અથર્વવેદ · અધ્યાય 9

સૂક્તમ્ ૧
સૂક્તમ્ ૨
સૂક્તમ્ ૩
સૂક્તમ્ ૪
સૂક્તમ્ ૫
સૂક્તમ્ ૬
સૂક્તમ્ ૭
સૂક્તમ્ ૮
સૂક્તમ્ ૯
સૂક્તમ્ ૧૦
સૂક્તમ્ ૧૧
સૂક્તમ્ ૧૨
સૂક્તમ્ ૧૩
સૂક્તમ્ ૧૪
સૂક્તમ્ ૧૫
9.1
દિવસ્પૃથિવ્યા અન્તરિક્ષાત્સમુદ્રાદગ્નેર્વાતાન્ મધુકશા હિ જજ્ઞે ।
તાં ચાયિત્વામૃતં વસાનાં હૃદ્ભિઃ પ્રજાઃ પ્રતિ નન્દન્તિ સર્વાઃ

મહત્પયો વિશ્વરૂપમસ્યાઃ સમુદ્રસ્ય ત્વોત રેત આહુઃ ।
યત ઐતિ મધુકશા રરાણા તત્પ્રાણસ્તદમૃતં નિવિષ્ટમ્

પશ્યન્ત્યસ્યાશ્ચરિતં પૃથિવ્યાં પૃથઙ્નરો બહુધા મીમાંસમાનાઃ ।
અગ્નેર્વાતાન્ મધુકશા હિ જજ્ઞે મરુતામુગ્રા નપ્તિઃ

માતાદિત્યાનાં દુહિતા વસૂનાં પ્રાણઃ પ્રજાનામમૃતસ્ય નાભિઃ ।
હિરણ્યવર્ણા મધુકશા ઘૃતાચી મહાન્ ભર્ગશ્ચરતિ મર્ત્યેષુ

મધોઃ કશામજનયન્ત દેવાસ્તસ્યા ગર્ભો અભવદ્વિશ્વરૂપઃ ।
તં જાતં તરુણં પિપર્તિ માતા સ જાતો વિશ્વા ભુવના વિ ચષ્ટે

કસ્તં પ્ર વેદ ક ઉ તં ચિકેત યો અસ્યા હૃદઃ કલશઃ સોમધાનો અક્ષિતઃ ।
બ્રહ્મા સુમેધાઃ સો અસ્મિન્ મદેત

સ તૌ પ્ર વેદ સ ઉ તૌ ચિકેત યાવસ્યાઃ સ્તનૌ સહસ્રધારાવક્ષિતૌ ।
ઊર્જં દુહાતે અનપસ્ફુરન્તૌ

હિઙ્કરિક્રતી બૃહતી વયોધા ઉચ્ચૈર્ઘોષાભ્યેતિ યા વ્રતમ્ ।
ત્રીન્ ઘર્માન્ અભિ વાવશાના મિમાતિ માયું પયતે પયોભિઃ

યામાપીનામુપસીદન્ત્યાપઃ શાક્વરા વૃષભા યે સ્વરાજઃ ।
તે વર્ષન્તિ તે વર્ષયન્તિ તદ્વિદે કામમૂર્જમાપઃ

સ્તનયિત્નુસ્તે વાક્પ્રજાપતે વૃષા શુષ્મં ક્ષિપસિ ભૂમ્યામધિ ।
અગ્નેર્વાતાન્ મધુકશા હિ જજ્ઞે મરુતામુગ્રા નપ્તિઃ

યથા સોમઃ પ્રાતઃસવને અશ્વિનોર્ભવતિ પ્રિયઃ ।
એવા મે અશ્વિના વર્ચ આત્મનિ ધ્રિયતામ્

યથા સોમો દ્વિતીયે સવન ઇન્દ્રાગ્ન્યોર્ભવતિ પ્રિયઃ ।
એવા મ ઇન્દ્રાગ્ની વર્ચ આત્મનિ ધ્રિયતામ્

યથા સોમસ્તૃતીયે સવન ઋભૂણાં ભવતિ પ્રિયઃ ।
એવા મ ઋભવો વર્ચ આત્મનિ ધ્રિયતામ્

મધુ જનિષીય મધુ વંસિષીય ।
પયસ્વાન્ અગ્ન આગમં તં મા સં સૃજ વર્ચસા

સં માગ્ને વર્ચસા સૃજ સં પ્રજયા સમાયુષા ।
વિદ્યુર્મે અસ્ય દેવા ઇન્દ્રો વિદ્યાત્સહ ઋષિભિઃ

યથા મધુ મધુકૃતઃ સંભરન્તિ મધાવધિ ।
એવા મે અશ્વિના વર્ચ આત્મનિ ધ્રિયતામ્

યથા મક્ષાઃ ઇદં મધુ ન્યઞ્જન્તિ મધાવધિ ।
એવા મે અશ્વિના વર્ચસ્તેજો બલમોજશ્ચ ધ્રિયતામ્

યદ્ગિરિષુ પર્વતેષુ ગોષ્વશ્વેષુ યન્ મધુ ।
સુરાયાં સિચ્યમાનાયાં યત્તત્ર મધુ તન્ મયિ

અશ્વિના સારઘેણ મા મધુનાઙ્ક્તં શુભસ્પતી ।
યથા વર્ચસ્વતીં વાચમાવદાનિ જનામનુ

સ્તનયિત્નુસ્તે વાક્પ્રજાપતે વૃષા શુષ્મં ક્ષિપસિ ભૂમ્યાં દિવિ ।
તાં પશવ ઉપ જીવન્તિ સર્વે તેનો સેષમૂર્જં પિપર્તિ

પૃથિવી દણ્ડોઽન્તરિક્ષં ગર્ભો દ્યૌઃ કશા વિદ્યુત્પ્રકશો હિરણ્યયો બિન્દુઃ

યો વૈ કશાયાઃ સપ્ત મધૂનિ વેદ મધુમાન્ ભવતિ ।
બ્રાહ્મણશ્ચ રાજા ચ ધેનુશ્ચાનડ્વાંશ્ચ વ્રીહિશ્ચ યવશ્ચ મધુ સપ્તમમ્

મધુમાન્ ભવતિ મધુમદસ્યાહાર્યં ભવતિ ।
મધુમતો લોકાન્ જયતિ ય એવં વેદ

યદ્વીધ્રે સ્તનયતિ પ્રજાપતિરેવ તત્પ્રજાભ્યઃ પ્રાદુર્ભવતિ ।
તસ્માત્પ્રાચીનોપવીતસ્તિષ્ઠે પ્રજાપતેઽનુ મા બુધ્યસ્વેતિ ।
અન્વેનં પ્રજા અનુ પ્રજાપતિર્બુધ્યતે ય એવં વેદ

9.2
સપત્નહનમૃષભં ઘૃતેન કામં શિક્ષામિ હવિષાજ્યેન ।
નીચૈઃ સપત્નાન્ મમ પાદય ત્વમભિષ્ટુતો મહતા વીર્યેણ

યન્ મે મનસો ન પ્રિયં ચક્ષુષો યન્ મે બભસ્તિ નાભિનન્દતિ ।
તદ્દુષ્વપ્ન્યં પ્રતિ મુઞ્ચામિ સપત્ને કામં સ્તુત્વોદહં ભિદેયમ્

દુષ્વપ્ન્યં કામ દુરિતં ચ કમાપ્રજસ્તામસ્વગતામવર્તિમ્ ।
ઉગ્ર ઈશાનઃ પ્રતિ મુઞ્ચ તસ્મિન્ યો અસ્મભ્યમંહૂરણા ચિકિત્સાત્

નુદસ્વ કામ પ્ર ણુદસ્વ કામાવર્તિં યન્તુ મમ યે સપત્નાઃ ।
તેષાં નુત્તાનામધમા તમાંસ્યગ્ને વાસ્તૂનિ નિર્દહ ત્વમ્

સા તે કામ દુહિતા ધેનુરુચ્યતે યામાહુર્વાચં કવયો વિરાજમ્ ।
તયા સપત્નાન્ પરિ વૃઙ્ગ્ધિ યે મમ પર્યેનાન્ પ્રાણઃ પશવો જીવનં વૃણક્તુ

કામસ્યેન્દ્રસ્ય વરુણસ્ય રાજ્ઞો વિષ્ણોર્બલેન સવિતુઃ સવેન ।
અગ્નેર્હોત્રેણ પ્ર ણુદે સપત્નાં છમ્બીવ નાવમુદકેષુ ધીરઃ

