ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 120

બલદેવઃ : ઇદમ્ ઇતિ । ગુરૂપાસનયેદં વક્ષ્યમાણં જ્ઞાનમ્ ઉપાશ્રિત્ય પ્રાપ્ય જનાઃ સર્વેશસ્ય મમ નિત્યાવિર્ભૂત-ગુણાષ્ટકસ્ય સાધર્મ્યં સાધનાવિર્ભાવિતેન તદ્-અષ્ટકેન સામ્યમ્ આગતાઃ સન્તઃ સર્ગે નોપજાયન્તે સૃજિ-કર્મતાં નાપ્નુવન્તિ પ્રલયે ન વ્યથન્તે મૃતિ-કર્મતાં ચ ન યાન્તીતિ જન્મ-મૃત્યુભ્યાં રહિતા મુક્તા ભવન્તીતિ મોક્ષે જીવ-બહુત્વમ્ ઉક્તમ્ । તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિભ્યશ્ ચૈતદ્ અવગતમ્

ભ્ગ્ 14.3
મમ યોનિર્ મહદ્ બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં દધામ્ય્ અહમ્ ।
સંભવઃ સર્વ-ભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં પ્રશંસયા શ્રોતારમ્ અભિમુખીકૃત્યેદં પરમેશ્વરાધીનયોઃ પ્રકૃતિ-પુરુષયોઃ સર્વ-ભૂતોત્પત્તિં પ્રતિ હેતુત્વં ન તુ સ્વતન્ત્રયોર્ ઇતીમં વિવક્ષિતમ્ અર્થં કથયતિ મમેતિ । દેશતઃ કાલતશ્ ચાપરિચ્છિન્નત્વાન્ મહત્ । બૃંહિતત્વાત્ સ્વકાર્યાણાં વૃદ્ધિ-હેતુત્વાદ્ વા બ્રહ્મ । પ્રકૃતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તન્ મહદ્ બ્રહ્મ મમ પરમેશ્વરસ્ય યોનિર્ ગર્ભાધાન-સ્થાનમ્ । તસ્મિન્ન્ અહં ગર્ભં જગદ્-વિસ્તાર-હેતું ચિદ્-આભાસં દધામિ નિક્ષિપામિ । પ્રલયે મયિ લીનં સન્તમ્ અવિદ્યા-કામ-કર્માનુશય-વન્તં ક્ષેત્રજ્ઞં સૃષ્ટિ-સમયે
ભોગ-યોગ્યેન ક્ષેત્રેણ સંયોજયામીત્ય્ અર્થઃ । તતો ગર્ભાધાનાત્ સર્વ-ભૂતાનાં બ્રહ્માદીનાં સમ્ભવ ઉત્પત્તિર્ ભવતિ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવં પ્રશંશયા શ્રોતારમ્ અભિમુખીકૃત્ય પરમેશ્વરાધીનયોઃ પ્રકૃતિ-પુરુષયોઃ સર્વ-ભૂતોત્પત્તિં પ્રતિ હેતુત્વં ન તુ સાઙ્ખ્ય-સિદ્ધાન્તવત્ સ્વતન્ત્રયોર્ ઇતીમં વિવક્ષિતમ્ અર્થમ્ આહ મમ યોનિર્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ ।
સર્વ-કાર્યાપેક્ષયાધિકત્વાત્ કારણં મહત્ । સર્વ-કાર્યાણાં વૃદ્ધિ-હેતુત્વ-રૂપાદ્ બૃંહણત્વાદ્ બ્રહ્મ । અવ્યાકૃતં પ્રકૃતિસ્ ત્રિગુણાત્મ્કિકા માયા મહદ્ બ્રહ્મ । તચ્ ચ મમેશ્વરસ્ય યોનિર્ ગર્ભાધાન-સ્થાનં તસ્મિન્ મહતિ બ્રહ્મણિ યોનૌ ગર્ભં સર્વ-ભૂત-જન્મ-કારણમ્ અહં બહુ સ્યાં પ્રજાયેય ઇતીક્ષણ-રૂપં સંકલ્પં દધામિ ધારયામિ તત્-સઙ્કલ્પ-વિષયીકરોમીત્ય્ અર્થઃ । યથા હિ । કશ્ચિત્ પિતા પુત્રમ્ અનુશયિનં વ્રીહ્ય્-આદ્ય્-આહાર-રૂપેણ સ્વસ્મિન્ લીનં શરીરેણ યોજયિતું યોનૌ રેતઃ-સેક-પૂર્વકં ગર્ભમ્ આધત્તે । તસ્માચ્ ચ ગર્ભાધાનાત્ સ પુત્રઃ શરીરેણ યુજ્યતે । તદ્ અર્થં
ચ મધ્યે કલલાદ્ય્-અવસ્થા ભવન્તિ । તથા પ્રલયે મયિ લીનમ્ અવિદિયા-કામ-કર્માનુશયવન્તં ક્ષેત્રજ્ઞં સૃષ્ટિ-સમયે ભોગ્યેન ક્ષેત્રેણ કાર્ય-કારઈએઅ-સંઘાતેન યોજયિતું ચિદ્-આભાસઆખ્ય-રેતઃ-સેક-પૂર્વકં માયા-વૃત્તિ-રૂપં ગર્ભમ્ અહમ્ આદધામિ । તદ્-અર્થં હિરણ્યગર્ભાદીનાં ભવતિ હે ભારત ન ત્વ્ ઈશ્વર-કૃત-ગર્ભાધાનં વિનેત્ય્ અર્થઃ ॥14.3॥
વિશ્વનાથઃ : અથ અનાદ્ય્-અવિદ્યા-કૃતસ્ય ગુણ-સઙ્ગસ્ય બન્ધ-હેતુતા-પ્રકારં વક્તું ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞયોઃ સમ્ભવ-પ્રકારમ્ આહ મમ પરમેશ્વરસ્ય યોનિર્ ગર્ભાધાન-સ્થાનં મહદ્ બ્રહ્મ દેશ-કાલાનવચ્છિન્નત્વાત્ મહત્, બૃંહણાત્ કાર્ય-રૂપેણ વૃદ્ધેર્ હેતોર્ બ્રહ્મ પ્રકૃતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રુતાવ્ અપિ ક્વચિત્ પ્રકૃતિર્ બ્રહ્મેતિ નિર્દિશ્યતે । તસ્મિન્ન્ અહં ગર્ભં દધામ્ય્ આદધામિ । ઇતસ્ ત્વ્ અન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરાં જીવ-ભૂતામ્ ઇત્ય્ અનેન ચેતન-પુઞ્જ-રૂપા યા જીવ-પ્રકૃતિસ્ તટસ્થ-શક્તિ-રૂપા નિર્દિષ્ટા સા સકલ-પ્રાણિ-જીવતયા ગર્ભ-શબ્દેનોચ્યતે । તતો મત્-કૃતાત્ ગર્ભાધાનાત્ સર્વ-ભૂતાનાં બ્રહ્માદીનાં સમ્ભવ ઉત્પત્તિઃ

બલદેવઃ : તદ્ એવં વક્તવ્યાર્થ-સ્તુત્યા તસ્મિન્ રુચિં શ્રોતુર્ ઉત્પાદ્ય ભૂમિર્ આપઃ ઇત્ય્ આદિ-દ્વયાર્થાનુસારાત્ યાવત્ સઞ્જાયતે કિઞ્ચિત્ ઇત્ય્ આદૌ પ્રકૃતિ-જીવ-સંયોગં પરેશ-હેતુકમ્ અભિમતમ્ ઇહ સ્ફુટયતિ મમેતિ । મહત્ સર્વસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય કારણં બ્રહ્માભિવ્યક્ત-સત્ત્વાદિ-ગુણકં પ્રધાનં મમ સર્વેશ્વર્સ્યાણ્ડ-કોટિ-સ્રષ્ટુર્ યોનિર્ ગર્ભ-ધારણ-સ્થાનં ભવતિ । પ્રધાને બ્રહ્મ-શબ્દશ્ ચ તસ્માદ્ એતદ્ બ્રહ્મ નામ-રૂપમ્ અન્નં ચ જાયતે । ઇતિ શ્રુતેઃ । તસ્મિન્ મહતિ બ્રહ્મણિ યોનિ-ભૂતે ગર્ભં પરમાણુ-ચૈતન્ય-રાશિમ્ અહં દધામ્ય્ અર્પયામિ ભૂમિર્ આપઃ ઇત્ય્ આદિના યા જડા પ્રકૃતિર્ ઉક્તા । સેહ મહદ્ બ્રહ્મેત્ય્ ઉચ્યતે । ઇતસ્ ત્વ્ અન્યામ્ ઇત્ય્ આદિના યા ચેતના પ્રકૃતિર્ ઉક્તા સેહ
સર્વ-પ્રાણિ-બીજત્વાદ્ ગર્ભ-શબ્દેનેતિ ભોગ-ક્ષેત્ર-ભૂતયા જડયા પ્રકૃત્યા સહ ચેતન-ભોક્તૃ-વર્ગં સંયોજયામીત્ય્ અર્થઃ । તતો મહદ્-ધેતુકાત્ પ્રકૃતિ-દ્વય-સંયોગાદ્ ગર્ભાધાનાદ્ વા સર્વ-ભૂતાનાં બ્રહ્માદિ-સ્તમ્બાન્તાનાં સમ્ભવો જનિર્ ભવતિ

ભ્ગ્ 14.4
સર્વ-યોનિષુ કૌન્તેય મૂર્તયઃ સંભવન્તિ યાઃ ।
તાસાં બ્રહ્મ મહદ્ યોનિર્ અહં બીજ-પ્રદઃ પિતા

શ્રીધરઃ : ન કેવલં સૃષ્ટ્ય્-ઉપક્રમ એવ મદ્-અધિષ્ઠાનેનાભ્યાં પ્રકૃતિ-પુરુષાભ્યામ્ અયં ભૂતોત્પત્તિ-પ્રકારઃ । અપિ તુ સર્વદૈવેત્ય્ આહ સર્વેતિ । સર્વાસુ યોનિષુ મનુષ્યાદ્યાસુ યા મૂર્તયઃ સ્થાવર-જઙ્ગમાત્મિકા ઉત્પદ્યન્તે તાસાં મૂર્તીનાં મહદ્ બ્રહ્મ પ્રકૃતિર્ યોનિર્ માતૃ-સ્થાનીયા । અહં ચ બીજ-પ્રદઃ પિતા ગર્ભાધાન-કર્તા પિતા

મધુસૂદનઃ : નનુ કથં સર્વ-ભૂતાનાં તતઃ સમ્ભવો દેવાદિ-દેહ-વિશેષાણાં કારણાન્તર-સમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ સર્વ-યોનિષ્વ્ ઇતિ । દેવ-પિતૃ-મનુષ્ય-પશુ-મૃગાદિ-સર્વ-યોનિષુ યા મૂર્તયો જરાયુજાણ્ડોદ્ભિજ્જાદિ-ભેદેન વિલક્ષણા વિવિધ-સંસ્થાનાસ્ તનવઃ સંભવન્તિ હે કૌન્તેય! તાસાં મૂર્તીનાં તત્-તત્-કારણ-ભાવાપન્નં મહદ્ બ્રહ્મૈવ યોનિર્ માતૃ-સ્થાનીયા । અહં પરમેશ્વરો બીજ-પ્રદો ગર્ભાધાનસ્ય કર્તા પિતા । તેન મહતો બ્રહ્મણ એવાવસ્થા-વિશેષાઃ કારણાન્તરાણીતિ યુક્તમ્ ઉક્તં સમ્ભવઃ સર્વ-ભૂતાનાં તતો ભવતિ [ગીતા 14.3] ઇતિ

વિશ્વનાથઃ : ન કેવલં સૃષ્ટ્ય્-ઉત્પત્તિ-સમય એવ સર્વ-ભૂતાનાં પ્રકૃતિર્ માતા અહં પિતા અપિ તુ સર્વદૈવેત્ય્ આહ સર્વાસુ યોનિષુ દેવાદ્યાસુ સ્તમ્બ-પર્યન્તાસુ યા મૂર્તયો જઙ્ગમ-સ્થાવરાત્મિકા ઉત્પદ્યન્તે તાસાં મૂર્તીનાં મહદ્ બ્રહ્મ પ્રકૃતિઃ । યોનિર્ ઉત્પત્તિ-સ્થાનં માતા । અહં બીજ-પ્રદઃ ગર્ભાધાન-કર્તા પિતા

બલદેવઃ : સર્વેતિ । હે કૌન્તેય સર્વ-યોનિષુ દેવાદિ-સ્થાવરાન્તાસુ યોનિષુ યા મૂર્તયસ્ તનવઃ સમ્ભવન્તિ તાસાં મહદ્ બ્રહ્મ પ્રધાનં યોનિર્ ઉત્પત્તિ-હેતુર્ માતેત્ય્ અર્થઃ । જીવ-પ્રદસ્ તત્-કર્માનુગુણ્યેન પરમાણુ-ચૈતન્ય-રાશિ-સંયોજકઃ પરેશો ઽહં પિતા ભવામિ

ભ્ગ્ 14.5
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિ-સંભવાઃ ।
નિબધ્નન્તિ મહા-બાહો દેહે દેહિનમ્ અવ્યયમ્

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં પરમેશ્વરાધીનાભ્યાં પ્રકૃતિ-પુરુષાભ્યાં સર્વ-ભૂતોત્પત્તિં નિરૂપ્યેદાનીં પ્રકૃતિ-સંયોગેન પુરુષસ્ય સંસારં પ્રપઞ્ચયતિ । સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ આદિ ચતુર્દશભિઃ । સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇત્ય્ એવં સંજ્ઞકાસ્ ત્રયો ગુણાઃ પ્રકૃતિ-સમ્ભવાઃ । પ્રકૃતેઃ સમ્ભવ ઉદ્ભવો યેષાં તે તથોક્તાઃ । ગૂન-સામ્યં પ્રકૃતિઃ । તસ્યાઃ સકાશાત્ પૃથક્ત્વેઆભિવ્યક્તાઃ સન્તઃ પ્રકૃતિ-કાર્યે દેહે તાદાત્મ્યેન સ્થિતં દેહિનં ચિદ્-અંશં વસ્તુતો ઽવ્યયં નિર્વિકારમ્ એવ સન્તં
નિબધ્નન્તિ સ્વ-કાર્યૈઃ સુખ-દુઃખ-મોહાદિભિઃ સંયોજયન્તીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવં નિરીશ્વર-સાઙ્ખ્ય-નિરાકરણેન ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગસ્યેશ્વરાધીનત્વમ્ ઉક્તમ્ । ઇદાનીં કસ્મિન્ ગુણે સઙ્ગઃ ? કે વા ગુણાઃ ? કથં વા તે બધ્નન્તિ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ આદિનાન્યમ્ ઇત્ય્ અતઃ પ્રાક્ ચતુર્દશભિઃ । સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇત્ય્ એવં-નામાનો ગુણા નિત્ય-પરતન્ત્રાઃ પુરુષં પ્રતિ સર્વેષામ્ અચેતનાનાં ચેતનાર્થત્વાત્ । ન તુ વૈશેષિકાણાં રૂપાદિવદ્ દ્રવ્યાશ્રિતાઃ । ન ચ ગુણ-ગુણિનોર્ અન્યત્વમ્ અત્ર વિવક્ષિતમ્ ગુણ-ત્રયાત્મકત્વાત્ પ્રકૃતેઃ । તર્હિ કથં પ્રકૃતિ-સમ્ભવાઃ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે - ત્રયાણાં ગુણાનાં
સામ્યાવસ્થા પ્રકૃતિર્ માયા ભગવત્સ્ તસ્યાઃ સકાશાત્ પરસ્પરાઙ્ગાઙ્ગિ-ભાવેન વૈષમ્યેણ પરિણતાઃ પ્રકૃતિ-સમ્ભવા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । તે ચ દેહે પ્રકૃતિ-કાર્યે શરીરેન્દ્રિય-સંઘાતે દેહિનં દેહ-તાદાત્મ્યાધ્યાસાપન્નં જીવં પરમાર્થતઃ સર્વ-વિકાર-શૂન્યત્વેનાવ્યયં નિબધ્નન્તિ નિર્વિકારમ્ એવ સન્તં સ્વ-વિકારવત્તયોપદર્શયન્તીવ ભ્રાન્ત્યા જલ-પાત્રાણીવ દિવિ સ્થિતમ્ આદિત્યં પ્રતિબિમ્બાધ્યાસેન સ્વ-કમ્પાદિમત્તયા । યથા ચ પારમર્થિકો બન્ધો નાસ્તિ તથા વ્યાખ્યાતં પ્રાક્ - શરીરસ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતે [ગીતા 13.32] ઇતિ

