ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 73

મધુસૂદનઃ - પૂર્વાધ્યાયે મૂર્ધન્ય્ અનાડી-દ્વારકેણ હૃદય-કણ્ઠ-ભ્રૂ-મધ્યાદિ-ધારણા-સહિતેન સર્વેન્દ્રિય-દ્વાર-સંયમ-ગુણકેન યોગેન સ્વેચ્છયોત્ક્રાન્ત-પ્રાણસ્યાર્ચિર્-આદિ-માર્ગેણ બ્રહ્મ-લોકં પ્રયાતસ્ય તત્ર સમ્યગ્-જ્ઞાનોદયેન કલ્પાન્તે પર-બ્રહ્મ-પ્રાપ્તિ-લક્ષણા ક્રમ-મુક્તિર્ વ્યાખ્યાતા । તત્ર ચાનેનૈવ પ્રકારેણ મુક્તિર્ લભ્યતે નાનયથેત્ય્ આશઙ્ક્ય- અનન્ય-ચેતાઃ સતતં યો માં સ્મરતિ નિત્યશઃ । તસ્યાહં સુલભઃ ઇત્ય્ આદિના ભગવત્-તત્ત્વ-વિજ્ઞાનાત્ સાક્ષાન્ મોક્ષ-પ્રાપ્તિર્ અભિહિતા । તત્ર ચાનન્યા ભક્તિર્ અસાધારણો હેતુર્ ઇત્ય્ ઉક્તં પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ ત્વ્ અનન્યયા ઇતિ । તત્ર પૂર્વોક્ત-યોગ-ધારણા-પૂર્વ-પ્રાણોત્ક્રમણાર્ચિર્-આદિ-માર્ગ-ગમન-કાલ-વિલમ્બાદિ-ક્લેશમ્
અન્તરેણૈવ સાક્ષાન્ મોક્ષ-પ્રાપ્તયે ભગવત્-તત્ત્વસ્ય તદ્-ભક્તેશ્ ચ વિસ્તરેણ જ્ઞાપનાય નવમો ઽધ્યાય આરભ્યતે । અષ્ટમે ધ્યેય-બ્રહ્મ-નિરૂપણેન તદ્-ધ્યાન-નિષ્ઠસ્ય ગતિર્ ઉક્તા । નવમે તુ જ્ઞેય-બ્રહ્મ-નિરૂપણેન જ્ઞાન-નિષ્ઠસ્ય ગતિર્ ઉચ્યત ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ । તત્ર વક્ષ્યમાણ-જ્ઞાન-સ્તુત્ય્-અર્થાસ્ ત્રીન્ શ્લોકાન્ ।
ઇદં પ્રાગ્ બહુધોક્તમ્ અગ્રે ચ વક્ષ્યમાણમ્ અધુનોચ્યમાનં જ્ઞાનં શબ્દ-પ્રમાણકં બ્રહ્મ-તત્ત્વ-વિષયકં તે તુભ્યં પ્રવક્ષ્યામિ । તુ-શબ્દઃ પૂર્વાધ્યાયોક્તાદ્ ધ્યાનાજ્ જ્ઞાનસ્ય વૈલક્ષણ્યમ્ આહ । ઇદમ્ એવ સમ્યગ્-જ્ઞાનં સાક્ષાન્ મોક્ષ-પ્રાપ્તિ-સાધનં ન તુ ધ્યાનં તસ્યાજ્ઞાનાનિવર્તકત્વાત્ । તત્ ત્વ્ અન્તઃકરણ-શુદ્ધિ-દ્વારેદમ્ એવ જ્ઞાનં સમ્પાદ્ય ક્રમેણ મોક્ષં જનયતીત્ય્ ઉક્તમ્ ।
કીદૃશં જ્ઞાનં ગુહ્યતમં ગોપનીયતમમ્ અતિરહસ્યત્વાત્ । યતો વિજ્ઞાન-સહિતં બ્રહ્માનુભવ-પર્યન્તમ્ । ઈદૃશમ્ અતિરહસ્યમ્ અપ્ય્ અહં શિષ્ય-ગુણાધિક્યાદ્ વક્ષ્યામિ તુભ્યમ્ અનસૂયવે । અસૂયા ગુણેષુ દોષ-દૃષ્ટિસ્ તદ્-આવિષ્કરણાદિ-ફલા । સર્વદાયમ્ આત્મૈશ્વર્ય-ખ્યાપનેનાત્માનં પ્રશંસતિ મત્-પુરસ્તાદ્ ઇત્ય્ એવં રૂપા તદ્-રહિતાય । અનેનાર્જુઅવ-સંયમાવ્ અપિ શિષ્ય-ગુણૌ વ્યાખ્યાતૌ । પુનઃ કીદૃશં જ્ઞાનં યજ્ જ્ઞાત્વા પ્રાપ્ય મોક્ષ્યસે સદ્ય એવ સંસાર-બન્ધનાદ્ અશુભાત્ સર્વ-દુઃખ-હેતોઃ