અધ્યક્ષો વાજી મમ કામ ઉગ્રઃ કૃણોતુ મહ્યમસપત્નમેવ ।
વિશ્વે દેવા મમ નાથં ભવન્તુ સર્વે દેવા હવમા યન્તુ મ ઇમમ્

ઇદમાજ્યં ઘૃતવજ્જુષાણાઃ કામજ્યેષ્ઠા ઇહ માદયધ્વમ્ ।
કૃણ્વન્તો મહ્યમસપત્નમેવ

ઇન્દ્રાગ્ની કામ સરથં હિ ભૂત્વા નીચૈઃ સપત્નાન્ મમ પાદયાથઃ ।
તેષાં પન્નાનામધમા તમાંસ્યગ્ને વાસ્તૂન્યનુનિર્દહ ત્વમ્

જહિ ત્વં કામ મમ યે સપત્ના અન્ધા તમાંસ્યવ પાદયૈનાન્ ।
નિરિન્દ્રિયા અરસાઃ સન્તુ સર્વે મા તે જીવિષુઃ કતમચ્ચનાહઃ

અવધીત્કામો મમ યે સપત્ના ઉરું લોકમકરન્ મહ્યમેધતુમ્ ।
મહ્યં નમન્તાં પ્રદિશશ્ચતસ્રો મહ્યં ષડુર્વીર્ઘૃતમા વહન્તુ

તેઽધરાઞ્ચઃ પ્ર પ્લવન્તાં છિન્ના નૌરિવ બન્ધનાત્।
ન સાયકપ્રણુત્તાનાં પુનરસ્તિ નિવર્તનમ્

અગ્નિર્યવ ઇન્દ્રો યવઃ સોમો યવઃ ।
યવયાવાનો દેવા યવયન્ત્વેનમ્

અસર્વવીરશ્ચરતુ પ્રણુત્તો દ્વેષ્યો મિત્રાનાં પરિવર્ગ્યઃ સ્વાનામ્ ।
ઉત પૃથિવ્યામવ સ્યન્તિ વિદ્યુત ઉગ્રો વો દેવઃ પ્ર મૃણત્સપત્નાન્

ચ્યુતા ચેયં બૃહત્યચ્યુતા ચ વિદ્યુદ્બિભર્તિ સ્તનયિત્નૂંશ્ચ સર્વાન્ ।
ઉદ્યન્ન્ આદિત્યો દ્રવિણેન તેજસા નીચૈઃ સપત્નાન્ નુદતાં મે સહસ્વાન્

યત્તે કામ શર્મ ત્રિવરૂથમુદ્ભુ બ્રહ્મ વર્મ વિતતમનતિવ્યાધ્યં કૃતમ્ ।
તેન સપત્નાન્ પરિ વૃઙ્ગ્ધિ યે મમ પર્યેનાન્ પ્રાણઃ પશવો જીવનં વૃણક્તુ

યેન દેવા અસુરાન્ પ્રાણુદન્ત યેનેન્દ્રો દસ્યૂન્ અધમં તમો નિનાય ।
તેન ત્વં કામ મમ યે સપત્નાસ્તાન્ અસ્માલ્લોકાત્પ્ર ણુદસ્વ દૂરમ્

યથા દેવા અસુરાન્ પ્રાણુદન્ત યથેન્દ્રો દસ્યૂન્ અધમં તમો બબાધે ।
તથા ત્વં કામ મમ યે સપત્નાસ્તાન્ અસ્માલ્લોકાત્પ્ર ણુદસ્વ દૂરમ્

કામો જજ્ઞે પ્રથમો નૈનં દેવા આપુઃ પિતરો ન મર્ત્યાઃ ।
તતસ્ત્વમસિ જ્યાયાન્ વિશ્વહા મહાંસ્તસ્મૈ તે કામ નમ ઇત્કૃનોમિ

યાવતી દ્યાવાપૃથિવી વરિમ્ણા યાવદાપઃ સિષ્યદુર્યાવદગ્નિઃ ।
તતસ્ત્વમસિ જ્યાયાન્ વિશ્વહા મહાંસ્તસ્મૈ તે કામ નમ ઇત્કૃણોમિ

યાવતીર્દિશઃ પ્રદિશો વિષૂચીર્યાવતીરાશા અભિચક્ષણા દિવઃ ।
તતસ્ત્વમસિ જ્યાયાન્ વિશ્વહા મહાંસ્તસ્મૈ તે કામ નમ ઇત્કૃણોમિ

યાવતીર્ભૃઙ્ગા જત્વઃ કુરૂરવો યાવતીર્વઘા વૃક્ષસર્પ્યો બભૂવુઃ ।
તતસ્ત્વમસિ જ્યાયાન્ વિશ્વહા મહાંસ્તસ્મૈ તે કામ નમ ઇત્કૃણોમિ

જ્યાયાન્ નિમિષતોઽસિ તિષ્ઠતો જ્યાયાન્ત્સમુદ્રાદસિ કામ મન્યો ।
તતસ્ત્વમસિ જ્યાયાન્ વિશ્વહા મહાંસ્તસ્મૈ તે કામ નમ ઇત્કૃનોમિ

ન વૈ વાતશ્ચન કામમાપ્નોતિ નાગ્નિઃ સૂર્યો નોત ચન્દ્રમાઃ ।
તતસ્ત્વમસિ જ્યાયાન્ વિશ્વહા મહાંસ્તસ્મૈ તે કામ નમ ઇત્કૃણોમિ

યાસ્તે શિવાસ્તન્વઃ કામ ભદ્રા યાભિઃ સત્યં ભવતિ યદ્વૃણિષે ।
તાભિષ્ટ્વમસ્મામભિસંવિશસ્વાન્યત્ર પાપીરપ વેશયા ધિયઃ

9.3
ઉપમિતાં પ્રતિમિતામથો પરિમિતામુત ।
શાલાયા વિશ્વવારાયા નદ્ધાનિ વિ ચૃતામસિ

યત્તે નદ્ધં વિશ્વવારે પાશો ગ્રન્થિશ્ચ યઃ કૃતઃ ।
બૃહસ્પતિરિવાહં બલં વાચા વિ સ્રંસયામિ તત્

આ યયામ સં બબર્હ ગ્રન્થીંશ્ચકાર તે દૃઢાન્ ।
પરૂંષિ વિદ્વાં છસ્તેવેન્દ્રેણ વિ ચૃતામસિ

વંશાનાં તે નહનાનાં પ્રાણાહસ્ય તૃણસ્ય ચ ।
પક્ષાણાં વિશ્વવારે તે નદ્ધાનિ વિ ચૃતામસિ

સંદંશાનાં પલદાનાં પરિષ્વઞ્જલ્યસ્ય ચ ।
ઇદં માનસ્ય પત્ન્યા નદ્ધાનિ વિ ચૃતામસિ

યાનિ તેઽન્તઃ શિક્યાન્યાબેધૂ રણ્યાય કમ્ ।
પ્ર તે તાનિ ચૃતામસિ શિવા માનસ્ય પત્નિ ન ઉદ્ધિતા તન્વે ભવ

હવિર્ધાનમગ્નિશાલં પત્નીનાં સદનં સદઃ ।
સદો દેવાનામસિ દેવિ શાલે

અક્ષુમોપશં વિતતં સહસ્રાક્ષં વિષૂવતિ ।
અવનદ્ધમભિહિતં બ્રહ્મણા વિ ચૃતામસિ

યસ્ત્વા શાલે પ્રતિગૃહ્ણાતિ યેન ચાસિ મિતા ત્વમ્ ।
ઉભૌ માનસ્ય પત્નિ તૌ જીવતાં જરદષ્ટી

અમુત્રૈનમા ગચ્છતાદ્દૃઢા નદ્ધા પરિષ્કૃતા ।
યસ્યાસ્તે વિચૃતામસ્યઙ્ગમઙ્ગં પરુષ્પરુઃ

યસ્ત્વા શાલે નિમિમાય સંજભાર વનસ્પતીન્ ।
પ્રજાયૈ ચક્રે ત્વા શાલે પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિઃ

નમસ્તસ્મૈ નમો દાત્રે શાલાપતયે ચ કૃણ્મઃ ।
નમોઽગ્નયે પ્રચરતે પુરુષાય ચ તે નમઃ

ગોભ્યો અશ્વેભ્યો નમો યચ્છાલાયાં વિજાયતે ।
વિજાવતિ પ્રજાવતિ વિ તે પાશાંશ્ચૃતામસિ

અગ્નિમન્તશ્છાદયસિ પુરુષાન્ પશુભિઃ સહ ।
વિજાવતિ પ્રજાવતિ વિ તે પાશાંશ્ચૃતામસિ

અન્તરા દ્યાં ચ પૃથિવીં ચ યદ્વ્યચસ્તેન શાલાં પ્રતિ ગૃહ્ણામિ ત ઇમામ્ ।
યદન્તરિક્ષં રજસો વિમાનં તત્કૃણ્વેઽહમુદરં શેવધિભ્યઃ ।
તેન શાલાં પ્રતિ ગૃહ્ણામિ તસ્મૈ

