આઙ્ગિરસસ્મૃતિ · અધ્યાય 1

પાવકપ્રતિમં સાક્ષાન્ મુનિમાઙ્ગિરસં દ્વિજાઃ ।
બ્રૂહિ ધર્માનશેષાન્નં ઇત્યૂચુઃ પ્રણિપત્ય તમ્ ॥

તેભ્યઃ સ તુ તતઃ પ્રીત્યા શૃણુધ્વમિતિ ચાફણત્ ।
વચ્મિ તાનખિલાન્ ધર્માન્ વૈદિકાન્ મુક્તયે પરાન્ ॥

ધર્મઃ સ્યાચ્ચોદના પ્રોક્તસ્ તદન્યસ્તૂપચારતઃ ।
લિઙાદિરૂપા સા જ્ઞેયા મુક્તિદા શ્રુતિચોદિતા ॥

શ્રુત્યુક્તલિઙ્લોટ્તવ્યપ્ર ત્યયલક્ષણલક્ષિતા ।
ચોદના સૈવ નાન્યા સા પુરાણસ્મૃતિચોદિતા ॥

ન વૈદિકઃ પુરાણોક્તૈઃ કર્માણિ મનુભિશ્ચરેત્ ।
વેદોક્તૈરેવ તૈર્મન્ત્રૈર્ નિખિલાનિ સમાચરેત્ ॥

કર્મમધ્યે પુરાણોક્ત મન્ત્રોચ્ચારણમાત્રતઃ ।
નશ્યેત્તુ વૈદિકં કર્મ તસ્માત્તુ ન તથાચરેત્ ॥

પુરાણોક્તેષ્વેષુ સત્સુ લૌકિકેષુ તથાચરેત્ ।
મન્ત્રાભાવે તુ સર્વત્ર સ્મૃતા વ્યાહૃતયઃ કિલ ॥

અન્વયે લિઙ્ગતો ઽર્થાદ્વા વિરોધાભાવતઃ પરે ।
તત્તન્મન્ત્રા સંભવન્તિ તેષુ તેષુ તુ કર્મસુ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તં દૃશ્યતે નં યત્ર કુત્રાપિ તત્ર વૈ ।
તસ્યૈતત્કથિતં દિવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં મહત્તરમ્ ॥

પુણ્યા વ્યાહૃતયશ્ચેતિ સા ઋગ્વા વૈષ્ણવી શિવા ।
સર્વપાપપ્રશમની ચિન્તિતાર્થૈકદાયિની ॥

પ્રાયશ્ચિત્તક્રિયાહેતોર્ નિર્ણીતા વિષ્ણુના પુરા ।
ન વ્યાહૃતિસમો મન્ત્રો ન વ્યાહૃતિસમો જપઃ ॥

ન વ્યાહૃતિસમસ્તીર્થો ન વ્યાહતિસમં તપઃ ।
ન વ્યાહતિસમો યજ્ઞો ન વ્યાહૃતિસમાઃ ક્રિયાઃ ॥

તસ્માત્સર્વત્ર તા દૃષ્ટાઃ પ્રાયશ્ચિત્તાય કેવલમ્ ।
તસ્માદ્વૈદિકકૃત્યાનાં લૌકિકાનામશેષતઃ ॥

પ્રમાદાકરણે કૃત્સ્ને તત્ત્યાગે બુદ્ધિપૂર્વકે ।
અજ્ઞાનિનાં જ્ઞાનિનાં ચ પાવકાસ્તારકાઃ પરાઃ ॥

ઉત્તારકા વ્યાહૃતયો ઋચા યુક્તાસ્તયા પુનઃ ।
કર્મણો ઽકરણે જાત નામ્નોર્વ્યાહતયઃ સ્મૃતાઃ ॥

દિનૈકસાધ્યાઃ કથિતાસ્ તથા નામાખ્યકર્મણઃ ।
તથાન્નપ્રાશનસ્યાપિ ચૌલસ્યાકરણે તતઃ ॥

દિવસદ્વયસાધ્યા યાઃ પરા વ્યાહૃતયઃ સ્મૃતાઃ ।
પશ્ચાન્મૌઞ્જી પ્રકર્તવ્યા મૌઞ્જ્યાસ્ત્વકરણે તથા ॥

