ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 128

બલદેવઃ : કિં ચાધ ઇતિ । તસ્યોક્ત-લક્ષણસ્ય સંસારાશ્વત્થસ્ય શાખા અધ ઊર્ધ્વં ચ પ્રસૃતાઃ । અધો મનુષ્ય-પશ્વ્-આદિ-યોનિષુ દુષ્કૃતૈર્ ઊર્ધ્વં ચ દેવ-ગન્ધર્વાદિ-યોનિષુ સુકૃતૈર્ વિસ્તૃતાઃ । ગુણૈઃ સત્ત્વાદિ-વૃત્તિભિર્ અમ્બુ-નિષેકૈર્ ઇવ પ્રવૃદ્ધાઃ સ્થૌલ્ય-ભાજઃ । વિષયાઃ શબ્દ-સ્પર્શાદયઃ પ્રવાલાઃ પલ્લવા યાસાં તાઃ । શાખાગ્ર-સ્થાનીયાભિઃ શ્રોત્રાદિ-વૃત્તિભિર્ યોગાદ્ રાગાધિષ્ઠાનત્વાચ્ ચ શબ્દાદીનાં પલ્લવ-સ્થાનીયત્વમ્ ।
તસ્યાશ્વત્થસ્યાધશ્ ચ શબ્દાદ્ ઊર્ધ્વં ચાવાન્તરાણિ મૂલાન્ય્ અનુસન્તતાનિ વિસ્તૃતાનિ સન્તિ । તાનિ ચ તત્-તદ્-ભોગ-જનિત-રાગ-દ્વેષાદિ-વાસના-રૂપાણિ ધર્માધર્મ-પ્રવૃત્તિ-કારિત્વાન્ મૂલ-તુલ્યાન્ય્ ઉચ્યન્તે । મુખ્યં મૂલં તાદૃક્ ચતુર્મુખસ્ તત્-તદ્-વાસનાસ્ ત્વ્ અવાન્તર-મૂલાનિ ન્યગ્રોધસ્યૈવ જટોપજટાવૃન્દાનીતિ ભાવઃ । તાનિ કીદૃશાનીત્ય્ આહ મનુષ્ય-લોકે કર્માનુબન્ધીનિ યતસ્ તતઃ કર્મ-ફલ-ભોગાવસાને સતિ પુનર્ મનુષ્ય-લોકે કર્મ-હેતુ-ભૂતાનિ ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ । સ લોકઃ ખલુ કર્મ-ભૂમિર્ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્

ભ્ગ્ 15.3-4
ન રૂપમ્ અસ્યેહ તથોપલભ્યતે
નાન્તો ન ચાદિર્ ન ચ સંપ્રતિષ્ઠા ।
અશ્વત્થમ્ એનં સુ-વિરૂઢ-મૂલમ્
અસઙ્ગ-શસ્ત્રેણ દૃઢેન છિત્ત્વા

તતઃ પદં તત્-પરિમાર્ગિતવ્યં
યસ્મિન્ ગતા ન નિવર્તન્તિ ભૂયઃ ।
તમ્ એવ ચાદ્યં પુરુષં પ્રપદ્યે
યતઃ પ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા પુરાણી

શ્રીધરઃ : કિં ચ, ન રૂપમ્ ઇતિ । ઇહ સંસારે સ્થિતૈઃ પ્રાણિભિર્ અસ્ય સંસાર-વૃક્ષસ્ય તથોર્ધ્વ-મૂલત્વાદિ-પ્રકારેણ રૂપં નોપલભ્યતે । ન ચાન્તો ઽવસાનમ્ અપર્યપ્તત્વાત્ । ન ચાદિર્ અનાદિત્વાત્ । ન ચ સમ્પ્રતિષ્ઠા સ્થિતિઃ । કથં તિષ્ઠતીતિ નોપલભ્યતે । યસ્માદ્ એવમ્ભૂતો ઽયં સંસાર-વૃક્ષો દુરુચ્છેદો ઽનર્થકરશ્ ચ તસ્માદ્ એનં દૃઢેન વૈરાગ્યેન શસ્ત્રેણ ચ્છિત્વા તત્ત્વ-જ્ઞાને યતેતેત્ય્ આહ અશ્વત્થમ્ એનમ્ ઇતિ સાર્ધેન । એનમ્ અશ્વત્થં સુવિરૂઢ-મૂલમ્ અત્યન્ત-બદ્ધ-મૂલં સન્તમ્ । અસઙ્ગઃ સઙ્ગ-રાહિત્યમ્ અહં-મમતા-ત્યાગઃ । તેન શસ્ત્રેણ દૃઢેન સમ્યગ્-વિચારેણ ચ્છિત્ત્વા પૃથક્-કૃત્ય

તત ઇતિ । તતશ્ તસ્ય મૂલ-ભૂતં તત્ પદં વસ્તુ પરિમાર્ગિતવ્યમ્ અન્વેષ્ટવ્યં । કીદૃશં, યસ્મિન્ ગતા યત્ પદં પ્રાપ્તાઃ સન્તો ભૂયો ન નિવર્તન્તિ નાવર્તન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । અન્વેષણ-પ્રકારમ્ એવાહ તમ્ એવેતિ । યત એષા પુરાણી ચિરન્તની સંસાર-પ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા વિસ્તૃતા । તમ્ એવ ચાદ્યં પુરુષં પ્રપદ્યે શરણં વ્રજામિ । ઇત્ય્ એવમ્ એકાન્ત-ભક્ત્યાન્વેષ્ટવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : યસ્ ત્વ્ અયં સંસાર-વૃક્ષો વર્ણિત ઇહ સંસારે સ્થિતૈઃ પ્રાણિભિર્ અસ્ય સંસાર-વૃક્ષસ્ય તથોર્ધ્વ-મૂલત્વાદિ તથા તેન પ્રકારેણ રૂપં નોપલભ્યતે સ્વપ્ન-મરીચ્ય્-ઉદક-માયા-ગન્ધર્વ-નગરવન્ મૃષાત્વેન દૃષ્ટ-નષ્ટ-સ્વરૂપત્વાત્ તસ્ય । અત એવ તસ્યાન્તો ઽવસાનમ્ નોપલભ્યતે । એતાવતા કાલેન સમાપ્તિં ગમિષ્યતીતિ અપર્યપ્તત્વાત્ । ન ચાસ્યાદિર્ ઉપલભ્યતે । ઇત આરભ્ય પ્રવૃત્ત ઇત્ય્ અનાદિત્વાત્ । ન ચ સમ્પ્રતિષ્ઠા સ્થિતિર્ મધ્યમ-સ્થોપલભ્યતે । આદ્ય્-અન્ત-પ્રતિયોગિકત્વાત્ તસ્ય । યસ્માદ્ એવં-ભૂતો ઽયં સંસાર-વૃક્ષો દુરુચ્છેદઃ સર્વાનર્થ-કરશ્ ચ તસ્માદ્ અનાદ્ય્-અજ્ઞાનેન સુવિરૂઢ-મૂલમ્ અત્યન્ત-બદ્ધ-મૂલં
પ્રાગ્-ઉક્તમ્ અશ્વત્થં અસઙ્ગ-શસ્ત્રેણ સઙ્ગઃ સ્પૃહાસઙ્ગઃ સઙ્ગ-વિરોધિ વૈરાગ્યં પુત્ર-વિત્ત-લોકૈષણા-ત્યાગ-રૂપં તદ્ એવ શસ્ત્રં રાગ-દ્વેષ-મય-સંસાર-વિરોધિત્વાત્, તેનાસઙ્ગ-શસ્ત્રેણ દૃઢેન પરમાત્મ-જ્ઞાનૌત્સુખ્ય-દૃઢીકૃતેન પુનઃ પુનર્ વિવેકાભ્યાસ-નિશિતેન ચ્છિત્ત્વા સ-મૂલમ્ ઉદ્ધૃત્ય વૈરાગ્ય-શમ-દમાદિ-સમ્પત્ત્યા સર્વ-કર્મ-સંન્યાસં કૃત્વેત્ય્ એતત્

તતો ગુરુમ્ ઉપસૃત્ય તતો ઽશ્વત્થાદ્ ઊર્ધ્વં વ્યવસ્થિતં તદ્ વૈષ્ણવં પદં વેદાન્ત-વાક્ય-વિચારેણ પરિમાર્ગિતવ્યં માર્ગયિતવ્યમ્ અન્વેષ્ટવ્યં સો ઽન્વેષ્ટભ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્ય ઇતિ શ્રુતેઃ । તત્ પદં શ્રવણાદિના જ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં તત્ પદં યસ્મિન્ પદે ગતાઃ પ્રવિષ્ટા જ્ઞાનેન ન નિવર્તન્તિ નાવર્તન્તે ભૂયઃ પુનઃ સંસારાય । કથં તત્ પરિમાર્ગિતવ્યમ્ ? ઇત્ય્ આહ - યઃ પદ-શબ્દેનોક્તસ્ તમ્ એવ ચાદ્યમ્ આદૌ ભવં પુરુષં યેનેદં સર્વં પૂર્ણં તં પુરુષુ પૂર્ષુ
વા શયાનં પ્રપદ્યે શરણં ગતો ઽસ્મીત્ય્ એવં તદ્-એક-શરણતયા તદ્ અન્વેષ્ટવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તં કં પુરુષં ? યતો યસ્માત્ પુરુષાત્ પ્રવૃત્તિર્ માયા-મય-સંસાર-વૃક્ષ-પ્રવૃત્તિઃ પુરાણી ચિરન્તન્ય્ અનાદિર્ એષા પ્રસૃતા નિઃસૃતૈન્દ્રજાલિકાદ્ ઇવ માયા-હસ્ત્ય્-આદિ તં પુરુષં પ્રપદ્ય ઇત્ય્ અન્વયઃ

વિશ્વનાથઃ : કિં ચેહ મનુષ્ય-લોકે ઽસ્ય રૂપં સ્વરૂપં તથા સ-નિશ્ચયં નોપલભ્યતે સત્યો ઽયં મિથ્યાયં નિત્યો ઽયમ્ ઇતિ વાદિ-મત-વૈવિધ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ન ચાન્તો ઽપર્યન્તત્વાન્ ન ચાદિર્ અનાદિત્વાન્ ન ચ સમ્પ્રતિષ્ઠાશ્રયઃ । કિં વાધારઃ કો ઽયમ્ ઇત્ય્ અપિ નોપલભ્યતે તત્ત્વ-જ્ઞાનાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । યથા તથાયં ભવતુ જીવ-માત્ર-દુઃખૈક-નિદાનસ્યાસ્ય છેદકં શસ્ત્રમ્ અસઙ્ગં જ્ઞાત્વા તેનૈતં છિત્ત્વૈવાસ્ય મૂલ-તલ-સ્થો મહાનિધિર્ અન્વેષ્ટવ્ય ઇત્ય્ આહ અશ્વત્થમ્ ઇતિ । અસઙ્ગો ઽનાસક્તિઃ સર્વત્ર વૈરાગ્યમ્ ઇતિ યાવત્ તેન શસ્ત્રેણ કુઠારેણ ચ્છિત્વા સ્વતઃ પૃથક્-કૃત્ય તતસ્ તસ્ય મૂલ-ભૂતં
તત્-પદં વસ્તુ મહા-નિધિ-રૂપં બ્રહ્મ પરિમાર્ગિતવ્યમ્ । કીદૃશં તદ્ અત આહ યસ્મિન્ ગતા યત્ પદં પ્રાપ્તાઃ સન્તો ભૂયો ન નિવર્તન્તે ન ચાવર્તન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । અન્વેષણ-પ્રકારમ્ આહ યત એષા પુરાણી ચિરન્તની સંસાર-પ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા વિસ્તૃતા તમ્ એવાદ્યં પુરુષં પ્રપદ્યે ભજામીતિ ભક્ત્યા અન્વેષ્ટવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥3-4॥
બલદેવઃ : ન રૂપમ્ ઇતિ અસ્યાશ્વત્થસ્ય રૂપમ્ ઇહ મનુષ્ય-લોકે તથા નોપલભ્યતે યથોર્ધ્વ-મૂલત્વાદિ-ધર્મકતયા મયોપવર્ણિતમ્ । ન ચાસ્યાન્તો નાશ ઉપલલભ્યતે । કથમ્ અયં અનર્થ-વ્રાત-જટિલો વિનશ્યેદ્ ઇતિ ન જ્ઞાયતે । ન ચાસ્યાદિ-કારણમ્ ઉપલભ્યતે । કુતો ઽયમ્ ઈદૃશો જાતો ઽસ્તીતિ । ન ચાસ્ય સમ્પ્રતિષ્ઠા સમાશ્રયો ઽપ્ય્ ઉપલભ્યતે । કિં સમાશ્રયો ઽયં સતિષ્ઠત્ ઇતિ ।
કિન્તુ મનુસ્યોઓ ઽહં પુત્રો યજ્ઞ-દત્તસ્ય,, પિતા ચ દેવ-દત્તસ્ય, તદ્-અનુરૂપ-કર્મ-કારી સુખી દુઃખી, સાસ્મિન્ દેશે ઽસ્મિન્ ગ્રામે નિવસામીત્ય્ એતાવદ્ એવ વિજ્ઞાયત ઇત્ય્ અર્થઃ । યસ્માદ્ એવં દુર્બોધો ઽનર્થ-વ્રતે હેતુશ્ ચાયમ્ અશ્વત્થસ્ તસ્માત્ સત્-પ્રસઙ્ગ-લબ્ધ-વસ્તુ-યાથાત્મ્ય-જ્ઞાનેનૈનમ્ અસઙ્ગ-શસ્ત્રેણ વૈરાગ્ય-કુઠારેણ દૃઢેન વિવેકાભ્યાસ-નિશિતેન ચ્છિત્વા સ્વતઃ પૃથક્-કૃત્ય તત્ પદં પરિમાર્ગિતવ્યમ્ ઇતિ પરેણાન્વયઃ । સઙ્ગો વિષયાભિલાષસ્ તદ્-વિરોધ્ય્ અસઙ્ગો વૈરાગ્યં, તદ્ એવ શસ્ત્રં તદ્-અભિલાષ-નાશકત્વાત્ સુવિરૂઢ-મૂલં પૂર્વોક્ત-રીત્યાત્યન્તં બદ્ધ-મૂલમ્ । તતઃ સંસારાશ્વત્થ-મૂલાદ્ ઉપરિસ્થિતં તત્ પદં પરિમાર્ગિતવ્યં
મત્-પ્રસઙ્ગ-લબ્ધૈઃ શ્રવણાદિભિઃ સાધનૈર્ અન્વેષ્ટવ્યમ્ ।
તત્ પદં કીદૃશં તત્રાહ યસ્મિન્ન્ ઇતિ । યસ્મિન્ ગતાસ્ તૈઃ સાધનૈર્ યત્ પ્રાપ્તા જનાસ્ તતો ન નિવર્તન્તે સ્વર્ગાદ્ ઇવ ન પતન્તિ । માર્ગણ-વિધિમ્ આહ તમ્ એવેતિ । યતઃ પુરાણી ચિરન્તનીયં જગત્-પ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા વિસ્તૃતા । તમ્ એવ ચાદ્યં પુરુષં પ્રપદ્યે શરણં વ્રજામીતિ પ્રપત્તિ-પૂર્વકૈઃ શ્રવણાદિભિસ્ તન્-માર્ગણમ્ ઉક્તમ્ । યો જગદ્-ધેતુર્ યત્-પોરપત્ત્યા સંસાર-નિવૃત્તિઃ સ ખલુ કૃષ્ણ એવ અહં સર્વસ્ય પ્રભવઃ ઇત્ય્ આદેઃ । દૈવી હ્ય્ એષા ગુણમયી ઇત્ય્ આદેશ્ ચ તદ્-ઉક્તેઃ । ન તદ્ ભાસયત ઇત્ય્ આદિના વ્યક્તીભાવિત્વાચ્ ચ ॥3-4॥
ભ્ગ્ 15.5
નિર્માન-મોહા જિત-સઙ્ગ-દોષા
અધ્યાત્મ-નિત્યા વિનિવૃત્ત-કામાઃ ।
દ્વન્દ્વૈર્ વિમુક્તાઃ સુખ-દુઃખ-સંજ્ઞૈર્
ગચ્છન્ત્ય્ અમૂઢાઃ પદમ્ અવ્યયં તત્