ઊર્જસ્વતી પયસ્વતી પૃથિવ્યાં નિમિતા મિતા ।
વિશ્વાન્નં બિભ્રતી શાલે મા હિંસીઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ

તૃણૈરાવૃતા પલદાન્ વસાના રાત્રીવ શાલા જગતો નિવેશની ।
મિતા પૃથિવ્યાં તિષ્ઠસિ હસ્તિનીવ પદ્વતી

ઇટસ્ય તે વિ ચૃતામ્યપિનદ્ધમપોર્ણુવન્ ।
વરુણેન સમુબ્જિતાં મિત્રઃ પ્રાતર્વ્યુબ્જતુ

બ્રહ્મણા શાલાં નિમિતાં કવિભિર્નિમિતાં મિતામ્ ।
ઇન્દ્રાગ્ની રક્ષતાં શાલામમૃતૌ સોમ્યં સદઃ

કુલાયેઽધિ કુલાયં કોશે કોશઃ સમુબ્જિતઃ ।
તત્ર મર્તો વિ જાયતે યસ્માદ્વિશ્વં પ્રજાયતે

યા દ્વિપક્ષા ચતુષ્પક્ષા ષટ્પક્ષા યા નિમીયતે ।
અષ્ટાપક્ષાં દશપક્ષાં શાલાં માનસ્ય પત્નીમગ્નિર્ગર્ભ ઇવા શયે

પ્રતીચીં ત્વા પ્રતીચીનઃ શાલે પ્રૈમ્યહિંસતીમ્ ।
અગ્નિર્હ્યન્તરાપશ્ચ ઋતસ્ય પ્રથમા દ્વાઃ

ઇમા આપઃ પ્ર ભરામ્યયક્ષ્મા યક્ષ્મનાશનીઃ ।
ગૃહાન્ ઉપ પ્ર સીદામ્યમૃતેન સહાગ્નિના

મા નઃ પાશં પ્રતિ મુચો ગુરુર્ભારો લઘુર્ભવ ।
વધૂમિવ ત્વા શાલે યત્રકામં ભરામસિ

પ્રાચ્યા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ

દક્ષિણાયા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ

પ્રતીચ્યા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ

ઉદીચ્યા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ

ધ્રુવાયા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ

ઊર્ધ્વાયા દિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ

દિશોદિશઃ શાલાયા નમો મહિમ્ને સ્વાહા દેવેભ્યઃ સ્વાહ્યેભ્યઃ

9.4
સાહસ્રસ્ત્વેષ ઋષભઃ પયસ્વાન્ વિશ્વા રૂપાણિ વક્ષણાસુ બિભ્રત્।
ભદ્રં દાત્રે યજમાનાય શીક્ષન્ બાર્હસ્પત્ય ઉસ્રિયસ્તન્તુમાતાન્

અપાં યો અગ્રે પ્રતિમા બભૂવ પ્રભૂઃ સર્વસ્મૈ પૃથિવીવ દેવી ।
પિતા વત્સાનાં પતિરઘ્ન્યાનાં સાહસ્રે પોષે અપિ નઃ કૃણોતુ

પુમાન્ અન્તર્વાન્ત્સ્થવિરઃ પયસ્વાન્ વસોઃ કબન્ધમૃષભો બિભર્તિ ।
તમિન્દ્રાય પથિભિર્દેવયાનૈર્હુતમગ્નિર્વહતુ જાતવેદાઃ

પિતા વત્સાનાં પતિરઘ્ન્યાનામથો પિતા મહતાં ગર્ગરાણામ્ ।
વત્સો જરાયુ પ્રતિધુક્પીયૂષ આમિક્ષા ઘૃતં તદ્વસ્ય રેતઃ

દેવાનાં ભાગ ઉપનાહ એષોઽપાં રસ ઓષધીનાં ઘૃતસ્ય ।
સોમસ્ય ભક્ષમવૃણીત શક્રો બૃહન્ન્ અદ્રિરભવદ્યચ્છરીરમ્

સોમેન પૂર્ણં કલશં બિભર્ષિ ત્વસ્તા રુપાણાં જનિતા પશૂનામ્ ।
શિવાસ્તે સન્તુ પ્રજન્વ ઇહ યા ઇમા ન્યસ્મભ્યં સ્વધિતે યચ્છ યા અમૂઃ

આજં બિભર્તિ ઘૃતમસ્ય રેતઃ સાહસ્રઃ પોષસ્તમુ યજ્ઞમાહુઃ ।
ઇન્દ્રસ્ય રૂપમૃષભો વસાનઃ સો અસ્માન્ દેવાઃ શિવ ઐતુ દત્તઃ

ઇન્દ્રસ્યૌજો વરુણસ્ય બાહૂ અશ્વિનોરંસૌ મરુતામિયં કકુત્।
બૃહસ્પતિં સંભૃતમેતમાહુર્યે ધીરાસઃ કવયો યે મનીષિણઃ

દૈવીર્વિશઃ પયસ્વાન્ આ તનોષિ ત્વામિન્દ્રં ત્વાં સરસ્વન્તમાહુઃ ।
સહસ્રં સ એકમુખા દદાતિ યો બ્રાહ્મણ ઋષભમાજુહોતિ

બૃહસ્પતિઃ સવિતા તે વયો દધૌ ત્વષ્ટુર્વાયોઃ પર્યાત્મા ત આભૃતઃ ।
અન્તરિક્ષે મનસા ત્વા જુહોમિ બર્હિષ્ટે દ્યાવાપૃથિવી ઉભે સ્તામ્

ય ઇન્દ્ર ઇવ દેવેષુ ગોષ્વેતિ વિવાવદત્।
તસ્ય ઋષભસ્યાઙ્ગાનિ બ્રહ્મા સં સ્તૌતુ ભદ્રયા

પાર્શ્વે આસ્તામનુમત્યા ભગસ્યાસ્તામનૂવૃજૌ ।
અષ્ઠીવન્તાવબ્રવીન્ મિત્રો મમૈતૌ કેવલાવિતિ

ભસદાસીદાદિત્યાનાં શ્રોણી આસ્તાં બૃહસ્પતેઃ ।
પુછં વાતસ્ય દેવસ્ય તેન ધૂનોત્યોષધીઃ

ગુદા આસન્ત્સિનીવાલ્યાઃ સૂર્યાયાસ્ત્વચમબ્રુવન્ ।
ઉત્થાતુરબ્રુવન્ પદ ઋષભં યદકલ્પયન્

ક્રોડ આસીજ્જામિશંસસ્ય સોમસ્ય ક્લશો ધૃતઃ ।
દેવાઃ સંગત્ય યત્સર્વ ઋષભં વ્યકલ્પયન્

તે કુષ્ઠિકાઃ સરમાયૈ કુર્મેભ્યો અદધુઃ શફાન્ ।
ઊબધ્યમસ્ય કીતેભ્યઃ શ્વવર્તેભ્યો અધારયન્

શૃઙ્ગાભ્યાં રક્ષ ઋષત્યવર્તિં હન્તિ ચક્ષુષા ।
શૃણોતિ ભદ્રં કર્ણાભ્યાં ગવાં યઃ પતિરઘ્ન્યઃ

શતયાજં સ યજતે નૈનં દુન્વન્ત્યગ્નયઃ ।
જિન્વન્તિ વિશ્વે તં દેવા યો બ્રાહ્મણ ઋષભમાજુહોતિ

બ્રાહ્મણેભ્ય ઋષભં દત્ત્વા વરીયઃ કૃણુતે મનઃ ।
પુષ્ટિં સો અઘ્ન્યાનાં સ્વે ગોષ્ઠેઽવ પશ્યતે

ગાવઃ સન્તુ પ્રજાઃ સન્ત્વથો અસ્તુ તનૂબલમ્ ।
તત્સર્વમનુ મન્યન્તાં દેવા ઋષભદાયિને

અયં પિપાન ઇન્દ્ર ઇદ્રયિં દધાતુ ચેતનીમ્ ।
અયં ધેનું સુદુઘાં નિત્યવત્સાં વશં દુહાં વિપશ્ચિતં પરો દિવઃ

