ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 8

કિં તદ્ બ્રહ્મ કિમ્ અધ્યાત્મં કિં કર્મ પુરુષોત્તમ ।
અધિભૂતં ચ કિં પ્રોક્તમ્ અધિદૈવં કિમ્ ઉચ્યતે ॥

અધિયજ્ઞઃ કથં કો ઽત્ર દેહે ઽસ્મિન્ મધુસૂદનમ્ ।
પ્રયાણકાલે ચ કથં જ્ઞેયો ઽસિ નિયતાત્મભિઃ ॥

અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સ્વભાવો ઽધ્યાત્મમ્ ઉચ્યતે ।
ભૂતભાવોદ્ભવકરો વિસર્ગઃ કર્મસંજ્ઞિતઃ ॥

અધિભૂતં ક્ષરો ભાવઃ પુરુષશ્ ચાધિદૈવતમ્ ।
અધિયજ્ઞો ઽહમ્ એવાત્ર દેહે દેહભૃતાં વર ॥

અન્તકાલે ચ મામ્ એવ સ્મરન્ મુક્ત્વા કલેબરમ્ ।
યઃ પ્રયાતિ સ મદ્ભાવં યાતિ નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ ॥

યં યં વાપિ સ્મરન્ ભાવં ત્યજત્ય્ અન્તે કલેબરમ્ ।
તં તમ્ એવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ ॥

તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ મામ્ અનુસ્મર યુધ્ય ચ ।
મય્ય્ અર્પિતમનોબુદ્ધિઃ મામ્ એવૈષ્યસ્ય્ અસંશયઃ ॥

અભ્યાસયોગયુક્તેન ચેતસા નાન્યગામિના ।
પરમં પુરુષં દિવ્યં યાતિ પાર્થાનુચિન્તયન્ ॥

કવિં પુરાણમ્ અનુશાસિતારમ્ અણોર્ અણીયાંસમ્ અનુસ્મરેદ્ યઃ ।
સર્વસ્ય ધાતારમ્ અચિન્ત્યરૂપમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ ॥

પ્રયાણકાલે મનસાચલેન ભક્ત્યા યુક્તો યોગબલેન ચૈવ ।
ભ્રુવોર્ મધ્યે પ્રાણમ્ આવેશ્ય સમ્યક્ સ તં પરં પુરુષમ્ ઉપૈતિ દિવ્યમ્ ॥

યદ્ અક્ષરં વેદવિદો વદન્તિ વિશન્તિ યદ્ યતયો વીતરાગાઃ ।
યદ્ ઇચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્ તે પદં સંગ્રહેણ પ્રવક્ષ્યે ॥

સર્વદ્વારાણિ સંયમ્ય મનો હૃદિ નિરુધ્ય ચ ।
મૂર્ધ્ન્ય્ આધાયાત્મનઃ પ્રાણમ્ આસ્થિતો યોગધારણામ્ ॥

ઓમ્ ઇત્ય્ એકાક્ષરં બ્રહ્મ વ્યાહરન્ મામ્ અનુસ્મરન્ ।
યઃ પ્રયાતિ ત્યજન્ દેહં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥

અનન્યચેતાઃ સતતં યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ ।
તસ્યાહં સુલભઃ પાર્થ નિત્યયુક્તસ્ય યોગિનઃ ॥

મામ્ ઉપેત્ય પુનર્જન્મ દુઃખાલયમ્ અશાશ્વતમ્ ।
નાપ્નુવન્તિ મહાત્માનઃ સંસિદ્ધિં પરમાં ગતાઃ ॥

આ બ્રહ્મભુવનાલ્ લોકાઃ પુનરાવર્તિનો ઽર્જુન ।
મામ્ ઉપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે ॥

સહસ્રયુગપર્યન્તમ્ અહર્ યદ્ બ્રહ્મણો વિદુઃ ।
રાત્રિં યુગસહસ્રાન્તાં તે ઽહોરાત્રવિદો જનાઃ ॥

અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તયઃ સર્વાઃ પ્રભવન્ત્ય્ અહરાગમે ।
રાત્ર્યાગમે પ્રલીયન્તે તત્રૈવાવ્યક્તસંજ્ઞકે ॥

ભૂતગ્રામઃ સ એવાયં ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયતે ।
રાત્ર્યાગમે ઽવશઃ પાર્થ પ્રભવત્ય્ અહરાગમે ॥

પરસ્ તસ્માત્ તુ ભાવો ઽન્યો ઽવ્યક્તો ઽવ્યક્તાત્ સનાતનઃ ।
યસ્ય સર્વેષુ ભૂતેષુ નશ્યત્સુ ન વિનશ્યતિ ॥

અવ્યક્તો ઽક્ષર ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તમ્ આહુઃ પરમાં ગતિમ્ ।
યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તદ્ ધામ પરમં મમ ॥

પુરુષસ્ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ ત્વ્ અનન્યયા ।
યસ્યાન્તસ્સ્થાનિ ભૂતાનિ યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ॥

યત્ર કાલે ત્વ્ અનાવૃત્તિમ્ આવૃત્તિં ચૈવ યોગિનઃ ।
પ્રયાતા યાન્તિ તં કાલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભ ॥

અગ્નિર્ જ્યોતિર્ અહશ્ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ ।
તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃ ॥

ધૂમો રાત્રિસ્ તથા કૃષ્ણઃ ષણ્માસા દક્ષિણાયણમ્ ।
તત્ર ચાન્દ્રમસં જ્યોતિર્ યોગી પ્રાપ્ય નિવર્તતે ॥

શુક્લકૃષ્ણે ગતી હ્ય્ એતે જગતઃ શાશ્વતે મતે ।
એકયા યાત્ય્ અનાવૃત્તિમ્ અન્યયાવર્તતે પુનઃ ॥

નૈતે સૃતી પાર્થ જાનન્ યોગી મુહ્યતિ કશ્ચન ।
તસ્માત્ સર્વેષુ કાલેષુ યોગયુક્તો ભવાર્જુન ॥

વેદેષુ યજ્ઞેષુ તપસ્સુ ચૈવ દાને ચ યત્ પુણ્યફલં પ્રદિષ્ટમ્ ।
અત્યેતિ તત્ સર્વમ્ ઇદં વિદિત્વા યોગી પરં સ્થાનમ્ ઉપૈતિ ચાદ્યમ્ ॥