શ્રીધરઃ : તત્-પ્રાપ્તૌ સાધનાન્તરાણિ દર્શયન્ન્ આહ નિર્માનેતિ । નિર્ગતૌ માન-મોહૌ અહઙ્કાર-મિથ્યાતિસિવેશૌ યેભ્યસ્ તે । જિતઃ પુત્રાદિ-સઙ્ગ-રૂપો દોષો યૈસ્ તે । અધ્યાત્મ આત્મ-જ્ઞાને નિત્યાઃ પરિનિષ્ઠિતાઃ । વિશેષેણ નિવૃત્તઃ કામો યેભ્યસ્ તે । સુખ-દુઃખ-હેતુત્વાત્ સુખ-દુઃખ-સંજ્ઞાનિ શીતોષ્ણાદીનિ દ્વન્દ્વાનિ । તૈર્ વિમુક્તાઃ । અત એવામૂઢા નિવૃતાવિદ્યાઃ સન્તઃ । તદ્ અવ્યયં પદં ગચ્છન્તિ

મધુસૂદનઃ : પરિમાર્ગણ-પૂર્વકં વૈષ્ણવં પદં ગચ્છતામ્ અઙ્ગાન્તરાણ્ય્ આહ નિર્માણેતિ । માનો ઽહઙ્કારો ગર્વઃ । મોહસ્ ત્વ્ અવિવેકો વિપર્યયો વા । તાભ્યાં નિષ્ક્રાન્તા નિર્માન-મોહાઃ । તૌ નિર્ગતૌ યેભ્યસ્ તે વા । તથાહઙ્કારાવિવેકાભ્યાં રહિતા ઇતિ યાવત્ । જિત-સઙ્ગ-દોષાઃ પ્રિયાપ્રિય-સંવિધાવ્ અપિ રાગ-દ્વેષ-વર્જિતા ઇતિ યાવત્ । અધ્યાત્મ-નિત્યાઃ પરમાત્મ-સ્વરૂપ-લોક્ચન-તત્-પરાઃ । વિનિવૃત્ત-કામા વિશેષેતો નિરવશેષેણ નિવૃત્તાઃ કામા વિષય-ભોગા યેષાં તે । વિવેક-વૈરાગ્ય-દ્વારા ત્યક્ત-સર્વ-કર્માણ ઇત્ય્ અર્થઃ । દ્વન્દ્વૈઃ
શીતોષ્ણાદિ-ક્ષુત્-પિપાસાદિભિઃ સુખ-દુઃખ-સંજ્ઞૈઃ સુખ-દુઃખ-હેતુત્વાત્ સુખ-દુઃખ-નામકૈઃ સુખ-દુઃખ-સઙ્ગૈર્ ઇતિ પાઠાન્તરે સુખ-દુઃખાભ્યાં સઙ્ગઃ સમ્બન્ધો યેષાં તૈઃ સુખ-દુઃખ-સઙ્ગૈર્ દ્વન્દ્વૈર્ વિમુક્તાઃ પરિત્યક્તાઃ । અમૂઢા વેદાન્ત-પ્રમાણ-સંજાત-સમ્યગ્-જ્ઞાન-નિવારિતાત્મઆજ્ઞાનાસ્ તદ્ અવ્યયં યથોક્તં પદં ગચ્છન્તિ

વિશ્વનાથઃ : તદ્-ભક્તૌ સત્યાં જનાઃ કીદૃશા ભૂત્વા તં પદં પ્રાપ્નુવન્તીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ નિર્માનેતિ । અધ્યાત્મ-નિત્યા અધ્યાત્મ-વિચારો નિત્ય્ નિત્ય-કર્તવ્યો યેષાં તે પરમાત્માલોચન-તત્-પરાઃ

બલદેવઃ : તત્-પ્રપત્તૌ સત્યાં કીદૃશાઃ સન્તસ્ તત્ પદં પ્રાપ્નુવન્તીત્ય્ આહ નિર્માનેતિ । માનઃ સત્-કાર-જન્યો ગર્વઃ । મોહો મિથ્યાભિનિવેશસ્ તાભ્યાં નિર્ગતાઃ । જિતઃ સઙ્ગ-દોષઃ પ્રિય-ભાર્યાદિ-સ્નેહ-લક્ષણો યૈસ્ તે । અધ્યાત્મં સ્વ-પરાત્મ-વિષયકો વિમર્શઃ સ નિત્યો નિત્ય-કર્તવ્યો યેષાં તે । સુખાદિ-હેતુત્વાત્ તત્-સંજ્ઞૈર્ દ્વન્દ્વૈઃ શીતોષ્ણાદિભિર્ વિમુક્તાસ્ તત્-સહિષ્ણવઃ । અમૂઢાઃ પ્રપત્તિ-વિધિજ્ઞાઃ

ન તદ્ ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્કો ન પાવકઃ ।
યદ્ ગત્વા ન નિવર્તન્તે તદ્ ધામ પરમં મમ

શ્રીધરઃ : તદ્ એવ ગન્તવ્યં પદં વિશિનષ્ટિ ન તદ્ ઇતિ । તત્ પદં સૂર્યાદયો ન પ્રકાશયન્તિ । યત્ પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે યોગિનઃ । તદ્ ધામ સ્વરૂપં પરમં મમ । અનેન સૂર્યાદિ-પ્રકાશ-વિષયત્વેન જડત્વ-શીતોષ્ણાદિ-દોષ-પ્રસઙ્ગો નિરસ્તઃ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવ ગન્તવ્યં પદં વિશિનષ્ટિ ન તદ્ ઇતિ । યદ્ વૈષ્ણવં પદં ગત્વા યોગિનો ન નિવર્તન્તે તત્ પદં સર્વાવભાસન-શક્તિમાન્ અપિ સૂર્યો ન ભાસયતે । સૂર્યાસ્ત-મયે ઽપિ ચન્દ્રો ભાસકો દૃષ્ટ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ન શશાઙ્કઃ । સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ ઉભયોર્ અપ્ય્ અસ્ત-મયે ઽગ્નિઃ પ્રકાશકો દૃષ્ટ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ન પાવકઃ । ભાસયત ઇત્ય્ ઉભયત્રાપ્ય્ અનુષજ્યતે । કુતઃ સૂર્યાદીનાં તત્ર પ્રકાશનાસામર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ તદ્ ધામ જ્યોતિઃ સ્વયં-પ્રકાશમ્ આદિયાદિ-સકલ-જડ-જ્યોતિર્-અવભાસકં પરમં પ્રકૃષ્ટં મમ વિષ્ણોઃ સ્વરૂપાત્મકં પદમ્
। ન હિ યો યદ્-ભાસ્યઃ સ સ્વભાસકં તં ભાસયિતુમ્ ઈષ્ટે । તથા ચ શ્રુતિઃ -
ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્ર-તારકં
નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમ્ અગ્નિઃ ।
તમ્ એવ ભાન્તમ્ અનુભાતિ સર્વં
તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ ॥ [કઠુ 2.2.15] ઇતિ ।
એતેન તત્ પદં વેદ્યં ન વા, આદ્યે વેદ્ય-ભિન્ન-વેદિતૃ-સાપેક્ષત્વેન દ્વૈતાપત્તિર્ દ્વિતીયે સ્વ-પુરુષાર્થત્વાપત્તિર્ ઇત્ય્ અપાસ્તમ્ । અવેદ્યત્વે સત્ય્ અપિ સ્વયમ્ અપરોક્ષત્વાત્ તત્રાવેદ્યત્વં સૂર્યાદ્ય્-અભાસ્યત્વેનાત્રોક્તં, સર્વ-ભાસકત્વેન તુ સ્વયમ્ અપરોક્ષત્વં યદ્ આદિત્ય-ગતં તેજ ઇત્ય્ અત્ર વક્ષ્યતિ । એવમ્ ઉભાભ્યાં શ્લોકાભ્યાં શ્રુતેર્ દલદ્-વચં વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : તત્ પદમ્ એવ કીદૃશમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ ન તદ્ ઇતિ । ઔષ્ણ્ય-શૈત્યાદિ-દુઃખ-રહિતં તત્ સ્વ-પ્રકાશમ્ ઇતિ ભાવઃ । તન્ મમ પરમં ધામ સર્વોત્કૃષ્ટમ્ અજડમ્ અતીન્દ્રિયં તેજઃ સર્વ-પ્રકાશકમ્ । યદ્ ઉક્તં હરિ-વંશે --
તત્ પરં પરમં બ્રહ્મ સર્વં વિભજતે જગત્ ।
મમૈવ તદ્ ઘનં તેજો જ્ઞાતુમ્ અર્હસિ ભારત ॥ [હ્વ્ 2.114.12] ઇતિ ।
ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્ર-તારકં
નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમ્ અગ્નિઃ ।
તમ્ એવ ભાન્તમ્ અનુભાતિ સર્વં
તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ ॥ ઇતિ [કઠુ 2.2.15] શ્રુતિભ્યશ્ ચ

બલદેવઃ : ગન્તવ્યં પદં વિશિષ્યન્ પરિચાયયતિ ન તદ્ ઇતિ । પ્રપન્ના યદ્ ગત્વા યતો ન નિવર્તન્તે । તન્ મમૈવ ધામ સ્વરૂપં પરમં શ્રીમત્ । સર્વાવભાસકા અપિ સૂર્યાદયસ્ તન્ ન ભાસયન્તિ પ્રકાશયન્તિ । ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેશ્ ચ । સૂર્યાદિભિર્ અપ્રકાશ્યસ્ તેષાં પ્રકાશકઃ સ્વ-પ્રકાશક-ચિદ્-વિગ્રહો લક્ષ્મીપતિર્ અહમ્ એવ પદ-શબ્દ-બોધ્યઃ પ્રપન્નૈર્ લભ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 15.7
મમૈવાંશો જીવ-લોકે જીવ-ભૂતઃ સનાતનઃ ।
મનઃ-ષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ પ્રકૃતિ-સ્થાનિ કર્ષતિ