પિશઙ્ગરૂપો નભસો વયોધા ઐન્દ્રઃ શુષ્મો વિશ્વરૂપો ન આગન્ ।
આયુરસ્મભ્યં દધત્પ્રજાં ચ રાયશ્ચ પોષૈરભિ નઃ સચતામ્

ઉપેહોપપર્ચનાસ્મિન્ ગોષ્ઠ ઉપ પૃઞ્ચ નઃ ।
ઉપ ઋષભસ્ય યદ્રેત ઉપેન્દ્ર તવ વીર્યમ્

એતં વો યુવાનં પ્રતિ દધ્મો અત્ર તેન ક્રીડન્તીશ્ચરત વશામનુ ।
મા નો હાસિષ્ટ જનુષા સુભાગા રાયશ્ચ પોષૈરભિ નઃ સચધ્વમ્

9.5
આ નયૈતમા રભસ્વ સુકૃતાં લોકમપિ ગચ્છતુ પ્રજાનન્ ।
તીર્ત્વા તમાંસિ બહુધા મહાન્ત્યજો નાકમા ક્રમતાં તૃતીયમ્

ઇન્દ્રાય ભાગં પરિ ત્વા નયામ્યસ્મિન્ યજ્ઞે યજમાનાય સૂરિમ્ ।
યે નો દ્વિષન્ત્યનુ તાન્ રભસ્વાનાગસો યજમાનસ્ય વીરાઃ

પ્ર પદોઽવ નેનિગ્ધિ દુશ્ચરિતં યચ્ચચાર શુદ્ધૈઃ શફૈરા ક્રમતાં પ્રજાનન્ ।
તીર્ત્વા તમાંસિ બહુધા વિપશ્યન્ન્ અજો નાકમા ક્રમતાં તૃતીયમ્

અનુછ્ય શ્યામેન ત્વચમેતાં વિશસ્તર્યથાપર્વસિના માભિ મંસ્થાઃ ।
માભિ દ્રુહઃ પરુશઃ કલ્પયૈનં તૃતીયે નાકે અધિ વિ શ્રયૈનમ્

ઋચા કુમ્ભીમધ્યગ્નૌ શ્રયામ્યા સિઞ્ચોદકમવ ધેહ્યેનમ્ ।
પર્યાધત્તાગ્નિના શમિતારઃ શૃતો ગચ્છતુ સુકૃતાં યત્ર લોકઃ

ઉત્ક્રામાતઃ પરિ ચેદતપ્તસ્તપ્તાચ્ચરોરધિ નાકં તૃતીયમ્ ।
અગ્નેરગ્નિરધિ સં બભૂવિથ જ્યોતિષ્મન્તમભિ લોકં જયૈતમ્

અજો અગ્નિરજમુ જ્યોતિરાહુરજં જીવતા બ્રહ્મણે દેયમાહુઃ ।
અજસ્તમાંસ્યપ હન્તિ દૂરમસ્મિંલ્લોકે શ્રદ્દધાનેન દત્તઃ

પઞ્ચૌદનઃ પઞ્ચધા વિ ક્રમતામાક્રંસ્યમાનસ્ત્રીણિ જ્યોતીંષિ ।
ઈજાનાનાં સુકૃતાં પ્રેહિ મધ્યં તૃતીયે નાકે અધિ વિ શ્રયસ્વ

અજા રોહ સુકૃતાં યત્ર લોકઃ શરભો ન ચત્તોઽતિ દુર્ગાન્યેષઃ ।
પઞ્ચૌદનો બ્રહ્મણે દીયમાનઃ સ દાતારં તૃપ્ત્યા તર્પયાતિ

અજસ્ત્રિનાકે ત્રિદિવે ત્રિપૃષ્ઠે નાકસ્ય પૃષ્ઠે દદિવાંસં દધાતિ ।
પઞ્ચૌદનો બ્રહ્મણે દીયમાનો વિશ્વરૂપા ધેનુઃ કામદુઘાસ્યેકા

એતદ્વો જ્યોતિઃ પિતરસ્તૃતીયં પઞ્ચૌદનં બ્રહ્મણેઽજં દદાતિ ।
અજસ્તમાંસ્યપ હન્તિ દૂરમસ્મિંલ્લોકે શ્રદ્દધાનેન દત્તઃ

ઈજાનાનાં સુકૃતાં લોકમીપ્સન્ પઞ્ચૌદનં બ્રહ્મણેઽજં દદાતિ ।
સ વ્યાપ્તિમભિ લોકં જયૈતં શિવોઽસ્મભ્યં પ્રતિગૃહીતો અસ્તુ

અજો હ્યગ્નેરજનિષ્ટ શોકાદ્વિપ્રો વિપ્રસ્ય સહસો વિપશ્ચિત્।
ઇષ્ટં પૂર્તમભિપૂર્તં વષટ્કૃતં તદ્દેવા ઋતુશઃ કલ્પયન્તુ

અમોતં વાસો દદ્યાદ્ધિરણ્યમપિ દક્ષિણામ્ ।
તથા લોકાન્ત્સમાપ્નોતિ યે દિવ્યા યે ચ પાર્થિવાઃ

એતાસ્ત્વાજોપ યન્તુ ધારાઃ સોમ્યા દેવીર્ઘૃતપૃષ્ઠા મધુશ્ચુતઃ ।
સ્તભાન્ પૃથિવીમુત દ્યાં નાકસ્ય પૃષ્ઠેઽધિ સપ્તરશ્મૌ

અજોઽસ્યજ સ્વર્ગોઽસિ ત્વયા લોકમઙ્ગિરસઃ પ્રાજાનન્ ।
તં લોકં પુણ્યં પ્ર જ્ઞેષમ્

યેના સહસ્રં વહસિ યેનાગ્ને સર્વવેદસમ્ ।
તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સ્વર્દેવેષુ ગન્તવે

અજઃ પક્વઃ સ્વર્ગે લોકે દધાતિ પઞ્ચૌદનો નિરૃતિં બાધમાનઃ ।
તેન લોકાન્ત્સૂર્યવતો જયેમ

યં બ્રાહ્મણે નિદધે યં ચ વિક્ષુ યા વિપ્રુષ ઓદનાનામજસ્ય ।
સર્વં તદગ્ને સુકૃતસ્ય લોકે જાનીતાન્ નઃ સંગમને પથીનામ્

અજો વા ઇદમગ્ને વ્યક્રમત તસ્યોર ઇયમભવદ્દ્યૌઃ પૃષ્ટિહમ્ ।
અન્તરિક્ષં મધ્યં દિશઃ પાર્શ્વે સમુદ્રૌ કુક્ષી

સત્યં ચ ર્તં ચ ચક્ષુષી વિશ્વં સત્યં શ્રદ્ધા પ્રાણો વિરાટ્શિરઃ ।
એષ વા અપરિમિતો યજ્ઞો યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ

અપરિમિતમેવ યજ્ઞમાપ્નોત્યપરિમિતં લોકમવ રુન્દ્ધે ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

નાસ્યાસ્થીનિ ભિન્દ્યાન્ ન મજ્જ્ઞો નિર્ધયેત્।
સર્વમેનં સમાદાયેદમિદં પ્ર વેશયેત્

ઇદમિદમેવાસ્ય રૂપં ભવતિ તેનૈનં સં ગમયતિ ।
ઇષં મહ ઊર્જમસ્મૈ દુહે યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

પઞ્ચ રુક્મા પઞ્ચ નવાનિ વસ્ત્રા પઞ્ચાસ્મૈ ધેનવઃ કામદુઘા ભવન્તિ ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

પઞ્ચ રુક્મા જ્યોતિરસ્મૈ ભવન્તિ વર્મ વાસાંસિ તન્વે ભવન્તિ ।
સ્વર્ગં લોકમશ્નુતે યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

યા પૂર્વં પતિં વિત્ત્વાઽથાન્યં વિન્દતેઽપરમ્ ।
પઞ્ચૌદનં ચ તાવજં દદાતો ન વિ યોષતઃ

સમાનલોકો ભવતિ પુનર્ભુવાપરઃ પતિઃ ।
યોઽજં પઞ્ચૌદનં દક્ષિણાજ્યોતિષં દદાતિ

અનુપૂર્વવત્સાં ધેનુમનડ્વાહમુપબર્હણમ્ ।
વાસો હિરણ્યં દત્ત્વા તે યન્તિ દિવમુત્તમામ્

આત્માનં પિતરં પુત્રં પૌત્રં પિતામહમ્ ।
જાયાં જનિત્રીં માતરં યે પ્રિયાસ્તાન્ ઉપ હ્વયે

યો વૈ નૈદાઘં નામ ર્તું વેદ ।
એષ વૈ નૈદાઘો નામ ર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।

નિરેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયં દહતિ ભવત્યાત્મના ।
યો વૈ કુર્વન્તં નામ ર્તું વેદ ।
કુર્વતીંકુર્વતીમેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયમા દત્તે ।
એષ વૈ કુર્વન્ નામ ર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।

યો વૈ સંયન્તં નામ ર્તું વેદ ।
સંયતીંસંયતીમેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયમા દત્તે ।
એષ વૈ સંયન્ નામ ર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।

યો વૈ પિન્વન્તં નામ ર્તું વેદ ।
પિન્વતીંપિન્વતીમેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયમા દત્તે ।
એષ વૈ પિન્વન્ નામ ર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।

યો વા ઉદ્યન્તં નામ ર્તું વેદ ।
ઉદ્યતીંઉદ્યતીમેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયમા દત્તે ।
એષ વા ઉદ્યન્ન્ નામ ર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।

યો વા અભિભુવં નામ ર્તું વેદ ।
અભિભવન્તીમભિભવન્તીમેવાપ્રિયસ્ય ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયમા દત્તે ।
એષ વા અભિભૂર્નામ ર્તુર્યદજઃ પઞ્ચૌદનઃ ।

અજં ચ પચત પઞ્ચ ચૌદનાન્ ।
સર્વા દિશઃ સંમનસઃ સધ્રીચીઃ સાન્તર્દેશાઃ પ્રતિ ગૃહ્નન્તુ ત એતમ્

તાસ્તે રક્ષન્તુ તવ તુભ્યમેતં તાભ્ય આજ્યં હવિરિદં જુહોમિ

9.6
યો વિદ્યાદ્બ્રહ્મ પ્રત્યક્ષં પરૂંષિ યસ્ય સંભારા ઋચો યસ્યાનૂક્યમ્

સામાનિ યસ્ય લોમાનિ યજુર્હૃદયમુચ્યતે પરિસ્તરણમિદ્ધવિઃ

યદ્વા અતિથિપતિરતિથીન્ પ્રતિપશ્યતિ દેવયજનં પ્રેક્ષતે

યદભિવદતિ દીક્ષામુપૈતિ યદુદકં યાચત્યપઃ પ્ર ણયતિ

યા એવ યજ્ઞ આપઃ પ્રણીયન્તે તા એવ તાઃ

યત્તર્પણમાહરન્તિ ય એવાગ્નીષોમીયઃ પશુર્બધ્યતે સ એવ સઃ

યદાવસથાન્ કલ્પયન્તિ સદોહવિર્ધાનાન્યેવ તત્કલ્પયન્તિ

યદુપસ્તૃણન્તિ બર્હિરેવ તત્

યદુપરિશયનમાહરન્તિ સ્વર્ગમેવ તેન લોકમવ રુન્દ્ધે

યત્કશિપૂપબર્હણમાહરન્તિ પરિધય એવ તે

યદાઞ્જનાભ્યઞ્જનમાહરન્ત્યાજ્યમેવ તત્

યત્પુરા પરિવેષાત્સ્વાદમાહરન્તિ પુરોડાશાવેવ તૌ

યદશનકૃતં હ્વયન્તિ હવિષ્કૃતમેવ તદ્ધ્વયન્તિ

યે વ્રીહયો યવા નિરુપ્યન્તેઽંશવ એવ તે

યાન્યુલૂખલમુસલાનિ ગ્રાવાણ એવ તે

શૂર્પં પવિત્રં તુષા ઋજીષાભિષવણીરાપઃ

સ્રુગ્દર્વિર્નેક્ષણમાયવનં દ્રોણકલશાઃ કુમ્ભ્યો વાયવ્યાનિ પાત્રાણીયમેવ કૃષ્ણાજિનમ્

યજમાનબ્રાહ્મણં વા એતદતિથિપતિઃ કુરુતે યદાહાર્યાણિ પ્રેક્ષત ઇદં ભૂયા૩ ઇદા૩ ઇતિ

યદાહ ભૂય ઉદ્ધરેતિ પ્રાણમેવ તેન વર્ષીયાંસં કુરુતે

ઉપ હરતિ હવીંષ્યા સાદયતિ

તેષામાસન્નાનામતિથિરાત્મન્ જુહોતિ

સ્રુચા હસ્તેન પ્રાણે યૂપે સ્રુક્કારેણ વષટ્કારેણ

એતે વૈ પ્રિયાશ્ચાપ્રિયાશ્ચ ર્ત્વિજઃ સ્વર્ગં લોકં ગમયન્તિ યદતિથયઃ

સ ય એવં વિદ્વાન્ ન દ્વિષન્ન્ અશ્નીયાન્ ન દ્વિષતોઽન્નમશ્નીયાન્ ન મીમાંસિતસ્ય ન મીમાંસમાનસ્ય

સર્વો વા એષ જગ્ધપાપ્મા યસ્યાન્નમશ્નન્તિ

સર્વો વા એસોઽજગ્ધપાપ્મા યસ્યાન્નં નાશ્નન્તિ

સર્વદા વા એષ યુક્તગ્રાવાર્દ્રપવિત્રો વિતતાધ્વર આહૃતયજ્ઞક્રતુર્ય ઉપહરતિ

પ્રાજાપત્યો વા એતસ્ય યજ્ઞો વિતતો ય ઉપહરતિ

પ્રજાપતેર્વા એષ વિક્રમાન્ અનુવિક્રમતે ય ઉપહરતિ

યોઽતિથીનાં સ આહવનીયો યો વેશ્મનિ સ ગાર્હપત્યો યસ્મિન્ પચન્તિ સ દક્ષિણાગ્નિઃ

ઇષ્ટં ચ વા એષ પૂર્તં ચ ગૃહાણામશ્નાતિ યઃ પૂર્વોઽતિથેરશ્નાતિ

પયશ્ચ વા એષ રસં ચ ગૃહાણામશ્નાતિ યઃ પૂર્વોઽતિથેરશ્નાતિ

ઊર્જાં ચ વા એષ સ્ફાતિં ચ ગૃહાણામશ્નાતિ યઃ પૂર્વોઽતિથેરશ્નાતિ

પ્રજાં વા એષ પશૂંશ્ચ ગૃહાણામશ્નાતિ યઃ પૂર્વોઽતિથેરશ્નાતિ

કીર્તિં વા એષ યશશ્ચ ગૃહાણામશ્નાતિ યઃ પૂર્વોઽતિથેરશ્નાતિ

શ્રિયં વા એષ સંવિદં ચ ગૃહાણામશ્નાતિ યઃ પૂર્વોઽતિથેરશ્નાતિ

એષ વા અતિથિર્યચ્છ્રોત્રિયસ્તસ્માત્પૂર્વો નાશ્નીયાત્

અશિતાવત્યતિથાવશ્નીયાદ્યજ્ઞસ્ય સાત્મત્વાય યજ્ઞસ્યાવિછેદાય તદ્વ્રતમ્

એતદ્વા ઉ સ્વાદીયો યદધિગવં ક્ષીરં વા માંસં વા તદેવ નાશ્નીયાત્

સ ય એવં વિદ્વાન્ ક્ષીરમુપસિચ્યોપહરતિ ।
યાવદગ્નિષ્ટોમેનેષ્ટ્વા સુસમૃદ્ધેનાવરુન્દ્ધે તાવદેનેનાવ રુન્દ્ધે

સ ય એવં વિદ્વાન્ત્સર્પિરુપસિચ્યોપહરતિ ।
યાવદતિરાત્રેણેષ્ટ્વા સુસમૃદ્ધેનાવરુન્દ્ધે તાવદેનેનાવ રુન્દ્ધે

સ ય એવં વિદ્વાન્ મધૂપસિચ્યોપહરતિ ।
યાવદ્સત્ત્રસદ્યેનેષ્ટ્વા સુસમૃદ્ધેનાવરુન્દ્ધે તાવદેનેનાવ રુન્દ્ધે

સ ય એવં વિદ્વાન્ માંસમુપસિચ્યોપહરતિ ।
યાવદ્દ્વાદશાહેનેષ્ટ્વા સુસમૃદ્ધેનાવરુન્દ્ધે તાવદેનેનાવ રુન્દ્ધે

સ ય એવં વિદ્વાન્ ઉદકમુપસિચ્યોપહરતિ ।
પ્રજાનાં પ્રજનનાય ગચ્છતિ પ્રતિષ્ઠાં પ્રિયઃ પ્રજાનાં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ ઉપસિચ્યોપહરતિ

