આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 8

॥ ઇત્ય્ આયુર્વેદમહોદધૌ મસ્તુવર્ગઃ ॥
ઇદાનીં તક્રગુણાઃ કથ્યન્તે ॥
ઘોલં મથિતમ્ ઉદશ્વિત્તક્રં ચૈતચ્ ચતુર્વિધં કથિતમ્ ॥
સરસં નિર્જલં સ્વાદુ કી(ય)દ્ અમ્ભોવર્જિતં મથિતમ્ ।
(સરસં નિર્જલમ્ આદ્યં નિર્હૃતરસમ્ અમ્બુવર્જિતં મથિતમ્)
[અર્ધ] પાદસલિલમ્ ઉદશ્વિત્તદ્ અર્ધ[પાદ]જલં તક્રમ્ આહુશ્ ચ ॥
પ્રત્યેકં ચ ચતુર્ણાં કથા જ્ઞેયાઃ પ્રયત્નેન

સરસં નિર્જલં જ્ઞેયં [ઘોલં] મથિતં રસવર્જિતમ્ ।
પાદોદકમ્ ઉદશ્વિત્તત્ તક્રમ્ અર્ધજલં ભવેત્

અથ ગવ્યમાહિષાજતક્રગુણાઃ ।
ગવ્યં તુ દીપનં તક્રં મેધ્યમર્શસ્ ત્રિદોષજિત્ ।
માહિષં શ્લેષ્મલં તક્રં [છાગં] લઘુ દોષત્રયાપહમ્

ગુલ્માર્શોગ્રહણીશોફપાણ્ડ્વામર્થ[ય]વિનાશનમ્
અથ તક્રભેદાનાં ગુણાઃ ।
ઘોલં મારુતપિત્તહારિ માથિતં શ્વાસાપહં શ્લેષ્મહૃત્
પિત્તશ્લેષ્મવિનાશ્યુદશ્વિદધિકં તક્રં ત્રિદોષાપહં ॥
મન્દાગ્નાવ્ અરુચૌ તથૈવ નિતરામ્ અન્યેષુ રોગેષ્વ્ અપિ
શ્રેષ્ઠં તક્રમ્ ઇદં વદન્તિ મુનયસ્ તેનોત્તમં પ્રાણિનામ્

અથ તક્રપ્રશંસા ।
યથા સુરાણામ્ અમૃતં પ્રધાનં તથા નરાણાં ભુવિ તક્રમ્ આહુઃ ।
અમ્લેન વાતં મધુરેણ પિત્તં કફં કષાયેણ નિહન્તિ સદ્યઃ

વાતશ્લેષ્મવિનાશનં [કૃમિહરં] કૃચ્છ્રાશ્મરીછેદનં
મૂત્રાઘાતહરં પ્રમેહશમનં પ્લીહાર્તિગુલ્માપહમ્ ।
દુર્નામોદરપાણ્ડુરોગજઠરક્રૂરાર્તિનિષ્કૃન્તનં
તક્રં દીપનપાચનં લઘુતરં પથ્યં સદા પ્રાણિનામ્

આમાતિસારે ચ વિશા [ષૃ] ચિકાયાં વાતજ્વરે પાણ્ડુષુ કામલેષુ ।
પ્રમેહગુલ્મોદરવાતશૂલે નિત્યં પિબેત્ તક્રમ્ અરોચકે ચ

તક્રં સ્વાદુ કષાયમ્ અમ્લકરસં ભક્ષં (ક્ષ્યં) લઘૂષ્ણં હિતં
ગુલ્માર્શઃપરિણામશૂલશમનં છર્દિપ્રસેકાપહમ્ ।
તૃષ્ણારોચકમેહશોફગરજિત્ શ્લેષ્માલસઘ્નં પયં (રં)
સેવ્યં મૂત્રગદાપહં જ્વરહરં સ્નેહોત્થપીડાપહમ્

શીતકાલો ઽગ્નિમાન્દ્યે ચ કફોત્થે કામલાસુ ચ ।
માર્ગાવરોધે દુષ્ટૌ ચ વાગ્નૌ (યૌ) તક્રં પ્રશસ્યતે