શ્રીધરઃ : નનુ ચ ત્વદીયં ધામ પ્રાપ્તાઃ સન્તો યદિ ન નિવર્તન્તે તર્હિ સતિ સમ્પદ્ય ન વિદુઃ સતિ સમ્પદ્યામહે ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ સુષુપ્તિ-પ્રલય-સમયે તત્ત્વ-પ્રાપ્તિઃ સર્વેષામ્ અસ્તીતિ કો નામ સંસારી સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય સંસારિણં દર્શયતિ મમૈવેતિ પઞ્ચભિઃ । મમૈવાંશો યો ઽયમ્ અવિદ્યયા જીવ-ભૂતઃ સનાતનઃ સર્વદા સંસારિત્વેન પ્રસિદ્ધઃ । અસૌ સુષુપ્તિ-પ્રલયયોઃ પ્રકૃતૌ લીનતયા સ્થિતાનિ મનઃ ષષ્ઠં યેષાં તાનીન્દ્રિયાણિ પુનર્ જીવ-લોકે સંસારોપભોગાર્થમ્ આકર્ષતિ । એતચ્ ચ કર્મેન્દ્રિયાણાં પ્રાણસ્ય
ચોપલક્ષણાર્થમ્ । અયં ભાવઃ સઅત્યં સુષુપ્તિ-પ્રલયયોર્ અપિ મદ્-અંશત્વાત્ સર્વસાપિ જીવ-માત્રસ્ય મયિ લયાદ્ અસ્ત્ય્ એવ મત્-પ્રાપ્તિઃ । તથાપ્ય્ અવિદ્યાયાવૃતસ્ય સાનુશયસ્ય સ-પ્રકૃતિકે મયિ લયઃ । ન તુ શુદ્ધે । તદ્ ઉક્તમ્ -- અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તયઃ સર્વે પ્રભન્તીત્ય્ આદિના । અતશ્ ચ પુનઃ સંસારાય નિર્ગચ્છન્ અવિદ્વાન્ પ્રકૃતૌ લીનતયા સ્થિતાનિ સ્વોપાધિ-ભૂતાનીન્દ્રિયાણિ આકર્ષતિ । વિદુષાં તુ શુદ્ધ-સ્વરૂપ-પ્રાપ્તેર્ નાવૃત્તિર્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : જીવસ્ય તુ પારમાર્થિકં સ્વરૂપં બ્રહ્મૈવેત્ય્ અસકૃદ્ આવેદિતમ્ । તદ્ એતત્ સર્વં પ્રતિપાદ્યત ઉત્તરેણ ગ્રન્થેન । તત્ર જીવસ્ય બ્રહ્મ-રૂપત્વાદ્ અજ્ઞાન-નિવૃત્ત્યા તત્-સ્વરૂપં પ્રાપ્તસ્ય તતો ન પ્રચ્યુતિર્ ઇતિ પ્રતિપાદ્યતે મમૈવાંશ [ગીતા 15.7અ] ઇતિ શ્લોકાર્ધેન । સુષુપ્તૌ તુ સર્વ-કાર્ય-સંસ્કાર-સહિતાજ્ઞાન-સત્ત્વાત્ તતઃ પુનઃ સંસારો જીવસ્યેતિ મનઃ-ષષ્ઠાનિ [ગીતા 15.7બ્] ઇતિ શ્લોકાર્ધેન પ્રતિપાદ્યતે । તતસ્ તસ્ય વસ્તુતો ઽસંસારિણો ઽપિ માયયા સંસારં પ્રાપ્તસ્ય મન્દ-મતિભિર્ દેહ-તાદાત્મ્યં પ્રાપિતસ્ય દેહાદ્ વ્યતિરેકઃ પ્રતિપાદ્યતે શરીરમ્ [ગીતા 15.8] ઇત્ય્ આદિના શ્લોકાર્ધેન । શ્રોત્રં ચક્ષુર્ [ગીતા
15.9] ઇત્ય્ આદિના તુ યથાયથં સ્વ-વિષયેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાણાં પ્રવર્તકસ્ય તસ્ય તેભ્યો વ્યતિરેકઃ પ્રતિપાદ્યતે । એવં દેહેન્દ્રિયાદિ-વિલક્ષણમ્ ઉત્ક્રાન્ત્ય્-આદિ-સમયે સ્વાત્મ-રૂપત્વાત્ કિમ્ ઇતિ સર્વે ન પશ્યન્તીત્ય્ આશઙ્કાયાં વિષય-વિક્ષિપ્ત-ચિત્તા દર્શન-યોગ્યમ્ અપિ તં ન પશ્યન્તીત્ય્ ઉત્તરમ્ ઉચ્યતે ઉત્ક્રામન્તમ્ [ગીતા 15.10અ] ઇત્ય્ આદિના શ્લોકેન । તં જ્ઞાન-ચક્ષુષઃ પશ્યન્તીતિ વિવૃતં યતન્તો યોગિનઃ [ગીતા 15.11અ] ઇતિ શ્લોકાર્ધેન । વિમૂઢા નાનુપશ્યન્તિ [ગીતા 15.10બ્] ઇત્ય્ એતદ્ વિવૃતં યતન્તો ઽપિ [ગીતા 15.11બ્] ઇતિ શ્લોકાર્ધેનેતિ પઞ્ચાનાં શ્લોકાનાં સઙ્ગતિઃ । ઇદાનીં અક્ષરાણિ વ્યાખ્યાસ્યામો મમેતિ ।
મમૈવ પરમાત્મનો ઽંશો નિરંશસ્યાપિ માયયા કલ્પિતઃ સૂર્યસ્યેવ જલે નભસ ઇવ ચ ઘટે મૃષાભેદવાન્ અંશ ઇવાંશો જીવ-લોકે સંસારે, સ ચ પ્રાણ-ધારણોપાધિના જીવ-ભૂતઃ કર્તા ભોક્તા સંસરતીતિ મૃષૈવ પ્રસિદ્ધિમ્ ઉપાગતઃ સનાતનો નિત્ય ઉપાધિ-પરિચ્છેદે ઽપિ વસ્તુતઃ પરમાત્મત્વ-રૂપત્વાત્ । અતો જ્ઞાનાદિ-જ્ઞાન-નિવૃત્ત્યા સ્વ-સ્વરૂપં બ્રહ્મ પ્રાપ્ય તતો ન નિવર્તન્ત ઇતિ યુક્તમ્ ।
એવમ્-ભૂતો ઽપિ સુષુપ્તાત્ કથમ્ આવર્તત ઇત્ય્ આહ - મનઃ ષષ્ઠં યેષાં તાનિ શ્રોત્ર-ત્વક્-ચક્ષૂ-રસન-ઘ્રાણાખ્યાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાઈન્દ્રસ્યાત્મનો વિષયોપલબ્ધિ-કરણતયા લિઙ્ગાનિ જાગ્રત્-સ્વપ્ન-ભોગ-જનક-કર્મ-ક્ષયે પ્રકૃતિ-સ્થાનિ પ્રકૃતાવજ્ઞાને સૂક્ષ્મ-રૂપેણ સ્થિતાનિ પુનર્-જાગ્રદ્-ભોગ-જનક-કર્મોદયે ભોગાર્થં કર્ષતિ કૂર્મો ઽઙ્ગાનીવ પ્રકૃતેર્ અજ્ઞાનાદ્ આકર્ષતિ વિષય-ગ્રહણ-યોગ્યતયાવિર્ભાવયતીત્ય્ અર્થઃ । અતો જ્ઞાનાદ્ અનાવૃત્તાવ્ અપ્ય્ અજ્ઞાનાદ્ આવૃત્તિર્ નાનુપપન્નેતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : ત્વદ્-ભક્ત્યા સંસારમ્ અતિક્રામ્યન્ ત-પદ-ગામી જીવઃ ક ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ મમૈવાંશ ઇતિ । યદ્ ઉક્તં વારાહે સ્વાંશશ્ ચાથ વિભિન્નાંશ ઇતિ દ્વેધાયમ્ ઇષ્યતે । વિભિન્નાંશસ્ તુ જીવઃ સ્યાત્ ઇતિ । સનાતનો નિત્યઃ સ ચ બદ્ધ-દશાયાં મનઃ એવ ષષ્ઠં યેષાં તાનીન્દ્રિયાણિ પ્રકૃતાવ્ ઉપાધૌ સ્થિતાનિ કર્ષતિ । મમૈવ એતાનીતિ સ્વીયત્વાભિમાનેન ગૃહીતાં પાદાર્ગલ-શૃઙ્ખલામ્ ઇવ કર્ષતિ

બલદેવઃ : નનુ ત્વત્-પ્રપત્ત્યા યસ્ તત્-પદં યાતિ, સ જીવઃ ક ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ મમૈવેતિ । જીવઃ સર્વેશ્વરસ્ય મમૈવાંશો, ન તુ બ્રહ્મ-રુદ્રાદેર્ ઈશ્વરસ્ય, સ ચ સનાતનો નિત્યો, ન તુ ઘટાકાશાદિવત્ કલ્પિતઃ । સ ચ જીવ-લોકે પ્રપઞ્ચે સ્થિતો મનઃ-ષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ કર્ષતિ પાદાદિ-શૃઙ્ખલા ઇવ વહતિ । તાનિ કીદૃંશીત્ય્ આહ પ્રકૃતિ-સ્થાનિ પ્રકૃતિ-વિકાર-ભૂતાહઙ્કાર-કાર્યાણીત્ય્ અર્થઃ । તત્ર મનઃ સાત્ત્વિકાહઙ્કારસ્ય શ્રોત્રાદિકં તુ રાજસાહઙ્કારસ્ય કાર્યમ્ ઇતિ બોધ્યમ્ । ભગવત્-પ્રપત્ત્યા પ્રાકૃત-કરણ-હીનો ભગવલ્-લોકં ગતસ્ તુ ભાગવતૈર્ દેહ-કરણૈર્ વિભૂષણૈર્ ઇવ વિશિષ્ટો ભગવન્તં સંશ્રયન્
નિવસતીતિ સૂચ્યતે -- સ વા એષ બ્રહ્મ-નિષ્ઠ ઇદં શરીરં મર્ત્યમ્ અતિસૃજ્ય બ્રહ્માભિસમ્પદ્ય બ્રહ્મણા પશ્યતિ બ્રહ્મણા શૃણોતિ બ્રહ્મણૈવેદં સર્વમ્ અનુભવતિ ઇતિ માધ્યન્દિનાયન-શ્રુતેઃ । વસન્તિ યત્ર પુરુષાઃ સર્વે વૈકુણ્ઠ-મૂર્તયઃ [ભ્પ્ 3.15.14] ઇત્ય્ આદિ સ્મૃતેશ્ ચ । ભગવત્-સઙ્કલ્પ-સિદ્ધ-ચિદ્-વિગ્રહસ્ તત્ર ભવતીતિ ।
યત્ તુ ઘટાકાશવજ્ જલાકાશવદ્ વા જીવે બ્રહ્મણો ઽંશો ઽન્તઃ-કરણેનાવચ્છેદાત્ તસ્મિન્ પ્રતિબિમ્બ-નાશાદ્ વા ઘટ-જલ-નાશે તત્-તદ્-આકાશસ્ય શુદ્ધાકાશત્વવદ્ અન્તઃ-કરણ-નાશે જીવાંશસ્ય શુદ્ધ-બ્રહ્મત્વમ્ ઇતિ વદન્તિ, ન તત્ સારમ્, જીવ-ભૂતઃ, મમાંશઃ, સનાતનઃ ઇત્ય્ ઉક્તિ-વ્યાકોપાત્ । પરિચ્છેદાદિ-વાદ-દ્વયસ્ય દેહિનો ઽસ્મિન્ યથા [ગીતા 2.12] ઇત્ય્ અત્ર પ્રત્યાખ્યાનાચ્ ચ । પ્રતિબિમ્બ-સાદૃશ્યાત્ તુ તત્ત્વં મન્તવ્યમ્ અમ્બુવદ્ અધિકરણ-વિનિર્ણયાત્ । તસ્માત્ બ્રહ્મોપસર્જનત્વં જીવસ્ય બ્રહ્માંશત્વં વિધુ-મણ્ડલસ્ય શતાંશઃ શુક્ર-મણ્ડલમ્ ઇત્ય્ આદૌ દૃષ્ટં ચેદમ્ એક-વસ્ત્વ્-એક-દેશત્વં ચાંશત્વમ્ આહુઃ । બ્રહ્મ ખલુ શક્તિમદ્
એકં વસ્તુ બ્રહ્મ-શક્તિઃ, ઇતસ્ ત્વ્ અન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરાં જીવ-ભૂતામ્ [ગીતા 7.5] ઇતિ પૂર્વોક્તેર્ અતસ્ તદ્ એક-દેશાત્ તદ્-અંશો જીવઃ

ભ્ગ્ 15.8
શરીરં યદ્ અવાપ્નોતિ યચ્ ચાપ્ય્ ઉત્ક્રામતીશ્વરઃ ।
ગૃહીત્વૈતાનિ સંયાતિ વાયુર્ ગન્ધાન્ ઇવાશયાત્

શ્રીધરઃ : તાન્ય્ આકૃષ્ય કિં કરોતીતિ । અત્રાહ શરીરમ્ ઇતિ । યદ્ યદા શરીરાન્તરં કર્મ-વશાદ્ અવાપ્નોતિ યતશ્ ચ શરીરાદ્ ઉત્ક્રામતીશ્વરો દેહાદીનાં સ્વામી તદા પૂર્વસ્માત્ શરીરાદ્ એતાનિ ગૃહીત્વા તચ્-છરીરાન્તરં સમ્યગ્ યાતિ । શરીરે સત્ય્ અપિ ઇન્દ્રિય-ગ્રહણે દૃષ્ટાન્તઃ । આશયાત્ સ્વ-સ્થાનાત્ કુસુમાદેઃ સકાશાત્ ગન્ધાન્ ગન્ધવતઃ સૂક્ષ્માન્ અંશાન્ ગૃહીત્વા વાયુર્ યથા ગચ્છતિ તદ્વત્

મધુસૂદનઃ : અસ્મિન્ કાલે કર્ષતીત્ય્ ઉચ્યતે શરીરમ્ ઇતિ । યદ્ યદોત્ક્રામતિ બહિર્ નિર્ગચ્છતીશ્વરો દેહેન્દ્રિય-સંઘાતસ્ય સ્વામી જીવસ્ તદા યતો દેહાદ્ ઉત્ક્રામતિ તતો મનઃ-ષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ કર્ષતીતિ દ્વિતીય-પાદસ્ય પ્રથમમ્ અન્વય ઉત્ક્રમણોત્તર-ભાવિત્વાદ્ ગમનસ્ય । ન કેવલં કર્ષત્ય્ એવ, કિન્તુ યદ્ યદા ચ પૂર્વસ્માચ્ છરીરાન્તરમ્ અવાપ્નોતિ તદૈતાનિ મનઃ-ષષ્ઠાઈન્દ્રિયાણિ ગૃહીત્વા સંયાત્ય્ અપિ સમ્યક્ પુનર્ આગમન-રાહિત્યેન ગચ્છત્ય્ અપિ । શરીરે સત્ય્ એવેન્દ્રિય-ગ્રહણે દૃષ્ટાન્તઃ - આશયાત્ કુસુમાદેઃ સ્થાનાદ્ ગન્ધાન્ ગન્ધાત્મકાન્ સૂક્ષ્માન્ અંશાન્ ગૃહીત્વા યથા વાયુર્ વાતિ તદ્વત્