તસ્મા ઉષા હિઙ્કૃણોતિ સવિતા પ્ર સ્તૌતિ ।
બૃહસ્પતિરૂર્જયોદ્ગાયતિ ત્વષ્ટા પુષ્ટ્યા પ્રતિ હરતિ વિશ્વે દેવા નિધનમ્

નિધનં ભૂત્યાઃ પ્રજાયાઃ પશૂનાં ભવતિ ય એવં વેદ

તસ્મા ઉદ્યન્ત્સૂર્યો હિઙ્કૃણોતિ સંગવઃ પ્ર સ્તૌતિ ।
મધ્યન્દિન ઉદ્ગાયત્યપરાહ્ણઃ પ્રતિ હરત્યસ્તંયન્ નિધનમ્ ।
નિધનં ભૂત્યાઃ પ્રજાયાઃ પશૂનાં ભવતિ ય એવં વેદ

તસ્મા અભ્રો ભવન્ હિઙ્કૃણોતિ સ્તનયન્ પ્ર સ્તૌતિ ।
વિદ્યોતમાનઃ પ્રતિ હરતિ વર્ષન્ન્ ઉદ્ગાયત્યુદ્ગૃહ્ણન્ નિધનમ્ ।
નિધનં ભૂત્યાઃ પ્રજાયાઃ પશૂનાં ભવતિ ય એવં વેદ

અતિથીન્ પ્રતિ પશ્યતિ હિઙ્કૃણોત્યભિ વદતિ પ્ર સ્તૌત્યુદકં યાચત્યુદ્ગાયતિ ।
ઉપ હરતિ પ્રતિ હરત્યુચ્છિષ્ટં નિધનમ્ ।
નિધનં ભૂત્યાઃ પ્રજાયાઃ પશૂનાં ભવતિ ય એવં વેદ

યત્ક્ષત્તારં હ્વયત્યા શ્રાવયત્યેવ તત્

યત્પ્રતિશૃણોતિ પ્રત્યાશ્રાવયત્યેવ તત્

યત્પરિવેષ્ટારઃ પાત્રહસ્તાઃ પૂર્વે ચાપરે ચ પ્રપદ્યન્તે ચમસાધ્વર્યવ એવ તે

તેષાં ન કશ્ચનાહોતા

યદ્વા અતિથિપતિરતિથીન્ પરિવિષ્ય ગૃહાન્ ઉપોદૈત્યવભૃથમેવ તદુપાવૈતિ

યત્સભાગયતિ દક્ષિણાઃ સભાગયતિ યદનુતિષ્ઠત ઉદવસ્યત્યેવ તત્

સ ઉપહૂતઃ પૃથિવ્યાં ભક્ષયત્યુપહૂતસ્તસ્મિન્ યત્પૃથિવ્યાં વિશ્વરૂપમ્

સ ઉપહૂતોઽન્તરિક્ષે ભક્ષયત્યુપહૂતસ્તસ્મિન્ યદ્દિવિ વિશ્વરૂપમ્

સ ઉપહૂતો દિવિ ભક્ષયત્યુપહૂતસ્તસ્મિન્ યદ્દિવિ વિશ્વરૂપમ્

સ ઉપહૂતો દેવેષુ ભક્ષયત્યુપહૂતસ્તસ્મિન્ યદ્દિવિ વિશ્વરૂપમ્

સ ઉપહૂતો લોકેષુ ભક્ષયત્યુપહૂતસ્તસ્મિન્ યદ્દિવિ વિશ્વરૂપમ્

સ ઉપહૂત ઉપહૂતઃ

આપ્નોતીમં લોકમાપ્નોત્યમુમ્

જ્યોતિષ્મતો લોકાન્ જયતિ ય એવં વેદ

9.7
પ્રજાપતિશ્ચ પરમેષ્ઠી ચ શૃઙ્ગે ઇન્દ્રઃ શિરો અગ્નિર્લલાટં યમઃ કૃકાટમ્

સોમો રાજા મસ્તિષ્કો દ્યૌરુત્તરહનુઃ પૃથિવ્યધરહનુઃ

વિદ્યુજ્જિહ્વા મરુતો દન્તા રેવતીર્ગ્રીવાઃ કૃત્તિકા સ્કન્ધા ઘર્મો વહઃ

વિશ્વં વાયુઃ સ્વર્ગો લોકઃ કૃષ્ણદ્રં વિધરણી નિવેષ્યઃ

શ્યેનઃ ક્રોતોઽન્તરિક્ષં પાજસ્યં બૃહસ્પતિઃ કકુદ્બૃહતીઃ કીકસાઃ

દેવાનાં પત્નીઃ પૃષ્ટય ઉપસદઃ પર્શવઃ

મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચાંસૌ ત્વષ્ટા ચાર્યમા ચ દોષણી મહાદેવો બાહૂ

ઇન્દ્રાણી ભસદ્વાયુઃ પુછં પવમાનો બાલાઃ

બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ શ્રોણી બલમૂરૂ

ધાતા ચ સવિતા ચાષ્ઠીવન્તૌ જઙ્ઘા ગન્ધર્વા અપ્સરસઃ કુષ્ઠિકા અદિતિઃ શફાઃ

ચેતો હૃદયં યકૃન્ મેધા વ્રતં પુરીતત્

ક્ષુત્કુક્ષિરિરા વનિષ્ઠુઃ પર્વતાઃ પ્લાશયઃ

ક્રોધો વૃક્કૌ મન્યુરાણ્ડૌ પ્રજા શેપઃ

નદી સૂત્રી વર્ષસ્ય પતય સ્તના સ્તનયિત્નુરૂધઃ

વિશ્વવ્યચાસ્ચર્મૌષધયો લોમાનિ નક્ષત્રાણિ રૂપમ્

દેવજના ગુદા મનુષ્યા આન્ત્રાણ્યત્રા ઉદરમ્

રક્ષાંસિ લોહિતમિતરજના ઊબધ્યમ્

અભ્રં પીબો મજ્જા નિધનમ્

અગ્નિરાસીન ઉત્થિતોઽશ્વિના

ઇન્દ્રઃ પ્રાઙ્તિષ્ઠન્ દક્ષિણા તિષ્ઠન્ યમઃ

પ્રત્યઙ્તિષ્ઠન્ ધાતોદઙ્તિષ્ઠન્ત્સવિતા

તૃણાનિ પ્રાપ્તઃ સોમો રાજા

મિત્ર ઈક્ષમાણ આવૃત્ત આનન્દઃ

યુજ્યમાનો વૈશ્વદેવો યુક્તઃ પ્રજાપતિર્વિમુક્તઃ સર્વમ્

એતદ્વૈ વિશ્વરૂપં સર્વરૂપં ગોરૂપમ્

ઉપૈનં વિશ્વરૂપાઃ સર્વરૂપાઃ પશવસ્તિષ્ઠન્તિ ય એવં વેદ

9.8
શીર્ષક્તિં શીર્ષામયં કર્ણશૂલં વિલોહિતમ્ ।
સર્વં શીર્ષન્યં તે રોગં બહિર્નિર્મન્ત્રયામહે

કર્ણાભ્યાં તે કઙ્કૂષેભ્યઃ કર્ણશૂલં વિસલ્પકમ્ ।
સર્વં શીર્ષન્યં તે રોગં બહિર્નિર્મન્ત્રયામહે

યસ્ય હેતોઃ પ્રચ્યવતે યક્ષ્મઃ કર્ણતો આસ્યતઃ ।
સર્વં શીર્ષન્યં તે રોગં બહિર્નિર્મન્ત્રયામહે

યઃ કૃણોતિ પ્રમોતમન્ધં કૃણોતિ પૂરુષમ્ ।
સર્વં શીર્ષન્યં તે રોગં બહિર્નિર્મન્ત્રયામહે

અઙ્ગભેદમઙ્ગજ્વરં વિશ્વાઙ્ગ્યં વિસલ્પકમ્ ।
સર્વં શીર્ષન્યં તે રોગં બહિર્નિર્મન્ત્રયામહે

