અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 1

॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
શ્રી પાઞ્ચરાત્રે
અનિરુદ્ધસંહિતા
હિમાદ્રિશિખરે ક્ષેત્રે સર્વસિદ્ધનિષેવિતે।
સર્વવિદ્યાધરૈસ્સર્વ ગન્ધર્વૈશ્ચૈવ સેવિતે

સર્વાસિદ્ધમુનિશ્રેષ્ઠૈઃ સર્વદેવૈસ્સમાકુલે।
નાનામૃગસમાકીર્ણે નાનાપદ્મસમાકુલે

નાનાવૃક્ષસમાકીર્ણે નાનાપુષ્પસમાકુલે।
નાનાપક્ષિસમાકીર્ણે સુવર્ણદ્રુમમણ્ડિતે

મૃગનાભિસમાયુક્તે કાઞ્ચનસ્થલશોભિતે।
ક્રમુકૈર્નાલિકેરૈશ્ચ કેતકૈરુપશોભિતે

અપ્સરોભિઃ સમાકીર્ણે માતઙ્ગૈરુપશોભિતે।
મુનિમુખ્યૈસ્સમાકીર્ણૈ રાશ્રમૈરુપશોભિતે

વાપીકૂપતટાકાદ્યૈઃ પન્નગૈરુપશોભિતે।
તૃણશષ્પસમાયુક્તે પુંનાગૈરુપશોભિતે

ચન્દનૈર્વકુલૈશ્ચૈવ પદ્મષણ્ડૈસ્સમાકુલે।
કુમુદોત્પલકહ્લારૈઃ નિધિરત્નૈઃ સમાકુલે

માતુલુઙ્ગસમાયુક્તે પનસૈરુપશોભિતે।
ગોગજૈશ્ચ સમાકીર્ણે બ્રાહ્મણૈશ્ચ સમાવૃતે

તસ્મિન્મધ્યે સમાસીનમાશ્રમે પરમાત્મને।
ભૃગું વેદવિદાં શ્રેષ્ઠમાત્મધ્યાનપરાયણમ્

વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞં સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદમ્।
ઉદ્યદાદિત્યસંકાશં ચન્દ્રબિંબનિભાનનમ્

પવિત્રપાણિસંયુક્તં કૃષ્ણાજિનધરં પરમ્।
પ્રશાન્તમનસં સૌમ્યં વીરાસનસમન્વિતમ્

પાર્શ્વસ્થા મુનયઃ સર્વે પ્રણિપત્ય જગદ્ગુરુમ્।
ઊચુસ્તં મુનયસ્સર્વે એતદ્વાક્યમતન્દ્રિતાઃ

વેદાસ્સર્વે સમાસેન સાઙ્ગોપાઙ્ગાઃ સવિસ્તરાઃ।
ત્વત્તઃ કમલપત્રાક્ષ શ્રુતાઃ પૂર્વં દયાપર

શ્રેયો માર્ગે ન પશ્યામઃ તદ્વદસ્વ મહામુને।
એતચ્છ્રુત્વા મહાપ્રાજ્ઞઃ પ્રોવાચ સ મહામુનિઃ

ભૃગુઃ---
પુરા તપઃ પ્રભાવેન શ્વેતદ્વીપમુપાગમમ્।
ક્ષીરસાગરમધ્યે તુ પ્રાસાદં પુષ્પવાહનમ્

ગોપુરૈશ્ચ સમાયુક્તમનેકાવરણૈર્યુતમ્।
બહુમણ્ડપસંયુક્તં બહુપાદસમન્વિતમ્

ઉદ્યાનાદિ સમાયુક્તં પાદવિપ્રૈઃ? પ્રતિષ્ઠિતમ્।
પ્રસ્તરૈશ્ચ સમાયુક્તમનેકતલસંયુતમ્

તોરણૈઃ પઞ્જરૈર્યુક્તં પતાકાભિરલંકૃતમ્।
ગરુડૈશ્ચ સમાયુક્તં કોણસિંહસમન્વિતમ્

પ્રાસાદં સંપ્રવિશ્યાહં હેમાદ્રિસદૃશાકૃતિમ્।
તત્પ્રણમ્ય મહાપ્રાજ્ઞં અન્તરં સંપ્રવિશ્ય ચ

પ્રદક્ષિણં ક્રમાત્કૃત્વા આદિભૂર્તિં સંપ્રણમ્ય ચ
વિમાનોત્તરપાર્શ્વે તુ અનિરુદ્ધં પ્રણમ્ય ચ

તસ્યાન્તિકં સમાસાદ્ય પૂજયામિ જગત્પતિમ્।
પૂર્વોક્તક્રમયોગેન ચતુઃ સ્થાનાર્ચનૈર્યુતમ્