વિશ્વનાથઃ : તાન્ય્ અકૃષ્ય કિં કરોતીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ શરીરમ્ ઇતિ । યત્ સ્થૂલ-શરીરં કર્મ-વશાદ્ અવાપ્નોતિ, યચ્ ચ યસ્માચ્ ચ શરીરાદ્ ઉત્ક્રામતિ નિષ્ક્રામતિ, ઈશ્વરો દેહેન્દ્રિયાદિ-સ્વામી જીવઃ તસ્માત્ તત્ર એતાનીન્દ્રિયાણિ ભૂત-સૂક્ષ્મૈઃ સહ ગૃહીત્વૈવ સંયાતિ વાયુર્ ગન્ધાનિ ઇવેતિ વાયુર્ યથાશયાદ્ ગન્ધાશ્રયાત્ સ્રક્-ચન્દનાદેઃ સકાશાત્ સૂક્ષ્માવયવૈઃ સહ ગન્ધાન્ ગૃહીત્વાન્યત્ર યાતિ તદ્વદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
બલદેવઃ : જીવ-લોકે સ્થિત ઇન્દ્રિયાણિ કર્ષતિ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ પ્રતિપાદયતિ શરીરમ્ ઇતિ । ઈશ્વરઃ શરીરેન્દ્રિયાણં સ્વામી જીવો યદ્ યદા પૂર્વ-શરીરાદ્ અન્યચ્ છરીરમ્ અવાપ્નોતિ, યદા ચાપ્તાચ્ છરીરાદ્ ઉત્ક્રામતિ, તદૈતાનીન્દ્રિયાણિ ભૂત-સૂક્ષ્મૈઃ સહ ગૃહ્ટિવા યાત્ય્ આશયાત્ પુષ્પ-કોશાદ્ ગન્ધાન્ ગૃહીત્વા વાયુર્ ઇવ સ યથાન્યત્ર યાતિ તદ્વત્

શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમ્ એવ ચ ।
અધિષ્ઠાય મનશ્ ચાયં વિષયાન્ ઉપસેવતે

શ્રીધરઃ : તાન્ય્ એવેન્દ્રિયાણિ દર્શયન્ યદ્ અર્થં ગૃહીત્વા ગચ્છતિ તદ્ આહ શ્રોત્રમ્ ઇતિ । શ્રોત્રાદીનિ બાહ્યેન્દ્રિયાણિ મનશ્ ચાન્તઃકરણં, તાન્ય્ અધિષ્ટાયાશ્રિત્ય શબ્દાદીન્ વિષયાન્ અયં જીવ ઉપભુઙ્ક્તે

મધુસૂદનઃ : તાન્ય્ એવેન્દ્રિયાણિ દર્શયન્ યદ્ અર્થં ગૃહીત્વા ગચ્છતિ તદ્ આહ શ્રોત્રમ્ ઇતિ । શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમ્ એવ ચ । ચ-કારાત્ કર્મેન્દ્રિયાણિ પ્રાણં ચ મનશ્ ચ ષષ્ઠમ્ અધિષ્ઠાયૈવાશ્રિત્યૈવ વિષયાન્ શબ્દાદીન્ અયં જીવ ઉપસેવતે ભુઙ્ક્તે

વિશ્વનાથઃ : તત્ર ગત્વા કિં કરોતીત્ય્ અત આહ શ્રોત્રમ્ ઇતિ । શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ મનશ્ ચાધિષ્ઠાયાશ્રિત્ય વિષયાન્ શબ્દાદીન્ ઉપભુઙ્ક્તે

બલદેવઃ : તાનિ ગૃહીત્વા કિમ્ અર્થં યાતિ । તત્રાહ શ્રોત્રમ્ ઇતિ । શ્રોત્રાદીનિ સમનસ્કાન્ય્ અધિષ્ઠાયાશ્રિત્યાયં જીવો વિષયાન્ શબ્દાદીન્ ઉપભુઙ્ક્તે । તદ્ અર્થં તદ્-ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ચ-શબ્દાત્ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ પઞ્ચ પ્રાણાંશ્ ચાધિષ્ઠાયે ત્ય્ અવગમ્યમ્

ભ્ગ્ 15.10
ઉત્ક્રામન્તં સ્થિતં વાપિ ભુઞ્જાનં વા ગુણાન્વિતમ્ ।
વિમૂઢા નાનુપશ્યન્તિ પશ્યન્તિ જ્ઞાન-ચક્ષુષઃ

શ્રીધરઃ : નનુ કાર્ય-કારણ-સઙ્ઘાત-વ્યતિરેકેણ એવમ્ભૂતમ્ આત્માનં સર્વે ઽપિ કિં ન પશ્યન્તિ । તત્રાહ ઉત્ક્રામન્તમ્ ઇતિ । ઉત્ક્રામન્તં દેહાદ્ દેહાન્તરં ગચ્છન્તં તસ્મિન્ન્ એવ દેહે સ્થિતં વા વિષયાન્ ભુઞ્જાનં વા ગુણાન્વિતમ્ ઇન્દ્રિયાદિ-યુક્તં જીવં વિમૂઢા નાનુપશ્યન્તિ નાલોકયન્તિ । જ્ઞાનમ્ એવ ચક્ષુર્ યેષાં તે વિવેકિનઃ પશ્યન્તિ

મધુસૂદનઃ : એવં દેહ-ગતં દર્શન-યોગયમ્ અપિ દેહાત્ ઉત્ક્રામન્તમ્ ઇતિ । ઉત્ક્રામન્તં દેહાન્તરં ગચ્છન્તં પૂર્વસ્માત્, સ્થિતં વાપિ તસ્મિન્ન્ એવ દેહે, ભુઞ્જાનં વા શબ્દાદીન્ વિષયાન્ । ગુણાન્વિતમ્ સુખ-દુઃખ-મોહાત્મકૈર્ ગુણૈર્ અન્વિતમ્ । એવં સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ દર્શન-યોગ્યમ્ અપ્ય્ એનં વિમૂઢા દૃષ્ટાદૃષ્ટ-વિષય-ભોગ-વાસનાકૃષ્ટ-ચેતસ્તયાત્માનાત્મ-વિવેકાયોગ્યા નાનુપશ્યન્તિ । અહો કષ્ટં વર્તત ઇત્ય્ અજ્ઞાન્ અનુક્રોશતિ ભગવાન્ । યે તુ પ્રમાણ-જનિત-જ્ઞાન-ચક્ષુષો વિવેકિનસ્ ત એવ પશ્યન્તિ

વિશ્વનાથઃ : નનુ યમાદ્ દેહાન્ નિષ્ક્રામતિ યસ્મિન્ દેહે વા તિષ્ઠતિ તત્ર સ્થિત્વા વા યથા ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે ઇત્ય્ એવં વિશેષં નોપલભામહે । તત્રાહ ઉત્ક્રામન્તં દેહાન્ન્ નિષ્ક્રામન્તં, સ્થિતં દેહાન્તરે વર્તમાનં ચ વિષયાન્ ભુઞ્જાનં ચ ગુણાન્વિતમ્ ઇન્દિર્યાદિ-સહિતં વિમૂઢા અવિવેકિનઃ જ્ઞાન-ચક્ષુષો વિવેકિનઃ

બલદેવઃ : એવં શરીરસ્થત્વેનાનુભવયોગ્યમ્ અવિવેકિનસ્ તમ્ આત્માનં નાનુભવન્તીત્ય્ આહ ઉદ્ ઇતિ । શરીરાદ્ ઉત્ક્રામન્તં તત્રૈવ સ્થિતં વા સ્થિત્વા વિષયાન્ ભુઞ્જાનં વા ગુણાન્વિતં સુખ-દુઃખ-મોહૈર્ ઇન્દિર્યાદિભિર્ વાન્વિતં યુક્તમ્ અનુભવ-યોગ્યમ્ અપ્ય્ આત્માનં વિમૂઢાશ્ ચિરન્તન-જ્ઞાન-ચક્ષુષો વિવેક-જ્ઞાન-નેત્રાસ્ તુ તં પશ્યન્તિ । શરીરાદિ-વિવિક્તમ્ અનુભવન્તિ

ભ્ગ્ 15.11
યતન્તો યોગિનશ્ ચૈનં પશ્યન્ત્ય્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્ ।
યતન્તો ઽપ્ય્ અકૃતાત્માનો નૈનં પશ્યન્ત્ય્ અચેતસઃ

શ્રીધરઃ : દુર્જ્ઞેયશ્ ચાયં યતો વિવેકિષ્વ્ અપિ કેચિત્ પશ્યન્તિ કેચિન્ ન પશ્યન્તીત્ય્ આહ યતન્ત ઇતિ । યતન્તો ધ્યાનાદિભિઃ પ્રયતમાના યોગિનઃ કેચિદ્ એનમ્ આત્માનમ્ આત્મનિ દેહે ઽવસ્થિતં વિવિક્તં પશ્યન્તિ । શાસ્ત્રાભ્યાસાદિભિઃ પ્રયત્નં કુર્વાણા અપ્ય્ અકૃતાત્માનો ઽવિશુદ્ધ-ચિત્તા અત એવાચેતસો મન્દ-મતય એનં ન પશ્યન્તિ

મધુસૂદનઃ : પશ્યન્તિ જ્ઞાન-ચક્ષુષ ઇત્ય્ એતદ્ વિવૃણોતિ યતન્ત ઇતિ । આત્મનિ સ્વ-બુદ્ધાવ્ અવસ્થિતં પ્રતિફલિતમ્ એનમ્ આત્માનમ્ યતન્તો ધ્યાનાદિભિઃ પ્રયતમાના યોગિન એવ પશ્યન્તિ । ચો ઽવધારણે । યતમાના અપ્ય્ અકૃતાત્માનો યજ્ઞાદિભિર્ અશોધિતાન્તઃ-કરણા અત એવાચેતસો વિવેક-શૂન્યા નૈનં પશ્યન્તીતિ વિમૂઢા નાનુપશ્યન્તીત્ય્ એતદ્ વિવરણમ્

વિશ્વનાથઃ : તે ચ વિવેકિનો યતમાના યોગિન એવેત્ય્ આહ યતન્ત ઇતિ । અકૃતાત્માનો ઽશુદ્ધ-ચિત્તાઃ

બલદેવઃ : જ્ઞાન-ચક્ષુષઃ પશ્યન્તિ ઇત્ય્ એતદ્ વિવૃણ્વન્ દુર્જ્ઞાનતાં તસ્યાહ્ યતન્ત ઇતિ । કેચિદ્ યોગિનો યતમાનાઃ શ્રવણાદ્ય્-ઉપાયાન્ અનુતિષ્ઠન્ત આત્મનિ શરીરે ઽવસ્થિતમ્ એનમ્ આત્માનં પશ્યન્તિ । કેચિદ્ યતમાના અપ્ય્ અકૃતાત્માનો ઽનિર્મલ-ચિત્તા અતો ઽવચેતસો ઽનુદિત-વિવેક-જ્ઞાના એનં ન પશ્યન્તીતિ દુર્જ્ઞેયમ્ આત્મ-તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 15.12
યદ્ આદિત્ય-ગતં તેજો જગદ્ ભાસયતે ઽખિલમ્ ।
યચ્ ચન્દ્રમસિ યચ્ ચાગ્નૌ તત્ તેજો વિદ્ધિ મામકમ્

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં ન તદ્ ભાસયતે સૂર્ય ઇત્ય્ આદિના પારમેશ્વરં પરં ધામોક્તમ્ । તત્-પ્રાપ્તાનાં ચાપુનર્-આવૃત્તિર્ ઉક્તા । તત્ર ચ સંસારિણો ઽભાવમ્ આશઙ્ક્ય સંસારિ-સ્વરૂપં દેહાદિ-વ્યતિરિક્તં દર્શિતમ્ । ઇદાનીં તદ્ એવ પારમેશ્વરં રૂપમ્ અનન્ત-શક્તિત્વેન નિરૂપયતિ યદ્ ઇત્ય્ આદિ-ચતુર્ભિઃ । આદિયાદિષુ સ્થિતં યદ્ અનેક-પ્રકારં તેજો વિશ્વં પ્રકાશયતિ તત્ સર્વં તેજો મદીયમ્ એવ જાનીહિ

