + +
+ + + + + + + + + + ( ગ્બ્મ્ 6.1062અ ) શોભિતમ્ એવ મે । 47
શોભમાનો હ્ય્ અહં જાતો જ્ઞાતિ સંઘાગ્રતસ્ તદા ।
પ્રિયો મનાપઃ સર્વેષાં જ્ઞાતીનાં સત્કૃતઃ સદા । 48
આરાધિતઃ સાર્થવાહઃ સંબુદ્ધો ઽય મ્ અન્ ઉ ત્ ત્ અરઃ ।
અર્હત્વં ચ મયા પ્રાપ્તં શીતીભૂતો ઽસ્મિ નિર્વૃતઃ 49
યો મે ચ પ્ર ણિધિઃ + + + + + + + + +
+ + + + + + + + કૃતકૃત્યો નિરાસ્રવઃ 50
સર્વં જમ્ બુદ્વીપમ્ અ પિ કાશિવસ્ત્રેણ શોધયેત્*
વીતરાગસ્ય યશ્ ચૈકં ચંક્રમં શોધયેદ્ ઋષેઃ 51
જમ્બુદ્વીપે ચ સર્વસ્મિં શોધયેદ્ ઋષિચંક્રમાં ।
યશ્ ચ ચાતુર્દિશે સંઘે કટામાત્રં વિશોધયેત્* 52
જમ્બુદ્વ્ ઈપે + + + + + + + + + + +
ય શ્ ચાપ્ય્ એકં પાણિમાત્રં જિન .. .. .. + + + 53
એતાં વિશેષિતં જ્ઞાત્વા યા મયા વેદિતા સ્વયં ।
સંમાર્જ્ય સુગતસ્તૂપં પ્રસાદયત માનસં । 54
તસ્માત્ પ્રજાનતા ં સમ્યક્ સંબુદ્ધસ્ય ગુણાન્ બહૂન્*
કાર્યઃ સ્તૂપેષુ સત્ક્ આરો + + + + + + + + 55
એતદ્ ભદન્તા ઃ સ્મરામિ યન્ મયા કુશલં કૃતમ્*
.. .. + + ફ લં તસ્ય કાન્તમ્ ઇષ્ટં મનોરમમ્* 56
તસ્માજ્ જિનસ્ય સ્તૂપેષુ પૂજાં કુર્વીત શોભનામ્*
એતદ્ ભદન્તા ઃ પરમં પુણ્યક્ષેત્રમ્ અનુત્તમમ્* 57
ન હિ ચિત્તપ્રસાદસ્ય ભવત્ય્ અલ્પા + + + +