અવદાનશતક · અધ્યાય 19

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ ઇન્દ્રધ્વજો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ જનપદચારિકાં ચરન્ન્ અન્યતમાં રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તસ્યાં રાજધાન્યાં બ્રાહ્મણો વેદવેદાઙ્ગપારગો રાજ્ઞો ઽગ્રાસનિકઃ । અથેન્દ્રધ્વજઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય તાં રાજધાનીં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્* । અદ્રાક્ષીત્ સ બ્રાહ્મણ ઇન્દ્રધ્વજં સમ્યક્સંબુદ્ધં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યંજનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રુમો ભગવતઃ પાદયોર્ નિપત્યોવાચ: વારહો ઽસ્મિ સુગત, નિષીદતુ ભગવાન્ અગ્રાસન ઇતિ । અથ ભગવાન્ ઇન્દ્રધ્વજઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તસ્યાનુગ્રહાર્થમ્ અગ્રાસને નિષણ્ણઃ । અગ્રાસને નિષણ્ણશ્ ચેન્દ્રધ્વજઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેન બ્રાહ્મણેન પદશતેન સ્તુતઃ, પ્રણીતેન ચાહરેણ પ્રતિપાદિતઃ, અનુત્તરાયાં ચ સમ્યક્સંબોધૌ પ્રણિધાનં કૃતમ્* । તદ્ધૈતુકં યાવદ્ આવર્જિતા રાજામત્યપૌરાઃ ॥
તત્ કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન બ્રાહ્મણો બભૂવ, અહં સઃ । યન્ મે ઇન્દ્રધ્વજસ્ય તથાગતસ્ય પૂજા કૃતા, તદ્ધૈતુકં ચ મે સંસારે અનન્તં સુખમ્ અનુભૂતમ્* । અપિ યચ્ ચિન્તયામિ, યત્ પ્રાર્થયે, તત્ સર્વં સમૃધ્યતિ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યચ્ છાસ્તારં સત્કરિષ્યામો ગુરુકરિષ્યામો માનયિષ્યામઃ પૂજયિષ્યામઃ । શાસ્તારં સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વોપનિશ્રિત્ય વિહરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_19 કાશિકવસ્ત્રમ્* । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ સ્મ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । યદા રાજ્ઞા બિમ્બિસારેણાનેકપ્રાણિશતસહસ્રપરિવારેણ સત્યાનિ દૃષ્ટાનિ, તદા તેન કૃતપ્રત્યુપકારસંદર્શનાર્થં બુદ્ધપૂજાસંવર્તનાર્થં ગૃહવિસ્તરસંદર્શનાર્થં બુદ્ધોત્પાદબહુમાનસંજનનાર્થં ચ ભગવાન્
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 49 --------------------
સશ્રાવકસંઘો રાજકુલે ભક્તેનોપનિમન્ત્રિતઃ, માગધકાનાં ચ પૌરાણામ્ આજ્ઞા દત્તા: ભગવતો નગરપ્રવેશે પુષ્પગન્ધમાલ્યવિલેપનૈઃ પૂજા કર્તવ્યા, સર્વં ચ રાજગૃહં નગરમ્ અપગતપાષાણસર્કરકઠલ્લં વ્યવસ્થાપયિતવ્યમ્*, નાનાપુષ્પાવકીર્ણમ્ ઉચ્છ્રિતધ્વજપતાકં યાવચ્ ચ વેણુવનં યાવચ્ ચ રાજગૃહમ્*, અત્રાન્તરા સર્વો માર્ગો વિચિત્રૈર્ વસ્ત્રાઇર્ આચ્છાદયિતવ્ય ઇતિ । અમાત્યૈશ્ ચ સર્વમ્ અનુષ્ઠિતમ્* । તતો રાજા બિમ્બિસારઃ સ્વયમ્ એવ ભગવતો મૂર્ધ્નિ શતશલાકં છત્રં ધારયતિ, પરિશેષાઃ પૌરાઃ ભિક્ષુસહસ્રસ્ય ॥