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં યત્ પદં સર્વાવભાસન-ક્ષમા અપ્ય્ આદિત્યાદયો ભાસયિતું ન ક્ષમન્તે યત્-પ્રાપ્તાશ્ ચ મુમુક્ષવઃ પુનઃ સંસારાય નાવર્તન્તે યસ્ય ચ પદસ્યોપાદિ-ભેદમ્ અનુ વિધીયમાના જીવા ઘટાકાશાદય ઇવાકાશસ્ય કલ્પિતાંશા મૃષૈવ સંસારમ્ અનુભવન્તિ તસ્ય પદસ્ય સર્વાત્મત્વ-સર્વ-વ્યવહારાસ્પદત્વ-પ્રદર્શનેન બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ [ગીતા 14.27] ઇતિ પ્રાગ્ ઉક્તં વિવરીતું ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈર્ આત્મનો વિભૂતિ-સંક્ષેપમ્ આહ ભગવાન્ યદ્ ઇતિ । ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્ર-તારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમ્ અગ્નિઃ [કઠુ 2.2.15] ઇત્ય્ આદિના । તમ્ એવ ભાન્તમ્ અનુભાતિ સર્વં
તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ [કઠુ 2.2.15] ઇતિ શ્રુત્ય્-અર્થમ્ અનેન વ્યાખ્યાયતે । યદ્ આદિત્ય-ગતં તેજશ્ ચૈત્ન્યાત્મકં જ્યોતિર્ યચ્ ચન્દ્રમસિ યચ્ ચાગ્નૌ સ્થિતં તેજો જગદ્ અખિલમ્ અવભાસયતે તત્ તેજો મામકં મદીયં વિદ્ધિ । યદ્યપિ સ્થાવર-જઙ્ગમેષુ સમાનં ચૈતન્યાત્મકં જ્યોતિસ્ તથાપિ સત્ત્વોત્કર્ષેણાદિત્યાદીનામ્ ઉત્કર્ષાત્ તત્રૈવાવિસ્તરાં ચૈતન્ય-જ્યોતિર્ ઇતિ તૈર્ વિશેષ્યતે યદ્ આદિત્ય-ગતમ્ ઇત્ય્ આદિ । યથા તુલ્યે ઽપિ મુખ-સંનિધાને કાષ્ઠ-કુડ્યાદૌ ન મુખમ્ આવિર્ભવતિ । આદર્શાદૌ ચ સ્વચ્છે સ્વચ્છતરે ચ તારતમ્યેનાવિર્ભવતિ તદ્વદ્ યદ્ આદિત્ય-ગતં તેજ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુનસ્ તત્ તેજો વિદ્ધિ મામકમ્ ઇતિ તેજો-ગ્રહણાદ્ યદ્ આદિત્યાદિ-ગતં તેજઃ પ્રકાશઃ
પર-પ્રકાશ-સમર્થં સિત-ભાસ્વરં રૂપં જગદ્ અખિલં રૂપવદ્ વસ્તુ અવભાસયતે । એવં યચ્ ચન્દ્રમસિ યચ્ ચાગ્નૌ જગદ્-અવભાસકં તેજસ્ તન્ મામાકં વિદ્ધીતિ વિભૂતિ-કથનાય દ્વિતીયો ઽપ્ય્ અર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ । અન્યથા તન્ મામકં વિદ્ધીત્ય્ એતાવદ્ બ્રૂયાત્ તેજો-ગ્રહણમ્ અન્તરેણૈવેતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : તદ્ એવં જીવસ્ય બદ્ધાવસ્થાયાં યત્ યત્ પ્રાપ્ય-વસ્તુ તત્રાહમ્ એવ સૂર્ય-ચન્દ્રાદ્ય્-આત્મકઃ સન્ન્ ઉપકરોમીત્ય્ આહ યદ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । આદિત્ય-સ્થિતં તેજ એવ ઉદય-પર્વતે પ્રાતર્ ઉદિત્ય જીવસ્ય દૃષ્ટાદૃષ્ટ-ભોગ-સાધન-કર્મ-પ્રવર્તનાર્થં જગદ્ ભાસયત એવં ચ યચ્ ચન્દ્રમસિ અગનૌ ચ તત્ તદ્ અખિલં મામકમ્ એવ । સૂર્યાદિ-સંજ્ઞો ઽહમ્ એવ ભવામીત્ય્ અર્થઃ । તત્ તેજસ એવ તત્-તદ્-વિભૂતિર્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : અથ મદ્-અંશસ્ય જીવસ્ય સંસાર-રક્તસ્ય મુમુક્ષોશ્ ચ ભોગ-મોક્ષ-સાધનમ્ અહમ્ એવેતિ ભાવેનાહ યદ્ ઇતિ ચતુર્ભિઃ । આદિત્યે સ્થિતં યત્ તેજો યચ્ ચન્દ્રે ઽગ્નૌ ચ સ્થિતં સત્ સર્વં જગત્ પ્રકાશયતિ, તત્ તેજો મામકં મદીયં વિદ્ધિ । ઉદિતેન સૂર્યેણ જ્વલિતેન ચ વહ્નિનાદૃષ્ટ-ભોગ-સાધનાનિ કર્માણિ નિષ્પદ્યન્તે । તિમિર-જાડ્ય-નાશાદયશ્ ચ સુખ-હેતવો ભવન્તિ । ઉદિતેન ચન્દ્રેણ ચૌષધિ-પોષ-તાપ-શાન્તિ-જ્યોત્સ્નાવિહારાસ્ તથાભૂતા ભવન્તીતિ તેષાં તત્-તત્-સાધકં તેજો મત્-તેજો-વિભૂતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ગામ્ આવિશ્ય ચ ભૂતાનિ ધારયામ્ય્ અહમ્ ઓજસા ।
પુષ્ણામિ ચૌષધીઃ સર્વાઃ સોમો ભૂત્વા રસાત્મકઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ ગામ્ ઇતિ । ગાં પૃથ્વીમ્ ઓજસા બલેનાધિષ્ઠાયાહમ્ એવ ચરાચરાણિ ભૂતાનિ ધારયામિ । અહમ્ એવ રસમયઃ સોમો ભૂત્વા બ્રીહ્ય્-આદ્ય્-ઔષધીઃ સર્વાઃ સંવર્ધયામિ

મધુસૂદનઃ : કિં ચ, ગાં પૃથિવીમ્ પૃથિવી-દેવતા-રૂપેણાવિશ્યૌજસા નિજેન બલેન પૃથિવીં ધૂલિ-મુષ્ટિ-તુલ્યાં દૃઢીકૃત્ય ભૂતાનિ પૃથિવ્યાધેયાનિ વસ્તૂન્ય્ અહમ્ એવ ધારયામિ । અન્યથા પૃથિવી સિકતા-મુષ્ટિવદ્ વિશીર્યતાધો નિમજ્જેદ્ વા । યેન દ્યૌર્ ઉગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢા [યજુઃક્ 1.8.5, તૈત્ત્સ્ 4.1.8] ઇતિ મન્ત્ર-વર્ણાત્ । સ દાધાર પૃથિવીમ્ [ઋક્ 8.7.3.1] ઇતિ ચ હિરણ્યગર્ભ-ભાવાપન્નં ભગવન્તમ્ એવાહ । કિં ચ, રસાત્મકઃ સર્વ-રસ-સ્વભાવઃ સોમો ભૂત્વૌષધીઃ સર્વા બ્રીહિ-યવાદ્યાઃ પૃથિવ્યાં જાતા અહમ્ એવ પુષ્ણામિ પુષ્ટિમતી રસ-સ્વાદુમતીશ્ ચ કરોમિ

વિશ્વનાથઃ : ગાં પૃથ્વીમ્ ઓજસા સ્વ-શક્ત્યાવિશ્યાધિષ્ઠાયાહમ્ એવ ચરાચરાણિ ભૂતાનિ ધારયામિ । તથાહમ્ એવામૃત-રસમયઃ સોમો ભૂત્વા બ્રીહ્ય્-આદ્ય્-ઔષધીઃ સર્વાઃ સંવર્ધયામિ

બલદેવઃ : ગામ્ ઇતિ પાંશુ-મુષ્ટિ-તુલ્યાં ગાં પૃથિવીમ્ ઓજસા સ્વ-શક્ત્યાવિશ્ય દૃઢીકૃત્ય ભૂતાનિ સ્થિર-ચરાણિ ધારયામિ । મન્ત્ર-વર્ણશ્ ચૈવમ્ આહ -- યેન દ્યૌર્ ઉગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢા [ઋક્ 8.7.3.1] ઇતિ । અન્યથાસૌ સિકતા-મુષ્ટિવદ્-વિશીર્યેણ નિમજ્જેદ્ વેતિ ભાવઃ । તથાહમ્ એવ રસાત્મકઃ સોમો ઽમૃતમયશ્ ચન્દ્રો ભૂત્વા સર્વા ઔષધીર્ નિખિલા બ્રીહ્ય્-આદ્યાઃ પુષ્ણામિ । સ્વાદુ-વિવિધ-રસ-પૂર્ણાઃ કરોમિ । તથા ચ ભૂમિલોકે સ્થિતસ્ય જીવસ્ય વિવિધ-પ્રાસાદ-બાટિકા-તડાગાદિ-ક્રીડા-સ્થાનાનિ નિર્માય નાના-રસાન્ ભુઞ્જાનસ્ય તત્-તત્-સાધનમ્ અહમ્ એવેતિ

ભ્ગ્ 15.14
અહં વૈશ્વાનરો ભૂત્વા પ્રાણિનાં દેહમ્ આશ્રિતઃ ।
પ્રાણાપાન-સમાયુક્તઃ પચામ્ય્ અન્નં ચતુર્-વિધમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ અહમ્ ઇતિ । અહમ્ ઈશ્વર એવ વૈશ્વાનરો જઠરાગ્નિર્ ભૂત્વા પ્રાણિનાં દેહસ્યાન્તઃ પ્રવિશ્ય પ્રાનાપાનાભ્યાં ચ તદ્-ઉદ્દીપકાભ્યાં સહિતઃ પ્રાણિભિર્ ભુક્તં ભક્ષ્યં ભોજ્યં લેહ્યં ચોષ્યં ચેતિ ચતુર્વિધમ્ અન્નં પચામિ । તત્ર યદ્ દન્તૈર્ અવખણ્ડ્યાવખણ્ડ્ય ભક્ષ્યતે પૂપાદિ તદ્ ભક્ષ્યમ્ । યત્ તુ કેવલં જિહ્વયા વિલોડ્ય નિગીર્યતે પાયસાદિ તદ્ ભોજ્યમ્ । યજ્ જિહ્વાયાં નિક્ષિપ્ય રસાસ્વાદેન ક્રમશો નિગીર્યતે દ્રવીભૂતં ગુડાદિ તલ્ લેહ્યમ્ । યત્ તુ દંષ્ટ્રાદિભિર્ નિષ્પીડ્ય સારાંશં નિગીર્યાવશિષ્ટં
ત્યજ્યત ઇક્ષુ-દણ્ડાદિ તચ્ ચોષ્યમ્ ઇતિ ચતુર્વિધો ઽસ્ય ભેદઃ

મધુસૂદનઃ : કિં ચ અહમ્ ઇતિ । અહમ્ ઈશ્વર એવ વૈશ્વાનરો જઠરો ઽગ્નિર્ ભૂત્વા અયમ્ અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યો ઽયમ્ અન્તઃ પુરુષે યેનેદમ્ અન્નં પચ્યતે યદ્ ઇદમ્ અદ્યતે [બૌ 5.9.1] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિ-પ્રતિપાદિતઃ સન્ પ્રાણિનાં સર્વેષાં દેહમ્ આશ્રિતો ઽન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ પ્રાનાપાનાભ્યાં તદ્-ઉદ્દીપકાભ્યાં સંયુક્તઃ સંધુક્ષિતઃ સન્ પચામિ પ્રાણિભિર્ ભુક્તમ્ અન્નં ચતુર્વિધમ્ ભક્ષ્યં ભોજ્યં લેહ્યં ચોષ્યં ચેતિ । તત્ર યદ્ દન્તૈર્ અવખણ્ડ્યાવખણ્ડ્ય ભક્ષ્યતે પૂપાદિ તદ્ ભક્ષ્યમ્ । યત્ તુ કેવલં જિહ્વયા
વિલોડ્ય નિગીર્યતે સૂપૌદનાદિ તદ્ ભોજ્યમ્ । યજ્ જિહ્વાયાં નિક્ષિપ્ય રસાસ્વાદેન નિગીર્યતે કિંચિદ્ દ્રવીભૂતં ગુડ-રસાલા-શિખરિણ્ય્-આદિ તલ્ લેહ્યમ્ । યત્ તુ દન્તૈર્ નિષ્પીડ્ય રસાંશં નિગીર્યાવશિષ્ટં ત્યજ્યતે યથેક્ષુ-દણ્ડાદિ તચ્ ચોષ્યમ્ ઇતિ ભેદઃ । ભોક્તા યઃ સો ઽગ્ન્રિ વૈશ્વાનરો યદ્ ભોજ્યમ્ અન્નં સ સોમસ્ તદ્ એતદ્ ઉભયમ્ અગ્નીષોમૌ સર્વમ્ ઇતિ ધ્યાયતો ઽન્ન-દોષ-લેપો ન ભવતીત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : વૈશ્વાનરો જઠરાનલઃ પ્રાણાપાનાભ્યાં તદ્ ઉદ્દીપકાભ્યાં સહિતશ્ ચતુર્વિધં ભક્ષ્યં ભોજ્યં લેહ્યં ચોષ્યમ્ । ભક્ષ્યં દન્ત-ચ્છેદ્યં ભૃષ્ટ-ચનકાદિ ભોજ્યં મોદકાદિ । લેહ્યં ગુડાદિ । ચોષ્યમ્ ઇક્ષુ-દણ્ડાદિ

બલદેવઃ : ભોગ્યાનામ્ અન્નાદીનાં પાક-હેતુશ્ ચાહમ્ એવેત્ય્ આહ અહમ્ ઇતિ । વૈશ્વાનરો જઠરાગ્નિસ્ તચ્-છરીરકો ભૂત્વા પ્રાણિનાં સર્વેષાં દેહમ્ ઉદરમ્ આશ્રિતઃ પ્રાનાપાનાભ્યાં તદ્-ઉદ્દીપકાભ્યાં સમાયુક્તશ્ ચ સન્ન્ અહં તૈર્ ભુક્તં ચતુર્વિધમ્ અન્નં પચામિ પાકં નયામિ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ અયમ્ અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યો ઽયમ્ અન્તઃ પુરુષે યેનેદં અન્નં પચ્યતે ઇત્ય્ આદિના । તથા ચાહમ્ એવ જાઠરાગ્નિ-શરીરસ્ તદ્-ઉપકારીત્ય્ એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ -- શબ્દાદિભ્યો ઽન્તઃ પ્રતિષ્ઠાનાચ્ ચ ઇત્ય્ આદિના । અન્નસ્ય ચાતુર્વિધ્યં ચ ભક્ષ્યં ભોજ્યં લેહ્યં ચૂષ્યં
ચેતિ ભેદાત્ । દન્ત-ચ્છેદ્યં ચણક-પૂપાદિ । ભક્ષ્યં ચર્વ્યમ્ ઇતિ ચોચ્યતે । મોદકૌદન-સૂપાદિ ભોજ્યં । પાયસ-ગુડ-મધ્વ્-આદિ લેહ્યં । પક્વામ્રેક્ષુ-દણ્ડાદિ ચૂષ્યં । સોમ-વૈશ્વાનરયોઃ સ્વાભેદેનોક્તિઃ સ્વ-વ્યાપ્યત્વાદ્ ઇતિ બોધ્યમ્