મુખ્યકાલે ષોડશાબ્દ પર્યન્તં દશમાદિતઃ ।
દિનત્રયચતુષ્પઞ્ચ ષટ્સપ્તાષ્ટનવાદિકાઃ ॥

રાત્રયઃ કથિતાસ્તસ્ય તજ્જપસ્તસ્ય નિષ્કૃતિઃ ।
કિમન્યેષાં કર્મણાં તુ યસ્ય નાસ્તિ હિ નિષ્કૃતિઃ ॥

તસ્યૈતાઃ કથિતાઃ સદ્ભિઃ સતતં વેદવાદિભિઃ ।
જપ્ત્વૈતા વ્યાહૃતીર્દિવ્યાઃ પ્રાયશ્ચિત્તાય કેવલમ્ ॥

પરિપૂતાઃ તતઃ સદ્યસ્ તત્તત્કર્મ સમારભેત્ ।
પાકારમ્ભસમારમ્ભઃ શ્રાદ્ધમાત્રસ્ય સંતતમ્ ॥

પ્રભવેદ્ધિ વિશેષેણ સંકલ્પસ્તુ ન તસ્ય વૈ ।
યદિ દૈવાદ્યત્નમધ્યે ભવેત્સૂતકમૃત્વિજામ્ ॥

તત્ક્રિયાકરણે તત્તુ ન તેષાં વારકં ભવેત્ ।
તત્ક્રિયાર્થં પ્રથમતઃ સ્નાત્વા સમ્યક્ સમન્ત્રકમ્ ॥

તત્ક્રિયામથ કુર્વીત તાવત્તેષાં ન સૂતકમ્ ।
કર્મકાલે તદાશૌચં સદ્યો વિલયમેતિ વૈ ॥

વૃત્તે કર્મણિ ભૂયશ્ચ તદુદેતિ સ્વયં પુનઃ ।
શ્રાદ્ધે પાકસમારમ્ભે વૃત્તે ઽથ નિપતેચ્છવમ્ ॥

તદ્વીથ્યાં તેન તચ્છ્રાદ્ધં દૂષિતં ન ભવેદપિ ।
પાકારમ્ભસ્ય પૂર્વં તત્ પ્રભવેચ્છ્રાદ્ધવારકમ્ ॥

શવં વીથ્યાં નિપતિતં પાકારમ્ભાત્પરં તુ ન ।
ઉપક્રાન્તસ્ય તસ્યાસ્ય સૂતકં યદિ મધ્યતઃ ॥

અપ્યાગતં તેન તદ્ધિ વારિતં ન ભવિષ્યતિ ।
તસ્માચ્છ્રાદ્ધમુપક્રાન્તં સૂતકે ઽપિ તથાચરેત્ ॥

આતર્પણં વિધાનેન પાકસ્યારમ્ભતો ઽખિલમ્ ।
સર્વેષાં વ્રતકૃછ્રાણાં વારકં શ્રાદ્ધમેકકમ્ ॥

તસ્યાપિ વારકો યાગઃ પૌર્ણમાસશ્ચ દાર્શિકઃ ।
પૌર્ણમાસં ચ દર્શં ચ પશુબન્ધં ચ તદ્દિને ॥

સમાગતં સમાપ્યાદૌ પશ્ચાચ્છ્રાદ્ધં સમાચરેત્ ।
પિતૃક્રિયાદિનપ્રાપ્ત યાગાનુષ્ઠાનતો ઽખિલાઃ ॥

વસવશ્ચાપિ રુદ્રાશ્ચાપ્ય્ આદિત્યાશ્ચૈવ કૃત્સ્નશઃ ।
તદ્રૂપાઃ પિતરઃ સર્વે સર્વે ચાપિ પિતામહાઃ ॥

નિત્યતૃપ્તા ભવેયુર્વૈ નિખિલાઃ પ્રપિતામહાઃ ।
દીક્ષાપ્રાપ્ત્યા તુ ભૂયિષ્ઠા તૃપ્તિસ્તેષાં ભવિષ્યતિ ॥

પ્રત્યબ્દમાસસ્તન્માસ દીક્ષા યા ન ભવિષ્યતિ ।
પ્રત્યબ્દમપિ પિત્રોસ્તન્ ન પિતૃવ્યાદિકં મતમ્ ॥

મહાદીક્ષામધ્યગતં ગતમેવ ભવિષ્યતિ ।
મહાદીક્ષાગતસ્યાસ્ય તદન્તે કરણં નનુ ॥

દીક્ષામહત્યસ્તા જ્ઞેયાશ્ ચતુર્વિંશદ્દિનાધિકાઃ ।
તિસ્રસ્તાભ્યસ્તુ યા ન્યૂનાસ્ ત્રિષડાદિદિનાત્મકાઃ ॥

