અવદાનશતક · અધ્યાય 20

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ ક્ષેમંકરો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ જનપદચારિકાં ચરન્ન્ અન્યતમાં રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । અશ્રૌષીદ્ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ: ક્ષેમંકરઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો જનપદચારિકાં ચરન્ન્ અસ્માકં રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્ત ઇતિ । શ્રુત્વા ચ મહત્યા રાજર્દ્ધ્યા મહતા રાજાનુભાવેન સમન્વાગતઃ । યેન ભગવાન્ ક્ષેમંકરઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ક્ષેમંકરસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તે નિષણ્ણં રાજાનં ક્ષત્રિયં મૂર્ધાભિષિક્તમ્ ક્ષેમંકરઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો બોધિકરકૈર્ ધર્મૈઃ સમાદાપયતિ । અથ સ રાજા લબ્ધપ્રસાદઃ ક્ષેમંકરં સમ્યક્સંબુદ્ધં રાજકુલે નિમન્ત્ર્ય શતરસેનાહારેણ પ્રતિપાદયામાસ । શતસાહસ્રેણ ચ વસ્ત્રેણાચ્છાદયામાસ । પરિનિર્વૃતસ્ય ચ સમન્તયોજનં સ્તૂપં કારિતવાન્ ક્રોશમ્ ઉચ્ચત્વેન ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજા બભૂવ, અહં સઃ । યન્ મયા ક્ષેમંકરસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યૈવંવિધાં પૂજા કૃતા, તેન મયા સંસારે ઽનન્તં સુખમ્ અનુભૂતમ્* । ઇદાનીં તેનૈવ હેતુના રાજા બિમ્બિસારેણાપિ તથાગતસ્ય મે એવંવિધા પૂજા કૃતા । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યચ્ છાસ્તારં સત્કરિષ્યામો ગુરુકરિષ્યામો માનયિષ્યામઃ પૂજયિષ્યામઃ । શાસ્તારં સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વોપનિશ્રિત્ય વિહરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_20 દિવ્યભોજનમ્* । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહે વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । તત્ર અન્યતરઃ શ્રેષ્ઠી આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 51 --------------------
વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી તીર્થ્યાભિપ્રસન્નશ્ ચ । સ આયુષ્મતા મહામૌદ્ગલ્યાયનેનાવર્જિતઃ શાસને ચ અવતારિતો ભગવત્ય્ અત્યર્થમ્ અભિપ્રસન્નઃ । સ ચ ગૃહપતિર્ ઉદારાધિમુક્તઃ । તેનાયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયન ઉક્તઃ: સહાયો મે ભવ, ઇચ્છામિ ભગવતઃ પૂજાં કર્તુમ્ ઇતિ । અધિવાસયત્ય્ આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનસ્ તસ્ય ગૃહપતેસ્ તૂષ્ણીભાવેન, અથાયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનસ્ તં ગૃહપતિમ્ આદાય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ, ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તનિષણ્ણ આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્: અયં ભદન્ત ગૃહપતિર્ આકાઙ્ક્ષતિ ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં ભોજયિતુમ્* । તદ્ અસ્ય ભગવાન્ અધિવાસયેદ્ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાયેતિ । અધિવાસયતિ ભગવાંસ્ તસ્ય ગૃહપતેસ્ તૂષ્ણીભાવ્નેઅ । અથ સ ગૃહપતિર્ ભગવતસ્ તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા શતરસમ્ આહારં