ભ્ગ્ 15.15
સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સંનિવિષ્ટો
મત્તઃ સ્મૃતિર્ જ્ઞાનમ્ અપોહનં ચ ।
વેદૈશ્ ચ સર્વૈર્ અહમ્ એવ વેદ્યો
વેદાન્ત-કૃદ્ વેદ-વિદ્ એવ ચાહમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ સર્વસ્ય પ્રાનિ-જાતસ્ય હૃદિ સમ્યગ્-અન્તર્યામિ-રૂપેણ પ્રવિષ્ટો ઽહમ્ । અતશ્ ચ મત્ત એવ હેતોઃ પ્રાણિ-માત્રસ્ય પૂર્વાન્ભૂતાર્થ-વિષયા સ્મૃતિર્ ભવતિ । જ્ઞાનં ચ વિષયેન્દ્ન્દ્રિય-સંયોગજં ભવતિ । આપોહનં ચ તયોઃ પ્રમોષો ભવતિ । વેદૈશ્ ચ સર્વૈસ્ તત્-તદ્-દેવતાદિ-રૂપેણાહમ્ એવ વેદ્યઃ । વેદાન્ત-કૃત્ તત્-સમ્પ્રદાય-પ્રવર્તકશ્ ચ । જ્ઞાનદો ગુરુર્ અહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વેદ-વિદ્ એવ ચ વેદાર્થ-વિદ્ અપ્ય્ અહમ્ એવ

મધુસૂદનઃ : કિં ચ, સર્વસ્ય બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાન્તસ્ય પ્રાણિ-જાતસ્યાહમ્ આત્મા સન્ હૃદિ બુદ્ધૌ સંનિવિષ્તઃ સ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટઃ [બૌ 1.4.7] ઇતિ શ્રુતેઃ । અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામ-રૂપે વ્યાકરવાણિ [છાઉ 6.3.2] ઇતિ ચ । અતો મત્ત આત્મન એવ હેતોઃ પ્રાણિ-જાતસ્ય યથાનુરૂપં સ્મૃતિર્ એતજ્ જન્મનિ પૂર્વાનુભૂતાર્થ-વિષયા વૃત્તિર્ યોગિનાં ચ જન્માન્તરાનુભૂતાર્થ-વિષયાપિ । તથા મત્ત એવ જ્ઞાનં વિષયેન્દ્રિય-સંયોગજં ભવતિ । યોગિનાં ચ દેશ-કાલ-વિપ્રકૃષ્ટ-વિષયમ્ અપિ । એવં કામ-ક્રોધ-શોકાદિ-વ્યાકુલ-ચેતસામ્ અપોહનં ચ સ્મૃતિ-જ્ઞાનયોર્ અપાયશ્ ચ મત્ત એવ ભવતિ
।
એવં સ્વસ્ય જીવ-રૂપતામ્ ઉક્ત્વા બ્રહ્મ-રૂપતામ્ આહ - વેદૈશ્ ચ સર્વૈર્ ઇન્દ્રાદિ-દેવતા-પ્રકાશકૈર્ અપિ અહમ્ એવ વેદ્યઃ સર્વાત્મત્વાત્ ।
ઇન્દ્રં મિત્રં વરુણમ્ અગ્નિમ્ આહુર્
અથો દિવ્યઃ સ સુપર્ણો ગરુત્માન્ ।
એકં સદ્ વિપ્રા બહુધા વદન્તિ
અગ્નિં યમં માતરિશ્વાનમ્ આહુઃ ॥ [ઋક્ 2.3.22.6] ઇતિ મન્ત્ર-વર્ણાત્ ।
એષ ઉ હ્ય્ એવ સર્વે દેવાઃ ઇતિ ચ શ્રુતેઃ । વેદાન્ત-કૃદ્ વેદાન્તાર્થ-સમ્પ્રદાય-પ્રવર્તકો વેદ-વ્યાસાદિ-રૂપેણ । ન કેવલમ્ એતાવદ્ એવ વેદ-વિદ્ એવ ચાહં કર્મ-કાણ્ડોપાસના-કાણ્ડ-જ્ઞાન-કાણ્ડાત્મક-મન્ત્ર-બ્રાહ્મણ-રૂપ-સર્વ-વેદાર્થ-વિચ્ ચાહમ્ એવ । અતઃ સાધૂક્તં બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ [ગીતા 14.27] ઇત્ય્ આદિ

વિશ્વનાથઃ : યથૈવ જઠરે જઠરાગ્નિર્ અહં તથૈવ સર્વસ્ય ચરાચરસ્ય હૃદિ સન્નિવિષ્ટો બુદ્ધિ-તત્ત્વ-રૂપો ઽહમ્ એવ । યતો મત્તો બુદ્ધિ-તત્ત્વાદ્ એવ પૂર્વાનુભૂતાર્થ-વિષયાનુસ્મૃતિર્ ભવતિ । તથા વિષયેન્દ્રિય-યોગજં જ્ઞાનં ચ અપોહનં સ્મૃતિ-જ્ઞાનયોર્ અપગમશ્ ચ ભવતીતિ । જીવસ્ય બન્ધાવસ્થાયાં સ્વસ્યોપકારકત્વમ્ ઉક્ત્વા મોક્ષાવસ્થાયાં યત્ પ્રાપ્યં તત્રાપ્ય્ ઉપકારત્વમ્ આહ વેદૈર્ ઇતિ । વેદ-વ્યાસ-દ્વારા વેદાન્ત-કૃદ્ અહમ્ એવ યતો વેદવિદ્ વેદાર્થ-તત્ત્વ-જ્ઞો ઽહમ્ એવ મત્તો ઽન્યો વેદાર્થં ન જાનાતીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : પ્રાણિનાં જ્ઞાનાજ્ઞાન-હેતુશ્ ચાહમ્ એવેત્ય્ આહ સર્વસ્ય ચેતિ । તયોઃ સોમ-વૈશ્વાનરયોઃ સર્વસ્ય ચ પ્રાણિ-વૃન્દસ્ય હૃદિ નિખિલ-પ્રવૃત્તિ-હેતુ-જ્ઞાનોદય-દેહે ઽહમ્ એવ નિયામકત્વેન સન્નિવિષ્ટઃ । અન્તઃ-પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનામ્ [તૈત્ત 3.11] । ઇત્ય્ આદિ-શ્રવણાત્ । અતો મત્ત એવ સર્વસ્ય સ્મૃતિઃ પૂઋવાનુભૂત-વસ્તુ-વિષયાનુસન્ધિ-જ્ઞાનં ચ વિષયેન્દ્રિય-સન્નિકર્ષ-જન્યં જાયતે । તયોર્ અપોહનં પ્રમોષશ્ ચ મત્તો ભવતિ । એવમ્ ઉક્તં ઉદ્ધવેન ત્વત્તો જ્ઞાનં હિ જીવાનાં પ્રમોષસ્ તત્ર શક્તિતઃ ઇતિ ।
એવં સાંસારિક-ભોગ-સાધનતાં સ્વસ્યોક્ત્વા મોક્ષ-સાધનતામ્ આહ વેદૈશ્ ચેતિ । સર્વૈર્ નિખિલૈર્ વેદૈર્ અહમ્ એવ સર્વેશ્વરઃ સર્વ-શક્તિમાન્ કૃષ્ણો વેદ્યઃ । યો ઽસૌ સર્વૈર્ વેદૈર્ ગીયતે ઇતિ શ્રુતેઃ । અત્ર કર્મ-કાણ્ડેન પરમ્પરયા જ્ઞાન-કાણ્ડેન તુ સાક્ષાદ્ ઇતિ બોધ્યમ્ । કથમ્ એવં પ્રત્યેતવ્યમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ વેદાન્ત-કૃદ્ અહમ્ એવેતિ । વેદાનામ્ અન્તો ઽર્થ-નિર્ણયસ્ તત્-કૃદ્ અહમ્ એવ બાદરાયણાત્મના । એવમ્ આહ સૂત્ર-કારઃ -- ત તુ સમન્વયાત્ [વ્સ્ 1.1.4] ઇત્ય્ આદિભિઃ । નન્વ્ અન્યે વેદાર્થમ્ અન્યથા વ્યાચક્ષ્યતે । તત્રાહ વેદવિદ્ એવ ચાહમ્ ઇત્ય્ અહમ્ એવ વેદવિદ્ ઇતિ । બાદરાયણઃ સન્ યમ્ અર્થમ્ અહં નિરણૈષં સ એવ વેદાર્થસ્ તતો ઽન્યથા તુ ભ્રાન્તિ-વિજૃમ્ભિત ઇતિ । તથા
ચ મોક્ષ-પ્રદસ્ય સર્વેશ્વર-તત્ત્વસ્ય વેદૈર્ અબોધનાદ્ અહમ્ એવ મોક્ષ-સાધનમ્

દ્વાવ્ ઇમૌ પુરુષૌ લોકે ક્ષરશ્ ચાક્ષર એવ ચ ।
ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થો ઽક્ષર ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : ઇદાનીં તદ્ ધામ પરમં મમેતિ યદ્ ઉક્તં સ્વકીયં સર્વોત્તમ-સ્વરૂપં તદ્ દર્શયતિ દ્વાવ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । ક્ષરશ્ ચાક્ષરશ્ ચેતિ દ્વાવ્ ઇમૌ પુરુષૌ લોકે પ્રસિદ્ધૌ । તાવ્ એવાહ તત્ર ક્ષરઃ પુરુષો નામ સર્વાણિ ભૂતાનિ બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાન્તાનિ શરીરાણિ । અવિવેકિ-લોકસ્ય શરીરેષ્વ્ એવ પુરુષત્વ-પ્રસિદ્ધેઃ । કુટો રાશિઃ શિલા-રાશિઃ । પર્વત ઇવ દેહેષુ નશ્યત્સ્વ્ અપિ નિર્વિકારતયા તિષ્ઠતીતિ કૂટસ્હ્તશ્ ચેતનો ભોક્તા । સ ત્વ્ અક્ષરઃ પુરુષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે વિવેકિભિઃ

મધુસૂદનઃ : એવં સોપાધિકમ્ આત્માનમ્ ઉક્ત્વા ક્ષરાક્ષર-શબ્દ-વાચ્ય-કાર્ય-કારણોપાધિ-દ્વય-વિયોગેન નિરુપાધિકં શુદ્ધમ્ આત્માનં પ્રતિપાદયતિ કૃપયા ભગવાન્ અર્જુનાય દ્વાવ્ ઇમાવ્ ઇતિ ત્રિભિઃ શ્લોકૈઃ । દ્વાવ્ ઇમૌ પૃથગ્-રાશી-કૃતૌ પુરુષૌ પુરુષોપાધિત્વેન પુરુષ-શબ્દ-વ્યપદેશ્યૌ લોકે સંસારે । કૌ તૌ ? ઇત્ય્ આહ ક્ષરાક્ષર એવ ચ ક્ષરતીતિ ક્ષરો વિનાશી કાર્ય-રાશિર્ એકઃ પુરુષઃ । ન ક્ષરતીત્ય્ અક્ષરો વિનાશ-રહિતઃ ક્ષરાખ્યસ્ય પુરુષસ્યોત્પત્તિ-બીજં ભગવતો માયા-શક્તિર્ દ્વિતીયઃ પુરુષઃ
। તૌ પુરુષૌ વ્યાચષ્ટે સ્વયમ્ એવ ભગવાન્ ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સમસ્તં કાર્ય-જાતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કૂટસ્થઃ કૂટો યથાર્થ-વસ્ત્વ્-આચ્છાદનેનાયથાર્થ્-વસ્તુ-પ્રકાશનં વઞ્ચનં માયેત્ય્ અનર્થાન્તરમ્ । તેનાવરણ-વિક્ષેપ-શક્તિ-દ્વય-રૂપેણ સ્થિતઃ કૂટસ્થો ભગવાન્ માયા-શક્તિ-રૂપઃ કારણોપાધિઃ સંસાર-બીજત્વેનાનન્ત્યાદ્ અક્ષર ઉચ્યતે ।
કેચિત્ તુ ક્ષર-શબ્દેનાચેતન-વર્ગમ્ ઉક્ત્વા કૂટસ્થો ઽક્ષર ઉચ્યત ઇત્ય્ અનેન જીવમ્ આહુઃ । તન્ ન સમ્યક્ । ક્ષેત્રજ્ઞસ્યૈવેહ પુરુષોત્તમત્વેન પ્રતિપાદ્યત્વાત્ । તસ્માત્ ક્ષરાક્ષર-શબ્દાભ્યાં કાર્ય-કારણોપાધી ઉભાવ્ અપિ જડાવ્ એવોચ્યેતે ઇત્ય્ એવ યુક્તમ્

વિશ્વનાથઃ : યસ્માદ્ અહમ્ એવ વેદવિત્ તસ્માત્ સર્વ-વેદાર્થ-નિષ્કર્ષં સઙ્ક્ષેપેણ બ્રવીમિ શૃણુ ઇત્ય્ આહ દ્વાવ્ ઇમાવ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । લોકે ચતુર્દશ-ભુવનાત્મકે જડ-પ્રપઞ્ચે ઇમૌ દ્વૌ પુરુષૌ ચેતનૌ સ્તઃ । કૌ તાવ્ અત આહ ક્ષરં સ્વ-સ્વરૂપાત્ ક્ષરતિ વિચ્યુતો ભવતીતિ ક્ષરો જીવઃ । સ્વ-સ્વરૂપાન્ ન ક્ષરતીત્ય્ અક્ષર બ્રહ્મૈવ । એતદ્ વૈ તદ્ અક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ । ઇતિ શ્રુતેઃ । અક્ષરં બ્રહ્મ પરમમ્ ઇતિ સ્મૃતેશ્ ચ અક્ષર-શબ્દો બ્રહ્મ-વાચક એવ દૃષ્ટઃ । ક્ષરાક્ષરયોર્ અર્થં પુનર્ વિશદયતિ સર્વાણિ ભૂતાનિ એકો
જીવ એવ અનાદ્ય્-અવિદ્યયા સ્વરૂપ-વિચ્યુતઃ સન્ કર્મ-પરતન્ત્રઃ સમષ્ટ્ય્-આત્મકો બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાન્તાનિ ભૂતાનિ ભવતીત્ય્ અર્થઃ । જાત્યા વા એકવચનમ્ । દ્વિતીય-પુરુષો ઽક્ષરસ્ તુ કૂટસ્થ એકેનૈવ સ્વરૂપેણવિચ્યુતિમતા સર્વ-કાલ-વ્યાપી । એકરૂપતયા તુ યઃ કાલ-વ્યાપી સ કૂટસ્થઃ ઇત્ય્ અમરઃ