ખર્વાત્મકાસ્તા વિજ્ઞેયાસ્ તન્મધ્યગતપૈતૃકમ્ ।
યદ્વા તદન્તે તત્કાર્યમ્ અન્યત્કબલિતં તયા ॥

મહત્યા દીક્ષયા કર્મ સત્રેષ્વેવં ગતં ગતમ્ ।
ન કાર્યમિતિ વાચ્યં કિં દીક્ષાવૃદ્ધૌ કથંચન ॥

સંપ્રાપ્તમપિ તચ્છ્રાદ્ધમ્ અવશાદ્દૈવયોગતઃ ।
તદન્ત એવ કુર્વીત તસ્યા અપિ પુનઃ કદા ॥

દૈવયોગેન ચિદ્વૃદ્ધેર્ મહત્ત્વં ચેત્સમાગતમ્ ।
કારણાન્તરસંગત્યા તદન્તે ચેત્કૃતાકૃતમ્ ॥

તચ્છ્રાદ્ધં ભવતીત્યાહુર્ દીક્ષામધ્યમૃતાનપિ ।
ન સંસ્કુર્યાન્નાપિ પશ્યેત્ સંસ્કુર્યાત્તદ્વ્યતિક્રમે ॥

કર્મણો વૈદિકસ્યૈવં પ્રાબલ્યં પ્રતિપાદિતમ્ ।
બ્રહ્મવિદ્ભિર્મહાભાગૈર્ ધર્મજ્ઞૈસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥

દાનતીર્થવ્રતાદિભ્યઃ કૃછ્રેભ્યો ઽપિ વિશિષ્યતે ।
વૈદિકં તુ મહત્કર્મ વૈદિકં પ્રભવેત્તતઃ ॥

શુદ્ધઃ સન્નેવ કુર્વીત વૈદિકં કર્મ નાશુચિઃ ।
આશૌચાદશુચિત્વં હિ બ્રાહ્મણાનાં ભવિષ્યતિ ॥

સૂત્યાશૌચે મૃતાશૌચે વૈદિકં કર્મ નાચરેત્ ।
અસ્પૃશ્યત્વં ન સૂત્યાં સ્યાદ્ આશૌચે તુ ભવેદ્ધિ તત્ ॥

ઉભયોર્ભોજનં કુર્યાન્ મહાગુરુનિપાતને ।
અહોરાત્રં ભુક્તિહૈન્યં સર્વેષામપિ તન્મતમ્ ॥

અકાલભુક્તિરાશૌચે સૂત્યાશૌચે ન તન્મતમ્ ।
સંધ્યામાત્રં પ્રકુર્વીત તયોર્માનસમન્ત્રતઃ ॥

એકદ્વિત્રિચતુર્નારી નષ્ટાશૌચસ્ય ચેત્પુનઃ ।
આશૌચે વર્તમાનસ્ય સંઘાતાશૌચિનસ્તતઃ ॥

સાક્ષાદન્નસ્ય મુક્તિર્ન સંધ્યા સા સ્યાજ્જલે ક્રિયા ।
શતજ્ઞાતિગતગ્રામ વાસિનઃ સંતતાઘિનઃ ॥

સૂતકાન્તે પુનઃપ્રાપ્ત સૂતકસ્ય નિરન્તરમ્ ।
અબ્દં દૃષ્ટ્વા તતો યત્નાત્ ત્યક્ત્વા તં ગ્રામમાદરાત્ ॥

સદ્યો દેશાન્તરે પિત્રોઃ શ્રાદ્ધં કાર્યમિતિ સ્થિતિઃ ।
યદા પરંપરાઘો ઽસ્ય જાયતે શ્રાદ્ધવારકઃ ॥

તદા સંવત્સરં દૃષ્ટ્વા સદ્યો દેશાન્તરં વ્રજેત્ ।
યદિ વિઘ્નો ન જાયેત શ્રાદ્ધસ્યાથ તથા તદા ॥

શ્રાદ્ધં તત્રૈવ કુર્વીત ધૃતયજ્ઞોપવીતવાન્ ।
એકદૈવ સમાક્રાન્તઃ સૂતકત્રયતો યદિ ॥

એકાશૌચેન વા પશ્ચાદ્ યજ્ઞસૂત્રં તુ બિભૃયાત્ ।
યજ્ઞસૂત્રવિહીનઃ સ્યાદ્ અનર્હઃ સર્વકર્મસુ ॥