ન (તત્*) પુનર્ મધુરં શ્લેષ્મપ્રકોપનપરં પરમ્ ।
વાતઘ્નં પિત્તશમનં અમ્લં ચેત્ પિત્તકૃત્ સદા

દોષવિશેષે તક્રવિશેષવિધિઃ ।
વાતઘ્નં (તે ઽમ્લં) સૈન્ધવોપેતં સ્વાદુ પિત્તે સશર્કરમ્ ।
કફપિત્તે ઽપિ (પિબેત્ કફે ઽપિ) વા તક્રં વ્યોષક્ષારસમન્વિતમ્

સ્થૌલ્યં કરોતિ હરતે નિલમ્ એતદ્ એવ
યન્ નોષ્ણતામ્ અપગતં ન કદાચિદ્ એવ ।
સર્પિઃ શિ(સિ)તામધુકમુદ્ગકષાયયુક્તં
સેવ્યં વસન્તશરદાગમકાલવર્જમ્

નવનીતદ્વારે મથિતં કથયન્તિ સુધિયઃ ।
ચિરમથિતં પુનર્ ઉત્પત્તિકરં નરસ્ય દોષાણામ્

રોગવિશેષે તક્રનિષેધઃ ।
નૈવ તક્રં ક્ષતે દદ્યાન્ નોષ્મકાલે ન દુર્બલે ।
ન મૂર્છાભ્રમદાહેષુ ન રોગે રક્તપૈત્તિકે

તક્રપ્રશંસા ।
શશિકુન્દસમપ્રભશઙ્ખનિભં યુવતીકરનિર્મલનિર્મથિતમ્ ।
પરિપક્વસુગન્ધિકપિત્થરસં પિબ ભો નૃપ તક્રં રુજાપહરમ્

મથિતં ગોરસં ઘોલં દ્રવમસ્તુવિલોડિતમ્ ।
શ્વેતં દણ્ડહતં સાન્દ્રં નામતઃ પરિકીર્તિતમ્

દ્વિગુણામ્બુશ્વેતમ્ ઇદમ્ અર્ધોદકમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ।
તક્રં ત્રિભાગભિન્નં તુ કેવલં મથિતં સ્મૃતમ્

તક્રસ્યોપરિ યત્ તોયમ્ ઉદશ્વિત્ પરિકીર્તિતમ્ ।
દધ્નસ્ તૂપરિ યત્ તોયં તન્ મસ્તુ પરિકીર્તિતમ્

ગ્રાહિણી વાતલા રૂક્ષા દુર્જગ તકૂર્જકા ।
તક્રાલ્ લઘુતરો મણ્ડઃ કૂચિકા દધિતક્રવત્

અક્રુત્વં ગયતસ્ તક્રં ક્રતુત્વેન શાતક્રતુઃ (?) ।
તસ્માત્ ત્રિવિષ્ટપે જાતં તક્રં શક્રસ્ય દુર્લભમ્

કૈલાસે યદિ તક્રમ્ અસ્તિ ગિરિશઃ કિં નીલણ્ઠો ભવેત્
વૈકુણ્ઠે યદિ કૃષ્ણતામ્ અનુભવેદ્ અદ્યાપિ કિં કેશવઃ ।
ઇન્દ્રો દુર્ભગતાભયાદ્ વિજયતિ (તાં ક્ષયં દ્વિજપતિઃ) લમ્બોદરત્વં ગણઃ
કુષ્ઠિત્વં ચ કુબેરકો દહનતામ્ અગ્નિશ્ ચ દિવ્યસ્તિ ચેત્

યદ્ દ્રવ્યં શઙ્ખવર્ણં હિમપટલનિભં ચારુગન્ધઃ સુશીતં
ગઙ્ગાપાનીયશુભ્રં યુવતિકરમ્ અયસ્ફાલનાઞ્જર્જરં ચ ।
મન્થાનેનાનુવિદ્ધં કરતલરભસાદ્ બુદ્વુદાકારફેનં
તત્ તક્રં સૂપધૂપં ત્વ્ અમૃતગુણનિભં ભાગ્યવન્તઃ પિબન્તિ