વિશ્વનાથઃ : તદ્ એવ પ્રકૃતિ-પુરુષાભ્યાં સર્વ-ભૂતોત્પત્તિં નિરૂપેય્દાનીં કે ગુણા ઉચ્યન્તે । તેષુ સઙ્ગાત્ જીવસ્ય કીદૃશો બન્ધ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ સત્ત્વમ્ ઇતિ । દેહે પ્રકૃતિ-કાર્યે તાદાત્મ્યેન સ્થિતં દેહિનં જીવં વસ્તુતો ઽવ્યયં નિર્વિકારમ્ અસઙ્ગિનમ્ અપ્ય્ અનાદ્ય્-અવિદ્યયા કૃતાદ્ ગુણ-સઙ્ગાદ્ એવ હેતોર્ ગુણા નિબધ્નન્તિ

બલદેવઃ : અથ કે ગુણાઃ કથં તેષુ પુરુષસ્ય સઙ્ગઃ કથં વા તે તં નિબધ્નન્તિ ઇત્ય્ આહ સત્ત્વમ્ ઇતિ ચતુર્ભિઃ । સત્ત્વાદિ-સંજ્ઞકાસ્ ત્રયો ગુણાઃ પ્રકૃતિ-સમ્ભવાઃ પ્રકૃતેર્ અભિવ્યક્તાસ્ તે સ્વ-કાર્યે દેહે સ્થિતં પુરુષમ્ અવ્યયં વસ્તુતો નિર્વિકારમ્ અપિ નિબધ્નન્ત્ય્ અવિવેક-ગૃહીતૈઃ સુખ-દુઃખ-મોહૈઃ સ્વધર્મૈસ્ તં યોજયન્તીતિ

ભ્ગ્ 14.6
તત્ર સત્ત્વં નિર્મલત્વાત્ પ્રકાશકમ્ અનામયમ્ ।
સુખ-સઙ્ગેન બધ્નાતિ જ્ઞાન-સઙ્ગેન ચાનઘ

શ્રીધરઃ : તત્ર સત્ત્વસ્ય બન્ધકત્વ-પ્રકારં ચાહ તત્રેતિ । તત્ર તેષાં ગુણાનાં મધ્યે સત્ત્વં નિર્મલત્વાત્ સ્વચ્છત્વાત્ સ્ફટિક-મણિર્ ઇવ પ્રકાશકં ભાસ્વરમ્ અનામયં ચ નિરુપદ્રવમ્ । શાન્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અતઃ શાન્તત્વાત્ સ્વ-કાર્યેણ સુખેન યઃ સઙ્ગસ્ તેન બધ્નાતિ । પ્રકાશકત્વાચ્ ચ સ્વકાર્યેણ જ્ઞાનેન યઃ સઙ્ગસ્ તેન ચ બધ્નાતિ । હે અનઘ નિષ્પાપ, અહં સુખી જ્ઞાની ચેતિ મનોધર્માંસ્ તદ્-અભિમાનિનિ ક્ષેત્રજ્ઞે સંયોજયતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તત્ર કો ગુણઃ કેન સઙ્ગેન બધ્નાતિ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે તત્રેતિ । તત્ર તેષુ ગુણેષુ મધ્યે સત્ત્વં પ્રકાશકમ્ ચૈતન્યસ્ય તમો-ગુણ-કૃતાવરણ-તિરોધાયકં
નિર્મલત્વાત્ સ્વચ્છત્વાચ્ ચિદ્-બિમ્બ-ગ્રહણ-યોગ્યત્વાદ્ ઇતિ યાવત્ । ન કેવલં ચૈતન્યાભિવ્યઞ્જકં કિન્તુ અનામયં । આમયો દુઃખં તદ્-વિરોધિ સુખસ્યાપિ વ્યઞ્જકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ બધ્નાતિ સુખ-સઙ્ગેન ચ દેહિનં ! હે અનઘ અવ્યસન ! સર્વત્ર સમ્બોધનાનામ્ અભિપ્રાયઃ પ્રાગ્ ઉક્તઃ સ્મર્તવ્યઃ । અત્ર સુખ-જ્ઞાન-શબ્દાભ્યામ્ અન્તઃ-કરણ-પરિણામૌ તદ્-વ્યઞ્જકાવ્ ઉચ્યેતે । ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં સંઘાતશ્ ચેતના ધૃતિઃ [ગીતા 13.7] ઇતિ સુખ-ચેતનયોર્ અપીચ્છાદિવત્ ક્ષેત્ર-ધર્મત્વેન પાઠાત્ । તત્રાન્તઃ-કરણ-ધર્મસ્ય સુખસ્ય જ્ઞાનસ્ય ચાત્મન્ય્ અધ્યાસઃ સઙ્ગો ઽહં જાન ઇતિ ચ । ન હિ
વિષય-ધર્મો વિષયિણો ભવતિ । તસ્માદ્ અવિદ્યા-માત્રમ્ એતદ્ ઇતિ શતશ ઉક્તં પ્રાક્

વિશ્વનાથઃ : તત્ર સત્ત્વસ્ય લક્ષણં બન્ધકત્વ-પ્રકારં ચાહ તત્રેતિ । અનામયં નિરુપદ્રવં શાન્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । । શાન્તત્વાત્ સ્વકાર્યેણ સુખેન યઃ સઙ્ગઃ પ્રકાશકત્વાત્ સ્વકાર્યેણ જ્ઞાનેન ચ યઃ સઙ્ગઃ અહં સુખી જ્ઞાની ચેત્ય્ ઉપાધિ-ધર્મયોર્ અવિદ્યયૈવ જીવસ્યાભિમાનસ્ તેન તં બધ્નાતિ । હે અનઘેતિ ત્વં તુ અહં સુખી અહં જ્ઞાનીત્ય્ અભિમાન-લક્ષણમ્ અઘં મા સ્વીકુર્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : અથ સત્ત્વાદીનાં ત્રયાણાં લક્ષણાનિ બન્ધકત્વ-પ્રકારાંશ્ ચાહ તત્રેતિ ત્રિભિઃ । તત્ર તેષુ ત્રિષુ મધ્યે પ્રકાશકં જ્ઞાન-વ્યઞ્જકમ્ અનામયમ્ અરોગં દુઃખ-વિરોધિ-સુખ-વ્યઞ્જકમ્ ઇતિ યાવત્ । કુતઃ । નિર્મલત્વાત્ સ્વચ્છત્વાત્ । તથા ચ પ્રકાશ-સુખ-કારણં સત્ત્વમ્ ઇતિ । તચ્ ચ સત્ત્વં સ્વ-કાર્યે જ્ઞાને સુખે ચ યઃ સંયોગો જ્ઞાન્ય્ અહં સુખ્ય્ અહમ્ ઇત્ય્ અભિમાનસ્ તેન પુરુષં નિબધ્નાતિ । જ્ઞાનં ચેદં લૌકિક-વસ્તુ -યાથાત્મ્ય-વિષયં સુખં ચ દેહેન્દ્રિય-પ્રસદ-રૂપં બોધ્યમ્ । તત્ર તત્ર સઙ્ગે સતિ તદ્-ઉપાયેષુ કર્મસુ પ્રવૃત્તિસ્
તત્-ફલાનુભવોપાયેષુ દેહેષૂત્પત્તિઃ । પુનશ્ ચ તત્ર તત્ર સઙ્ગ ઇતિ ન સત્ત્વાદ્ વિમુક્તિઃ

ભ્ગ્ 14.7
રજો રાગાત્મકં વિદ્ધિ તૃષ્ણાસઙ્ગ-સમુદ્ભવમ્ ।
તન્ નિબધ્નાતિ કૌન્તેય કર્મ-સઙ્ગેન દેહિનમ્

શ્રીધરઃ : રજસો લક્ષણં બન્ધકત્વં ચાહ રજ ઇતિ । રજઃ-સંજ્ઞકં ગુણં રાગાત્મકમ્ અનુરઞ્જન-રૂપં વિદ્ધિ । અતએવ તૃષ્ણાસઙ્ગ-સમુદ્ભવમ્ । તૃષ્ણાપ્રાપ્તેર્ ઽર્થે ઽભિલાષઃ । સગગઃ પ્રાપ્તે ઽર્થે પ્રીતિર્ વિશેષેણાસક્તિઃ । તયોસ્ તૃષ્ણાસઙ્ગયોઃ સમુદ્ભવો યસ્માત્ તદ્-રજો દેહિનં દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થેષુ કર્મસુ સઙ્ગેનાસક્ત્યા નિતરાં બધ્નાતિ । તૃષ્ણાસઙ્ગાભ્યાં હિ કર્મસુ આસક્તિર્ ભવતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : રજ્યતે વિષયેષુ પુરુષો ઽનેનેતિ રાગઃ કામો ગર્ધઃ સ એવાત્મા સ્વરૂપં યસ્ય ધર્મ-ધર્મિત્ણોસ્ તાદાત્મ્યાત્ તદ્ રાગાત્મકં રજો વિદ્ધિ । અત એવાપ્રાપ્તાભિલાષસ્ તૃષ્ણા । પ્રાપ્તસ્યોપસ્થિતે ઽપિ વિનાશે સંરક્ષણાભિલાષ આસઙ્ગસ્ તયોસ્ તૃષ્ણાસઙ્ગયોઃ સમ્ભવો યસ્માત્ તદ્ રજો નિબધ્નાતિ । હે કૌન્તેય ! કર્મ-સઙ્ગેન કર્મસુ દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થેષુ અહમ્ ઇક્દં કરોમ્ય્ એતત્ ફલં ભોક્ષ્ય ઇત્ય્ અભિનિવેશ-વિશેષેણ દેહિનં વસ્તુતો ઽકર્તારમ્ એવ કર્તૃત્વાભિમાનિનં રજસઃ પ્રવૃત્તિ-હેતુત્વાત્

વિશ્વનાથઃ : રજો-ગુણં રાગાત્મકમ્ અનુરઞ્જન-રૂપં વિદ્ધિ । તૃષ્ણા અપ્રાપ્તે ઽર્થે અભિલાષઃ । સઙ્ગઃ પ્રાપ્તે ઽર્થે આસક્તિઃ । તયોઃ સમુદ્ભવો યસ્માત્ તદ્ રજઃ દેહિનં દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થેષુ કર્મસુ સઙ્ગેનાસક્ત્યા બધ્નાતિ તૃષ્ણા-સઙ્ગાભ્યાં કર્મસ્વ્ આસક્તિર્ ભવતિ

બલદેવઃ : રજ ઇતિ રાગઃ સ્ત્રી-પુરુષયોર્ મિથો ઽભિલાસસ્ તદ્-આત્મકં રજો-વૃદ્ધિ-હેતુ-કાર્યયોસ્ તાદાત્મ્યાત્ । તચ્ ચ તૃષ્ણાદિ-સમુદ્ભવં શબ્દાદિ-વિષયાભિલાષસ્ તૃષ્ણા । પુત્ર-મિત્રાદિ-સંયોગો ઽભિલાષઃ સઙ્ગસ્ તયોઃ સમ્ભવો યસ્માત્ તત્ । તથા ચ રાગ-તૃષ્ણાસઙ્ગ-કારણં રજઃ ઇતિ । તદ્ રજઃ સ્ત્રી-વિષય-પુત્રાદિ-પ્રાપકેષુ કર્મસુ સઙ્ગેનાભિલાષેણ દેહિનં પુરુષં નિબધ્નાતિ । સ્ત્ર્ય્-આદિ-સ્પૃહયા કર્માણિ કરોતિ । તાનિ તત્-ફલાનુભવોપાય-ભૂતાન્ સ્ત્ર્ય્-આદીન્ પ્રાપયન્તિ । પુનર્ અપ્ય્ એવમ્ ઇતિ રજસો ન વિમુક્તિઃ

ભ્ગ્ 14.8
તમસ્ ત્વ્ અજ્ઞાન-જં વિદ્ધિ મોહનં સર્વ-દેહિનામ્ ।
પ્રમાદાલસ્ય-નિદ્રાભિસ્ તન્ નિબધ્નાતિ ભારત

શ્રીધરઃ : તમસો લક્ષણં બન્ધકત્વં ચાહ તમ ઇતિ । તમસ્ ત્વ્ અજ્ઞાનાજ્ જાતમ્ આવરણ-શક્તિ-પ્રધાનાત્ પ્રકૃત્ય્-અંશાદ્ ઉદ્ભુતં વિદ્ધીત્ય્ અર્થઃ । અતઃ સર્વેષાં દેહિનાં મોહનં ભ્રાન્તિ-જનકમ્ । અતએવ પ્રમાદેનાલસ્યેન નિદ્રયા ચ તત્ તમો દેહિનં નિબધ્નાતિ । તત્ર પ્રમાદો ઽનવધાનમ્ । આલસ્યમ્ અનુદ્યમઃ । નિદ્રા ચિત્તસ્યાવસાદાલ્ લયઃ

મધુસૂદનઃ : તુ-શબ્દઃ સત્ત્વ-રજોપેક્ષયા વિશેષ-દ્યોતનાર્થઃ । અજ્ઞાનાદ્ આવરણ-શક્તિ-રૂપાદ્ ઉદ્ભૂતમ્ અજ્ઞાન-જં તમો વિદ્ધિ । અતઃ સર્વેષાં દેહિનાં મોહનમ્ અવિવેક-રૂપત્વેન ભ્રાન્તિ-જનકમ્ । પ્રમાદેનાલસ્યેન નિદ્રયા ચ તત્ તમો નિબધ્નાતિ । દેહિનમ્ ઇત્ય્ અનુષજ્યતે । હે ભારત । પ્રમાદો વસ્તુ-વિવેકાસામર્થ્યં સત્ત્વ-કાર્ય-પ્રકાશ-વિરોધી । આલસ્યં પ્રવૃત્ત્ય્-અસામર્થ્યં રજઃ-કાર્ય-પ્રવૃત્તિ-વિરોધિ । ઉભય-વિરોધિની તમો-ગુણાલમ્બના વૃત્તિર્ નિદ્રેતિ વિવેકઃ

