અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 09.3

અલ્પઃ પશ્ચાત્.કોપો મહાન્ પુરસ્તાલ્.લાભ ઇતિ અલ્પઃ પશ્ચાત્.કોપો ગરીયાન્ ॥

અલ્પં પશ્ચાત્.કોપં પ્રયાતસ્સ્ય દૂષ્ય.અમિત્ર.આટવિકા હિ સર્વતઃ સમેધયન્તિ, પ્રકૃતિ.કોપો વા ॥

લબ્ધમ્ અપિ ચ મહાન્તં પુરસ્તાલ્.લાહમ્ એવં.ભૂતે ભૃત્ય.મિત્ર.ક્ષય.વ્યયા ગ્રસન્તે ॥

તસ્માત્ સહસ્ર.એકીયઃ પુરસ્તાલ્.લાભસ્ય^અયોગઃ શત.એકીયો વા પશ્ચાત્.કોપ ઇતિ ન યાયાત્ ॥

સૂચી.મુખા હ્ય્ અનર્થા ઇતિ લોક.પ્રવાદઃ ॥

પશ્ચાત્.કોપે સામ.દાન.ભેદ.દણ્ડાન્ પ્રયુઞ્જીત ॥

પુરસ્તાલ્.લાભે સેના.પતિં કુમારં વા દણ્ડ.ચારિણં કુર્વીત ॥

બલવાન્ વા રાજા પશ્ચાત્.કોપ.અવગ્રહ.સમર્થઃ પુરસ્તાલ્.લાભમ્ આદાતું યાયાત્ ॥

અભ્યન્તર.કોપ.શઙ્કાયાં શઙ્કિતાન્ આદાય યાયાત્, બાહ્ય.કોપ.શઙ્કાયાં વા પુત્ર.દારમ્ એષામ્ ॥

અભ્યન્તર.અવગ્રહં કૃત્વા શૂન્ય.પાલમ્ અનેક.બલ.વર્ગમ્ અનેક.મુખ્યં ચ સ્થાપયિત્વા યાયાત્, ન વા યાયાત્ ॥

અભ્યન્તર.કોપો બાહ્ય.કોપાત્ પાપીયાન્ ઇત્ય્ ઉક્તં પુરસ્તાત્ ॥

મન્ત્ર.પુરોહિત.સેના.પતિ.યુવ.રાજાનામ્ અન્યતમ.કોપો^અભ્યન્તર.કોપઃ ॥

તમ્ આત્મ.દોષ.ત્યાગેન પર.શક્ત્ય્.અપરાધ.વશેન વા સાધયેત્ ॥

મહા.અપરાધે^અપિ પુરોહિતે સમ્રોધનમ્ અવસ્રાવણં વા સિદ્ધિઃ, યુવ.રાજે સમ્રોધનં નિગ્રહો વા ગુણવત્ય્ અન્યસ્મિન્ સતિ પુત્રે ॥

પુત્રં ભ્રાતરમ્ અન્યં વા કુલ્યં રાજ.ગ્રાહિણમ્ ઉત્સાહેન સાધયેત્, ઉત્સાહ.અબ્ભાવે ગૃહીત.અનુવર્તન.સંધિ.કર્મભ્યામ્ અરિ.સંધાન.ભયાત્ ॥

અન્યેભ્યસ્ તદ્.વિધેભ્યો વા ભૂમિ.દાનૈર્ વિશ્વાસયેદ્ એનમ્ ॥

તદ્.વિશિષ્ટં સ્વયં.ગ્રાહં દણ્ડં વા પ્રેષયેત્, સામન્ત.આટવિકાન્ વા, તૈર્ વિગૃહીતમ્ અતિસંદધ્યાત્ ॥

અપરુદ્ધ.આદાનં પારગ્રામિકં વા યોગમ્ આતિષ્ઠેત્ ॥

એતેન મન્ત્ર.સેના.પતી વ્યાખ્યાતૌ ॥

મન્ત્ર્ય્.આદિ.વર્જાનામ્ અન્તર્.અમાત્યાનામ્ અન્યતમ.કોપો^અન્તર્.અમાત્ય.કોપઃ ॥

તત્ર^અપિ યથા.અર્હમ્ ઉપાયાન્ પ્રયુઞ્જીત ॥

રાષ્ટ્ર.મુખ્ય.અન્ત.પાલ.આટવિક.દણ્ડ.ઉપનતાનામ્ અન્યતમ.કોપો બાહ્ય.કોપઃ ॥

તમ્ અન્યોન્યેન^અવગ્રાહયેત્ ॥

અતિદુર્ગ.પ્રતિષ્ટબ્ધં વા સામન્ત.આટવિક.તત્.કુલીન.અપરુદ્ધાનામ્ અન્યતમેન^અવગ્રાહયેત્ ॥

મિત્રેણ^ઉપગ્રાહયેદ્ વા યથા ન^અમિત્રં ગચ્છેત્ ॥

અમિત્રાદ્ વા સત્ત્રી ભેદયેદ્ એનં - "અયં ત્વા યોગ.પુરુષં મન્યમાનો ભર્તર્ય્ એવ વિક્રમયિષ્યતિ, અવાપ્ત.અર્થો દણ્ડ.ચારિણમ્ અમિત્ર.આટવિકેષુ કૃચ્છ્રે વા પ્રયાસે યોક્ષ્યતિ, વિપુત્ર.દારમ્ અન્તે વા વાસયિષ્યતિ ॥