બલદેવઃ : બાદરાયણાત્મના નિર્ણીતં વેદાર્થં સઙ્ક્ષિપ્યાહ દ્વાવ્ ઇતિ । લોક્યતે તત્ત્વમ્ અનેન ઇતિ વ્યુત્પત્તેર્ લોકે વેદે । દ્વૌ પુરુષૌ પ્રથિતૌ ઇમાવ્ ઇતિ પ્રમાણ-સિદ્ધતા સૂચ્યતે । તૌ કાવ્ ઇત્ય્ આહ ક્ષરશ્ ચેતિ । શરીર-ક્ષરણાત્ ક્ષરો ઽનેકાવસ્થો બદ્ધો ઽચિત્-સંસર્ગૈક-ધર્મ-સમ્બન્ધાદ્ એકત્વેન નિર્દિષ્ટઃ । અક્ષરસ્ તદ્-અભાવાદ્ એકાવસ્થો મુક્તો ઽચિદ્-વિયોગૈક-ધર્મ-સમ્બન્ધાદ્ એકત્વેન નિર્દિષ્ટઃ । ક્ષરાક્ષરૌ સ્ફુટયતિ સર્વાણિ બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બાન્તાનિ ભૂતાનિ ક્ષરઃ । કૂતસ્થઃ સદિઅકાવસ્થો મુક્તસ્ ત્વ્ અક્ષરઃ । એકત્વ-નિર્દેશઃ પ્રાગ્-ઉક્ત-યુક્તેર્ બોધ્યઃ । બહવો જ્ઞાન-તપસા
ઇત્ય્ આદેઃ । ઇદં જ્ઞાનમ્ ઉપાશ્રિત્ય ઇત્ય્ આદેશ્ ચ બહુત્વ-સઙ્ખ્યાકઃ સઃ

ભ્ગ્ 15.17
ઉત્તમઃ પુરુષસ્ ત્વ્ અન્યઃ પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃતઃ ।
યો લોક-ત્રયમ્ આવિશ્ય બિભર્ત્ય્ અવ્યય ઈશ્વરઃ

શ્રીધરઃ : યદ્ અર્થમ્ એતૌ લક્ષિતૌ તમ્ આહ ઉત્તમ ઇતિ । એતાભ્યાં ક્ષરાક્સરાભ્યામ્ અન્યો વિલક્ષણસ્ તુ ઉત્તમઃ પુરુષઃ । વૈલક્ષણ્યમ્ એવાહ પરમશ્ ચાસાવ્ આત્મા ચેત્ય્ ઉદાહૃતઃ ઉક્તઃ શ્રુતિભિઃ । આત્મત્વેન ક્ષરાદ્ અચેતનાદ્ વિલક્ષણઃ । પરમત્વેનાક્ષરાચ્ ચેતનાદ્ ભોક્તુર્ વિલક્ષણ ઇત્ય્ અર્થઃ । પરમાત્મત્વં દર્શયતિ યો લોક-ત્રયમ્ ઇતિ । ય ઈશ્વર ઈશન-શીલો ઽવ્યયશ્ ચ નિર્વિકાર એવ સન્ લોક-ત્રયં કૃસ્નમ્ આવિશ્ય બિભર્તિ પાલયતિ

મધુસૂદનઃ : આભ્યાં ક્ષરાક્ષરાભ્યાં વિલક્ષણઃ ક્ષરાક્ષરોપાધિ-દ્વય-દોષેણાસ્પૃષ્ટો નિત્ય-શુદ્ધ-બુદ્ધ-મુક્ત-સ્વભાવઃ ઉત્તમ ઇતિ । ઉત્તમ ઉત્કૃષ્ટતમઃ પુરુષસ્ ત્વ્ અન્યોન્ય એવાત્યન્ત-વિલક્ષણ આભ્યાં ક્ષરાક્ષરાભ્યાં જડ-રાશિભ્યામ્ ઉભય-ભાસકસ્ તૃતીયશ્ ચેતન-રાશિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃતો ઽન્ન-મય-પ્રાણ-મય-મનો-મય-જ્ઞાન-મયાનન્દ-મયેભ્યઃ પઞ્ચભ્યો ઽવિદ્યા-કલ્પિતાત્મભ્યઃ પરમઃ પ્રકૃષ્ટો ઽકલ્પિતો બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠેત્ય્ ઉક્ત આત્મા ચ સર્વ-ભૂતાનાં પ્રત્યક્-ચેતન
ઇત્ય્ અતઃ પરમાત્મેત્ય્ ઉક્તઓ વેદાન્તેષુ । યઃ પરમાત્મા લોક-ત્રયમ્ ભૂર્-ભુવઃ-સ્વર્-આખ્યં સર્વં જગદ્ ઇતિ યાવત્ । આવિશ્ય સ્વકીયયા માયા-શક્ત્યાધિષ્ઠાય બિભર્તિ સત્તા-સ્ફૂર્તિ-પ્રદાનેન ધારયતિ પોષયતિ ચ । કીદૃશઃ ? અવ્યયઃ સર્વ-વિકાર-શૂન્ય ઈશ્વરઃ સર્વસ્ય નિયન્તા નારાયણઃ સ ઉત્તમઃ પુરુષઃ પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃત ઇત્ય્ અન્વયઃ । સ ઉત્તમઃ પુરુષ ઇતિ શ્રુતેઃ

વિશ્વનાથઃ : જ્ઞાનિભિર્ ઉપાસ્યં બ્રહ્મોક્ત્વા યોગિભિર્ ઉપાસ્યં પરમાત્માનમ્ આહ ઉત્તમ ઇતિ । તુ-શબ્દઃ પૂર્વ-વૈશિષ્ઠ્યાદ્ દ્યોતકઃ । જ્ઞાનિભ્યશ્ ચાધિકો યોગીત્ય્ ઉપાસક-વૈશિષ્ટ્યાદ્ એવોપાસ્ય-વૈશિષ્ટ્યં ચ લભ્યતે । પરમાત્મ-તત્ત્વમ્ એવ દર્શયતિ ય ઈશ્વર ઈસન-શીલો ઽવ્યયો નિર્વિકાર એવ સન્ લોક-ત્રયં કૃત્સ્નમ્ આવિશ્ય બિભર્તિ ધારયતિ પાલયતિ ચ

બલદેવઃ : યદ્ અર્થં દ્વૌ પુરુષૌ નિરૂપિતૌ તમ્ આહ ઉત્તમ ઇતિ । અન્યઃ ક્ષરાક્ષરાભ્યાં ન તુ તયોર્ એવૈકઃ સઙ્કલ્પ ઇતિ ભાવઃ । તત્ર શ્રુતિ-સમ્મતિમ્ આહ પરમાત્મેતિ । ઉત્તમતા-પ્રયોજકં ધર્મમ્ આહ યો લોકેતિ । ન ચૈતજ્ જગદ્-વિધારણ-પાલન-રૂપમ્ ઈશનં બદ્ધસ્ય જીવસ્ય કર્માસમ્ભવાત્ । ન ચ મુક્તસ્ય જગદ્-વ્યાપાર-વર્જમ્ ઇતિ પ્રતિષેધાચ્ ચ

ભ્ગ્ 15.18
યસ્માત્ ક્ષરમ્ અતીતો ઽહમ્ અક્ષરાદ્ અપિ ચોત્તમઃ ।
અતો ઽસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ

શ્રીધરઃ : એવમ્ ઉક્તં પુરુષોત્તમત્વમ્ આત્મનો નામ-નિર્વચનેન દર્શયતિ યસ્માદિ ઇત્ । યસ્માત્ ક્ષરં જડ-વર્ગમ્ અતિક્રાન્તો ઽહં નિત્યમ્ ઉક્તત્વાત્ । અક્ષરાચ્ ચેતન-વર્ગાદ્ અપ્ય્ ઉત્તમશ્ ચ નિયન્તૃત્વાત્ । અતો લોકે વેદે ચ પુરુષોત્તમ ઇતિ પ્રથિતઃ પ્રખ્યાતો ઽસ્મિ । તથા ચ શ્રુતિઃ - સ એવ સર્વસ્યેશાનઃ સર્વસ્યાધિપતિઃ સર્વમ્ ઇદં પ્રશાસ્તીત્ય્ આદિ

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં યથા-વ્યાખ્યાતેશ્વરસ્ય ક્ષરાક્ષર-વિલક્ષણસ્ય પુરુષોત્તમ ઇત્ય્ એતત્ પ્રસિદ્ધ-નામ-નિર્વચનેનેદૃશઃ પરમેશ્વરો ઽહમ્ એવેત્ય્ આત્માનં દર્શયતિ ભગવાન્ બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહં [ગીતા 14.27] તદ્ ધામ પરમં મમ [ગીતા 15.6] ઇત્યાદિ પ્રાગ્-ઉક્ત-નિજ-મહિમ-નિર્ધારણાય યસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માત્ ક્ષરં કાર્યત્વેન વિનાશિનં માયામયં સંસાર-વૃક્લ્ષમ્ અશ્વત્થાખ્યમ્ અતીતો ઽતિક્રાન્તો ઽહં પરમેશ્વરો ઽક્ષરાદ્ અપિ માયાખ્યાદ્ અવ્યાકૃતાદ્ અક્ષરાત્ પરતઃ પર ઇતિ પઞ્ચમ્ય્-અન્તાક્ષર-પદેન પ્રતિપાદિતાત્ સંસાર-વૃક્ષ-બીજ-ભૂતાત્ સર્વ-કારણાદ્
અપિ ચોત્તમ ઉત્કૃષ્ટતમઃ । અતઃ ક્ષરાક્ષરાભ્યાં પુરુષોત્પાધિભ્યામ્ અધ્યાસેન પુરુષ-પદ-વ્યપદ્શ્યાભ્યામ્ ઉત્તમત્વાદ્ અસ્મિ ભવામિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પ્રખ્યાતઃ પુરુષોત્તમ ઇતિ સ ઉત્તમઃ પુરુષ ઇતિ વેદ ઉદાહૃત એવ લોકે ચ કવિ-કાવ્યાદૌ હરિર્ યથૈકઃ પુરુષોત્તમઃ સ્મૃતઃ ઇત્ય્ આદિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
કારુણ્યતો નરવદ્ આચરતઃ પરાર્થાન્
પાર્થાય બોધિતવતો નિજમ્ ઈશ્વરત્વમ્ ।
સચ્-ચિત્-ઉખૈક-વપુષઃ પુરુષોત્તમસ્ય
નારાયણસ્ય મહિમા ન હિ માનમ્ એતિ ॥
કેચિન્ નિગૃહ્ય કરણાનિ વિસૃજ્ય ભોગમ્
આસ્થાય યોગમ્ અમલાત્મ-ધિયો યતન્તે ।
નારાયણસ્ય મહિમાનમ્ અનન્ત-પારમ્
આસ્વાદયન્ન્ અમૃત-સારમ્ અહં તુ મુક્તઃ