અભાવે તસ્ય સૂત્રસ્ય ચેલં વાજિનમેવ વા ।
ધારયતિ વિધાનેન ન મન્ત્રસ્તત્ર વિદ્યતે ॥

સૂત્રસ્યૈવ ભવેન્મન્ત્રઃ શિખાહીનશ્ચ તાદૃશઃ ।
શત્રુચ્છિન્નશિખઃ સદ્યો બિભ્રન્ કર્ણે શુચિર્યતન્ ॥

સમગોપુચ્છલોમાનિ પ્રાજાપત્યપ્રપૂર્વકમ્ ।
પુનઃસંસ્કારતઃ શુદ્ધઃ પ્રભવેન્નાત્ર સંશયઃ ॥

મધ્યચ્છિન્ના યદા ચૂડા પ્રાજાપત્યેન શુધ્યતિ ।
શિખાયા રોગતો નાશે કૃત્સ્નાયાઃ સંકટે ઽપિ વા ॥

અવશાદ્વહ્નિતો વાપિ પુનઃસંસ્કાર એવ હિ ।
શિખારોહણતઃ પશ્ચાન્ ન તત્પૂર્વં સમાચરેત્ ॥

તાવદ્ગોપુચ્છલોમાનિ ધાર્યાણ્યેવ વિધાનતઃ ।
યથાવત્ સા તુ ન ભવેદ્ વાર્ધકેણ ચ રોગતઃ ॥

સપ્તત્યૂર્ધ્વં તુ ચેત્તસ્યાઃ પૂર્વતઃ પૃષ્ઠતો ઽપિ વા ।
પાર્શ્વતઃ પરિતો વાપિ સમુદ્ભૂતૈશ્ચ રોમભિઃ ॥

શિખા કાર્યા પ્રયત્નેન ન ચેન્નૈવોપપદ્યતે ।
તત્સ્થાને સર્વશૂન્યે તુ પરિતો વાપિ કિં પુનઃ ॥

બ્રાહ્મણ્યસૂચનાયૈવં તાનિ લોમાનિ ધારયેત્ ।
અન્યથા ન ભવેદેવ તથા તસ્માત્સમાચરેત્ ॥

એવં વર્ષાષ્ટકે ઽતીતે તાર્તીયીકાશ્રમં વ્રજેત્ ।
શિખા સૂત્ર ચ તદ્યુગ્મં બ્રાહ્મણત્વસ્ય મૂલકે ॥

યયા કયા ચ વિધયા શિખાં સૂત્રં ચ બિભૃયાત્ ।
શિખાચ્છેદો પઞ્ચવારં યદિ જાયેત શત્રુભિઃ ॥

બ્રાહ્મણ્યં તસ્ય નષ્ટં સ્યાત્ પુનઃસંસ્કારતો ઽપિ તત્ ।
શ્રાદ્ધવિઘ્ને સમુત્પન્ને સન્તતં સૂતકાદિના ॥

અકૃત્વૈવ તદા શ્રાદ્ધં નોપેયાચ્ચ સ્ત્રિયં તરામ્ ।
તદા યદ્યાહિતો ગર્ભો બ્રહ્મહત્યાવ્રતં ચરેત્ ॥

તદા સકૃત્સન્નિપાતે પ્રાજાપત્યત્રયં ચરેત્ ।
અસકૃદ્ગમનાચ્ચાપા ગ્રયાનં ચ સમાચરેત્ ॥

તસ્યોપનયનં ભૂયશ્ ચોદિતં બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
પ્રવિષ્ટપરકાયો યઃ સ્વભાર્યા તેન વર્ષ્મણા ॥

નોપેયાત્તત્પ્રવિષ્ટઃ સન્ નોપેયાત્તસ્ય તામપિ ।
તાદૃશં કર્મ કુર્યાચ્ચેત્ તત્કુલં સ્વકુલં ચ તે ॥

આત્માનં પાતયેદ્ધોરે નરકે રૌરવાભિધે ।
નષ્ટે ત્રિપ્રાયકે શ્રાદ્ધે પૂર્વસ્મિન્ હવિષિ ક્વચિત્ ॥

તદા પુનસ્તત્સંપાદ્ય હુત્વા પ્રાણાદિભિશ્ચરુમ્ ।
દ્વાત્રિશદાહુતેઃ પશ્ચાત્ તચ્છેષેણ સમાપનમ્ ॥

