ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 59

વિશ્વનાથઃ -
કદા સદ્-આનન્દ-ભુવો મહાપ્રભોઃ
કૃપામૃતાબ્ધેશ્ ચરણૌ શ્રયામહે ।
યથા તથા પ્રોજ્ઝિત-મુક્તિ-તત્-પથા
ભક્ત્ય્-અધ્વના પ્રેમ-સુધામ્ અયામહે ॥
સપ્તમે ભજનીયસ્ય શ્રી-કૃષ્ણૈશ્વર્યમ્ ઉચ્યતે ।
ન ભજન્તે ભજન્તે યે તે ચાપ્ય્ ઉક્તાશ્ ચતુર્વિધાઃ ॥
પ્રથમેનાધ્યાય-ષટ્કેનાન્તઃ-કરણ-શુદ્ધ્ય્-અર્થ-કનિષ્કામ્ અકર્મ-સાપેક્ષૌ મોક્ષ-ફલ-સાધકૌ જ્ઞાન-યોગાવ્ ઉક્તૌ । ઇદાનીમ્ અનેન દ્વિતીયાધ્યાય-ષટ્કેન કર્મ-જ્ઞાનાદિ-વિમિશ્ર-શ્રવણાન્ નિષ્કામત્વ-સકામત્વાભ્યાં ચ સાલોક્યાદિ-સાધકસ્ તથા સર્વ-મુખ્યઃ કર્મ-જ્ઞાનાદિ-નિરપેક્ષ એવ પ્રેમવત્ પાર્ષદત્વ-લક્ષણ-મુક્તિ-ફલ-સાધકસ્ તથા યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા જ્ઞાન-વૈરાગ્યતશ્ ચ યત્ ઇત્ય્ આદૌ, સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન મદ્-ભક્તો લભતે ઽઞ્જસા, સ્વર્ગાપવર્ગં મદ્-ધામ [ભ્પ્ 1.20.32-33] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તેર્ વિનાપિ સાધનાનન્તરં સ્વર્ગાપવર્ગાદિ-નિખિલ-સાધકશ્ ચ પરમઃ સ્વતન્ત્રઃ સર્વ-સુકરો ઽપિ સર્વ-દુષ્કરઃ
શ્રીમદ્-ભક્તિ-યોગ ઉચ્યતે ।
નનુ તમ્ એવ વિદિત્વા અતિમૃત્યુમ્ એતિ [શ્વેતુ 6.15] ઇતિ શ્રુતેઃ । જ્ઞાનં વિના કેવલયા ભક્ત્યૈવ કથં મોક્ષઃ બ્રૂષે ? મૈવં, ત્વમ્ એવ તત્ પદાર્થં પરમાત્માનમ્ એવ વિદિત્વા સાક્ષાદ્ અનુભૂય, ન તુ ત્વં-પદાર્થં આત્માનં નાપિ પ્રકૃતિં નાપિ વસ્તુ-માત્રં વિદિત્વા મૃત્યુમ્ અત્યેતિ ઇત્ય્ અસ્યાઃ શ્રુતેર્ અર્થઃ । તત્ર સિત-શર્કરા-રસ-ગ્રહણે યથા રસનૈવ કારણં ન તુ ચક્ષુઃ-શ્રોત્રાદિકં તથૈવ ગુણાતીતસ્ય બ્રહ્મણે ગ્રહણં સમ્ભવેત્, ન તુ દેહાદ્ય્-અતિરિક્તાત્મ-જ્ઞાનેન સાત્ત્વિકેન । ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ [ભ્પ્ 11.14.11] ઇતિ ભગવદ્-ઉક્તેર્ ઇતિ । ભક્ત્યા મામ્ અભિજાનાતિ યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ
[ગીતા 18.55] ઇત્ય્ અત્ર સ-વિશેષં પ્રતિપાદયિષ્યામઃ । જ્ઞાન-યોગયોર્ મુક્તિ-સાધનત્વ-પ્રસિદ્ધિસ્ તુ તત્રસ્થ-ગુણી-ભૂત-ભક્તિ-પ્રભાવાદ્ એવ । તયા વિના તયોર્ અકિઞ્ચિત્કરત્વસ્ય બહુશઃ શ્રવણાત્ ।
