ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 53

મધુસૂદનઃ : અસંન્યાસે ઽપિ સંન્યાસ-શબ્દ-પ્રયોગે નિમિત્ત-ભૂતં ગુણ-યોગં દર્શયિતુમ્ આહ યં સંન્યાસમ્ ઇતિ । યં સર્વ-કર્મ-તત્-ફલ-પરિત્યાગં સંન્યાસમ્ ઇતિ પ્રાહુઃ શ્રુતયઃ ન્યાસ એવાત્ય્ અરેચયત્, બ્રાહ્મણાઃ પુઅત્રૈષણાયાશ્ ચ વિત્તૈષણાયાશ્ ચ લોકૈષણાયાશ્ ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષા-ચર્યં ચરન્તિ ઇત્ય્ આદ્યાઃ । યોગં ફલ-તૃષ્ણા-કર્તૃત્વાભિમાનયોઃ પરિત્યાગેન વિહિત-કર્માનુષ્ઠાનં તં સંન્યાસં વિદ્ધિ હે પાણ્ડવ । અબ્રહ્મ-દત્તં બ્રહ્મ-દત્તમ્ ઇત્ય્ આહ તં વયં મન્યામહે
બ્રહ્મ-દત્ત-સદૃશો ઽયમ્ ઇતિ ન્યાયાત્ પર-શબ્દઃ પરત્ર પ્રયુજ્યમાનઃ સાદૃશ્યં બોધયતિ ગૌણ્યા વૃત્ત્યા તદ્-ભાવારોપેણ વા । પ્રકૃતે તુ કિં સાદૃશ્યમ્ ? ઇતિ તદ્ આહ નહીતિ । હિ યસ્માદ્ અસંન્યસ્ત-સંકલ્પો ઽત્યક્ત-ફલ-સઙ્કલ્પઃ કશ્ચન કશ્ચિદ્ અપિ યોગી ન ભવતિ । અપિ તુ સર્વો યોગી ત્યક્ત-ફલ-સઙ્કલ્પ એવ ભવતીતિ ફલ-ત્યાગ-સામ્યાત્ તૃષ્ણા-રૂપ-વિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધ-સામ્યાચ્ ચ ગૌણ્યા વૃત્ત્યા કર્મ્ય્ એવ સંન્યાસી ચ યોગી ચ ભવતીત્ય્ અર્થઃ । તથા હિ - યોગશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધઃ [યોગસ્ 1.2] પ્રમાણ-વિપર્યય-વિકલ્પ-નિદ્રા-સ્મૃતય [યોગસ્ 1.6] ઇતિ વૃત્તયઃ પઞ્ચ-વિધાઃ । તત્ર પ્રત્યક્ષાનુમાન-શાસ્ત્રોપમાનાર્થાપત્ત્ય્-અભાવાખ્યાનિ પ્રમાણાનિ ષડ્ ઇતિ વૈદિકાઃ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ
પ્રમાણાનિ [યોગસ્ 1.7] ત્રીણીતિ યોગાઃ । અન્તર્ભાવ-બહિર્-ભાવાભ્યાં સઙ્કોચ-વિકાસૌ દ્રષ્ટવ્યૌ । અતએવ તાર્કિકાદીનાં મત-ભેદાઃ । વિપર્યયો મિથ્યા-જ્ઞાનમ્ તસ્ય પઞ્ચ ભેદા અવિદ્યાસ્મિતા-રાગ-દ્વેષાભિનિવેશઃ [યોગસ્ 2.3] ત એવ ચ ક્લેશાઃ । શબ્દ-જ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુ-શૂન્યો વિકલ્પઃ [યોગસ્ 1.9] પ્રમા-ભ્રમ-વિલક્ષણો ઽસદ્-અર્થ-વ્યવહારઃ શશ-વિષાણમ્ અસત્-પુરુષસ્ય ચતન્યમ્ ઇત્ય્ આદિઃ । અભાવ-પ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્ નિદ્રા [યોગસ્ 1.10] ન તુ જ્ઞાનાદ્ય્-અભાવ-માત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનુભૂત-વિષયાસંપ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ [યોગસ્ 1.11] પૂર્વાનુભવ-સંસ્કારજં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સર્વ-વૃત્તિ-જન્યત્વાદ્
અન્તે કથનમ્ । લજ્જાદિ-વૃત્તીનામ્ અપિ આઞ્ચસ્વ્ એવાન્તર્ભાવો દ્રષ્ટવ્યઃ । એતાદૃશાં સર્વાસાં ચિત્ત-વૃત્તીનાં નોરોધો યોગ ઇતિ ચ સમાધિર્ ઇતિ ચ કથ્યતે । ફલ-સઙ્કલ્પસ્ તુ રાગાખ્યસ્ તૃતીયો વિપર્યય-ભેદસ્ તન્-નિરોધ-માત્રમ્ અપિ ગૌણ્યા વૃત્ત્યા યોગ ઇતિ સંન્યાસ ઇતિ ચોચ્યત ઇતિ ન વિરોધઃ