યત્તત્ત્રિપ્રાયકં શ્રાદ્ધં તસ્યાગૂશ્ચ સમાપનમ્ ।
અપરાહ્ને ચ મધ્યાહ્ને સદ્યઃ પક્વં ભવેદ્ધિ વૈ ॥

પૃથક્ પાકાત્તસ્યં ભુક્તિર્ દ્વિતીયે તત્ર નૈવ સા ।
વિપ્રાણાં ભુક્તિમાત્રં સ્યાદ્ આભાન્ત્યેતત્સમાચરેત્ ॥

સંભાન્ત્યથ મૃતાહસ્ય સમારમ્ભો વિધીયતે ।
સર્વશેષં સમાદાય પિણ્ડાસ્ત્રીનવ નિર્વપેત્ ॥

અવશિષ્ટં પ્રાશયેચ્ચ ત્રિપ્રાયકવિધૌ તથા ।
યત્નાન્મહાભીતિમતિ પશ્ચાત્સ્યાદ્ભૂરિભોજનમ્ ॥

અર્વાક્તુ લાજહોમસ્ય વધૂર્યદિ રજસ્વલા ।
હવિષ્મતીતિ મન્ત્રેણ શતકુમ્ભૈર્વિધાનતઃ ॥

સ્નાપયિત્વા વિધાનેન વસ્ત્રાભ્યાં સંપરીત્યતઃ ।
નત્વા દ્વિવારં યત્નેન યુઞ્જાનાહુતિયુગ્મકમ્ ॥

પૃથગગ્નૌ સ્થાપિતે ઽથ જુહુયાત્સંસ્કૃતં ઘૃતમ્ ।
પશ્ચાત્તન્ત્રં પ્રયોક્તવ્યમ્ આબ્રાહ્મણવિસર્જનમ્ ॥

યોક્ત્રં વિમુચ્ય તાં પત્નીં દૂરતસ્તુ વિનિક્ષિપેત્ ।
પશ્ચાચ્ચતુર્થદિવસે સ્નાતાયાં સમનન્તરમ્ ॥

પ્રવાહનાદિકર્માણિ વિધિનૈવ સમાચરેત્ ।
ઉભયોસ્તુ તદા નિત્યં વિધિના સ્યાત્પયોવ્રતમ્ ॥

તદૌપાસનહોમઃ સ્યાત્ સમારમ્ભાત્તુ તન્મતમ્ ।
લાજહોમાત્પરં સા ચેત્ તદા તત્સ્નાનતઃ પરમ્ ॥

અર્વાક્તુ શેષહોમસ્ય તૂષ્ણીકં મન્ત્રવર્જિતમ્ ।
વસ્ત્રદ્વયં પ્રદાયાસ્યૈ તાભ્યામાચ્છાદ્ય તત્પરમ્ ॥

અપાવૃત્તે તૃતીયે ચ દિવસે ઽથ ચતુર્થકે ।
અહ્નિ દ્વિતીયયામે વૈ શતકુમ્ભૈરમન્ત્રિતૈઃ ॥

અભિષેકં કારયિત્વા શેષં કર્મ સમાચરેત્ ।
ઔપાસને ત્વનારબ્ધે દ્વિતીયદિવસે યદિ ॥

રજસ્વલા તદા તસ્યૈ હવિષ્મન્મન્ત્રસેચનાત્ ।
પરં વસ્ત્રદ્વયં દત્વા તૂષ્ણીકં મન્ત્રવર્જનાત્ ॥

તાભ્યામાચ્છાદ્ય તત્પશ્ચાત્ સહસ્રૈરુદકુમ્ભકૈઃ ।
ચતુર્થદિવસે કુર્યાદ્ અભિષેકં સમન્ત્રકૈઃ ॥

પઞ્ચગવ્યસ્તિલૈઃ શ્વેતૈઃ સર્ષપૈઃ સર્વધાન્યકૈઃ ।
વ્યાહૃત્યા ચૈવ ગાયત્ર્યા હુનેદષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥

અષ્ટોત્તરસહસ્રં ચેત્ સર્વદોષહરં પરમ્ ।
આયુષ્યસૂક્તં હુત્વાથ ચરુણા લાજતો ઽપિ વા ॥

હોમશેષં સમાપ્યાથ કર્મશેષં સમાપયેત્ ।
પશ્ચાચ્છુદ્ધિમવાપ્નોતિ કર્મણસ્તસ્ય કેવલમ્ ॥

તત્પઞ્ચમે ઽથ દિવસે ત્વૌપાસનપરિગ્રહઃ ।
તયાથં સંગમો માસાદ્ ગર્ભાધાનવિધાનતઃ ॥

તદ્ગૃહક્ષેત્રમનસાં પરસ્પરવિરોધતઃ ।
નિરુદ્ધપ્રેતકૃત્યાનાં સૂતકં તત્સમાપનાત્ ॥

નિરુદ્ધપ્રેતકૃત્યા યે તદ્દ્રવ્યહરણેચ્છયા ।
તત્સમાપનપર્યન્તં તેષાં તત્સૂતકં ભવેત્ ॥

તત્સમાપનપર્યન્તં ન કુર્યુઃ શુભકર્મ ચ ।
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં બ્રહ્મયજ્ઞાદિકં તથા ॥

ન સ્વાધ્યાયં ન વા હોમં ન સભાયાઃ પ્રવેશનમ્ ।
કુર્વીત મનસા સંધ્યાં ન સ્વાદૂનિ ચ ભક્ષયેત્ ॥

તાનિ કુર્યાત્તુ મોહેન સ પ્રેતો ન સહિષ્યતિ ।
શાપં ઘોરં દદાત્યેવ તસ્માત્તત્કૃત્યરોધનમ્ ॥

મનસાપિ ન કુર્વીત તચ્ચાણ્ડાલં પ્રકીર્તિતમ્ ।
કૃત્યં ઘોરં હિ દુષ્ટં તત્ તાદૃશં ન તદાચરેત્ ॥

અત્યન્યાયમતિદ્રોહમ્ અતિક્રૌર્યં કલાવપિ ।
અત્યક્રમં ચાત્યશાસ્ત્રં ન કુર્યાન્ન ચ કારયેત્ ॥

યદિ કુર્વીત મોહેન સદ્યો વિલયમેષ્યતિ ।
કર્તા કારયિતા ચાપિ પ્રેરકશ્ચ નિરોધકઃ ॥

તત્સહાયશ્ચ સર્વે તે લયમેષ્યન્તિ સત્વરમ્ ।
ગૃહક્ષેત્રાદિકં સર્વં ન નિત્યં શુભકારિણઃ ॥

તન્નિમિત્તમિદં રૂપં પાપં મર્ત્યો ન ચાચરેત્ ।
આગામિસૂતકં જ્ઞાત્વા સમુપક્રાન્તકર્મણઃ ॥

અઙ્ગાપકર્ષણં નૈવ કુર્યાદિતિ મનોર્મતમ્ ।
સમાગતે સૂતકે ઽપિ સમુપક્રાન્તકર્મણઃ ॥

અઙ્ગાનિ તત્તત્કાલેષુ કુર્યાત્તત્ર ન સૂતકી ।
ભવેદેવ તદા સદ્યો ગતે તસ્મિન્ પુનસ્તથા ॥

અપિ જીવત્પિતા પિણ્ડ પિતૃયજ્ઞં સમાચરેત્ ।
માસિ શ્રાદ્ધં તથા હોમાદ્ અષ્ટકાં પિતૃયજ્ઞતઃ ॥

પિતુર્વિયોગાત્પરતઃ પિણ્ડદાનં સમાચરેત્ ।
તેનાયં શ્રાદ્ધકર્તા સ્યાન્ન માતુઃ પિણ્ડદાનતઃ ॥

જીવે પિતરિ ચેચ્છ્રાદ્ધે પ્રાપ્તે નૈમિત્તિકે યદિ ।
યેભ્ય એવ પિતા દદ્યાત્ તેભ્યો દદ્યાત્તુ તત્સુતઃ ॥

એવં પિતામહે જીવે યેભ્યો દદ્યાત્ સ હિ સ્વયમ્ ।
તેભ્યો દદ્યાત્તુ તત્પૌત્રસ્ તથા સ્યાત્પ્રિપિતામહે ॥

સંન્યસ્તે પતિતે તાતે ભ્રાન્તચિત્તે ચલાત્મનિ ।
તત્કર્તૃકાણિ શ્રાદ્ધાનિ સ્વયં પુત્રઃ સમાચરેત્ ॥

તત્તત્કાલેષુ વિધિવચ્ છ્રાદ્ધકર્તા ન તેન સઃ ।
તેષામકરણાત્સો ઽયં સદ્યશ્ચણ્ડાલતાં વ્રજેત્ ॥