પ્રતિહત.વિક્રમં ત્વાં ભર્તર્ય્ પણ્યં કરિષ્યતિ, ત્વયા વા સંધિં કૃત્વા ભર્તારમ્ એવ પ્રસાદયિષ્યતિ ॥

મિત્રમ્ ઉપકૃષ્ટં વા^અસ્ય ગચ્છ" ઇતિ ॥

પ્રતિપન્નમ્ ઇષ્ટ.અભિપ્રાયૈઃ પૂજયેત્ ॥

અપ્રતિપન્નસ્ય સંશ્રયં ભેદયેદ્ "અસૌ તે યોગ.પુરુષઃ પ્રણિહિતઃ" ઇતિ ॥

સત્ત્રી ચ^એનમ્ અભિત્યક્ત.શાસનૈર્ ઘાતયેત્, ગૂઢ.પુરુષૈર્ વા ॥

સહ.પ્રસ્થાયિનો વા^અસ્ય પ્રવીર.પુરુષાન્ યથા.અભિપ્રાય.કરણેન^આવાહયેત્ ॥

તેન પ્રણિહિતાન્ સત્ત્રી બ્રૂયાત્ ॥

ઇતિ સિદ્ધિઃ ॥

પરસ્ય ચ^એનાન્ કોપાન્ ઉત્થાપયેત્, આત્મનશ્ ચ શમયેત્ ॥

યઃ કોપં કર્તું શમયિતું વા શક્તસ્ તત્ર^ઉપજાપઃ કાર્યઃ ॥

યઃ સત્ય.સંધઃ શક્તઃ કર્મણિ ફલ.અવાપ્તૌ ચ^અનુગ્રહીતું વિનિપાતે ચ ત્રાતું તત્ર પ્રતિજાપઃ કાર્યઃ, તર્કયિતવ્યશ્ ચ કલ્યાણ.બુદ્ધિર્ ઉત^અહો શઠ ઇતિ ॥

શઠો હિ બાહ્યો^અભ્યન્તરમ્ એવમ્ ઉપજપતિ - "ભર્તારં ચેદ્દ્ હત્વા માં પ્રતિપાદયિષ્યતિ શત્રુ.વધો ભૂમિ.લાભશ્ ચ મે દ્વિવિધો લાભો ભવિષ્યતિ, અથ વા શત્રુર્ એનમ્ આહનિષ્યતિ^ઇતિ હત.બન્ધુ.પક્ષસ્ તુલ્ય.દોષ.દણ્ડેન^ઉદ્વિગ્નશ્ ચ મે ભૂયાન્ અકૃત્ય.પક્ષો ભવિષ્યતિ, તદ્.વિધે વા^અન્યસ્મિન્ન્ અપિ શઙ્કિતો ભવિષ્યતિ, અન્યમ્ અન્યં ચ^અસ્ય મુખ્યમ્
અભિત્યક્ત.શાસનેન ઘાતયિષ્યામિ" ઇતિ ॥

અભ્યન્તરો વા શઠો બાહ્યમ્ એવમ્ ઉપજપતિ - "કોશમ્ અસ્ય હરિષ્યામિ, દણ્ડં વા^અસ્ય હનિષ્યામિ, દુષ્ટં વા ભર્તારમ્ અનેન ઘાતયિષ્યામિ, પ્રતિપન્નં બાહ્યમ્ અમિત્ર.આટવિકેષુ વિક્રમયિષ્યામિ "ચક્રમ્ અસ્ય સજ્યતામ્, વૈરમ્ અસ્ય પ્રસજ્યતામ્, તતઃ સ્વ.અધીનો મે ભવિષ્યતિ, તતો ભર્તારમ્ એવ પ્રસાદયિષ્યામિ, સ્વયં વા રાજ્યં ગ્રહીષ્યામિણ્" બદ્ધ્વા વા બાહ્ય.ભૂમિં
ભર્તૃ.ભૂમિં ચ^ઉભયમ્ અવાપ્સ્યામિ, વિરુદ્ધં વા^આવાહયિત્વા બાહ્યં વિશ્વસ્તં ઘાતયિષ્યામિ, શૂન્યં વા^અસ્ય મૂલં હરિષ્યામિ" ઇતિ ॥

કલ્યાણ.બુદ્ધિસ્ તુ સહ.જીવ્ય્ અર્થમ્ ઉપજપતિ ॥

કલ્યાણ.બુદ્ધિના સંદધીત, શઠં "તથા" ઇતિ પ્રતિગૃહ્ય^અતિસંદધ્યાત્ - ઇતિ ॥
કz09.3.42અબ્। એવમ્ ઉપલભ્ય - પરે પરેભ્યઃ સ્વે સ્વેભ્યઃ સ્વે પરેભ્યઃ સ્વતઃ પરે ।
કz09.3.42ચ્દ્। રક્ષ્યાઃ સ્વેભ્યઃ પરેભ્યશ્ ચ નિત્યમ્ આત્મા વિપશ્ચિતા ॥એ
(ક્ષય.વ્યય.લાભ.વિપરિમર્શહ્)