કિં ચ, અસ્યાં શ્રુતૌ વિદિત્વા ઇત્ય્ અનન્તરમ્ એવ-કારસ્યાપ્રયોગાદ્ એવ । યોગ-વ્યવચ્છેદાભાવે જ્ઞાપિતે સતિ, તસ્માદ્ એવ પરમાત્મનો વિદિતાત્ ક્વચિદ્ અવિદિતાદ્ અપિ મોક્ષ ઇત્ય્ અર્થો લભ્યતે । તતશ્ ચ ભક્ત્ય્-ઉત્થેન નિર્ગુણેન પરમાત્મ-જ્ઞાનેન મોક્ષઃ । ક્વચિત્ તુ ભક્ત્ય્-ઉત્થં તજ્-જ્ઞાનં વિનાપિ કેવલેન ભક્તિ-માત્રેણ મોક્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ પર્યવસ્યતિ । યથા મત્સ્યણ્ડિકા-પિણ્ડાદ્ રસના-દોષેણાલબ્ધ-સ્વાદાદ્ અપિ ભુક્તાત્ તદ્-એક-નાશ્યો વ્યાધિર્ નશ્યત્ય્ એવાત્ર ન સન્દેહઃ । મત્સ્યણ્ડિકાનિ તે ખણ્ડ-વિકારા શર્કરાસિતે ઇત્ય્ અમરઃ । શ્રીમદ્-ઉદ્ધવેનોક્તમ્ -
નન્વ્ ઈશ્વરો ઽનુભજતો ઽવિદુષો ઽપિ સાક્ષાચ્
છ્રેયસ્ તનોત્ય્ અગદ-રાજ ઇવોપયુક્તઃ [ભ્પ્ 10.47.56] ઇતિ ।
એકાદશે ઽપ્ય્ ઉક્તં - યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા જ્ઞાન-વૈરાગ્યતશ્ ચ યત્ ઇત્ય્ આદૌ સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન મદ્-ભક્તો લભતે ઽઞ્જસા [ભ્પ્ 11.20.31-32] ઇતિ । અતએવ યન્-નામ-સકૃચ્-છ્રવણાત્ પુક્કસો ઽપિ વિમુચ્યતે સંસારાત્ ઇત્ય્ આદૌ બહુશો વાક્યૈર્ ભક્ત્યૈવ મોક્ષઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
અથ પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ ।
યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં મદ્ગતેનાન્તરાત્મના ।
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ ॥ [ગીતા 6.47]
ઇતિ ત્વદ્-વાક્યેન ત્વન્-મનસ્કત્વે સતિ ત્વજ્-જન-વિષયક-શ્રદ્ધાવત્ત્વમ્ ઇતિ ત્વયા સ્વ-ભક્ત-વિશેષ-લક્ષણમ્ એવ કૃતમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે । કિન્તુ સ ચ કીદૃશો ભક્તસ્ તદીય-જ્ઞાન-વિજ્ઞાનયોર્ અધિકારી ભવતીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ મય્ય્ આસક્તેતિ દ્વાભ્યામ્ । યદ્યપિ -
ભક્તિઃ પરેશાનુભવો વિરક્તિર્
અન્યત્ર ચૈષ ત્રિક એક-કાલઃ ।
પ્રપદ્યમાનસ્ય યથાશ્નતઃ સ્યુસ્
તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્ષુદ્-અપાયો ઽનુ-ઘાસમ્ ॥ [ભ્પ્ 11.2.42]