શ્રાદ્ધાધિકારી પિણ્ડસ્ય દાનમાત્રેણ જાયતે ।
ઋત્વિક્ત્વેન વૃતે તસ્મિન્ ન તુ કર્તા ભવેદયમ્ ॥

પિતુઃ પિણ્ડપ્રદાનેન શ્રાદ્ધકર્તા ભવેદયમ્ ।
શ્રાદ્ધાધિકારસિધ્યર્થં કુર્યાદેકાદશે ઽહનિ ॥

પાર્વણં તદ્વિધાનેન પિતુઃ સિદ્ધેરનન્તરમ્ ।
કર્મન્દી બ્રહ્મભૂતસ્ય તદા તસ્મિન્નિયોજયેત્ ॥

પ્રતિસંવત્સરં સિદ્ધિ દિને શ્રાદ્ધં સમાચરેત્ ।
પશ્ચાદારાધનં કુર્યાત્ તસ્મિન્નો ચેત્પરે ઽહનિ ॥

બ્રહ્મભૂતસ્ય તસ્યાસ્ય સર્વદેવાદિરૂપિણઃ ।
સંગચ્છતે પિતૃત્વં ચ તેન રૂપેણ તં તથા ॥

તસ્મિન્ શ્રાદ્ધદિને ભક્ત્યા યજેદેવ વિધાનતઃ ।
તાદૃક્ તદ્યજનં ચાસ્ય શ્રાદ્ધનામકકર્મણઃ ॥

અધિકારિત્વસિધ્યર્થં તસ્માત્તેનૈવ તં યજેત્ ।
ન માતરં પિતૃત્વેન યજેત તુ કથંચન ॥

પિતૃત્વં માતરિ ગતમ્ એકશેષજમલ્પકમ્ ।
યથા ન તત્કાર્યકરં માતૃત્વમપિ તત્તથા ॥

પિતૃવ્યપત્ન્યાદીનાં સ્યાત્ તાદૃક્પત્નીત્વમેવ હિ ।
તાસાં ભવતિ તસ્માત્તુ ન તન્માતૃત્વમુચ્યતે ॥

પિતૃત્વમપિ માતૃત્વં દાનતો નાશમેષ્યતઃ ।
તત્કર્મણિ પુનઃ પ્રાપ્તે જનનીત્વાદિના ભવેત્ ॥

પિતૃત્વમપિ માતૃત્વમ્ એકત્રૈવ હિ તિષ્ઠતિ ।
ન તિષ્ઠતિ તદન્યત્ર ક્રિયાશતસહસ્રકાત્ ॥

ગૌણમાતરિ માતૃત્વં પુરસ્કૃત્યાર્થલોભતઃ ।
સમુચ્ચાર્ય ક્રિયાં કુર્યાન્ ન સા તદ્ગા ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥

લોભાન્માતૃત્વમન્યાસુ યદિ નિક્ષિપ્ય મોહતઃ ।
ક્રિયાં કુર્યાજ્જડમતિઃ સદ્યશ્ચણ્ડાલતાં વ્રજેત્ ॥

અતસ્મિન્ તત્ત્વમારોપ્ય સંસ્કુર્યાદ્યદિ કામતઃ ।
નિષ્ફલં યાતિ તત્કર્મ સો ઽપિ પાતિત્યમાપ્નુયાત્ ॥

પિતૃત્વં જનિતર્યેવ મુખ્યતો ઽન્યત્ર ગૌણતઃ ।
તત્પુરસ્કૃત્ય ચેત્કર્મ કૃતમન્યૈઃ પુનઃ ક્રિયાં ॥

વિહિતેનૈવ પુત્રત્વં સ્વીકારેણ ન ચાન્યતઃ ।
સમવાપ્નોતિ બન્ધૂનાં રાજવિદ્વદનુજ્ઞયા ॥

ભ્રાતૃજો વાક્યતઃ પિત્રોર્ જ્યૈષ્ઠ્યકાનિષ્ઠ્યવર્જિતઃ ।
પુત્રત્વં સમવાપ્નોતિ કૃતદારઃ કૃતક્રિયઃ ॥

સો ઽપ્યેકશ્ચેદવાપ્નોતિ નોભયોસ્તુ તથા વિધિઃ ।
જનિતુર્મુખ્યસૂનુઃ સ્યાદ્ અન્યસ્ય ગુણતઃ સુતઃ ॥