સમુદાનયતિ, પુષ્પગન્ધમાલ્યવિલેપનાનિ ચ । આયુષ્મતાપિ મહામૌદ્ગલ્યાયનેન શક્રો દેવેન્દ્રો ઽધીષ્ટઃ: ક્રિયતામ્ અસ્ય ગૃહપતેર્ ઉપસંહાર ઇતિ । તતઃ શક્રેણ દેવેન્દ્રેણ વેણુવનં નન્દવનમ્ અભિનિર્મિતમ્*, ઐરાવણસુપ્રતિષ્ઠિતસદૃશાનિ ચ નાગસહસ્રાણિ # # # [ગપ્?] વાલવ્યજનેન વીજયન્તિ । સુપ્રિયપઞ્ચશિખતુમ્બરુપ્રભૃતીનિ (સ્પેયેર્: શ્તુમ્બુરુશ્) ચાનેકાનિ ગન્ધર્વસહસ્રાણ્ય્ ઉપનીતાનિ યે વિચિત્રૈર્ વાદ્યવિશેષૈર્ વાદ્યં કુર્વન્તિ, દિવ્યં ચ સુધાભોજનમ્* । તતઃ સ ગૃહપતિર્ દિવ્યમાનુષૈર્ ઉપકરણૈર્ ભગવન્તમ્ ઉપસ્થાય સર્વાઙ્ગેણ ભગવતઃ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણીધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ: અનેનાહં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ અન્ધે લોકે અનાયકે અપરિણાયકે બુદ્ધો ભૂયાસમ્ અતીર્ણાનાં સત્વાનાં તારયિત, અમુક્તાનાં મોચયિતા, અનાશ્વસ્તાનામ્ આશ્વાસયિતા, અપરિનિર્વૃતાનાં પરિનિર્વાપયિતેતિ ॥
અથ ભગવાંસ્ તસ્ય ગૃહપતેર્ હેતુપરંપરાં કર્મપરંપરાં ચ જ્ઞાત્વા સ્મિતં પ્રાવિરકાર્ષીત્ । ધર્મતા ખલુ યસ્મિન્ સમયે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ તસ્મિન્ સમયે નીલપીતલોહિતાવદાતા અર્ચિષો મુખાન્ નિશ્ચાર્ય કાશ્ચિદ્ અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, કાશ્ચિદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ । યા અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, તાઃ સંજીવં કાલસૂત્રં સંઘાતં રૌરવં મહારૌરવં તપનં પ્રતાપનમ્ અવીચિમ્ અર્બુદં નિરર્બુદં અટટં હહવં હુહુવમ્ ઉત્પલં પદ્મં મહાપદ્મં નરકાન્ ગત્વા યે ઉષ્ણનરકાસ્ તેષુ શીતીભૂતા નિપતન્તિ, યે શીતનરકાસ્ તેષૂષ્ણીભૂતા નિપતન્તિ । તેન તેષાં સત્વાનાં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રભ્યન્તે । તેષામ્ એવં ભવતિ: કિં નુ વયં ભવન્ત ઇતશ્ ચ્યુતાઃ આહોસ્વિદ્ અન્યત્રોપપન્ના ઇતિ । તેષાં પ્રસાદસંજનનાર્થં ભગવાન્ નિર્મિતં વિસર્જયતિ । તેષાં નિર્મિતં દૃષ્ટ્વૈવં ભવતિ: ન હ્ય્ એવ વયં ભવન્ત ઇતશ્ ચ્યુતા નાપ્ય્ અન્યત્રોપપન્નાઃ । અપિ ત્વ્ અયમ્ અપૂર્વદર્શનઃ સત્વઃ, અસ્યાનુભાવેનાસ્માકં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રબ્ધા ઇતિ । તે નિર્મિતે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય તન્ નરકવેદનીયં કર્મ ક્ષપયિત્વા દેવમનુષ્યેષુ પ્રતિસન્ધિં ગૃહ્ણન્તિ, યત્ર સત્યાનાં ભાજનભૂતા ભવન્તિ । યા ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ, તાશ્ ચાતુર્મહારાજિકાંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્, યામાંસ્ તુષિતાન્ નિર્માણરતીન્ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકાન્
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 52 --------------------
બ્રહ્મપુરોહિતાન્ મહાબ્રહ્મણઃ પરીત્તાભાન્ અપ્રમાણાભાન્ આભાસ્વરાન્ પરીત્તશુભાન્ અપ્રમાણશુભાઞ્ શુભકૃત્સ્નાન્ અનભ્રકાન્ પુણ્યપ્રસવાન્ બૃહત્ફલાન્ અબૃહાન્ અતપાન્ સુદૃશાન્ સુદર્શનાન્ અકનિષ્ઠાન્ દેવાન્ ગત્વા અનિત્યં દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મેત્ય્ ઉદ્ઘોષયન્તિ, ગાથાદ્વયં ચ ભાષન્તે:
આરભધ્વં નિષ્ક્રામત યુજ્યધ્વં બુદ્ધશાસને ।
ધુનીત મૃત્યુનઃ સૈન્યં નડાગારમ્ ઇવ કુઞ્જરઃ