આસનાદ્યુપચારૈશ્ચ અર્ઘ્યાદિદ્રવ્યસંગતૈઃ।
નિવેદનૈરપૂપાદ્યૈ ર્મધુપર્કપુરસ્સરમ્

ઇત્યેવં ચિરકાલે તુ યાતે પ્રત્યક્ષમાદિશત્।
દેવદેવો જગન્નાથોઽનિરુદ્ધઃ પરમઃ પુમાન્

નીલમેઘનિભશ્શાન્તશ્ચન્દ્રબિમ્બનિભાનનઃ।
હારકેયૂરસંયુક્તો મકુટેન વિરાજિતઃ

શ્રીવત્સકૌસ્તુભોરસ્કો વનમાલાવિરાજિતઃ।
પીતામ્બરધરઃ સ્રગ્વી શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

આવિરાસીજ્જગન્નાથઃ કૃપયા પરયા વિભુઃ।
તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયાવિષ્ટાઃ સ્તોત્રૈઃ સ્તુત્વા જગત્પતિમ્

નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે ગરુડધ્વજ।
નમસ્તે ભુવનાધાર નમસ્તે ચતુરાત્મક

નમસ્તે કમલાકાન્ત નમસ્તે કરુણાકર।
નમસ્તે સર્વલોકેશ નમસ્તે શ્રીધરાય ચ

નમસ્તે દેવદેવેશ નમસ્તે લોકપાવન।
સ્તોત્રેણાનેન વિપ્રેન્દ્ર પ્રસન્નોભૂજ્જનાર્દનઃ

શ્રીભગવાન્--
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે પ્રસન્નોઽહં તવાનઘ
ભૃગુઃ--
વિદિતસ્સર્વશાસ્ત્રાર્થો વેદવેદાઙ્ગકં પરમ્

ત્વત્પ્રસાદેન દેવેશ શ્રુતં પૂર્વં મયા વિભો।
મુક્તિમાર્ગં ન પશ્યામિ ઇદાનીં તદ્વદસ્વ મે

શ્રીભગવાન્--
પઞ્ચરાત્રોક્તમાર્ગેણ ભુક્તિર્મુક્તિશ્ચ જાયતે।
પઞ્ચરાત્રાદૃતે વિપ્ર મુક્તિમાર્ગો ન વિદ્યતે

ભૃગુઃ--
પઞ્ચરાત્રં ચ કિં દેવ કેન પ્રોક્તં જગત્પતે।
શ્રુતં કેન હૃષીકેશ મુક્તિ કેન પ્રલભ્યતે

પઞ્ચરાત્રસ્ય શબ્દસ્ય કશ્ચાર્થો બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ।
શ્રીભગવાન્--
પઞ્ચરાત્રં મયા પ્રોક્તં લોકાનાં હિતકામ્યયા

બ્રહ્મેન્દ્રુદ્રદેવાંશ્ચ શ્રાવયામાસ ભૂતલે।
સાંખ્યયોગાદિશાસ્ત્રાણિ રાત્રીયન્તે મહાન્ત્યપિ

તત્સન્નિધૌ સમાખ્યાસૌ તેન લોકે પ્રવર્તતે।
ચન્દ્રતારાગણં યદ્વચ્છોભતે નૈવ વાસરે

તથેતરાણિ શોભન્તે પઞ્ચ નૈવાસ્ય સંનિધૌ।
પઞ્ચત્વમથવા યદ્વદ્દીપ્યમાને દિવાકરે

ઋચ્છન્તિ રાત્રયસ્તદ્વદિતરાણિ તદન્તિકે।
તસ્માત્પઞ્ચરાત્રાખ્યં બ્રહ્મા લોકષિતામહઃ

પ્રણવં પઞ્ચસંભૂતં પઞ્ચરાત્રમિતિ સ્મૃતમ્।
પઞ્ચત્વાજ્જાયતે જન્તોઃ પઞ્ચરાત્રમિતિસ્મૃતમ્

પઞ્ચરાત્રપ્રકારેણ યેઽર્ચયિષ્યન્તિ માનવાઃ।
નારાયણં જગન્નાથં તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

પઞ્ચરાત્રમિદં શાસ્ત્રં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્।
મચ્છાસનમિદં શાસ્ત્ર મિદં ગૃહ્ણીષ્વ સાદરમ્

મત્પ્રસાદાદ્વિશેષેણ શાસ્ત્રપારંગતો ભવ।
ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવેશસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

અહં શાસ્ત્રં સમાદાય ગમિષ્યામિ મમાશ્રમમ્।
એતચ્છાસ્ત્રમુપાશ્રિત્ય મુક્તિમાર્ગઃ પ્રસિધ્યતિ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચારાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
શાસ્ત્રાવતરણં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ।
------------*************-------------