વિશ્વનાથઃ : અજ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનાત્ સ્વીય-ફલાત્ જાતં પ્રતીતમ્ અનુમિતં ભવતીત્ય્ અજ્ઞાનજમ્ અજ્ઞાન-જનકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મોહનં ભ્રાન્તિ-જનકમ્ । પ્રમાદો ઽનવધાનમ્ । આલસ્યમ્ અનુદ્યમઃ । નિદ્રા ચિત્તસ્યાવસાદાલ્ લયઃ

બલદેવઃ : તમસ્ ત્વ્ ઇતિ । તુ-શબ્દઃ પૂર્વ-દ્વિતીયાદ્ વિશેષ-દ્યોતકઃ । વસ્તુ-યાથાત્મ્યાવગમો જ્ઞાનં તદ્-વિરોધ્ય્-આવરકતા-પ્રધાનં પ્રકૃત્ય્-અંશો ઽજ્ઞાનમ્ । તસ્માજ્ જાતં તમો æતઃ સર્વ-દેહિનાં મોહનં વિપર્યય-જ્ઞાન-જનકમ્ । તથા ચ વસ્તુ-યાથાત્મ્ય-જ્ઞાનાવરકં વિપર્યય-જ્ઞાન-જનકં તમઃ ઇતિ । તત્ તમઃ પ્રમાદાદિભિઃ સ્વકાર્યૈઃ પુરુષં નિબધ્નાતિ । તત્ર પ્રમાદો ઽનવધાનમ્ અકાર્યે કર્મણિ પ્રવૃત્તિ-રૂપં સત્ત્વ-કાર્ય-પ્રકાશ-વિરોધી । આલસ્યમ્ અનુદ્યમઃ, રજઃ-કાર્ય-પ્રવૃત્તિ-વિરોધિ । તદ્-ઉભય-વિરોધિની તુ નિદ્રા ચિત્તસ્યાવસાદાત્મેતિ

ભ્ગ્ 14.9
સત્ત્વં સુખે સંજયતિ રજઃ કર્મણિ ભારત ।
જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય તુ તમઃ પ્રમાદે સંજયત્ય્ ઉત

શ્રીધરઃ : સત્ત્વાદીનામ્ એવં સ્વ-સ્વ-કાર્ય-કરણે સામર્થ્યાતિશયમ્ આહ સત્ત્વમ્ ઇતિ । સત્ત્વં સુખે સઞ્જયતિ સંશ્લેષયતિ । દુઃખ-શોકાદિ-કારણે સભાપિ સુખાભિમુખમ્ એવ દેહિનં કરોતિઈત્ય્ અર્થઃ । એવં સુખાદિ-કારણે સત્ય્ અપિ રજઃ કર્મણ્ય્ એવ સઞ્જયતિ । તમસ્ તુ મહત્-સઙ્ગેન ઉત્પાદ્યમાનમ્ અપિ જ્ઞાનમ્ આવૃત્યઆચ્છાદ્ય પ્રમાદે સઞ્જયતિ । મહદ્ભિર્ ઉપદિશ્યમાનસ્યાર્થસ્યાનવધાને યોજયતિ ઉતાપિ । આલસ્યાદાવ્ અપિ સંયોજયતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ :
વિશ્વનાથઃ : ઉક્તમ્ એવાર્થં સઙ્ક્ષેપેણ પુનર્ દર્શયતિ । સત્ત્વં કર્તૃ સુખે સ્વીય-ફલે આસક્તં જીવં સઞ્જયતિ વશીકરોતિ નિબધ્નાતીત્ય્ અર્થઃ । રજઃ કર્તૃ કર્માણિ આસક્તં જીવં બધ્નાતિ । તમઃ કર્તૃ પ્રમાદે ઽભિરતં તં જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય અજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદ્યેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : ગુણાઃ સ્વાન્ય્ અદ્વયોત્કૃષ્ટાઃ સન્તઃ સ્વકાર્યે તન્વન્તીત્ય્ આહ સત્ત્વમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । સત્ત્વમ્ ઉત્કૃષ્ટં સત્ સ્વ-કાર્યે સુખે પુરુષં સઞ્જયત્ય્ આસક્તં કરોતિ । રજો ઉત્કૃષ્ટં સત્ કર્માણિ તં સઞ્જયતિ । તમ ઉત્કૃષ્ટં સત્ પ્રમાદે તં સઞ્જયતિ જ્ઞાનમ્ આવૃત્યાચ્છાદ્યાજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદ્યેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 14.10
રજસ્ તમશ્ ચાભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ભારત ।
રજઃ સત્ત્વં તમશ્ ચૈવ તમઃ સત્ત્વં રજસ્ તથા

શ્રીધરઃ : તત્ર હેતુમ્ આહ રજ ઇતિ । રજસ્-તમશ્ ચેતિ ગુણ-દ્વયમ્ અભિભૂય તિરસ્કૃત્ય સત્ત્વં ભવતિ । અદૃષ્ટ-વશાદ્ ઉદ્ભવતિ । તતઃ સ્વકાર્યે સુખ-જ્ઞાનાદૌ સઞ્જયતીત્ય્ અર્થઃ । એવં રજો ઽપિ સત્ત્વં તમશ્ ચેતિ ગુણ-દ્વયમ્ અભિભૂયોદ્ભવતિ । તતઃ સ્વકાર્યે તૃષ્ણાકર્માદૌ સઞ્જયતિ । એવં તમો ઽપિ સત્ત્વં રજશ્ ચોભાવ્ અપિ ગુણાવ્ અભિભૂયોદ્ભવતિ । તતશ્ ચ સ્વ-કાર્યે પ્રમાદાલસ્યાદૌ સઞ્જયતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ઉક્તં કાર્યં કદા કુર્વન્તિ ગુણાઃ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે રજ ઇતિ । રજસ્ તમશ્ ચ યુગપદ્ ઉભાવ્ અપિ ગુણાવ્ અભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ઉદ્ભવતિ વર્ધતે યદા, તદા સ્વ-કાર્યં પ્રાગ્-ઉક્તમ્ અસાધારણ્યેન કરોતીતિ શેષઃ । એવં રજો ઽપિ સત્ત્વં તમશ્ ચેતિ ગુણ-દ્વયમ્ અભિભૂયોદ્ભવતિ યદા, તદા સ્વ-કાર્યમ્ પ્રાગ્-ઉક્તં કરોતિ । તથા તદ્વદ્ એવ તમો ઽપિ સત્ત્વં રજશ્ ચેત્ય્ ઉભાવ્ અપિ ગુણાવ્ અભિભૂયોદ્ભવતિ યદા, તદા સ્વ-કાર્યમ્ પ્રાગ્-ઉક્તં કરોતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : ઉક્તં સ્વ-સ્વ-કાર્યં સુખાદિકં પ્રતિ ગુણાઃ કથં પ્રભવન્તીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ રજસ્ તમશ્ ચેતિ ગુણ-દ્વયમ્ અભિભૂય તિરસ્કૃત્ય સત્ત્વં ભવતિ અદૃષ્ટ-વશાદ્ ઉદ્ભવતિ । એવં રજો ઽપિ સત્ત્વં તમશ્ ચેતિ ગુણ-દ્વયાભિભૂય તાદૃશાદૃષ્ટ-વશાદ્ ઉદ્ભવતિ । તમો ઽપિ સત્ત્વં રજશ્ ચોભાવ્ અપિ ગુણાવ્ અભિભૂયોદ્ભવતિ

બલદેવઃ : સમેષુ ત્રિષુ કથમ્ અકસ્માદ્ એકસ્યોત્કર્ષ ઇતિ ચેત્ પ્રાચીન-તાદૃશ-કર્મોદયાત્ તાદૃશાહારાચ્ ચ સ્વભવતીતિ ભવવાન્ આહ રજ ઇતિ । સત્ત્વં કર્તૃ રજસ્ તમશ્ ચાભિભૂયો તિરસ્કૃત્યોત્કૃષ્ટં ભવતિ । રજઃ કર્તૃ સત્ત્વં તમશ્ ચાભિભૂયોત્કૃષ્ટં ભવતિ । તમઃ કર્તૃ સત્ત્વં રજશ્ ચાભિભૂયોત્કૃષ્ટં ભવતિ । યદોત્કૃષ્ટં ભવતિ, તદા પૂર્વોક્તમ્ અસાધારણં કાર્યં કરોતીતિ શેષઃ

ભ્ગ્ 14.11
સર્વ-દ્વારેષુ દેહે ઽસ્મિન્ પ્રકાશ ઉપજાયતે ।
જ્ઞાનં યદા તદા વિદ્યાદ્ વિવૃદ્ધં સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉત

શ્રીધરઃ : ઇદાનીં સત્ત્વાદીનાં વિવૃદ્ધાનાં લિઙ્ગાન્ય્ આહ સર્વ-દ્વારેષ્વ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । અસ્મિન્ન્ આત્મનો ભોગાયતને દેહે સર્વેષ્વ્ અપિ દ્વારેષુ શ્રોત્રાદિષુ યદા શબ્દાદિ-જ્ઞાનાત્મકઃ પ્રકાશ ઉપજાયતે ઉત્પદ્યતે તદાનેન પ્રકાશલિઙ્ગેન સત્ત્વં વિવૃદ્ધં વિદ્યાજ્ જાનીયાત્ । ઉત શબ્દાત્ સુખાદિ-લિઙ્ગેનાપિ જાનીયાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીમ્ ઉદ્ભૂતાનાં તેષાં લિઙ્ગાન્ય્ આહ ત્રિભિઃ સર્વ-દ્વારેષ્વ્ ઇતિ । અસ્મિન્ન્ આત્મનો ભોગાયતને દેહે સર્વેષ્વ્ અપિ દ્વારેષૂપલબ્ધિ-સાધનેષુ શ્રોત્રાદિ-કરણેષુ યદા પ્રકાશો બુદ્ધિ-પરિણામ-વિશેષો વિષયાકારઃ સ્વ-વિષયાવરણ-વિરોધી દીપવત્, તદ્ એવ જ્ઞાનં શબ્દાદિ-વિષય ઉપજાયતે તદાનેન શબ્દાદિ-વિષય-જ્ઞાનાખ્ય-પ્રકાશેન લિઙ્ગેન પ્રકાશાત્મકં સત્ત્વં વિવૃદ્ધમ્ ઉદ્ભૂતમ્ ઇતિ વિદ્યાજ્ જાનીયાત્ । ઉતાપિ સુખાદિ-લિઙ્ગેનાપિ જાનીયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : વર્ધમાનો ગુણ એવ સ્વાપેક્ષયા ક્ષીણાવ્ ઇતરૌ ગુણાવ્ અભિવઅતીત્ય્ ઉક્તમ્ । અતસ્ તેષાં વૃદ્ધિ-લિઙ્ગાન્ય્ આહ સર્વેતિ ત્રિભિઃ । સર્વ-દ્વારેષુ શ્રોત્રાદિષુ યદા પ્રકાશઃ સ્યાત્ । કીદૃશઃ । જ્ઞાનં વૈદિક-શબ્દાદિ-યથાર્થ-જ્ઞાનાત્મકં તદા તાદૃશ-જ્ઞાન-લિઙ્ગેનૈવ સત્ત્વં વિવૃદ્ધમ્ ઇતિ જાનીયાત્ । ઉત્-શબ્દાદ્ આત્મોત્થ-સુખાટ્ત્મકઃ પ્રકાશશ્ ચ યદેતિ

બલદેવઃ : ઉત્કૃષ્ટાનાં સત્ત્વાદીનાં લિઙ્ગાન્ય્ આહ સર્વેતિ ત્રિભિઃ । યદા સર્વેષુ જ્ઞાન-દ્વારેષુ શ્રોત્રાદિષુ શબ્દાદિ-યાથાત્મ્ય-પ્રકાશ-રૂપ્ં જ્ઞાનમ્ ઉપજાયતે । તદા તાદૃશ-જ્ઞાન-લિઙ્ગેનાસ્મિન્ દેહે સત્ત્વં વિવૃદ્ધં વિદ્યાત્ । ઉતેત્ય્ અપ્ય્ અર્થે । સુખ-લિઙ્ગેનાપિ તદ્ વિદ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 14.12
લોભઃ પ્રવૃત્તિર્ આરમ્ભઃ કર્મણામ્ અશમઃ સ્પૃહા ।
રજસ્ય્ એતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે ભરતર્ષભ

શ્રીધરઃ : કિં ચ લોભ ઇતિ । લોભો ધનાદ્ય્-આગમે જાયમાને ઽપિ પુનઃ પુનર્ વર્ધમાનો ઽભિલાષઃ । પ્રવૃત્તિર્ નિત્યં કુર્વદ્-રૂપતા । કર્મણામ્ આરમ્ભો મહા-ગૃહાદિ-નિર્માણોદ્યમઃ । અશમ ઇદં કૃત્વા ઇદં કરિષ્યામિ ઇત્ય્ આદિ સઙ્કલ્પ-વિકલ્પાનુપરમઃ । સ્પૃહા ઉચ્ચાવચેષુ દૃષ્ટ-માત્રેષુ વસ્તુષુ ઇતસ્ તતો જિઘૃક્ષા । રજસિ વિવૃદ્ધે સત્ય્ એતાનિ લિઙ્ગાનિ જાયન્તે । એતૈસ્ તમસો વિવૃદ્ધિર્ જાઆનીયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : મહતિ ધનાગમે જાયમાને ઽપ્ય્ અનુક્ષણં વર્ધમાનસ્ તદ્-અભિલાષો લોભઃ સ્વ-વિષય-પ્રાપ્સ્ય-નિવર્ત્ય ઇચ્છા-વિશેષ ઇતિ યાવત્ । પ્રવૃત્તિર્ નિરન્તરં પ્રયત-માનસા । આરમ્ભઃ કર્મણાં બહુ-વિત્ત-વ્યયાયાસ-કરાણાં કામ્ય-નિષિદ્ધ-લૌકિક-મહા-ગૃહાદિ-વિષયાણાં વ્યાપારાણામ્ ઉદ્યમઃ । અશમ ઇદં કૃત્વેદં કરિષ્યામીતિ સઙ્કલ્પ-પ્રવાહાનુપરમઃ । સ્પૃહોચ્ચાવચેષુ પર-ધનેષુ દૃષ્ટ-માત્રેષુ યેન કેનાપ્ય્ ઉપાયેનોપાદિત્સા । રજસિ રાગાત્મકે વિવૃદ્ધ એતાનિ રાગાત્મકાનિ લિઙ્ગાનિ જાયન્તે । હે ભરતર્ષભ ! એતૈર્ લિઙ્ગૈર્ વિવૃદ્ધં
રજો જાનીયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : પ્રવૃત્તિર્ નાના પ્રયત્ન-પરતા કર્મણામ્ આરમ્ભો ગૃહાદિ-નિર્માણોદ્યમઃ । અશમો વિષય-ભોગાનુપરતિઃ

બલદેવઃ : લોભઃ સ્વ-દ્રવ્યાત્યાગ-પરતા । પ્રવૃત્તિસ્ તદ્-વૃદ્ધિ-યત્નઅ-પરતા । કર્મણાં ગૃહ-નિર્માણાદીનામ્ આરમ્ભઃ । અશમો વિષય-ભોગાદ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અનુપરતિઃ । સ્પૃહા વિષય-લિપ્સા । એતૈર્ લિઙ્ગૈ રજો વિવૃદ્ધં વિદ્યાત્

ભ્ગ્ 14.13
અપ્રકાશો ઽપ્રવૃત્તિશ્ ચ પ્રમાદો મોહ એવ ચ ।
તમસ્ય્ એતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે કુરુ-નન્દન