યો હ્ય્ અસ્મિન્ ધર્મવિનયે અપ્રમત્તશ્ ચરિષ્યતિ ।
પ્રહાય જાતિસંસારં દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ

ઇતિ
અથ તા અર્ચિષસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અન્વાહિણ્ડ્ય ભગવન્તમ્ એવ પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુગચ્છન્તિ । તદ્ યદિ ભગવાન્ અતીતં કર્મ વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ભગવતઃ પૃષ્ઠતો ઽન્તર્ધીયન્તે । અનાગતં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પુરસ્તાદ્ અન્તર્ધીયન્તે । નરકોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । તિર્યગુપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાર્ષ્ણ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । પ્રેતોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદાઙ્ગુષ્ઠે ઽન્તર્ધીયન્તે । મનુષ્યોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, જાનુનોર્ અન્તર્ધીયન્તે । બલચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, વામે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । ચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, દક્ષિણે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । દેવોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, નાભ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । શ્રાવકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, આસ્યે ઽન્તર્ધીયન્તે । પ્રત્યેકાં બોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઊર્ણાયામ્ અન્તર્ધીયન્તે । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઉષ્ણીષે અન્તર્ધીયન્તે ॥
અથ તા અર્ચિષો ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવત ઊષ્ણીષે ઽન્તર્હિતાઃ । અથાયુષ્માન્ આનન્દઃ કૃતકરપુટો ભગવન્તં પપ્રચ્છ:
નાનાવિધો રઙ્ગસહસ્રચિત્રો
વક્ત્રાન્તરાન્ નિષ્કસિતઃ કલાપઃ ।
અવભાસિતા યેન દિશઃ સમન્તાદ્
દિવાકરેણોદયતા યથૈવ

ગાથાશ્ ચ ભાષતે:
વિગતોદ્ભવા દૈન્યમદપ્રહીણા
બુદ્ધા જગત્ય્ ઉત્તમહેતુભૂતાઃ ।
નાકારણં શઙ્ખમૃણાલગૌરં
સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ જિના જિતારયઃ

તત્કાલં સ્વયમ્ અધિગમ્ય વીર બુદ્ધ્યા *{અધિગત્ય}*
શ્રોતૄણાં શ્રમણ જિનેન્દ્ર કાઙ્ક્ષિતાનામ્* ।
ધીરાભિર્ મુનિવૃષ વાગ્ભિર્ ઉત્તમાભિર્
ઉત્પન્નં વ્યપનય સંશયં શુભાભિઃ

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 53 --------------------
નાકાસ્માલ્ લવણજલાદ્રિરાજધૈર્યાઃ
સંબુદ્ધાઃ સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ નાથાઃ ।
યસ્યાર્થે સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ ધીરાઃ
તં શ્રોતું સમભિલષન્તિ તે જનૌઘાઃ

ઇતિ
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતદ્ આનન્દ, એવમ્ એતત્ । નાહેત્વપ્રત્યયમ્ આનન્દ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ । પશ્યસ્ય્ આનન્દ અનેન ગૃહપતિના મમૈવંવિધં સત્કારં કૃતમ્* । એવં ભદન્ત । એષ આનન્દ ગૃહપતિર્ અનેન કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ ત્રિકલ્પાસંખ્યેયસમુદાનીતાં બોધિં સમુદાનીય મહાકરુણાપરિભાવિતાઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂર્ય દિવ્યાન્નદો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ દશભિર્ બલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈસ્ ત્રિભિર્ આવેણિકૈઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ મહાકરુણયા ચ । અયમ્ અસ્ય દેયધર્મો યો મમાન્તિકે ચિત્તપ્રસાદઃ । એતચ્ ચ પ્રકરણં રાજા બિમ્બિસારો માગધકાશ્ ચ પરિચારકાઃ શ્રુત્વા પરં વિસ્મયમ્ આપન્નાઃ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: પશ્ય ભગવન્ યાવદ્ અનેન ગૃહપતિના ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘો દિવ્યમાનુષીભિર્ ઋદ્ધિભિર્ અભ્યર્ચિત ઇતિ ॥ ભગવાન્ આહ: તથાગતેનૈવૈતાનિ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । મયૈતાનિ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ;
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ । *{ઔછ્: કર્માણ્ય્ અપિ કલ્પશતૈર્ અપિ ।}*
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*