ઇત્ય્ ઉક્તેર્ ભજન્-પ્રક્રમત એવ મદ્-અનુભવ-ક્રમો ઽપિ ભવતિ, તદ્ અપ્ય્ એક-ગ્રાસ-માત્ર-ભોજિનસ્ તથા તુષ્ટિ-પુષ્ટી ન સ્પષ્ટે ભવતઃ, કિન્તુ બહુતર-ગ્રાસ-ભોજિન એવ । તથૈવ મયિ શ્યામસુન્દરે પીતામ્બરે આસક્તમ્ આસક્તિ-ભૂમિકારૂઢં મનો યસ્ય તથાભૂત એવ ત્વં માં જ્ઞાસ્યસિ । યથા સ્પષ્ટમ્ અનુભવિષ્યસિ, તત્ શૃણુ કીદૃશં યોગં મયા સહ સંયોગં યુઞ્જન્ શનૈઃ શનૈઃ પ્રાપ્નુવન્ મદ્-આશ્રયઃ । મામ્ એવ, ન તુ જ્ઞાન-કર્માદિકમ્ આશ્રયમાણો ઽનન્ય-ભક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અત્રાસંશયં સમગ્રમ્ ઇતિ પદાભ્યાં મદીય-નિર્વિશેષ-બ્રહ્મ-સ્વરૂપ-જ્ઞાનં
ક્લેશો ઽધિકતરસ્ તેષામ્ અવ્યક્તાસક્તચેતસામ્ ।
અવ્યક્તા હિ ગતિર્ દુઃખં દેહવદ્ભિર્ અવાપ્યતે ॥ [ગીતા 12.5]
ઇત્ય્ અગ્રિમોક્તેઃ સ-સંશયમ્ એવ । તથા જ્ઞાનિનામ્ ઉપાસ્યં યદ્ બ્રહ્મ પરમ-મહતો મમ મહિમ-સ્વરૂપમ્ એવ । યદ્ ઉક્તં મયૈવ સત્યવ્રતં પ્રતિ મત્સ્ય-રૂપેણ -
મદીયં મહિમાનં ચ પરં બ્રહ્મેતિ શબ્દિતમ્ ।
વેત્સ્યસ્ય્ અનુગૃહીતં મે સમ્પ્રશ્નૈર્ વિવૃતં હૃદિ ॥ [ભ્પ્ 8.24.38] ઇતિ ।
અત્રાપિ બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ [ગીતા 14.27] ઇતિ । અતો મજ્-જ્ઞાનમ્ અસમગ્રમ્ ઇતિ દ્યોતિતમ્

બલદેવઃ -
સપ્તમે ભજનીયસ્ય સ્વસ્યૈશ્વર્યં પ્રકીર્ત્યતે ।
ચાતુર્વિધ્યં ચ ભજતાં તથૈવાભજતામ્ અપિ ॥
આદ્યેન ષટ્કેનોપાસકસ્ય જીવસ્ય સ્વરૂપં તત્-પ્રાપ્તિ-સાધનં ચ પ્રાધાન્યેનોક્તમ્ । મધ્યેન તૂપાસ્યસ્ય સ્વસ્ય તત્ તચ્ ચ તથોચ્યતે । તત્ર ષષ્ઠાન્ત-નિર્દિષ્ટં તવ ભજનીયં રૂપં કીદૃશં, કથં વા ભજતો ઽન્તરાત્મા તદ્-ગતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એતત્ પાર્થેનાપૃષ્ટમ્ અપિ કૃપાલુત્વેન સ્વયમ્ એવ વિવક્ષુર્ ભગવાન્ ઉવાચ મયીતિ । વ્યાખ્યાત-લક્ષણે સ્વોપાસ્યે મય્ય્ આસક્તમ્ અતિમાત્ર-નિરતં મનો યસ્ય સ ત્વમ્ અન્યો વા તાદૃશો મદ્-આશ્રયો મદ્-દાસ્ય-સખ્ય્-આદ્ય્-એકતમેન ભાવેન માં શરણં ગતો યોગં મચ્-છરણાદિ-લક્ષણં યુઞ્જન્ કર્તું પ્રવૃત્તઃ । અસંશયં
યથા સ્યાત્ તથા । કૃષ્ણ એવ પરં તત્ત્વમ્ અતો ઽન્યદ્ વેતિ સન્દેહ-શૂન્યો મત્-પારમ્ય-નિશ્ચયવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સમગ્રં સાધિષ્ઠાનં સવિભૂતિં સપરિકરં ચ માં સર્વેશ્વરં યેન જ્ઞાનેન જ્ઞાસ્યસિ તન્ મયોચ્યમાનમ્ અવહિત-મનાઃ શૃણુ । હે પાર્થ ! ન ચ સમગ્રમ્ ઇતિ કાર્ત્સ્ન્યેન સ જ્ઞાનમ્ આદિશતીતિ વાચ્યમ્ અનન્તસ્ય તસ્ય તથાજ્ઞાનાસમ્ભવાત્ । સ્મૃતિશ્ ચ કાર્ત્સ્ન્યેન નાજો ઽપ્ય્ અભિધાતુમ્ ઈશઃ ઇતિ ।
ભ્ગ્ 7.2
જ્ઞાનં તે ઽહં સ-વિજ્ઞાનમ્ ઇદં વક્ષ્યામ્ય્ અશેષતઃ ।
યજ્ જ્ઞાત્વા નેહ ભૂયો ઽન્યજ્ જ્ઞાતવ્યમ્ અવશિષ્યતે