શ્રીધરઃ : કિં ચ અપ્રકાશ ઇતિ । અપ્રકાશો વિવેક-ભ્રંશઃ । અપ્રવૃત્તિર્ અનુદ્યમઃ । પ્રમાદઃ કર્તવ્યાર્થાનુસન્ધાન-રાહિત્યમ્ । મોહો મિથ્યાભિનિવેશઃ । તમસિ વિવૃદ્ધે સત્ય્ એતાનિ લિઙ્ગાનિ જાયન્તે । એતૈસ્ તમસો વિવૃદ્ધિં જાનીયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : અપ્રકાશઃ સત્ય્ અપ્ય્ ઉપદેશાદૌ બોધ-કારણે સર્વથા બોધાયોગ્યત્વમ્ । અપ્રવૃત્તિશ્ ચ સત્ય્ અપ્ય્ અગ્નિહોત્રં જુહુયાદ્ ઇત્ય્ આદૌ પ્રવૃત્તિ-કારણં જનિત-બોધે ઽપિ શાસ્ત્રે સર્વથા તત્-પ્રવૃત્ત્ય્-અયોગ્યત્વમ્ । પ્રમાદસ્ તત્-કાલ-કર્તવ્યત્વેન પ્રાપ્તસ્ય અર્થસ્યાનુસન્ધાનાભાવઃ । મોહ એવ ચ મોહો નિદ્રા વિપર્યયો વા । ચૌ સમુચ્ચયે । એવ-કારો વ્યભિચાર-વારણાર્થઃ । તમસ્ય્ એવ વિવૃદ્ધ એતાનિ લિઙ્ગાનિ જાયન્તે હે કુરુ-નન્દન ! અત એતૈર્ લિઙ્ગૈર્ અવયભિચારિભિર્ વિવૃદ્ધં તમો જાનીયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : અપ્રકાશો વિવેકાભાવઃ । શાસ્ત્રાવિહિત-શબ્દાદિ-ગ્રહણમ્ । અપ્રવૃત્તિઃ પ્રયત્ન-માત્ર-રાહિત્યમ્ । પ્રમાદઃ કણ્ઠાદિ-ધૃતે ઽપિ વસ્તુનિ નાસ્તીતિ પ્રત્યયઃ । મોહો મિથ્યાભિનિવેશઃ

બલદેવઃ : અપ્રકાશો જ્ઞાનાભાવઃ । શાસ્ત્રાવિહિત-વિષય-ગ્રહ-રૂપો ઽપ્રવૃત્તિઃ ક્રિયા-વિમુખતા । પ્રમાદઃ કરાદિસ્થે ઽપ્ય્ અર્થે નાસ્તીતિ પ્રત્યયો મોહો મિથ્યાભિનિવેશઃ । એતૈર્ લિઙ્ગૈસ્ તમો વિવૃધં વિદ્યાત્

ભ્ગ્ 14.14
યદા સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધે તુ પ્રલયં યાતિ દેહ-ભૃત્ ।
તદોત્તમ-વિદાં લોકાન્ અમલાન્ પ્રતિપદ્યતે

શ્રીધરઃ : મરણ-સમય એવ વિવૃદ્ધાનાં સત્ત્વાદીનાં ફલ-વિશેષમ્ આહ યદેતિ દ્વાભ્યામ્ । સત્ત્વ પ્રવૃદ્ધે સતિ યદા જીવો મૃત્યું પ્રાપ્નોતિ તદા ઉત્તમાન્ હિરણ્યગર્ભાદીન્ વિદન્તિ ઉપાસત ઇત્ય્ ઉત્તમ-વિદઃ તેષાં યે અમલાઃ પ્રકાશમયા લોકાઃ સુખોપભોગ-સ્થાન-વિશેષાસ્ તાન્ પ્રતિપદ્યતે પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં મરણ-સમયે વિવૃદ્ધાનાં સત્ત્વાદીનાં ફલ-વિશેષમ્ આહ યદેતિ દ્વાભ્યામ્ । સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધે સતિ યદા પ્રલયં મૃત્યું યાતિ પ્રાપ્નોતિ દેહ-ભૃદ્ દેહાભિમાની જીવઃ, તદોત્તમા યે હિરણ્યગર્ભાદયસ્ તદ્-વિદાં તદ્-ઉપાસકાનાં લોકાન્ દેવ-સુખોપભોગ-સ્થાન-વિશેષાન્ અમલાન્ રજસ્-તમો-મલ-રહિતાન્ પ્રતિપદ્યતે પ્રાપ્નોતિ

વિશ્વનાથઃ : પ્રલયં યાતિ મૃત્યું પ્રાપ્નોતિ । તદા ઉત્તમં વિન્દન્તિ લભન્ત ઇત્ય્ ઉત્તમ-વિદો હિરણ્ય-ગર્ભાદ્ય્-ઉપાસકાસ્ તેષાં લોકાન્ અમલાન્ સુખ-પ્રદાન્

બલદેવઃ : મૃતિ-કાલે વિવૃદ્ધાનાં ગુણાનાં ફલ-વિશેષાન્ આહ યદ્ એતિ દ્વાભ્યામ્ । સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધે સતિ યદા દેહ-ભૃજ્ જીવઃ પ્રલયં યાતિ મ્રિયતે, તદોત્તમ-વિદાં હિરણ્ય-ગર્ભાદ્ય્-ઉપાસકાનાં લોકાન્ દિવ્ય-ભોગોપેતાન્ પ્રતિપદ્યતે લભતે । અમલાન્ રજસ્-તમો-મલ-હીનાન્

ભ્ગ્ 14.15
રજસિ પ્રલયં ગત્વા કર્મસઙ્ગિષુ જાયતે ।
તથા પ્રલીનસ્તમ્ અસિ મૂઢ-યોનિષુ જાયત

શ્રીધરઃ : કિં ચ રજસીતિ । રજસિ પ્રવૃદ્ધે સતિ મૃત્યું પ્રાપ્ય કર્માસક્તેષુ મનુષ્યેષુ જાયતે । તથા તમસિ પ્રવૃદ્ધે સતિ પ્રલીનો મૃતો મૂઢ-યોનિષુ જાયતે

મધુસૂદનઃ : રજસિ પ્રવૃદ્ધે સતિ પ્રલયં મૃત્યું ગત્વા પ્રાપ્ય કર્મ-સઙ્ગિષુ શ્રુતિ-સ્મૃતિ-વિહિત-પ્રતિષિદ્ધ-કર્મ-ફલાધિકારિષુ મનુષ્યેષુ જાયતે । તથા તદ્વદ્ એવ તમસિ પ્રવૃદ્ધે પ્રલીનો મૃતો મૂઢ-યોનિષુ પશ્વ્-આદિષુ જાયતે

વિશ્વનાથઃ : કર્મ-સઙ્ગિષુ કર્માસક્ત-મનુષ્યેષુ

બલદેવઃ : રજસિ પ્રવૃદ્ધે પ્રલય્ં મરણં ગત્વા જનઃ કર્મ-સઙ્ગિષુ કામ્ય-કર્માસક્તેષુ નૃષુ મધ્યે જાયતે । તથા તમસિ પ્રવૃદ્ધે પ્રલીનો મૃતો જનો મૂઢ-યોનિષુ પશ્વ્-આદિષુ

ભ્ગ્ 14.16
કર્મણઃ સુકૃતસ્યાહુઃ સાત્ત્વિકં નિર્મલં ફલમ્ ।
રજસસ્ તુ ફલં દુઃખમ્ અજ્ઞાનં તમસઃ ફલમ્

શ્રીધરઃ : ઇદાનીં સત્ત્વાદીનાં સ્વાનુરૂપ કર્મ-દ્વારેણ વિચિત્ર-ફલ-હેતુત્વમ્ આહ કર્મણ ઇતિ । સુકૃતસ્ય સાત્ત્વિકસ્ય કર્મણઃ સાત્ત્વિકં સત્ત્વ-પ્રધાનં નિર્મલં પ્રકાશ-બહુલં સુખં ફલમ્ આહુઃ કપિલાદયઃ । રજસ ઇતિ રાજસસ્ય કર્મણ ઇત્ય્ અર્થઃ । કર્મ-ફલ-કથનસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ । તસ્ય દુઃખં ફલમ્ આહુઃ । તમસ ઇતિ તામસસ્ય કર્મણ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્યાજ્ઞાનં મૂઢત્વં ફલમ્ આહુઃ । સાત્ત્વિકાદિ-કર્મ-લક્ષણં ચ નિયતં સઙ્ગ-રહિતમ્ ઇત્ય્ આદિના અષ્ટાદશે ઽધ્યાયે વક્ષ્યતિ

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં સ્વાનુરૂપ-કર્મ-દ્વારા સત્ત્વાદીનાં વિચિત્ર-ફલતાં સંક્ષિપ્યાહ કર્મણ ઇતિ । સુકૃતસ્ય સાત્ત્વિકસ્ય કર્મણો ધર્મસ્ય સાત્ત્વિકં સત્ત્વેન નિર્વૃત્તં નિર્મલં રજસ્-તમો-મલામિશ્રિતં સુખં ફલમ્ આહુઃ પરમર્ષયૌ । રજસો રાજસસ્ય તુ કર્મણઃ પાપ-મિશ્રસ્ય પુણ્યસ્ય ફલં રાજસં દુઃખં દુઃખ-બહુલમ્ અલ્પં સુખં કારણાનુરૂપ્યાત્ કાર્યસ્ય । અજ્ઞાનમ્ અવિવેક-પ્રાયં દુઃખં તામસં તમસસ્ તામસસ્ય કર્મણો ઽધર્મસ્ય ફલમ્ । આહુર્ ઇત્ય્ અનુષજ્યતે । સાત્ત્વિકાદિ-કર્મ-લક્ષણં
ચ નિયતં સઙ્ગ-રહિતમ્ ઇત્ય્ આદિનાષ્ટાદશે વક્ષ્યતિ । અત્ર રજસ્-તમઃ-શબ્દૌ તત્-કાર્યે પ્રયુક્તૌ કાર્ય-કારણયોર્ અભેદોપચારાત્ ગોભિઃ શ્રીણીત મત્સરમ્ ઇત્ય્ અત્ર યથા ગો-શબ્દસ્ તત્-પ્રભવે પયસિ, યથા વા ધાન્યમ્ અસિ ધિનુહિ દેવાન્ ઇત્ય્ અત્ર ધાન્ય-શબ્દસ્ તત્-પ્રભવે તણ્ડુલે । તત્ર પયસ્ તણ્ડુલયોર્ ઇવાત્રાપિ કર્મણઃ પ્રકૃતત્વાત્

વિશ્વનાથઃ : સુકૃતસ્ય સાત્ત્વિકસ્ય કર્મણઃ સાત્ત્વિકમ્ એવ નિર્મલં નિરુપદ્રવમ્ । અજ્ઞાનમ્ અચેતનતા

બલદેવઃ : અથ ગુણાનાં સ્વાનુરૂપકર્મદ્વારા વિચિત્ર-ફલ-હ્જેતુત્વમ્ આહ કર્મણ ઇતિ । સુકૃતસ્ય સાત્ત્વિકસ્ય કર્મણો નિર્મલં ફલમ્ આહુર્ ગુણ-સ્વભાવ-વિદો મુનયો મલ-દુઃખ-મોહ-રૂપ-રજસ્-તમઃ-ફલ-લક્ષણાન્ નિર્ગતં સુખમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તચ્ ચ સાત્ત્વિકં સત્ત્વેન નિર્વૃત્તમ્ । રજસો રાજસસ્ય કર્મણઃ ફલં દુઃખં કાર્યસ્ય કારણાનુરૂપ્યાદ્ દુઃખ-પ્રચુરં કિઞ્ચિત્ સુખમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તમસ્ તામસસ્ય કર્મણો હિંસાદેઃ ફલમ્ અજ્ઞાન-ચૈતન્ય-પ્રાયં દુઃખમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । તત્ર રજસ્-તમહ્-શબ્દાભ્યાં રાજસ-તામસ-કર્મણી લક્ષ્યે ગોભિઃ પ્રીણિત-મત્સરમ્
ઇત્ય્ અત્ર યથા ગો-શબ્દેન ગો-પયો લક્ષ્યતે । સાત્ત્વિકાદિ-કર્મણાં લક્ષણાન્ય્ અષ્ટાદશે વક્ષ્યન્તે નિયતં સઙ્ગ-રહિતમ્ ઇત્ય્ આદિભિઃ

ભ્ગ્ 14.17
સત્ત્વાત્ સંજાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ ।
પ્રમાદ-મોહૌ તમસો ભવતો ઽજ્ઞાનમ્ એવ ચ

શ્રીધરઃ : તત્રૈવ હેતુમ્ આહ સત્ત્વાદ્ ઇતિ । સત્ત્વાજ્ જ્ઞાનં સઞ્જાયતે । અતઃ સાત્ત્વિકસ્ય કર્મણઃ પ્રકાશ-બહુલં સુખં ફલં ભવતિ । રજસો લોભો જાયતે । તસ્ય ચ દુઃખ-હેતુત્વાત્ તત્-પૂર્વકસ્ય કર્મણો દુઃખં ફલં ભવતિ । તમસસ્ તુ પ્રમાદ-મોહાજ્ઞાનાનિ ભવન્તિ । તતસ્ તામસસ્ય કર્મણો ઽજ્ઞાન-પ્રાપકં ફલં ભવતીતિ યુક્તમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એતાદૃશ-ફલ-વૈચિત્ર્યે પૂર્વોક્તમ્ એવ હેતુમ્ આહ સત્ત્વાદ્ ઇતિ । સર્વ-કરણ-દ્વારકં પ્રકાશ-રૂપં જ્ઞાનં સત્ત્વાત્ સંજાયતે । અતસ્ તદ્-અનુરૂપં સાત્ત્વિકસ્ય કર્મણઃ પ્રકાશ-બહુલં સુખં ફલં ભવતિ । રજસો લોભો વિષય-કોટિ-પ્રાપ્ત્યાપિ નિવર્તયિતુમ્ અશક્યો ઽભિલાષ-વિશેષો જાયતે । તસ્ય ચ નિરન્તરમ્ ઉપચીયમાનસ્ય પૂરયિતુમ્ અશક્યસ્ય સર્વદા દુઃખ-હેતુત્વાત્ તત્-પૂર્વકસ્ય રાજસસ્ય કર્મણો દુઃખં ફલં ભવતિ । એવં પ્રમાદ-મોહૌ તમસઃ સકાશાદ્ ભવતો જાયેતે । અજ્ઞાનમ્ એવ ચ ભવતિ । એવ-કારઃ પ્રકાશ-પ્રવૃત્તિ-વ્યાવૃત્ત્ય્-અર્થઃ । અતસ્ તામસસ્ય કર્મણસ્ તામસમ્ અજ્ઞાનાદિ-પ્રાયમ્
એવ ફલં ભવતીતિ યુક્તમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । અત્ર ચાજ્ઞાનમ્ અપ્રકાશઃ । પ્રમાદો મોહશ્ ચાપ્રકાશો ઽપ્રવૃત્તિશ્ ચેત્ય્ અત્ર વ્યાખ્યાતૌ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : ઈદૃક્-ફલ-વૈચિત્ર્યે પ્રાગ્ ઉક્તમ્ એવ હેતુમ્ આહ સત્ત્વાદ્ ઇતિ । સત્ત્વાત્ પ્રકાશ-લક્ષણં જ્ઞાનં જાયતે । અતઃ સાત્ત્વિકસ્ય કર્મણઃ પ્રકાશ-પ્રચુરં સુખં ફલમ્ । રજસો લોભસ્ તૃષ્ણા-વિશેષો યો વિષયકોટિભિર્ અપ્ય્ અભિસેવિતૈર્ દુષ્પૂરસ્ તસ્ય ચ દુઃખ-હેતુત્વાત્ તત્-પૂર્વકસ્ય કર્મણો દુઃખ-પ્રચુરં કિઞ્ચિત્ સુખં ફલમ્ । તમસસ્ તુ પ્રમાદાદીનિ ભવન્ત્ય્ અતસ્ તત્-પૂર્વકસ્ય કર્મણો ઽચૈતન્ય-પ્રચુરં દુઃખમ્ એવ ફલમ્