અથ ભગવાન્ દાન્તો દાન્તપરિવારઃ શાન્તઃ શાન્તપરિવારો મુક્તો મુક્તપરિવાર આશ્વસ્ત આશ્વસ્તપરિવારો વિનીતો વિનીતપરિવારો ઽર્હન્ન્ અર્હત્પરિવારો વીતરાગો વીતરાગપરિવારઃ પ્રાસાદિકઃ પ્રાસાદિકપરિવારો વૃષભ ઇવ ગોગણપરિવૃતો ગજ ઇવ કલભગણપરિવૃતઃ સિંહ ઇવ દંષ્ટ્રિગણપરિવૃતો હંસ ઇવ હંસગણપરિવૃતો સુપર્ણીવ પક્ષિગણપરિવૃતો વિપ્ર ઇવ શિષ્યગણપરિવૃતઃ સ્વશ્વ ઇવ તુરગગણપરિવૃતઃ શૂર ઇવ યોધગણપરિવૃતો દેશિક ઇવાધ્વગગણપરિવૃતઃ સાર્થવાહ ઇવ વણિગ્ગણપરિવૃતઃ શ્રેષ્ઠીવ પૌરજનપરિવૃતઃ કોટ્ટરાજ ઇવ મન્ત્રિગણપરિવૃતશ્ ચક્રવર્તીવ પુત્રસહસ્રપરિવૃતશ્ ચન્દ્ર ઇવ નક્ષત્રગણપરિવૃતઃ સૂર્ય ઇવ રશ્મિસહસ્રપરિવૃતો ધૃતરાષ્ટ્ર ઇવ ગન્ધર્વગણપરિવૃતો વિરૂઢ ઇવ કુમ્ભાણ્ડગણપરિવૃતો વિરૂપાક્ષ ઇવ નાગગણપરિવૃતો ધનદ ઇવ યક્ષગણપરિવૃતો વેમચિત્રીવાસુરગણપરિવૃતઃ શક્ર ઇવ ત્રિદશગણપરિવૃતો બ્રહ્મા ઇવ બ્રહ્મકાયિકપરિવૃતઃ સ્તિમિત ઇવ જલનિધિઃ સજલ ઇવ જલધરો વિમદ ઇવ ગજપતિઃ સુદાન્તૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અસંક્ષોભિતેર્યાપથપ્રચારો ઽનેકૈર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ પરિવૃતો ભગવાંસ્ તત્ પુરં પ્રવિશતિ ॥
યદા ચ ભગવતા ઇન્દ્રકીલે પાદો ન્યસ્તઃ, તદેયં મહાપૃથિવી ષડ્વિકારં પ્રકમ્પિતા । ભગવતઃ પુરપ્રવેશે એવંરૂપાણ્ય્ અદ્ભુતાનિ ભવન્ત્ય્ અન્યાનિ ચ । તદ્યથા: સંક્ષિપ્તાનિ વિશાલીભવન્તિ, હસ્તિનઃ ક્રોશન્તિ અશ્વાશ્ ચ હેષન્તે ઋષભા નર્દન્તે ગૃહગતાનિ વિવિધવાદ્યભાણ્ડાનિ સ્વયં નદન્તિ, અન્ધાશ્ ચક્ષૂંષિ પ્રતિલભન્તે, બધિરાઃ શ્રોત્રં મૂકાઃ પ્રવ્યાહરણસમર્થા ભવન્તિ, પરિશિષ્ટેન્દ્રિયવિકલા ઇન્દ્રિયાણિ પરિપૂર્ણાનિ પ્રતિલભન્તે, મદ્યમદાક્ષિપ્તા વિમદીભવન્તિ, વિષપીતા નિર્વિષીભવન્તિ, અન્યોન્યવૈરિણો મૈત્રીં પ્રતિલભન્તે, ગુર્વિણ્યઃ સ્વસ્તિનઃ પ્રજાયન્તે, બન્ધનબદ્ધા વિમુચ્યન્તે, અધના ધનાનિ પ્રતિલભન્તે, આન્તરિક્ષાશ્ ચ દેવાસુરગરુડકિન્નરમહોરગા દિવ્યં પુષ્પમ્ ઉત્સૃજન્તિ ॥
અથ ભગવાન્ એવંવિધયા વિભૂત્યા રાજકુલં પ્રવેષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । રાજા ચ બિમ્બિસારઃ સ્વયમ્ એવ બહિર્દ્વારશાલસ્થો ગોશિર્ષચન્દનોદકેન પાદ્યં ગૃહીત્વા ભગવતઃ પાદૌ ભિક્ષુસંઘસ્ય ચ પ્રાક્ષલયતિ । સુખોપનિષણ્ણં બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં વિદિત્વા શતરસેનાહારેણ પ્રતિપાદયામાસ । ભુક્તવન્તં કાશિકવસ્ત્રૈર્ આચ્છાદિતવાન્* । તદ્ધૈતુકં ચ આવર્જિતા માગધકાઃ પૌરાઃ ॥
તતો ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કુત્રેમાનિ ભગવતા કુશલમૂલાનિ કૃતાનિ, યતો ભગવત એવંવિધા પૂજા ભિક્ષુસંઘસ્ય ચેતિ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 50 --------------------
ભગવાન્ આહ: તથાગતેનૈવૈતાનિ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । મયૈતાનિ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ ।
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ । *{ઔછ્: કર્માણ્ય્ અપિ કલ્પશતૈર્ અપિ ।}*
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*