યસ્ય ભીમઃ પ્રતીકાશ ઉદ્વેપયતિ પૂરુષમ્ ।
તક્માનં વિશ્વશારદં બહિર્નિર્મન્ત્રયામહે

ય ઊરૂ અનુસર્પત્યથો એતિ ગવીનિકે ।
યક્ષ્મં તે અન્તરઙ્ગેભ્યો બહિર્નિર્મન્ત્રયામહે

યદિ કામાદપકામાદ્ધૃદયાજ્જાયતે પરિ ।
હૃદો બલાસમઙ્ગેભ્યો બહિર્નિર્મન્ત્રયામહે

હરિમાણં તે અઙ્ગેભ્યોઽપ્વામન્તરોદરાત્।
યક્ષ્મોધામન્તરાત્મનો બહિર્નિર્મન્ત્રયામહે

આસો બલાસો ભવતુ મૂત્રં ભવત્વામયત્।
યક્ષ્માણાં સર્વેષાં વિષં નિરવોચમહં ત્વત્

બહિર્બિલં નિર્દ્રવતુ કાહાબાહં તવોદરાત્।
યક્ષ્માણાં સર્વેષાં વિષં નિરવોચમહં ત્વત્

ઉદરાત્તે ક્લોમ્નો નાભ્યા હૃદયાદધિ ।
યક્ષ્માણાં સર્વેષાં વિષં નિરવોચમહં ત્વત્

યાઃ સીમાનં વિરુજન્તિ મૂર્ધાનં પ્રત્યર્ષનીઃ ।
અહિંસન્તીરનામયા નિર્દ્રવન્તુ બહિર્બિલમ્

યા હૃદયમુપર્ષન્ત્યનુતન્વન્તિ કીકસાઃ ।
અહિંસન્તીરનામયા નિર્દ્રવન્તુ બહિર્બિલમ્

યાઃ પાર્શ્વે ઉપર્ષન્ત્યનુનિક્ષન્તિ પૃષ્ટીઃ ।
અહિંસન્તીરનામયા નિર્દ્રવન્તુ બહિર્બિલમ્

યાસ્તિરશ્ચીઃ ઉપર્ષન્ત્યર્ષણીર્વક્ષણાસુ તે ।
અહિંસન્તીરનામયા નિર્દ્રવન્તુ બહિર્બિલમ્

યા ગુદા અનુસર્પન્ત્યાન્ત્રાણિ મોહયન્તિ ચ ।
અહિંસન્તીરનામયા નિર્દ્રવન્તુ બહિર્બિલમ્

યા મજ્જ્ઞો નિર્ધયન્તિ પરૂંષિ વિરુજન્તિ ચ ।
અહિંસન્તીરનામયા નિર્દ્રવન્તુ બહિર્બિલમ્

યે અઙ્ગાનિ મદયન્તિ યક્ષ્માસો રોપણાસ્તવ ।
યક્ષ્માણાં સર્વેષાં વિષં નિરવોચમહં ત્વત્

વિસલ્પસ્ય વિદ્રધસ્ય વાતીકારસ્ય વાલજેઃ ।
યક્ષ્માણાં સર્વેષાં વિષં નિરવોચમહં ત્વત્

પાદાભ્યાં તે જાનુભ્યાં શ્રોણિભ્યાં પરિ ભંસસઃ ।
અનૂકાદર્ષણીરુષ્ણિહાભ્યઃ શીર્ષ્ણો રોગમનીનશમ્

સં તે શીર્ષ્ણઃ કપાલાનિ હૃદયસ્ય ચ યો વિધુઃ ।
ઉદ્યન્ન્ આદિત્ય રશ્મિભિઃ શીર્ષ્ણો રોગમનીનશોઽઙ્ગભેદમશીશમઃ

9.9
અસ્ય વામસ્ય પલિતસ્ય હોતુસ્તસ્ય ભ્રાતા મધ્યમો અસ્ત્યશ્નઃ ।9.14
તૃતીયો ભ્રાતા ઘૃતપૃષ્ઠો અસ્યાત્રાપશ્યં વિશ્પતિં સપ્તપુત્રમ્

સપ્ત યુઞ્જન્તિ રથમેકચક્રમેકો અશ્વો વહતિ સપ્તનામા ।
ત્રિનાભિ ચક્રમજરમનર્વં યત્રેમા વિશ્વા ભુવનાધિ તસ્થુઃ

ઇમં રથમધિ યે સપ્ત તસ્થુઃ સપ્તચક્રં સપ્ત વહન્ત્યશ્વાઃ ।
સપ્ત સ્વસારો અભિ સં નવન્ત યત્ર ગવાં નિહિતા સપ્ત નામ

કો દદર્શ પ્રથમં જાયમાનમસ્થન્વન્તં યદનસ્થા બિભર્તિ ।
ભૂમ્યા અસુરસૃગાત્મા ક્વ સ્વિત્કો વિદ્વાંસમુપ ગાત્પ્રષ્ટુમેતત્

ઇહ બ્રવીતુ ય ઈમઙ્ગ વેદાસ્ય વામસ્ય નિહિતં પદં વેઃ ।
શીર્ષ્ણઃ ક્ષીરં દુહ્રતે ગાવો અસ્ય વવ્રિં વસાના ઉદકં પદાઽપુઃ

પાકઃ પૃછામિ મનસાઽવિજાનન્ દેવાનામેના નિહિતા પદાનિ ।
વત્સે બષ્કયેઽધિ સપ્ત તન્તૂન્ વિ તત્નિરે કવય ઓતવા ઉ

અચિકિત્વાંસ્ચિકિતુષશ્ચિદત્ર કવીન્ પૃછામિ વિદ્વનો ન વિદ્વાન્ ।
વિ યસ્તસ્તમ્ભ ષટિમા રજાંસ્યજસ્ય રૂપે કિમપિ સ્વિદેકમ્

માતા પિતરમૃત આ બભાજઽધીત્યગ્રે મનસા સં હિ જગ્મે ।
સા બીભત્સુર્ગર્ભરસા નિવિદ્ધા નમસ્વન્ત ઇદુપવાકમીયુઃ

યુક્તા માતાસિદ્ધુરિ દક્ષિણાયા અતિષ્ઠદ્ગર્ભો વૃજનીષ્વન્તઃ ।
અમીમેદ્વત્સો અનુ ગામપશ્યદ્વિશ્વરૂપ્યં ત્રિષુ યોગનેષુ

તિસ્રો મતૄસ્ત્રીન્ પિતૄન્ બિભ્રદેક ઉર્ધ્વસ્તસ્થૌ નેમવ ગ્લાપયન્ત ।
મન્ત્રયન્તે દિવો અમુષ્ય પૃષ્ઠે વિશ્વવિદો વાચમવિશ્વવિન્નામ્

પઞ્ચારે ચક્રે પરિવર્તમાને યસ્મિન્ન્ આતસ્થુર્ભુવનાનિ વિશ્વા ।
તસ્ય નાક્ષસ્તપ્યતે ભૂરિભારઃ સનાદેવ ન છિદ્યતે સનાભિઃ

પઞ્ચપાદં પિતરં દ્વાદશાકૃતિં દિવ આહુઃ પરે અર્ધે પુરીષિણમ્ ।
અથેમે અન્ય ઉપરે વિચક્ષણે સપ્તચક્રે ષડર આહુરર્પિતમ્

દ્વાદશારં નહિ તજ્જરાય વર્વર્તિ ચક્રં પરિ દ્યામૃતસ્ય ।
આ પુત્રા અગ્ને મિથુનાસો અત્ર સપ્ત શતાનિ વિંશતિશ્ચ તસ્થુઃ

સનેમિ ચક્રમજરં વિ વવૃત ઉત્તાનાયાં દશ યુક્તા વહન્તિ ।
સૂર્યસ્ય ચક્ષૂ રજસૈત્યાવૃતં યસ્મિન્ન્ આતસ્થુર્ભુવનાનિ વિશ્વા

સ્ત્રિયઃ સતીસ્તામુ મે પુંસઃ આહુઃ પશ્યદક્ષણ્વાન્ન્ વિ ચેતદન્ધઃ ।
કવિર્યઃ પુત્રઃ સ ઈમા ચિકેત યસ્તા વિજાનાત્સ પિતુષ્પિતાસત્

સાકંજાનાં સપ્તથમાહુરેકજં ષડિદ્યમા ઋષયો દેવજા ઇતિ ।
તેષામિષ્ટાનિ વિહિતાનિ ધામશ સ્થાત્રે રેજન્તે વિકૃતાનિ રૂપશઃ

અવઃ પરેણ પર એના અવરેણ પદા વત્સં બિભ્રતી ગૌરુદસ્થાત્।
સા કદ્રીચી કં સ્વિદર્ધં પરાગાત્ક્વ સ્વિત્સૂતે નહિ યૂથે અસ્મિન્

અવઃ પરેણ પિતરં યો અસ્ય વેદાવઃ પરેણ પર એનાવરેણ ।
કવીયમાનઃ ક ઇહ પ્ર વોચદ્દેવં મનઃ કુતો અધિ પ્રજાતમ્

યે અર્વાઞ્ચસ્તામુ પરાચ આહુર્યે પરાઞ્ચસ્તામુ અર્વાચ આહુઃ ।
ઇન્દ્રશ્ચ યા ચક્રથુઃ સોમ તાનિ ધુરા ન યુક્તા રજસો વહન્તિ

દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિ ષસ્વજાતે ।
તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્ન્ અન્યો અભિ ચાકશીતિ

યસ્મિન્ વૃક્ષે મધ્વદઃ સુપર્ણા નિવિશન્તે સુવતે ચાધિ વિશ્વે ।
તસ્ય યદાહુઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વગ્રે તન્ નોન્ નશદ્યઃ પિતરં ન વેદ

યત્રા સુપર્ણા અમૃતસ્ય ભક્ષમનિમેષં વિદથાભિસ્વરન્તિ ।
એના વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ગોપાઃ સ મા ધીરઃ પાકમત્રા વિવેશ

9.10
યદ્ગાયત્રે અધિ ગાયત્રમાહિતં ત્રૈષ્ટુભં વા ત્રૈષ્ટુભાન્ નિરતક્ષત । 9.15
યદ્વા જગજ્જગત્યાહિતં પદં ય ઇત્તદ્વિદુસ્તે અમૃતત્વમાનુશુઃ

ગાયત્રેણ પ્રતિ મિમીતે અર્કમર્કેણ સામ ત્રૈષ્ટુભેન વાકમ્ ।
વાકેન વાકં દ્વિપદા ચતુષ્પદાક્ષરેણ મિમતે સપ્ત વાણીઃ

જગતા સિન્ધું દિવ્યસ્કભાયદ્રથંતરે સૂર્યં પર્યપશ્યત્।
ગાયત્રસ્ય સમિધસ્તિસ્ર આહુસ્તતો મહ્ના પ્ર રિરિચે મહિત્વા

ઉપ હ્વયે સુદુઘાં ધેનુમેતાં સુહસ્તો ગોધુગુત દોહદેનામ્ ।
શ્રેષ્ઠં સવં સવિતા સાવિષન્ નોઽભીદ્ધો ઘર્મસ્તદુ ષુ પ્ર વોચત્

હિઙ્કૃણ્વતી વસુપત્ની વસૂનાં વત્સમિચ્છન્તી મનસાભ્યાગાત્।
દુહામશ્વિભ્યાં પયો અઘ્ન્યેયં સા વર્ધતાં મહતે સૌભગાય

ગૌરમીમેદભિ વત્સં મિષન્તં મૂર્ધાનં હિઙ્ઙકૃણોન્ માતવા ઉ ।
સૃક્વાણં ઘર્મમભિ વાવશાના મિમાતિ માયું પયતે પયોભિઃ

અયં સ શિઙ્ક્તે યેન ગૌરભિવૃતા મિમાતિ મયું ધ્વસનાવધિ શ્રિતા ।
સા ચિત્તિભિર્નિ હિ ચકાર મર્ત્યાન્ વિદ્યુદ્ભવન્તી પ્રતિ વવ્રિમૌહત

અનચ્છયે તુરગાતુ જીવમેજદ્ધ્રુવં મધ્ય આ પસ્ત્યાનામ્ ।
જીવો મૃતસ્ય ચરતિ સ્વધાભિરમર્ત્યો મર્ત્યેના સયોનિઃ

વિધું દદ્રાણં સલિલસ્ય પૃષ્ઠે યુવાનં સન્તં પલિતો જગાર ।
દેવસ્ય પશ્ય કાવ્યં મહિત્વાદ્ય મમાર સ હ્યઃ સમાન

ય ઈં ચકાર ન સો અસ્ય વેદ ય ઈં દદર્શ હિરુગિન્ નુ તસ્માત્।
સ માતુર્યોના પરિવીતો અન્તર્બહુપ્રજા નિરૃતિરા વિવેશ

અપશ્યં ગોપામનિપદ્યમાનમા ચ પરા ચ પથિભિશ્ચરન્તમ્ ।
સ સધ્રીચીઃ સ વિષૂચીર્વસાન આ વરીવર્તિ ભુવનેષ્વન્તઃ

દ્યૌર્નઃ પિતા જનિતા નાભિરત્ર બન્ધુર્નો માતા પૃથિવી મહીયમ્ ।
ઉત્તાનયોશ્ચમ્વોર્યોનિરન્તરત્રા પિતા દુહિતુર્ગર્ભમાધાત્

પૃછામિ ત્વા પરમન્તં પૃથિવ્યાઃ પૃછામિ વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતઃ ।
પૃછામિ વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય નાભિં પૃછામિ વાચઃ પરમં વ્યોમ

ઇયં વેદિઃ પરો અન્તઃ પૃથિવ્યા અયં સોમો વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતઃ ।
અયં યજ્ઞો વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય નાભિર્બ્રહ્માયં વાચઃ પરમં વ્યોમ

ન વિ જાનામિ યદિવેદમસ્મિ નિણ્યઃ સંનદ્ધો મનસા ચરામિ ।
યદા માગન્ પ્રથમજા ઋતસ્યાદિદ્વાચો અશ્નુવે ભાગમસ્યાઃ

અપાઙ્પ્રાઙેતિ સ્વધયા ગૃભીતોઽમર્ત્યો મર્ત્યેના સયોનિઃ ।
તા શશ્વન્તા વિષૂચીના વિયન્તા ન્યન્યં ચિક્યુર્ન નિ ચિક્યુરન્યમ્

સપ્તાર્ધગર્ભા ભુવનસ્ય રેતો વિષ્ણોસ્તિષ્ઠન્તિ પ્રદિશા વિધર્મણિ ।
તે ધીતિભિર્મનસા તે વિપશ્ચિતઃ પરિભુવઃ પરિ ભવન્તિ વિશ્વતઃ

ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્ યસ્મિન્ દેવા અધિ વિશ્વે નિષેદુઃ ।
યસ્તન્ ન વેદ કિમૃચા કરિષ્યતિ ય ઇત્તદ્વિદુસ્તે અમી સમાસતે

ઋચઃ પદં માત્રયા કલ્પયન્તોઽર્ધર્ચેન ચકૢપુર્વિશ્વમેજત્।
ત્રિપાદ્બ્રહ્મ પુરુરૂપં વિ તષ્ઠે તેન જીવન્તિ પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ

સૂયવસાદ્ભગવતી હિ ભૂયા અધા વયં ભગવન્તઃ સ્યામ ।
અદ્ધિ તૃણમઘ્ન્યે વિશ્વદાનીં પિબ શુદ્ધમુદકમાચરન્તી

ગૌરિન્ મિમાય સલિલાનિ તક્ષતી એકપદી દ્વિપદી સા ચતુષ્પદી ।
અષ્ટાપદી નવપદી બભૂવુષી સહસ્રાક્ષરા ભુવનસ્ય પઙ્ક્તિસ્તસ્યાઃ સમુદ્રા અધિ વિ ક્ષરન્તિ

કૃષ્ણં નિયાનં હરયઃ સુપર્ણા અપો વસાના દિવમુત્પતન્તિ ।
તમાવવૃત્રન્ત્સદનાદૃતસ્યાદિદ્ઘૃતેન પૃથિવીં વ્યૂદુઃ

અપાદેતિ પ્રથમા પદ્વતીનાં કસ્તદ્વાં મિત્રાવરુણા ચિકેત ।
ગર્ભો ભારં ભરત્યા ચિદસ્યા ઋતં પિપર્તિ અનૃતં નિ પાતિ

વિરાડ્વાગ્વિરાટ્પૃથિવી વિરાડન્તરિક્ષં વિરાટ્પ્રજાપતિઃ ।
વિરાણ્મૃત્યુઃ સાધ્યાનામધિરાજો બભૂવ તસ્ય ભૂતં ભવ્યં વશે સ મે ભૂતં ભવ્યં વશે કૃણોતુ

શકમયં ધૂમમારાદપશ્યં વિષૂવતા પર એનાવરેણ ।
ઉક્ષાણં પૃશ્નિમપચન્ત વીરાસ્તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્

ત્રયઃ કેશિન ઋતુથા વિ ચક્ષતે સંવત્સરે વપત એક એષામ્ ।
વિશ્વમન્યો અભિચષ્ટે શચીભિર્ધ્રાજિરેકસ્ય દદૃશે ન રૂપમ્

ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ ।
ગુહા ત્રીણિ નિહિતા નેઙ્ગયન્તિ તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તિ

ઇન્દ્રં મિત્રં વરુણમગ્નિમાહુરથો દિવ્યઃ સ સુપર્ણો ગરુત્માન્ ।
એકં સદ્વિપ્રા બહુધા વદન્ત્યગ્નિં યમં માતરિશ્વાનમાહુઃ