ભ્ગ્ 14.18
ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્ત્વસ્થા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃ ।
જઘન્ય-ગુણ-વૃત્તસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ

શ્રીધરઃ : ઇદાનીં સત્ત્વાદિ-વૃત્તિ-શીલાનાં ફલ-ભેદમ્ આહ ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ । સત્ત્વ-સ્થાઃ સત્ત્વ-વૃત્તિ-પ્રધાનાઃ । ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્ત્વોત્કર્ષ-તારતમ્યાદ્ ઉત્તરોત્તરણતગુણાનન્દાન્ મનુષ્ય-ગન્ધર્વ-પિતૃદેવાદિ-લોકાન્ સત્ય-લોક-પર્યન્તાન્ પ્રાપ્નુવન્તીત્ય્ અર્થઃ । રાજસાસ્ તુ તૃષ્ણાદ્ય્-આકુલા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ । મનુષ્ય-લોક એવ ઉત્પદ્યન્તે । જઘન્યો નિકૃષ્ટસ્ તમો-ગુણઃ । તસ્ય વૃત્તિઃ પ્રમાદ-મોહાદિઃ । અત્ર સ્થિતા અધોગચ્છન્તિ । તમસો વૃત્તિ-તારતમ્યાત્ તામિસ્રાદિષુ નિરયેષુ ઉત્પદ્યન્તે

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં સત્ત્વાદિ-વૃત્ત-સ્થાનાં પ્રાગ્-ઉક્તમ્ એવ ફલમ્ ઊર્ધ્વ-મધ્યાધો-ભાવેનાહ ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ । અત્ર તૃતીયે ગુણે વૃત્ત-શબ્દ-યોગાદ્ આદ્યયોર્ અપિ વૃત્તમ્ એવ વિવક્ષિતમ્ । તેન સત્ત્વસ્થાઃ સત્ત્વ-વૃત્તે શાસ્ત્રીયે જ્ઞાને કર્મણિ ચ નિરતા ઊર્ધ્વં સત્ય-લોક-પર્યન્તં દેવ-લોકં ગચ્છન્તિ તે દેવેષૂત્પદ્યન્તે જ્ઞાન-કર્મ-તારતમ્યેન । તથા મધ્યે મનુષ્ય-લોકે પુણ્ય-પાપ-મિશ્રે તિષ્ઠન્તિ ન તૂર્ધ્વં ગચ્છન્ત્ય્ અધો વા મનુષ્યેષૂત્પદ્યન્તે રાજસા રજો-ગુણ-વૃત્તે લોભાદિ-પૂર્વકે રાજસે કર્મણિ નિરતાઃ । જઘન્ય-ગુણ-વૃત્તસ્થા જઘન્યસ્ય ગુણ-દ્વયાપેક્ષયા પશ્ચાદ્-ભાવિનો નિકૃષ્ટસ્ય તમસો ગુણસ્ય વૃત્તે નિદ્રાલસ્યાદૌ સ્થિતા અધો ગચ્છન્તિ પશ્ચાદિષૂત્પદ્યન્તે
। કદાચિજ્ જઘન્ય-ગુણ-વૃત્ત-સ્થાઃ સાત્ત્વિકા રાજસાશ્ ચ ભવન્ત્ય્ અત આહ તામસાઃ સર્વદા તમઃ-પ્રધાનાઃ । ઇતરેષાં કદાચિત્ તદ્-વૃત્ત-સ્થત્વે ઽપિ ન તત્-પ્રધાનતેતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : સત્ત્વ-સ્થાઃ સત્ત્વ્-તારતમ્યેનોર્ધ્વં સત્ય-લોક-પર્યન્તમ્ । મધ્યે મનુસ્ય-લોક એવ । જઘન્યશ્ ચાસૌ ગુણશ્ ચેતિ તસ્ય વૃત્તિઃ પ્રમાદાલસ્યાદિસ્ તત્ર સ્થિતા અધો ગચ્છન્તિ નરકં યાન્તિ

બલદેવઃ : અથ સત્ત્વાદિ-વૃત્તિ-નિષ્ઠાનાં તાન્ય્ એવ ફલાન્ય્ ઊર્ધ્વ-મધ્યાધો-ભાવેનાહ ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ । તમસિ વૃત્તિ-શબ્દાદ્ ઇતરયોશ્ ચ વૃત્તિર્ વિવક્ષિતા । સત્ત્વસ્થાઃ સત્ત્વ-વૃત્તિ-નિષ્ઠાઃ સત્ત્વ-તારતમ્યેનોર્ધ્વં સત્યલોક-પર્યન્તં ગચ્છન્તિ । રાજસા રજો-વૃત્તિ-નિષ્ઠા મધ્યે પુણ્ય-પાપ-મિશ્રિતે મનુષ્ય-લોકે તિષ્ઠન્તિ । મનુષ્યા એવ ભવન્તિ રજસ્-તારતમ્યેન । જઘન્યઃ સત્ત્વ-રજો ઽપેક્ષયા નિકૃષ્ટો યો ગુણસ્ તમઃ-સંજ્ઞસ્ તદ્-વૃત્તૌ પ્રમાદાદૌ સ્થિતાસ્ ત્વ્ અધો ગચ્છન્તિ તમસ્-તારતમ્યેન પશુ-પક્ષિ-સ્થાવરાદિ-યોનિં લભન્તે । તામસા ઇત્ય્ ઉક્તિસ્ તેષાં સર્વદા તમસિ સ્થિતિં વ્યનક્તિ

ભ્ગ્ 14.19
નાન્યં ગુણેભ્યઃ કર્તારં યદા દ્ર્ષ્ટાનુપશ્યતિ ।
ગુણેભ્યશ્ ચ પરં વેત્તિ મદ્-ભાવં સો ઽધિગચ્છતિ

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં પ્રકૃતિ-ગુણ-સઙ્ગ-કૃતં સંસાર-પ્રપઞ્ચમ્ ઉક્ત્વા ઇદાનીં તદ્-વિવેકતો મોક્ષં દર્શયતિ નાન્યમ્ ઇતિ । યદા તુ દ્રષ્ટા વિવેકી ભૂત્વા બુદ્ધ્યાદ્યાકાર-પરિણતેભ્યો ગુણેભ્યો ઽન્યં કર્તારં નાનુપશ્યતિ । અપિ તુ ગુણ એવ કર્માણિ કુર્વન્તીતિ પશ્યતિ । ગુણેભ્યશ્ ચ પરં વ્યતિરિક્તં તત્-સાક્ષિણમ્ આત્માનં વેત્તિ । સ તુ મદ્-ભાવં બ્રહ્મત્વમ્ અધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : અસ્મિન્ન્ અધ્યાયે વક્તવ્યત્વેન પ્રસ્તુતમ્ અર્થ-ત્રયમ્ । તત્ર ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-સંયોગસ્યેશ્વરાધીનત્વં કે વા ગુણાઃ કથં વા તે બધ્નન્તીત્ય્ અર્થ-દ્વયમ્ ઉક્તમ્ । અધુના તુ ગુણેભ્યઃ કથં મોક્ષણં મુક્તસ્ય ચ કિં લક્ષણમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ અવશિષ્યતે । તત્ર મિથ્યા-જ્ઞાનાત્મકત્વાદ્ ગુણાનાં સમ્યગ્-જ્ઞાનાત્ તેભ્યો મોક્ષણમ્ ઇત્ય્ આહ નાન્યમ્ ઇતિ । ગુણેભ્યઃ કાર્ય-કારણ-વિષયાકાર-પરિણતેભ્યો ઽન્યં કર્તારં યદા દ્રષ્ટા વિચાર-કુશલઃ સન્ન્ અનુપશ્યતિ વિચારમ્ અનુ ન પશ્યતિ ગુણા એવાન્તઃ-કરણ-બહિષ્કરણ-શરીર-વિષય-ભાવાપન્નાઃ
સર્વ-કર્મણાં કર્તાર ઇતિ પશ્યતિ । ગુણેભ્યશ્ ચ તત્-તદ્-અવસ્થા-વિશેષેણ પરિણતેભ્યઃ પરં ગુણ-તત્-કાર્યાસંસ્પૃષ્ટં તદ્-ભાસકમ્ આદિત્યમ્ ઇવ જલ-તત્-કમ્પાદ્ય્-અસંસ્પૃષ્ટં નિર્વિકારં સર્વ-સાક્ષિણં સર્વત્ર સમં ક્ષેત્રજ્ઞમ્ એકં વેત્તિ । મદ્-ભાવં મદ્-રૂપતાં સ દ્રષ્ટાધિગચ્છતિ

વીશ્વાણટ્ઃઅઃ : ગુણ-કૃતં સંસારં દર્શયિત્વા ગુણાતીતં મોક્ષં દર્શયતિ નાન્યમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । ગુણેભ્યઃ કર્તૃ-કરણ્-વિષયાકારેણ પરિણતેભ્યો ઽન્યં કર્તારં દ્રષ્ટા જીવો યદા નાનુપશ્યતિ, કિન્તુ ગુણા એવ સદૈવ કર્તાર ઇત્ય્ એવમ્ અનુપશ્યતિ અનુભવતીત્ય્ અર્થઃ । ગુણેભ્યઃ પરં વ્યતિરિકમ્ એવાત્માનં વેત્તિ તદા સ દ્રષ્ટા મદ્-ભાવં મયિ સાયુજ્યમ્ અધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ । તત્ર તાદૃશ-જ્ઞાનાનન્તરમ્ અપિ મયિ પરાં ભક્તિં કૃત્વૈવ ઇત્ય્ ઉપાન્ત-શ્લોકાર્થ-દૃષ્ટ્યા જ્ઞેયમ્

બલદેવઃ : એવં ગુણ-વિવેકાત્ સંસારમ્ ઉક્ત્વા તદ્-વિવેકાન્ મોક્ષમ્ આહ નાન્યમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । દ્રષ્ટા તત્ત્વ-યાથાત્મ્ય-દર્શી જીવો યદા દેહેન્દ્રિયાત્મના પરિણતેભ્યો ગુણેભ્યો ઽન્યં કર્તારં નાનુપશ્યતિ ગુણાન્ કર્તીન્ પશ્યત્ય્ આત્માનં ગુણેભ્યઃ પરમ-કર્તારં વેત્તિ । તદા સ મદ્-ભાવમ્ અધિગચ્છતિ । અયમ્ આશયઃ -- ન ખલુ વિજ્ઞાનાનન્દો વિશુદ્ધો જીવો યુદ્ધ-યજ્ઞાદિ-દુઃખમય-કર્મણાં કર્તા, કિન્તુ ગુણમય-દેહેન્દ્રિયવાન્ એવ સંસ્તથેતિ ગુણ-હેતુકત્વાદ્ ગુણ-નિષ્ઠં તત્-કર્મ-કર્તૃત્વં ન તુ વિશુદ્ધાત્મ-નિષ્ઠમ્ ઇતિ યદાનુપશ્યતિ, તદા મદ્-ભાવમ્ અસંસારિત્વં મત્-પર-ભક્તિં વા । લભત
ઇતિ પુરાપ્ય્ એતદ્ અભાષિ । ઇહ ગુણ-હેતુકં કર્તૃત્વં શુદ્ધસ્ય નિષિદ્ધં, ન તુ શુદ્ધ-નિષ્ઠમ્ ઇતિ । તસ્ય દ્રષ્ટા ઇત્ય્ આદિનોક્તમ્

ભ્ગ્ 14.20
ગુણાન્ એતાન્ અતીત્ય ત્રીન્ દેહી દેહ-સમુદ્ભવાન્ ।
જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખૈર્ વિમુક્તો ઽમૃતમ્ અશ્નુતે

શ્રીધરઃ : તતશ્ ચ ગુણ-કૃત-સર્વાનર્થ-નિવૃત્ત્યા કૃતાર્થો ભવતીત્ય્ આહ ગુણાન્ ઇતિ । દેહાદ્યાકારઃ સમુદ્ભવઃ પરિણામો યેષાં તે દેહ-સમુદ્ભવાઃ । તાન્ એતાં ત્રીન્ અપિ ગુણાન્ અતીત્યાતિક્રમ્ય તત્-કૃતૈર્ જન્માદિભિર્ વિમુક્તઃ સન્ન્ અમૃતમ્ અશ્નુતે પરમાનન્દં પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : કથમ્ અધિગચ્છતીત્ય્ ઉચ્યતે - ગુણાન્ ઇતિ । ગુણાન્ એતાન્ માયાત્મકાસ્ ત્રીન્ સત્ત્વ-રજસ્-તમો-નામ્નો દેહ-સમુદ્ભવાન્ દેહોત્પત્તિ-બીજ-ભૂતાન્ અતીત્ય જીવન્ન્ એવ તત્ત્વ-જ્ઞાનેન બાધિત્વા જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખૈર્ જન્મના મૃત્યુના જરયા દુઃખૈશ્ ચાધ્યાત્મિકાદિભિર્ માયા-મયૈર્ વિમુક્તો જીવન્ન્ એવ તત્-સમ્બન્ધ-શૂન્યઃ સન્ વિદ્વાન્ અમૃતં મોક્ષમ્ અશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ

વિશ્વનાથઃ : તતશ્ ચ સો ઽપિ ગુણાતીત એવોચ્યત ઇત્ય્ આહ ગુણાન્ ઇતિ

બલદેવઃ : મદ્-ભાવ-પદેનોક્તમ્ અર્થં સ્ફુટયતિ ગુણાન્ ઇતિ । દેહી દેહ-મધ્ય-સ્થો ઽપિ જીવો ગુણ-પુરુષ-વિવેક-બલેનૈતાન્ દેહ-સમુદ્ભવાન્ દેહોત્પાદઆંસ્ ત્રીન્ ગુણાન્ અતીત્યોલ્લઙ્ઘ્ય જન્માદિભિર્ વિમુક્તો ઽમૃતમ્ આત્માનમ્ અશ્નુતે ઽનુભવતિ । સો ઽયમ્ અસંસારિત્વ-લક્ષણો મદ્-ભાવો મત્-પર-ભક્તિ-પાત્રતા-લક્ષણો વા । એવં વક્ષ્યતિ બ્રહ્મ-ભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ઇત્ય્ આદિ

ભ્ગ્ 14.21
કૈર્ લિઙ્ગૈસ્ ત્રીન્ ગુણાન્ એતાન્ અતીતો ભવતિ પ્રભો ।
કિમ્-આચારઃ કથં ચૈતાંસ્ ત્રીન્ ગુણાન્ અતિવર્તતે