વિશ્વનાથઃ : યોગિભિર્ ઉપાસ્યં પરમાત્માનમ્ ઉક્ત્વા ભક્તૈર્ ઉપાસ્યં ભગવન્તં વદન્ ભગવત્ત્વે ઽપિ સ્વસ્ય કૃષ્ણ-સ્વરૂપસ્ય પુરુષોત્તમ ઇતિ નામ વ્યાચક્ષાણઃ સર્વોત્કર્ષમ્ આહ યસ્માદ્ ઇતિ । ક્ષરં પુરુષં જીવાત્માનમ્ અતીતઃ અક્ષરાત્ પુરુષાત્ બ્રહ્મત ઉત્તમાદ્ અવિકારાત્ પરમાત્મનઃ પુરુષાદ્ અપ્ય્ ઉત્તમઃ ।
યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં
મદ્-ગતેનાન્તરાત્મના ।
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં
સ મે યુક્તતમો મતઃ ॥ [ગીતા 6.47] ઇતિ ।
ઉપાસક-વૈશિષ્ટ્યાદ્ એવોપાસ્ય-વૈશિષ્ટ્ય-લાભાત્ । ચ-કારાદ્ ભગવતો વૈકુણ્ઠ-નાથાદેઃ સકાશાદ્ અપિ એતે ચાંશ-કલાઃ પુંસઃ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયમ્ ઇતિ સૂતોક્તેર્ અહમ્ ઉત્તમઃ ।
અત્ર યદ્યપ્ય્ એકમ્ એવ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-સ્વરૂપં વસ્તુ બ્રહ્મ-પરમાત્મ-ભગવત્-શબ્દૈર્ ઉચ્યતે ન તુ વસ્તુતઃ સ્વરૂપતઃ કો ઽપિ ભેદો ઽસ્તિ સ્વરૂપ-દ્વયાભાવાત્ (ભ્પ્ 6.9.35) ઇતિ ષષ્ઠ-સ્કન્ધોક્તેઃ । તદ્ અપિ તત્-તદ્-ઉપાસકાનાં સાધનતઃ ફલતશ્ ચ ભેદ-દર્શનાત્ ભેદ ઇવ વ્યવહ્રિયતે । તથા હિ બ્રહ્મ-પરમાત્મ-ભગવદ્-ઉપાસકાનાં ક્રમેણ તત્-તત્-પ્રાપ્તિ-સાધનં જ્ઞાનં યોગો ભક્તિશ્ ચ । ફલં ચ જ્ઞાન-યોગયોર્ વસ્તુતો મોક્ષ એવ, ભક્તેસ્ તુ પ્રેમવત્-પાર્ષદત્વં ચ । તત્ર ભક્ત્યા વિના જ્ઞાન-યોગાભ્યાં નૈષ્કર્મ્યમ્ અપ્ય્ અચ્યુત-ભાવ-વર્જિતં ન શોભતે [ભ્પ્ 1.5.12] ઇતિ । પુરેહ ભૂમન્ બહવો ઽપિ યોગિનઃ [ભ્પ્ 10.14.5] ઇત્ય્ આદિ-દર્શનાત્
ન મોક્ષ ઇતિ ।
બ્રહ્મોપાસકૈઃ પરમાત્મોપાસકૈઃ સ્વ-સાધ્ય-ફલ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં ભગવતો ભક્તિર્ અવશ્યં કર્તવ્યૈવ । ભગવદ્-ઉપાસકસ્ તુ સ્વ-સાધ્ય-ફલ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં ન બ્રહ્મોપાસનાપિ પરમાત્મોપાસના ક્રિયતે । ન જ્ઞાનં ન ચ વૈરાગ્યં પ્રાયઃ શ્રેયો ભવેદ્ ઇહ [ભ્પ્ 11.20.31] ઇતિ, યત્ કર્મભિર્ યત્ તપસા જ્ઞાન-વૈરાગ્યતશ્ ચ યત્ [ભ્પ્ 11.20.32] ઇત્ય્ આદૌ -
સર્વં મદ્-ભક્તિ-યોગેન
મદ્-ભક્તો લભતે ઽઞ્જસા ।
સ્વર્ગાપવર્ગં મદ્-ધામ
કથઞ્ચિદ્ યદિ વાઞ્છતિ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 11.20.33] ।
યા વૈ સાધન-સમ્પત્તિઃ
પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટયે ।
તયા વિના તદ્ આપ્નોતિ
નરો નારાયણાશ્રયઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ વચનેભ્યઃ ॥
અતએવ ભગવદ્-ઉપાસનયા સ્વર્ગાપવર્ગ-પ્રેમાદીનિ સર્વ-ફલાન્ય્ એવ લબ્ધું શક્યન્તે । બ્રહ્મ-પરમાત્મોપાસનયા તુ ન પ્રેમાદીનીત્ય્ અત એવ બ્રહ્મ-પરમાત્માભ્યાં ભગવદ્-ઉત્કર્ષઃ ખલુ અભેદે ઽપ્ય્ ઉચ્યતે । યથા તેજસ્ત્વેનાભેદે ઽપિ જ્યોતિર્ દીપાગ્નિ-પુઞ્જેષુ મધ્યે શીતાદ્ય્-આર્તિ-ક્ષયાદ્ ધેતોર્ અગ્નિ-પુઞ્જ એવ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે । તત્રાપિ ભગવતઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય તુ પરમ એવોત્કર્ષઃ । યથા અગ્નિ-પુઞ્જાદ્ અપિ સૂર્યસ્ય, યેન બ્રહ્મોપાસના-પરિપાકતો લભ્યો નિર્વાણ-મોક્ષઃ સ્વ-દ્વેષ્ટૃભ્યો ઽપ્ય્ અઘ-બક્-જરાસન્ધાદિભ્યો મહા-પાપિભ્યો દત્ત ઇતિ । અતએવ બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇત્ય્ અત્ર યથાવદ્ એવ વ્યાખ્યાતં શ્રી-સ્વામિ-ચરણૈઃ ।
શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદૈર્ અપિ --
ચિદ્-આનન્દાકારં જલદ-રુચિ-સારં શ્રુતિ-ગિરાં
વ્રજ-સ્ત્રીણાં હારં ભવ-જલધિ-પારં કૃત-ધિયામ્ ।
વિહન્તું ભૂભારં વિદધદ્-અવતારં મુહુર્ અહો
તતો વારં વારં ભજત કુશલારમ્ભ-કૃતિનઃ ॥ ઇતિ ।
વંશી-વ્વિભૂષિત-કરાન્ નવ-નીરદાભાત્
પીતામ્બરાદ્ અરુણ-બિમ્બ-ફલાધરૌષ્ઠાત્ ।
પૂર્ણેન્દુ-સુન્દર-મુખાદ્ અરવિન્દ-નેત્રાત્
કૃષ્ણાત્ પરં કિમ્ અપિ તત્ત્વમ્ અહં ન જાને ॥ ઇતિ ।
પ્રમાણતો ઽપિ નિર્ણીયં
કૃષ્ણ-માહાત્મ્યમ્ અદ્ભુતમ્ ।
ન શક્નુવન્તિ યે સોઢું
તે મૂઢા નિરયં ગતાઃ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તવદ્ભિઃ કૃષ્ણે સર્વોત્કર્ષ એવ વ્યવસ્થાપિત ઇત્ય્ અતઃ દ્વાવ્ ઇમૌ ઇત્ય્ આદિ શ્લોક-ત્રયસ્યાસ્ય વ્યાખ્યાયામ્ અસ્યામ્ અભ્યસૂયા નાવિષ્કર્તવ્યા । નમો ઽસ્તુ કેવલ-વિદ્ભ્યઃ

બલદેવઃ : અથ પુરુષોત્તમ-નામ-નિર્વચનં સ્વસ્ય તત્ત્વમ્ આહ યસ્માદ્ ઇતિ ઉત્તમ ઉત્કૃષ્ટતમઃ । લોકે પૌરુષેયાગમે લોક્યતે વેદાર્થો ઽનેન ઇતિ નિરુક્તેઃ । વેદે તાવદ્ એષ સમ્પ્રસાદો ઽસ્માચ્ છરીરાત્ સમુત્થાય પરં જ્યોતીરૂપં સમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે, સ ઉત્તમઃ પુરુષઃ ઇત્ય્ આદૌ પ્રથિતઃ યત્ પરં જ્યોતિઃ સમ્પ્રસાદેનોપસમ્પન્નં સ ઉત્તમઃ પુરુષઃ પરમાત્મેતિય્ અર્થઃ । લોકે ચ -
તૈર્ વિજ્ઞાપિત-કાર્યસ્ તુ
ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
અવતીર્ણો મહા-યોગી
સત્યવત્યાં પરાશરાત્ ॥ [સ્કન્દપ્] ઇત્ય્ આદૌ પ્રથિતઃ

ભ્ગ્ 15.19
યો મામ્ એવમ્ અસંમૂઢો જાનાતિ પુરુષોત્તમમ્ ।
સ સર્વ-વિદ્ ભજતિ માં સર્વ-ભાવેન ભારત

શ્રીધરઃ : એવમ્ભૂતેશ્વરસ્ય જ્ઞાતુઃ ફલમ્ આહ ય ઇતિ । એવમ્ ઉક્ત-પ્રકારેણાસમ્મૂઢો નિશ્ચિત-મતિઃ સન્ યો માં પુરુષોત્તમં જાનાતિ સ સર્વ-ભાવેન સર્વ-પ્રકારેણ મામ્ એવ ભજતિ । તતશ્ ચ સર્વવિત્ સર્વજ્ઞો ભવતિ

મધુસૂદનઃ : એવં નામ-નિર્વચન-જ્ઞાને ફલમ્ આહ યો મામ્ ઇતિ । યો મામ્ ઈશ્વરમ્ એવં યથોક્ત-નામ-નિર્વચનેનાસંમૂઢો મનુષ્ય એવાયં કશ્ચિત્ કૃષ્ણ ઇતિ સંમોહ-વર્જિતો જાનાત્ય્ અયમ્ ઈશ્વર એવેતિ પુરુષોત્તમં પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતં સ માં ભજતિ સેવતે સર્વવિન્ માં સર્વાત્માનં વેત્તીતિ સ એવ સર્વજ્ઞઃ સર્વ-ભાવેન પ્રેમ-લક્ષણેન ભક્તિ-યોગેન હે ભારત । અતો યદ્ ઉક્તમ્ -
માં ચ યો ઽવ્યભિચારેણ ભક્તિ-યોગેન સેવતે ।
સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે ॥ [ગીતા 14.26] ઇતિ તદ્ ઉપપન્નમ્ ।
યથોક્તં બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇતિ તદ્ અપ્ય્ ઉપપન્નતરમ્ ।
ચિદ્-આનન્દાકારં જલદ-રુચિ-સારં શ્રુતિ-ગિરાં
વ્રજ-સ્ત્રીણાં હારં ભવ-જલધિ-પારં કૃત-ધિયામ્ ।
વિહન્તું ભૂભારં વિદધદ્-અવતારં મુહુર્ અહો
તતો વારં વારં ભજત કુશલારમ્ભ-કૃતિનઃ

વિશ્વનાથઃ : નન્વ્ એતસ્મિંસ્ ત્વયા વ્યવસ્થાપિતે ઽપ્ય્ અર્થે વાદિનો વિવદન્ત એવ, તત્ર વિવદન્તાં તે મન્-માયા-મોહિતાઃ સાધુસ્ તુ ન મુહ્યતીત્ય્ આહ યો મામ્ ઇતિ । અસમ્મૂઢો વાદિનાં વાદિઅર્ અપ્રાપ્ત-સંમોહઃ । સ એવ સર્વવિદ્ અનધીત-શાસ્ત્રે ઽપિ સ સર્વ-શાસ્ત્રાર્થ-તત્ત્વ-જ્ઞઃ । તદ્-અન્યઃ કિલાધીતાધ્યાશિત-સર્વ-શાસ્ત્રે ઽપિ સંમૂઢઃ સમ્યઙ્-મૂર્ખ એવેતિ ભાવઃ । તથા ય એવં જાનાતિ સ એવ માં સર્વતો-ભાવેન ભજતિ । તદ્ અન્યે ભજન્ન્ અપિ ન માં ભજતીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : તાત્પર્ય-દ્યોતનાય પુરુષોત્તમત્વ-વેત્તુઃ ફલમ્ આહ યો મામ્ ઇતિ । એવં મદ્-ઉક્ત-નિરુક્ત્યા ન ત્વ્ અશ્વ-કર્ણાદિવત્ સંજ્ઞા-માત્રત્વેન । યો માં પુરુષોત્તમં જાનાત્ય્ અસંમૂઢઃ । પ્રોક્તે પુરુષોત્તમત્વે સંશય-શૂન્યઃ સન્, સ શ્લોક-ત્રયસ્યૈવાર્થં જાનન્ સર્વ-વિત્ । નિખિલસ્ય વેદસ્ય તત્રૈવ તાત્પર્યાત્ । પુરુષોત્તમત્વજ્ઞો માં સર્વ-ભાવેન સર્વ-પ્રકારેણ ભજત્ય્ ઉપાસ્તે । સર્વ-વેદાર્થ-વેત્તરિ સર્વ-ભક્ત્ય્-અઙ્ગાનુષ્ઠાતરિ ચ યો મે પ્રસાદઃ સ તસ્મિન્ ભવેદ્ ઇતિ મે પુરુષોત્તમત્વે સન્દિહાનસ્ ત્વ્ અધીત-સર્વ-વેદો ઽપ્ય્ અજ્ઞઃ । સર્વથા ભજન્ન્ અપ્ય્ અભક્ત ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 15.20
ઇતિ ગુહ્યતમં શાસ્ત્રમ્ ઇદમ્ ઉક્તં મયાનઘ ।
એતદ્ બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્ સ્યાત્ કૃત-કૃત્યશ્ ચ ભારત

શ્રીધરઃ : અધ્યાયાર્થમ્ ઉપસંહરતિ ઇતીતિ । ઇત્ય્ અનેન સંક્ષેપ-પ્રકારેણ ગુહ્યતમમ્ અતિરહસ્યં સમ્પૂર્ણં શાસ્ત્રમ્ એવ મયોક્તમ્ । ન તુ પુનર્ વિંશતિ-શ્લોકમ્ અધ્યાય-માત્રં હે અનઘ વ્યસન-શૂન્ય । અત એતન્ મદ્-ઉક્તં શાસ્ત્રં બુદ્ધ્યા બુદ્ધિમાન્ સમ્યગ્ જ્ઞાની સ્યઆત્ । ઋત-કૃત્યશ્ ચ સ્યાત્ । યો ઽપિ કો ઽપિ હે ભારત ત્વં કૃત-કૃત્યો ઽસીતિ કિં વક્તવ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ

સંસાર-શાખિનં છિત્ત્વા સ્પષ્ટં પઞ્ચદશે વિભુઃ ।
પુરુષોત્તમ-યોગાખ્યે પરં પદમ્ ઉપાદિશત્ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
પુરુષોત્તમ-યોગો નામ પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીમ્ અધ્યાયાર્થં સ્તુવન્ન્ ઉપસંહરતિ ઇતીતિ । ઇતિ અનેન પ્રકારેણ ગુહ્યતમં રહસ્યતમં સમ્પૂર્ણં શાસ્ત્રમ્ એવ સંક્ષેપેણેદમ્ અસ્મિન્ન્ અધ્યાયે મયોક્તં હે ઽનઘાવ્યસન । એતદ્ બુદ્ધ્વાન્યો ઽપિ યઃ કશ્ચિદ્ બુદ્ધિમાન્ આત્મ-જ્ઞાનવાન્ સ્યાત્ કૃતં સર્વં કૃત્યં યેન ન પુનઃ કૃત્યાન્તરં યસ્યાસ્તિ સ કૃતકૃત્યશ્ ચ સ્યાત્ । વિશિષ્ટ-જન્મ-પ્રસૂતેન બ્રાહ્મણેન યત્ કર્તવ્યં તત્ સર્વં ભગવત્-તત્ત્વે વિદિતે કૃતં ભવેત્ ન ત્વ્ અન્યથા કર્તવ્યં પરિસમાપ્યતે કસ્યચિદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । હે ભારત ત્વં તુ મહાકુલ-પ્રસૂતઃ સ્વયં ચ વ્યસન-રહિત ઇતિ કુલ-ગુણેન
સ્વ-ગુણેન ચૈતદ્ બુદ્ધ્વા કૃત-કૃત્યો ભવિષ્યસીતિ કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