અવદાનશતક · અધ્યાય 68

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 168 --------------------
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ એકનવતે કલ્પે વિપશ્યી નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । યાવદ્ વિપશ્યી સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સકલં બુદ્ધકાર્યં કૃત્વેન્ધનક્ષયાદ્ ઇવાગ્નિર્ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતઃ, તસ્ય રાજ્ઞા બન્ધુમતા શરીરે શરીરપૂજાં કૃત્વા સમન્તયોજનશ્ ચતૂરત્નમયઃ સ્તૂપઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ ક્રોશમ્ ઉચ્ચત્વેન । તત્રાનેકાનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ કારાન્ કૃત્વા સ્વર્ગમોક્ષપરાયણાનિ ભવન્તિ । યાવદ્ અન્યતરેણ ગૃહપતિના વિચિત્રાણિ વાદ્યભાણ્ડાનિ પુરુષાશ્ ચ શિક્ષયિત્વા તત્ર સ્તૂપે નિર્યાતિતાઃ, યે તત્ર સ્તૂપે અહન્યહનિ વાદ્યવિશેષૈઃ સત્કારં કુર્વન્તિ ॥
{ભગવાન્ આહ:} કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ગૃહપતિર્ આસીત્*, અયં સ દુન્દુભિસ્વરઃ । યત્ તેન વિપશ્યિનઃ સ્તૂપે વાદ્યભાણ્ડાનિ નિર્યાતિતાનિ, તેનેદાનીં દુન્દુભિસ્વરઃ સંવૃત્તઃ । તેનૈવ હેતુનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનાં કર્મનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_68 પુત્રાઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ કપિલવસ્તુનિ વિહરતિ ન્યગ્રોધારામે । કપિલવસ્તુનિ અન્યતમઃ શાક્ય આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । મહતી મહતી માંસપેશી જાતા, યાં દૃષ્ટ્વા માતાપિતરૌ વિષણ્ણૌ, અન્યે ચ ગૃહવાસિનઃ પરિચારકા જ્ઞાતયશ્ ચ: કો નામાયમ્ એવંવિધો જાત ઇતિ । યાવદ્ અસૌ ગૃહપતિઃ શોકાગારં પ્રવિશ્ય કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ: કસ્ય નિવેદયેયમ્*, કો જ્ઞાસ્યતિ કિમ્ એતદ્ ઇતિ । તસ્ય બુદ્ધિર્ ઉત્પન્ના: અયં બુદ્ધો ભગવાન્ સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી । બુદ્ધસ્ય ભગવતો નિવેદયામિ, સ જ્ઞાસ્યતીતિ । સ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવન્તં પપ્રચ્છ । ભગવાન્ આહ: મા ભૈષીસ્ ત્વં ગૃહપતે, મા ભૈષીઃ । સુવિહિતે કર્પાસે
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 169 --------------------
માંસપેશીં સ્થાપયિત્વા ત્રિર્ દિવસસ્ય પાણિનાપમૃજ્ય ક્ષીરેણ પુનઃ પરિપ્રોક્ષસ્વ યાવત્ સપ્તાહમ્* । તતઃ સ્ફુટિષ્યતિ, કુમારશતમ્ ઉત્પત્સ્યતે । તે ચ સર્વે મહાનગ્નબલિનો ભવિષ્યન્તિ । ઇતિ શ્રુત્વા ગૃહપતિઃ પરં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ । ચિન્તયતિ ચ: લાભા મે સુલબ્ધા યસ્ય મે ઈદૃશાઃ પુત્રા ઉત્પત્સ્યન્તીતિ । તેન તથૈવ કૃતમ્* । યાવત્ સપ્તમે દિવસે સા માંસપેશી સ્ફુટિતા । કુમારશતમ્ ઉત્પન્નમ્* । સર્વે અભિરૂપા દર્શનીયાઃ પ્રાસાદિકાઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતા મહાનગ્નબલિનઃ ॥
યાવત્ ક્રમેણ ઉન્નીતા વર્ધિતા મહાન્તઃ સંવૃત્તાશ્ ચ । સર્વે યૌવનમદમત્તા ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ પરિભ્રમન્તો ન્યગ્રોધારામં ગતાઃ । અથ તે દદૃશુર્ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । તેષાં ભગવતા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા સર્વૈર્ એવં વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । તે દૃષ્ટસત્યા માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતાઃ । તૈઃ સર્વૈર્ યુજ્યમાનૈર્ ઘટમાનૈર્ વ્યાયચ્છમાનૈઃ સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્તો બભૂવસ્ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તા વાસીચન્દનકલ્પા વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશા વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખાઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યા માન્યા અભિવાદ્યાશ્ ચ સંવૃત્તાઃ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત કુમારશતેન કર્માણિ કૃતાન્ય્ યેન મહાનગ્નબલિનઃ સંવૃત્તાઃ, સહિતાશ્ ચ ભ્રાતર ઇતિ । ભગવાન્ આહ: એભિર્ એવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । એભિર્ કૃતાનિકર્માણ્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*