શ્રીધરઃ : ગુણાન્ એતાન્ અતીત્યામૃતમ્ અશ્નુત ઇત્ય્ એતત્ શ્રુત્વા ગુણાતીતસ્ય લક્ષણમ્ આચારં ગુણાત્યયોપાયં ચ સમ્યગ્ બુભુત્સુર્ અર્જુન ઉવાચ કૈર્ ઇતિ । હે પ્રભો કૈર્ લિઙ્ગૈઃ કીદૃશૈર્ આત્મ-વ્યુત્પન્નૈશ્ ચિહ્નૈર્ ગુણાતીતો દેહી ભવતીતિ લક્ષણ-પ્રશ્નઃ । ક આચારો ઽસ્યેતિ કિમ્-આચારઃ । કથં વર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ । કથં ચ કેનોપાયેન એતાંસ્ ત્રીન્ અપિ ગુણાન્ અતીત્ય વર્તતે । તત્ કથયેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ગુણાન્ એતાન્ અતીત્ય જીવન્ન્ એવામૃતમ્ અશ્નુત ઇત્ય્ એતચ્ છ્રુત્વા ગુણાતીતસ્ય લક્ષણમ્ ચાચારં ચ ગુણાત્યયોપાયં ચ સમ્યગ્ બુભુત્સુર્ અર્જુન ઉવાચ કૈર્ ઇતિ । એતાન્ ગુણાન્ અતીતો યઃ સ કૈર્ લિઙ્ગૈર્ વિશિષ્ટો ભવતિ । યૈર્ લિઙ્ગૈઃ સ જ્ઞાતું શક્યસ્ તાનિ મે બ્રૂહીત્ય્ એકઃ પ્રશ્નઃ । પ્રભુત્વાદ્ ભૃત્ય-દુઃખં ભગવતૈવ નિવારણીયમ્ ઇતિ સૂચયન્ સમ્બોધયતિ પ્રભો ઇતિ । ક આચારો ઽસ્યેતિ કિમ્-આચારઃ । કિં યથેષ્ટ-ચેષ્ટઃ કિં વા નિયન્ત્રિત ઇતિ દ્વિતીયઃ પ્રશ્નઃ । કથં વા કેન ચ પ્રકારેણૈતાંસ્ ત્રીન્ ગુણાન્ અતિવર્તતે ઽતિક્રામતીતિ ગુણાતીતત્વોપાયઃ ક ઇતિ તૃતીયઃ પ્રશ્નઃ

વિશ્વનાથઃ : સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા ઇત્ય્ આદિના દ્વિતીયાધ્યાયે પૃષ્ટમ્ અપ્ય્ અર્થં પુનસ્ તતો ઽપિ વિશેષ-બુભૂત્સયા પૃચ્છતિ કૈર્ લિઙ્ગૈઃ ઇત્ય્ એકઃ પ્રશ્નઃ । કૈશ્ ચિહ્નૈસ્ ત્રિગુણાતીતઃ સ જ્ઞેય ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ આચાર ઇતિ દ્વિતીયઃ । કથં ચૈતાન્ ઇતિ તૃતીયઃ । ગુણાતીતત્વ-પ્રાપ્તેઃ કિં સાધનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા ઇત્ય્ આદૌ સ્થિત-પ્રજ્ઞો ગુણાતીતઃ કથં સ્યાદ્ ઇતિ તદાનીં ન પૃષ્ટમ્ ઇદાનીં તુ પૃષ્ટમ્ ઇતિ વિશેષઃ

બલદેવઃ : ગુણાતીતસ્ય લક્ષણમ્ આચારં ચ ગુણાત્યય-સાધનં ચાર્જુનઃ પૃચ્છતિ કૈર્ ઇત્ય્ અર્ધકેન । પ્રથમઃ પ્રશ્નઃ કૈશ્ ચિહ્નૈર્ ગુણાતીતો જ્ઞાતું શક્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ આચાર ઇતિ દ્વિતીયઃ સ કિં યથેષ્ટાચારો નિયતાચારો વેત્ય્ અર્થઃ । કથં ચૈતાન્ ઇતિ તૃતીયઃ કેન સાધનેન ગુણાન્ અત્યેતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 14.22
પ્રકાશં ચ પ્રવૃત્તિં ચ મોહમ્ એવ ચ પાણ્ડવ ।
ન દ્વેષ્ટિ સંપ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ

શ્રીધરઃ : સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા [ગીતા 2.54] ઇત્ય્ આદિના દ્વિતીયે ઽધ્યાયે પૃષ્ટમ્ અપિ દત્તોત્તરમ્ અપિ પુનર્ વિશેષ-બુભૂત્સયા પૃચ્છતીતિ જ્ઞાત્વા પ્રકારાન્તરેણ તસ્ય લક્ષણાદિકં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ પ્રકાશં ચેત્ય્ આદિ ષડ્ભિઃ । તત્રૈકેન લક્ષણમ્ આહ પ્રકાશમ્ ઇતિ । પ્રકાશં ચ સર્વ-દ્વારેષુ દેહે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ પૂર્વોક્તં સત્ત્વ-કાર્યમ્ । પ્રવૃત્તિં ચ રજઃ-કાર્યમ્ । મોહં ચ તમઃ-કાર્યમ્ । ઉપલક્ષણમ્ એતત્ સત્ત્વાદીનામ્ । સર્વાણ્ય્ અપિ યથાયથં સમ્પ્રવૃત્તાનિ સ્વતઃ-પ્રાપ્તાનિ સન્તિ દુઃખ-બુદ્ધ્યા યો ન દ્વેષ્ટિ । નિવૃત્તાનિ ચ સન્તિ સુખ-બુદ્ધ્યા યો ન કાઙ્ક્ષતિ, ગુણાતીતઃ
સ ઉચ્યતે ઇતિ ચતુર્થેનાન્વયઃ

મધુસૂદનઃ : સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા [ગીતા 2.54] ઇત્ય્ આદિના પૃષ્ટમ્ અપિ પ્રજહાતિ યદા કામાન્ [ગીતા 2.55] ઇત્ય્ આદિના દત્તોત્તરમ્ અપિ પુનઃ પ્રકારાન્તરેણ બુભૂત્સમાનઃ પૃચ્છતીત્ય્ અવધાય પ્રકારાન્તરેણ તસ્ય લક્ષણાદિકં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ પ્રકાશં ચેત્ય્ આદિ પઞ્ચભિઃ શ્લોકૈઃ । યસ્ તાવત્ કૈર્ લિઙ્ગૈર્ યુક્તો ગુણાતીતો ભવતીતિ પ્રશ્નસ્ તસ્યોત્તરં શૃણુ । પ્રકાશં ચ સર્વ-કાર્યં । પ્રવૃત્તિં ચ રજઃ-કાર્યમ્ । મોહં ચ તમઃ-કાર્યમ્ । ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । સર્વાણ્ય્ અપિ ગુણ-કાર્યાણિ યથાયથં સમ્પ્રવૃત્તાનિ સ્વ-સામગ્રી-વશાદ્ ઉદ્ભૂતાનિ સન્તિ દુઃખ-રૂપાણ્ય્ અપિ દુઃખ-બુદ્ધ્યા યો ન દ્વેષ્ટિ
। તથા વિનાશ-સામગ્રી-વશાન્ નિવૃત્તાનિ તાનિ સુખ-રૂપાણ્ય્ અપિ સન્તિ સુખ-બુદ્ધ્યા યો ન કાઙ્ક્ષતિ ન કામયતે સ્વપ્નવન્ મિથ્યાત્વ-નિશ્ચયાત્ । એતાદૃશ-દ્વેષ-રાગ-શૂન્યો યઃ સ ગુણાતીત ઉચ્યત ઇતિ ચતુર્થ-શ્લોક-ગતેનાન્વયઃ । ઇદં ચ સ્વાત્મ-પ્રત્યક્ષં લક્ષણં સ્વાર્થમ્ એવ ન પરાર્થમ્ । ન હિ સ્વાશ્રિતૌ દ્વેષ-તદ્-અભાવૌ રાગ-તદ્-અભાવૌ ચ પરઃ પ્રત્યેતુમ્ અર્હતિ

વિશ્વનાથઃ : તત્ર કૈર્ લિઙ્ગૈર્ ગુણાતીતો ભવતીતિ પ્રથમ-પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ આહ પ્રકાશં ચ સર્વ-દ્વારેષુ દેહે ઽસ્મિન્ પ્રકાશ ઉપજાયતે ઇતિ સત્ત્વ-કાર્યમ્ । પ્રવૃત્તિં ચ રજઃ-કાર્યમ્ । મોહં ચ તમઃ-કાર્યમ્ । ઉપલક્ષણમ્ એતત્ સત્ત્વાદીનામ્ । સર્વાણ્ય્ અપિ યથાયથં સમ્પ્રવૃત્તાનિ સ્વતઃ-પ્રાપ્તાનિ દુઃખ-બુદ્ધ્યા યો ન દ્વેષ્ટિ । ગુણ-કાર્યાણ્ય્ એતાનિ નિવૃત્તાનિ ચ સુખ-બુદ્ધ્યા યો ન કાઙ્ક્ષતિ, સ ગુણાતીત ઉચ્યતે ઇતિ ચતુર્થેનાન્વયઃ । સમ્પ્રવૃત્તાનીતિ ક્લીબ્-અન્તમ્ આર્ષમ્

બલદેવઃ : યદ્યપિ સ્થિત-પ્રજ્ઞસ્ય કા ભાષા ઇત્ય્ આદિના પૃષ્ટમ્ ઇદં પ્રજહાતિ યદા કામાન્ ઇત્ય્ આદિનોત્તરિતં ચ, તથાપિ વિશેષ-જિજ્ઞાસયા પૃચ્છતીતિ વિધાન્તરેણ તસ્ય લક્ષાણાદીન્ય્ આહ ભગવાન્ પ્રકાશં ચેત્ય્ આદિ પઞ્ચભિઃ । તત્રૈકેન લક્ષણં સ્વ-સંવેદ્યમ્ આહ પ્રકાશં સત્ત્વ-કાર્યં પ્રવૃત્તિં રજઃ-કાર્યં મોહં તમઃ-કાર્યં એતાનિ ત્રીણિ સમ્પ્રવૃત્તાન્ય્ ઉત્પાદક-સામગ્રી-વશાત્ પ્રાપ્તાનિ દુઃખ-રૂપાણ્ય્ અપિ દુઃખ-બુદ્ધ્યા યો ન દ્વેષ્ટિ, વિનાશક-સામગ્રી-વશાન્ નિવૃત્તાનિ વિનષ્ટાનિ તાનિ સુખ-રૂપાન્ય્ અપિ સુખ-બુદ્ધ્યા યો નાકાઙ્ક્ષતિ, એતાદૃશ-દ્વેષ-રાગ-શૂન્યો
ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ઇતિ ચતુર્થેનાન્વયઃ । સ્વગતૌ દ્વેષ-તદ્-અભાવૌ રાગ-તદ્-અભાવૌ ચ પરો ન વેદિતુમ્ અર્હતીતિ સ્વ-સંવેદ્યમ્ ઇદં લક્ષણમ્

ભ્ગ્ 14.23
ઉદાસીનવદ્ આસીનો ગુણૈર્ યો ન વિચાલ્યતે ।
ગુણા વર્તન્ત ઇત્ય્ એવ યો ઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં સ્વ-સંવેદ્યં ગુણાતીતસ્ય લક્ષણમ્ ઉક્ત્વા પર-સંવેદ્યં તસ્ય લક્ષણં વક્તું દ્વિતીય-પ્રશ્નસ્ય કિમ્ આચાર ઇત્ય્ અસ્યોત્તરમ્ આહ ઉદાસીનવદ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । ઉદાસીનવત્ સાક્ષિતયાસીનઃ સ્થિતઃ સન્ ગુણૈર્ ગુણ-કાર્યૈઃ સુખ-દુઃખાદિભિર્ ન યો વિચાલ્યતે સ્વરૂપાન્ ન પ્રચ્યવતે અપિ તુ ગુણા એવ સ્વકાર્યેષુ વર્તન્તે । એતૈર્ મમ સમ્બન્ધ એવ નાસ્તીતિ વિવેક-જ્ઞાનેન યસ્ તુષ્ણીમ્ અવતિષ્ઠતિ । પરસ્મૈપદમ્ આર્ષમ્ । નેઙ્ગતે ન ચલતિ

મધુસૂદનઃ : એવં લક્ષ્ હેરે
વિશ્વનાથઃ : કિમ્ આચારઃ ઇતિ દ્વિતીય-પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ આહ ઉદાસીનવદ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । ગુણ-કાર્યૈઃ સુખ-દુઃખાદિભિર્ યો ન વિચાલ્યતે સ્વરૂપાવસ્થાન્ ન ચ્યવતે, અપિ તુ ગુણ એવ સ્વ-સ્વ-કાર્યેષુ વર્તન્ત ઇત્ય્ એવેતિ એભિર્ મમ સમ્બન્ધ એવ નાસ્તીતિ વિવેક-જ્ઞાનેન યસ્ તૂષ્ણીમ્ અવતિષ્ઠતિ પરસ્મૈપદમ્ આર્ષમ્ । નેઙ્ગતે ન ક્વાપિ દૈહિક-કૃત્યે યતતે । ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ઇતિ ગુણાતીતસ્ય એતાનિ ચિહ્નાનિ એતાન્ આચારાંશ્ ચ દૃષ્ટ્વૈવ ગુણાતીતો વક્તવ્યો ન તુ ગુણાતીતત્વોપપત્તિ-વાવદૂકો ગુણાતીતો વક્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ ॥23-25॥
બલદેવઃ : અથ પર-સંવેદ્ય-લક્ષણં વક્તું કિમ્ આચારઃ ઇતિ દ્વિતીય-પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ આહ ઉદાસીનેતિ ત્રિભિઃ । ઉદાસીનો મધ્યસ્થો યથા વિવાદિનોઃ પક્ષગ્રહૈઃ સ્વ-માધ્યસ્થ્યાન્ ન વિચાલ્યતે, તયા સુખ-દુઃખાદિ-ભાવેન પર્ણતૈર્ ગુણૈર્ યો નાત્માવસ્થિતૈર્ વિચાલ્યતે, કિન્તુ ગુણાઃ સ્વ-કાર્યેષુ પ્રકાશાદિષુ વર્તન્તે । મમ તૈર્ ન સમ્બન્ધ ઇતિ નિશ્ચિત્ય તૂષ્ણીમ્ અવતિષ્ઠતે । નેઙ્ગતે ગુણ-કાર્યાનુરૂપેણ ન ચેષ્ટતે । ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ઇતિ તૃતીયેનાન્વયઃ

ભ્ગ્ 14.24
સમ-દુઃખ-સુખઃ સ્વસ્થઃ સમ-લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનઃ ।
તુલ્ય-પ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્ તુલ્ય-નિન્દાત્મ-સંસ્તુતિઃ

શ્રીધરઃ : અપિ ચ સમેતિ । સમે સુખ-દુઃખે યસ્ય । યતઃ સ્વસ્થઃ સ્વરૂપ એવ સ્થિતઃ । અતએવ સમાનિ લોષ્ટાશ્મ-કાજ્ચનાનિ યસ્ય । તુલ્યે પિર્યાપ્રિયે સુખ-દુઃખ-હેતુ-ભૂતે યસ્ય । ધીરો ધીમાન્ । તુલ્યો નિન્દા ચાત્મનઃ સંસ્તુતિશ્ ચ યસ્ય

મધુસૂદનઃ : સમે દુઃખ-સુખે દ્વેષ-રાગ-શૂન્યતયાનાત્મ-ધર્મતયાનૃતતયા ચ યસ્ય સ સમ-દુઃખ-સુખઃ । કસ્માદ્ એવં યસ્માત્ સ્વસ્થઃ સ્વસ્મિન્ન્ આત્મન્ય્ એવ સ્થિતો દ્વૈત-દર્શન-શૂન્યત્વાત્ । અત એવ સમાનિ હેયોપાદેય-ભાવ-રહિતાનિ લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનાનિ યસ્ય સ તથા । લોષ્ટઃ પાંસુ-પિણ્ડઃ । અત એવ તુલ્યે પ્રિયાપ્રિયે સુખ-દુઃખ-સાધને યસ્ય હિત-સાધનત્વ-બુદ્ધિ-વિષયત્વાભાવેનોપેક્ષણીયત્વાત્ । ધીરો ધીમાન્ ધૃતિમાન્ વા । અત એવ તુલ્યે । નિન્દાત્મ-સંસ્તુતી દોષ-કીર્તન-ગુણ-કીર્તને યસ્ય સ ગુણાતીત ઉચ્યત ઇતિ દ્વિતીય-ગતેનાન્વયઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : કિં ચ સમેતિ । યતો ઽયં સ્વસ્થઃ સ્વરૂપ-નિષ્ઠો ઽતએવ સમ-દુઃખ-સુખઃઙ્ સમે અનાત્મ-ધર્મત્વાત્ તુલ્યે સુખ-દુઃખે યસ્ય સઃ । સમાન્ય્ અનુપાદેયતયા તુલ્યાનિ લોસ્ટ્રાદીનિ યસ્ય સઃ । લોષ્ટ્ર-મૃત્-પિણ્ડ-તુલ્યે પ્રિયાપ્રિયે સુખ-દુઃખ-સાધને વસ્તુની યસ્ય સઃ । ધીરઃ પ્રકૃતિ-પુરુષ-વિવેક-કુશલઃ । તુલ્યે નિન્દાત્મ-સંસ્તુતી યસ્ય સઃ । તત્-પ્રયોજકયોર્ દોષ-ગુણયોર્ આત્મ-ગતત્વાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ય ઈદૃશો ગુણતીતઃ સ ઉચ્યત ઇતિ દ્વિતીયેનાન્વયઃ

ભ્ગ્ 14.25
માનાપમાનયોસ્ તુલ્યસ્ તુલ્યો મિત્રારિ-પક્ષયોઃ ।
સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : અપિ ચ માનેતિ । માને ઽપમાને ચ તુલ્યઃ । મિત્ર-પક્ષે ઽરિપક્ષે ચ તુલ્યઃ । સર્વાન્ દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થાન્ આરમ્ભાન્ ઉદ્યમાન્ પરિત્યક્તું શીલં યસ્ય સઃ । એવમ્ભૂતાચાર-યુક્તો ગુણાતીત ઉચ્યતે

મધુસૂદનઃ : માનઃ સત્-કાર આદરાપર-પર્યાયઃ । અપમાનસ્ તિરસ્કારો ઽનાદરાપર-પર્યાયઃ । તયોસ્ તુલ્યો હર્ષ-વિષાદ-શૂન્યઃ । નિન્દા-સ્તુતી શબ્દ-રૂપે માનાપમાનૌ તુ શબ્દમ્ અન્તરેણાપિ કાય-મનો-વ્યાપાર-વિશેષાવ્ ઇતિ ભેદઃ । અત્ર પ-કાર-વ-કારયોઃ પાઠ-વિકલ્પે ઽપ્ય્ અર્થઃ સ એવ । તુલ્યો મિત્રારિ-પક્ષયોઃ । મિત્ર-પક્ષસ્યેવારિ-પક્ષસ્યાપિ દ્વેષાવિષયઃ સ્વયં તયોર્ અનુગ્રહ-નિગ્રહ-શૂન્ય ઇતિ વા । સર્વારમ્ભ-પરિત્યાગી । આરભ્યન્ત ઇત્ય્ આરમ્ભાઃ કર્માણિ તાન્ સર્વાન્ પરિત્યક્તું શીલં યસ્ય સ તથા । દેહ-યાત્રા-માત્ર-વ્યતિરેકેણ સર્વ-કર્મ-પરિત્યાગીત્ય્ અર્થઃ । ઉદાસીનવદ્
આસીન ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત-પ્રકારાચારો ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે । યદ્ ઉક્તમ્ ઉપેક્ષકત્વાદિ તદ્-વિદ્યોદયાત્ પૂર્વં યત્ન-સાધ્યં વિદ્યાધિકારિણા સાધનત્વેનાનુષ્ઠેયમ્ ઉત્પન્નાયાં તુ વિદ્યાયાં જીવન્-મુક્તસ્ય ગુણાતીતસ્યોક્તં ધર્મ-જાતમ્ અયત્ન-સિદ્ધં લક્ષણત્વેન તિષ્ઠત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : માનેતિ સ્ફુટાર્થઃ । નિન્દાસ્તુતી વાગ્-વ્યાપારેણ સાધ્યે । માનાપમાનૌ તુ કાયમનોવ્યાપારેણાપિ સ્યાતામ્ ઇતિ ભેદઃ । સર્વેતિ દેહ-યાત્રા-માત્રાદ્ અન્યત્ સર્વ-કર્મ ગ્રાહ્યમ્ । ય ઈદૃશો ગુણાતીતઃ ઉન્દાસીનવત્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તા યસ્યાચાર્ઃ પરૈર્ અપિ સંવેદ્યાઃ સ ગુણાતીતો બોધ્યો ન તુ તદ્-ઉપપત્તિ-વાવદૂક ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 14.26
માં ચ યો ઽવ્યભિચારેણ ભક્તિ-યોગેન સેવતે ।
સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે

શ્રીધરઃ : કથં ચૈતાન્ ત્રીન્ ગુણાન્ અતિવર્તતે ઇતિ । અસ્ય પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ આહ માં ચેતિ । ચ-શબ્દો ઽવધારણાર્થઃ । મામ્ એવ પરમેશ્વરમ્ અવ્યભિચારેણ એકાન્તેન ભક્તિ-યોગેન યઃ સેવતે સ એતાન્ ગુણાન્ સમતીત્ય સમ્યગ્ અતિક્રમ્ય બ્રહ્મ-ભૂયાય બ્રહ્મ-ભાવાય મોક્ષાય કલ્પતે સમર્થો ભવતિ

મધુસૂદનઃ : અધુના કથમ્ એતાન્ ગુણાન્ અતિવર્તત ઇતિ તૃતીય-પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનમ્ આહ માં ચેતિ । ચસ્ ત્વ્-અર્થઃ । મામ્ એવેશ્વરં નારાયણં સર્વ-ભૂતાન્તર્યામિણં માયયા ક્ષેત્રજ્ઞતામ્ આગતં પરમાનન્દ-ઘનં ભગવન્તં વાસુદેવમ્ અવ્યભિચારેણ પરમ-પ્રેમ-લક્ષણેન ભક્તિ-યોગેન દ્વાદશાધ્યાયોક્તેન યઃ સેવતે સદા ચિન્તયતિ સ મદ્-ભક્ત એતાન્ પ્રાગ્-ઉક્તાન્ ગુણાન્ સમતીત્ય સમ્યગ્-અતિક્રમ્યાદ્વૈત-દર્શનેન બાધિત્વા બ્રહ્મ-ભૂયાય બ્રહ્મ-ભવનાય મોક્ષાય કલ્પતે સમર્થો ભવતિ । સર્વદા ભગવચ્-ચિન્તનમ્ એવ ગુણાતીતત્વોપાય ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : કથં ચૈતાન્ ત્રીન્ ગુણાન્ અતિવર્તતે ઇતિ તૃતીયપ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ આહ માં ચેતિ । ચ એવાર્થે । મામ્ એવ શ્યામસુન્દરાકારં પરમેશ્વરં ભક્તિ-યોગેન યઃ સેવતે સ એવ બ્રહ્મ-ભૂયાય બ્રહ્મત્વાય બ્રહ્માનુભવાય યાવત્ ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ ઇતિ મદ્-વાક્યે એકયેતિ વિશેષણોપન્યાસાત્ મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામ્ એતાં તરન્તિ તે ઇત્ય્ અત્રાપિ એવ-કાર-પ્રયોગાત્ ભક્ત્યા વિના પ્રકારાન્તરેણ બ્રહ્માનુભવો ન ભવતીતિ નિશ્ચયાત્ । ભક્તિ-યોગેન કીદૃશેન । અવ્યભિચારેણ કર્મ-જ્ઞાનાદ્ય્-અમિશ્રેણ નિષ્કામ-કર્મણો ન્યાસ-શ્રવણાત્ । જ્ઞાનં ચ મયિ સન્ન્યસેત્ ઇતિ જ્ઞાનિનાં ચરમ-દશાયાં જ્ઞાનસ્યાપિ ન્યાસ-શ્રવણાત્ । ભક્તિ-યોગસ્ય તુ ક્વાપિ ન્યાસાશ્રવણાત્ ભક્તિ-યોગ એવ સો ઽવ્યભિચારઃ । તેન કર્મ-યોગમ્
ઇવ જ્ઞાન-યોગમ્ અપિ પરિત્યાજ્ય યદ્ય્ અવ્યભિચારેણ કેવલેનૈવ ભક્તિયોગેન સેવતે, તર્હિ જ્ઞાની અપિ ગુણાતીતો ભવતિ, નાન્યથા । અનન્ય-ભક્તસ્ તુ નિર્ગુણો મદ્-અપાશ્રયઃ ઇત્ય્ એકાદશોક્તેર્ ગુણાતીતો ભવત્ય્ એવ । અત્ર ઇદં તત્ત્વં વેઋષે ઇત્ય્ અત્રાસઙ્ગિનઃ કર્મિણો જ્ઞાનિનો વા સાત્ત્વિકત્વેનૈવ સાધકત્વાવગતેસ્ તત્-સાહચર્યાત્ નિર્ગુણો મદ્-અપાશ્રયઃ ઇતિ ભક્તઃ સાધક એવાવગમ્યતે । તતશ્ ચ જ્ઞાની જ્ઞાન-સિદ્ધઃ સન્ન્ એવ સાત્ત્વિકત્વં પરિત્યજ્ય ગુણાતીતો ભવતિ । ભક્તસ્ તુ સાધક-દશામ્ આરભ્યૈવ ગુણાતીતો ભવતીત્ય્ અર્થો લભ્યતે । અત્ર ચ-કારો ઽવધારણાર્થઃ ઇતિ સ્વામિ-ચરણાઃ । મામ્ એવેશ્વરં નારાયણમ્ અવ્યભિચારેણ ભક્તિ-યોગેન દ્વાદશાદ્યાયોક્તેન યઃ સેવત ઇતિ મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાશ્ ચ વ્યાચક્ષતે

બલદેવઃ : કથં ચૈતાંસ્ ત્રીન્ ગુણાન્ અતિવર્તત ઇતિ તૃતીય-પ્રશ્નસ્યોત્તરમ્ આહ માં ચેતિ । ચો ઽવધારણે । નાન્યં ગુણેભ્યઃ કરારમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત્યા યો ગુણ-પુરુષ-વિવેક-ખ્યાતિમ્ અવાપ તયૈવ તસ્યા ગુણાત્યયો ન સંસિધ્યતિ, કિન્તુ તદ્વાન્ અપિ યો માં કૃષ્ણમ્ એવ માયા-ગુણાસ્પૃષ્ટં માયા-નિયન્તારં નાયાયણાદિ-રૂપેણ બહુધાવિર્ભૂતં ચિદ્-આનન્દ-ઘનં સાર્વજ્ઞ્ય્-આદિ-ગુણ-રત્નાલયમ્ અવ્યભિચારેણૈકાન્તિકેન ભક્તિ-યોગેન સેવતે શ્રયતિ સ એતાન્ દુરત્યયાન્ અપિ ગુણાન્ અતીત્યાક્રમ્ય બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે ગુણાષ્ટ-વિશિષ્ટત્વાય[*એન્દ્નોતે] નિજ-ધર્માય યોગ્યો ભવતિ । તં ધર્મં લભત ઇત્ય્ અર્થઃ । જીવે બ્રહ્મ-શબ્દસ્
તૂક્ત એવ પ્ર્ક્, તથા ચ ભક્તિ-શિરસ્કયૈવ તદ્-વિવેક-ખ્યાત્યા જીવસ્ય સ્વરૂપ-લાભો, ન તુ કેવલયા તયેત્ય્ ઉક્તમ્ । યત્ તુ બ્રહ્મ-ભૂયાય ઇત્ય્ અનેન મદ્-રૂપતાં સ યાતીતિ પાર્થ-સારથિનોપદિષ્ટમ્ ઇતિ વ્યાચષ્ટે । તન્-નિરવધાનમ્ એવ તેનૈવેદં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આદિના મોક્ષે ઽપિ । સ્વરૂપ-ભેદસ્યાભિહિતત્વાત્ નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમ્ ઉપૈતિ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિષ્વ્ અપિ તત્ર તસ્ય દૃષ્ટત્વાદ્ અણુત્વ-વિભુત્વાદિ-નિત્ય-ધર્મ-કૃતત્વેન નિત્યત્વાચ્ ચ તદ્-ભેદસ્ય તસ્માદ્ ગુણાષ્ટક-વિશિષ્ટત્વમ્ એવ બ્રહૈવ સન્ બ્રહ્માપ્ય્ એતિ ઇતિ શ્રુત્યૌ તુ બ્રહ્મ-સદૃશઃ સન્ બ્રમાપ્ય્ એતિ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ । એવૌપમ્યે ઽવધારણે ઇતિ વિશ્વ-પ્રકાશાત્ । વવા યથા તથૈવેવં સામ્યે ઇત્ય્ અમર-કોષાચ્ ચ । અન્યથા બ્રહ્મ-ભાવોત્તરો બ્રહ્માપ્યયો
ન સઙ્ગચ્છેત ।

ભ્ગ્ 14.27
બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ અમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચ ।
શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ

શ્રીધરઃ : તત્ર હેતુમ્ આહ બ્રહ્મણો હીતિ । હિ યસ્માદ્ બ્રહ્મણો ઽહં પ્રતિષ્ઠા પ્રતિમા । ઘનીભૂતં બ્રહ્મૈવાહમ્ । યથા ઘનીભૂતઃ પ્રકાશ એવ સૂર્ય-મણ્ડલં તદ્વદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથાવ્યયસ્ય નિત્યસ્ય । અમૃતસ્ય મોક્ષસ્ય ચ નિત્ય-મુક્તત્વાત્ । તથા તત્-સાધનસ્ય શાશ્વતસ્ય ધર્મસ્ય ચ શિદ્દ્જ-સત્ત્વાત્મકત્વાત્ । તથૈકાન્તિકસ્ય અખણ્ડિતસ્ય સુખસ્ય ચ પ્રતિષ્ઠાહમ્ । પરમાનન્દૈક્-રૂપત્વાત્ । અતો મત્-સેવિનો મદ્-ભાવસ્યાવશ્યમ્ભાવિત્વાદ્ યુક્તમ્ એવોક્તં બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પત ઇતિ ॥
કૃષ્ણાધીન-ગુણાસઙ્ગ-પ્રસઞ્જિત-ભવામ્બુધિમ્ ।
સુખં તરતિ મદ્-ભક્ત ઇત્ય્ અભાષિ ચતુર્દશે ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
ગુણ-ત્રય-વિભાગ-યોગો નામ
ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ : અત્ર હેતુમ્ આહ બ્રહ્મણ ઇતિ । બ્રહ્મણસ્ તત્-પદ-વાચ્યસ્ય સોપાધિકસ્ય જગદ્-ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-લય-હેતોઃ પ્રતિષ્ઠા પારમાર્થિકં નિર્વિકલ્પલ્પકં સચ્-ચિદ્-આનન્દાત્મકં નિરુપાધિકં તત્-પદ-લક્ષ્યમ્ અહં નિવિકલ્પકો વાસુદેવઃ પ્રતિતિષ્ઠત્ય્ અત્રેતિ પ્રતિષ્ઠા કલ્પિત-રૂપ-રહિતમ્ અકલ્પિતં રૂપમ્ । અતો યો મામ્ ઉપાધિકં બ્રહ્મ સેવતે સ બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પત ઇતિ યુક્તમ્ એવ ।
કીદૃશસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયાં વિશેષણાનિ અમૃતસ્ય વિનાશ-રહિતસ્ય, અવ્યયસ્ય વિપરિણામ-રહિતસ્ય ચ, શાશ્વતસ્યાપક્ષય-રહિતસ્ય ચ, ધર્મસ્ય જ્ઞાન-નિષ્ઠા-લક્ષણ-ધર્મ-પ્રાપ્યસ્ય, સુખસ્ય પરમાનન્દ-રૂપસ્ય । સુખસ્ય વિષયેન્દ્રિય-સંયોગજત્વં વારયતિ ઐકાન્તિકસ્યાવ્યભિચારિણઃ સર્વસ્મિન્ દેશે કાલે ચ વિદ્યમાનસ્યૈકાન્તિક-સુખ-રૂપસ્યેત્ય્ અર્થઃ । એતાદૃશસ્ય બ્રહ્મણો યસ્માદ્ અહં વાસ્તવં સ્વરૂપં તસ્માન્ મદ્-ભક્તઃ સંસારાન્ મુચ્યત ઇતિ ભાવઃ । તથા ચોક્તં બ્રહ્મણા ભગવન્તં શ્રી-કૃષ્ણં પ્રતિ -
એકસ્ ત્વમ્ આત્મા પુરુષઃ પુરાણઃ
સત્યઃ સ્વયં જ્યોતિર્ અનન્ત આદ્યઃ ।
નિત્યો ઽક્ષરો ઽજસ્ર-સુખો નિરઞ્જનઃ
પૂર્ણો ઽદ્વયો મુક્ત ઉપાધિતો ઽમૃતઃ ॥ [10.14.23] ઇતિ ।
અત્ર સર્વોપાધિ-શૂન્ય આત્મા બ્રહ્મ ત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શુકેનાપિ સ્તુતિમ્ અન્તરેણૈવોક્તમ્ -
સર્વેષામ્ અપિ વસ્તૂનાં ભાવાર્થો ભવતિ સ્થિતઃ ।
તસ્યાપિ ભગવાન્ કૃષ્ણઃ કિમ્ અતદ્ વસ્તુ રૂપ્યતામ્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.57] ઇતિ ।
સર્વેષામ્ એવ કાર્ય-વસ્તૂનાં ભાવાર્થઃ સત્તા-રૂપઃ પરમાર્થો ભવતિ કાર્યાકારેણ જાયમાને સોપાધિકે બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ કારણ-સત્તાતિરિક્તાયાઃ કાર્ય-સત્તાયા અનભ્યુપગમાત્ । તસ્યાપિ ભવતઃ કારણસ્ય સોપાધિકસ્ય બ્રહ્મણો ભાવાર્થઃ સત્તા-રૂપો ઽર્થો ભગવાન્ કૃષ્ણઃ સોપાધિકસ્ય નિરુપાધિકે કલ્પિતત્વાત્ કલ્પિતસ્ય ચાધિષ્ઠાનાન્ અતિરેકાત્, ભગવતઃ કૃષ્ણસ્ય ચ સર્વ-કલ્પનાધિષ્ઠાનત્વેન પરમાર્થ-સત્ય-નિરુપાધિ-બ્રહ્મ-રૂપત્વાત્ । અતઃ કિમ્ અતદ્-વસ્તુ તસ્માચ્ છ્રી-કૃષ્ણાદ્ અન્યદ્ વસ્તુ પરમાર્થિકં કિં નિરૂપ્યતાં તદ્ એવૈકં પરમાર્થિકં નાન્યત્ કિમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એતદ્ ઇહાપ્ય્
ઉક્તં બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇતિ ।
અથવા ત્વદ્-ભક્તસ્ ત્વદ્-ભાવમ્ આપ્નોતુ નામ કથં નુ બ્રહ્મ-ભાવાય કલ્પ્યતે બ્રહ્મણઃ સકાશાત્ તવાન્યત્વાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ બ્રહ્મણો હીતિ । બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ પ્રતિષ્ઠા પર્યાપ્તિર્ અહમ્ એવ ન તુ મદ્-ભિન્નં બ્રહ્મેત્ય્ અર્થઃ । તથામૃતસ્ય અમૃતત્વસ્ય મોક્ષસ્ય ચાવ્યયસ્ય સર્વથાનુચ્છેદ્યસ્ય ચ ચ પ્રતિષ્ઠાહમ્ એવ । મય્ય્ એવ મોક્ષઃ પર્યવસ્તિઓ મત્-પ્રાપ્તિર્ એવ મોક્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા શાશ્વતસ્ય નિત્ય-મોક્ષ-ફલસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાન-નિષ્ઠા-લક્ષણસ્ય ચ પર્યાપ્તિર્ અહમ્ એવ । જ્ઞાન-નિષ્ઠા-લક્ષણો ધર્મો મય્ય્ એવ પર્યવસિતો ન તેન મદ્-ભિન્નં કિંચિત્ પ્રાપ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથૈકાન્તિકસ્ય
સુખસ્ય ચ પર્યાપ્તિર્ અહમ્ એવ પર્માનન્દ-રૂપત્વાન્ ન મદ્-ભિન્નં કિંચિત્ સુખં પ્રાપ્યમ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ । તસ્માદ્ યુક્તમ્ એવોક્તં મદ્-ભક્તો બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પત ઇતિ

પરાકૃતન-મદ્-બન્ધં પરં બ્રહ્મ નરાકૃતિ ।
સૌન્દર્ય-સાર-સર્વસ્વં વન્દે નન્દાત્મજં મહઃ ॥
ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ ગુણ-ત્રય-વિભાગ-યોગો નામ ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ : નનુ મદ્-ભક્તાનાં કથં નિર્ગુણ-બ્રહ્મત્વ-પ્રાપ્તિઃ ? સા તુ અદ્વિતીય-તદ્-એકાનુભવેનૈવ સમ્ભવેત્ । તત્રાહ બ્રહ્મણો હીતિ । હિ યસ્માત્ પરમ-પ્રતિષ્ઠાત્વેન પ્રસિદ્ધં યદ્ બ્રહ્મ તસ્યાપ્ય્ અહં પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠીયતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ પ્રતિષ્ઠા આશ્રયો ઽન્ન-મયાદિષુ શ્રુતિષુ સર્વત્રૈવ પ્રતિષ્ઠા-પદસ્ય તથાર્થત્વાત્ । તથામૃતસ્ય પ્રતિષ્ઠા કિં સ્વર્ગીય-સુધાયાઃ ? ન । અવ્યયસ્ય નાશ-રહિતસ્ય મોક્ષસ્યેત્ય્ અર્થઃ । તથા શાશ્વતસ્ય ધર્મસ્ય સાધન-ફલ-દશયોર્ અપિ નિત્ય-સ્થિતસ્ય ભક્ત્ય્-આખ્યસ્ય પરમ-ધર્મસ્યાહં પ્રતિષ્ઠા, તથા તત્-પ્રાપ્યસ્યૈકાન્તિક-ભક્ત-સમ્બન્ધિનઃ સુખસ્ય પ્રેમ્ણશ્
ચાહં પ્રતિષ્ઠા । અતઃ સર્વસ્યાપિ મદ્-અધીનત્વાત્ કૈવલ્ય-કામનયા કૃતેન મદ્-ભજનેન બ્રહ્મણિ લીયમાનો બ્રહ્મત્વમ્ અપિ પ્રાપ્નોતિ ।
અત્ર બ્રહ્મણો ઽહં પ્રતિષ્ઠા ઘનીભૂતં બ્રહ્મૈવાહં યથા ઘનીભૂત-પ્રકાશ એવ સૂર્ય-મણ્ડલં તદ્વદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇતિ સ્વામિ-ચરણાઃ । સૂર્યસ્ય તેજો-રૂપત્વે ઽપિ યથા તેજસ આશ્રયત્વમ્ અપ્ય્ ઉચ્યતે । એવં મે કૃષ્ણસ્ય બ્રહ્મ-રૂપત્વે ઽપિ બ્રહ્મણઃ પ્રતિષ્ઠાત્વમ્ અપિ । અત્ર શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણમ્ અપિ પ્રમાણમ્ -- શુભાશ્રયઃ સ ચિત્તસ્ય સર્વગસ્ય તથાત્મનઃ [વિપ્ 6.7.76] ઇતિ વ્યાખ્યાતં ચ તત્રાપિ સ્વામિ-ચરણૈઃ । સર્વગસ્યાત્મનઃ પર-બ્રહ્મણો ઽપિ આશ્રયઃ પ્રતિષ્ઠા । તદ્ ઉક્તં ભગવતા બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ ઇતિ । તથા વિષ્ણુ-ધર્મે ઽપિ નરક-દ્વાદશી-પ્રસઙ્ગે -
પ્રકૃતૌ પુરુષે ચૈવ બ્રહ્મણ્ય્ અપિ સ પ્રભુઃ ।
યથૈક એવ પુરુષો વાસુદેવો વ્યવસ્થિતઃ ॥ ઇતિ ।
તત્રૈવ માસર્ક્ષ-પૂજા-પ્રસઙે --
યથાચ્યુતસ્ ત્વં પરતઃ પરસ્માત્
સ બ્રહ્મ-ભૂતાત્ પરતઃ પરાત્મા । ઇતિ ।
તથા હરિ-વંશે ઽપિ વિપ્ર-કુમારાનયન-પ્રસઙ્ગે અર્જુનં પ્રતિ શ્રી-ભગવદ્-વાક્યં --
તત્-પરં પરમં બ્રહ્મ સર્વં વિભજતે જગત્ ।
મમૈવ તદ્ ઘનં તેજો જ્ઞાતુમ્ અર્હસિ ભારત ॥ (હ્વ્ 2.114.11-12)
બ્રહ્મ-સંહિતાયામ્ અપિ (5.40) --
યસ્ય પ્રભા પ્રભવતો જગદ્-અણ્ડ-કોટિ-
કોટીષ્વ્ અશેષ-વસુધાદિ-વિભૂતિ-ભિન્નમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મ નિષ્કલમ્ અનન્તમ્ અશેષ-ભૂતં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ ઇતિ ।
અષ્ટમ-સ્કન્ધે ચ (8.24.38) --
મદીયં મહિમાનંચ્ ચ પર-બ્રહ્મેતિ શબ્દિતમ્ ।
વેત્સ્યસ્ય્ અનુગૃહીતં મે સમ્પ્રશ્નૈર્ વિવૃતં હૃદિ ॥ ઇતિ ભગવદ્-ઉક્તિશ્ ચ ।
મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાશ્ ચ વ્યાચક્ષતે સ્મ યથા -- નનુ ત્વદ્-ભક્તસ્ ત્વદ્-ભાવમ્ આપ્નોતુ નામ કથં બ્રહ્મ-ભૂયાય કલ્પતે બ્રહ્મણઃ સકાશાત્ તવાન્યત્વાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ બ્રહ્મણો હીતિ । પ્રતિષ્ઠા પર્યાપ્તિર્ અહમ્ એવેતિ । પર્યાપ્તિઃ પરિપૂર્ણતા ઇત્ય્ અમરઃ ।
પરાકૃત-મનો-દ્વન્દ્વં
પરં બ્રહ્મ નરાકૃતિ ।
સૌન્દર્ય-સાર-સર્વસ્વં
વન્દે નન્દાત્મજં મહઃ ॥ ઇત્ય્ ઉપશ્લોકયામાસુશ્ ચ

અનર્થ એવ ત્રૈગુણ્યં નિસ્ત્રૈગુણ્યં કૃતાર્થતા ।
તચ્ ચ ભક્ત્યૈવ ભવતીત્ય્ અધ્યાયાર્થો નિરૂપિતઃ ॥
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ચતુર્દશો ઽયં ગીતાસુ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્

બલદેવઃ : નનુ તદ્-વિવેક-ખ્યાત્યા ત્વદ્-એક-ભક્ત્યા ચ ગુણાતીતો લબ્ધ-સ્વરૂપો બ્રહ્મ-શબ્દિતો મુક્તઃ કથં તિષ્ઠેદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ બ્રહ્મણો હીતિ । હિર્ નિશ્ચયે । બ્રહ્મણસ્ તત્-પૂર્વકયા તયા સત્ત્વાદ્યાવરણાત્યયાદ્ આવિર્ભાવિત-સ્વગુણાષ્ટકસ્યામૃતસ્ય મૃઇતિર્ નિર્ગતસ્યાવ્યયસ્ય તાદ્રૂપ્યણૈકરસસ્ય મુક્તસ્ય મદ્-અતિપ્રિયસ્યાહમ્ એવ વિજ્ઞાનાનન્દ-મૂર્તિર્ અનન્ત-ગુણો નિરવદ્યઃ સુહૃતતમઃ સર્વેશ્વરઃ । પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠીયતે ઽત્ર ઇતિ નિરુક્તેઃ પરમાશ્રયો ઽતિપ્રિયો ભવામીતિ તાદૃશં માં પરયા ભક્ત્યાનુભવંસ્ તિષ્ઠતીતિ । ન મત્તો વિશ્લેષ-લેશો ન ચ પુનર્ આવર્તતે, યદ્ ગત્વા ન નિવર્તન્તે મુક્તાનાં પરમા ગતિઃ ઇતિ સ્મૃતિભ્યઃ ।
નનુ મુક્તસ્ ત્વાં કથં શ્રયેત શ્રવણ-ફલસ્ય મુક્તેર્ લાભાદ્ ઇતિ ચેદ્ અસ્ત્ય્ અતિશયિતં ફલમ્ ઇતિ ભાવેનાહ શાશ્વતસ્ય સાધારણસ્ય સુખસ્ય ચ વિચિત્ર-લીલા-રસસ્યાહમ્ એવ પ્રતિષ્ઠેતિ । તીવ્રાનન્દ-રૂપ-તદ્-વિભૂતિ-મલ્-લીલાનુભવાય મામ્ એવ સમાશ્રયતીત્ય્ એવમ્ આહ શ્રુતિઃ રસો વૈ સઃ, રસં હ્ય્ એવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ [તૈત્તુ 2.7.1] ઇતિ

સંસારો ગુણ-યોગઃ સ્યાદ્ વિમોક્ષસ્ તુ ગુણાત્યયઃ ।
તત્-સિદ્ધિર્ હરિ-ભક્ત્યૈવેત્ય્ એતદ્ બુદ્ધં ચતુર્દશાત્ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