માતુલત્વપિતૃવ્યત્વ સુતત્વાદ્યનુબન્ધકમ્ ।
મુખ્યતો યસ્ય યદ્વા સ્યાત્ તદુદ્દિશ્યૈવ તત્ક્રિયા ॥

મુખ્યાનુબન્ધં ત્યક્ત્વા યઃ કર્મ કુર્યાત્પ્રમાદતઃ ।
પિતૃવ્યાદિકમુચ્ચાર્ય પુનઃ કુર્યાત્તુ તાં ક્રિયામ્ ॥

ગોત્રનામાનુબન્ધાનાં વ્યત્યાસેનાપ્યનેહસઃ ।
યદિ કુર્યાત્ક્રિયાં તાં વૈ પુનઃ કુર્યાદ્યથાવિધિ ॥

ઉપનીતસ્તુ ચેદુપ નેતૃત્વેનૈવ તત્ક્રિયા ।
વિદ્યાદત્વેન તદ્દાતુર્ ભક્તદત્વેન તત્પ્રદે ॥

ભયપત્વેન ભયપે પિતૃવ્યત્વેન તાદૃશે ।
તત્તદુચ્ચારણં કૃત્વા તત્તત્કર્મ સમાચરેત્ ॥

તદન્યથાકૃતં તચ્ચેત્ સમ્યગ્ભૂયઃ સમાચરેત્ ।
મુખ્યકર્ત્રસમીપે ઽન્યો ન કુર્યાત્ સ્વાનુબન્ધતઃ ॥

તત્પ્રેષ્યત્વેન કુર્વીત પ્રેષિતસ્તેન વૈ વૃતઃ ।
અવૃતસ્તેન તત્પ્રેષ્ય ત્વેન તદ્દૂરગે સતિ ॥

કૃતં ચેત્કર્મ તદ્ભૂયઃ સંકલ્પાદિ સમાચરેત્ ।
વાઙ્માત્રદત્તપુત્રસ્તુ કૃતદારઃ કૃતક્રિયઃ ॥

ગ્રાહકસ્ય ન કુર્વીત દર્શાદિ ન કદાચન ।
તત્પત્ન્યાસ્તસ્ય ચ શ્રાદ્ધ માત્રં સમ્યક્ સમાચરેત્ ॥

પ્રતિવર્ષં પ્રયત્નેન ન દર્શાદિકમાચરેત્ ।
સતામેવ હિ બન્ધૂનાં કર્મ કુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ ॥

ભ્રષ્ટાનામપિ તુચ્છાનાં પતિતાનાં વિકર્મિણામ્ ।
ન કુર્વીત ક્રિયાં યત્નાદ્ અપિ સ્નાનં સમાચરેત્ ॥

અસતાં પતિતાનાં ચ ભસ્માન્તં સૂતકં સ્મૃતમ્ ।
જાતિભ્રષ્ટાનકર્મિષ્ઠાન્ પતિતાન્ માતરં સુતમ્ ॥

પિતરં ભ્રાતરં પત્નીં પતિમેવ મિથો ઽસતઃ ।
ત્યજેદ્ઘટપ્રહારેણ નાન્યાનેવં સમાચરેત્ ॥

અનાથપ્રેતસંસ્કારાદ્ અશ્વમેધફલં લભેત્ ।
પ્રેતનિર્વાપણં પ્રોક્તમ્ અત્ર સંસ્કારશબ્દતઃ ॥

અકૃત્વા પ્રેતસંસ્કારં યો ભુઙ્ક્તે કામકારતઃ ।
તત્પ્રેતકૃતપાપૌઘં તત્ક્ષણાલ્લભતે ઽખિલમ્ ॥

તદ્દોષશમનાયાથ ચાપાગ્રે સ્નાનમાચરેત્ ।
માસમાત્રં પ્રયત્નેન ન ચેદુક્થ્યં સમાચરેત્ ॥

વિપ્રાભ્યનુજ્ઞયા કુર્યાત્ કર્મમાત્રં વિશેષતઃ ।
પિતૃકૃત્યં પ્રેતકૃત્યં તયોર્નો ચેદ્યતેરપિ ॥

વિપ્રાનુજ્ઞાં યતિરપિ લબ્ધ્વા સ્નાત્વાર્દ્રવસ્ત્રતઃ ।
પ્રેતકૃત્યં પ્રકુર્વીત ન ચેત્ કૃત્યં તુ તન્ન તુ ॥

અપિ શાસ્ત્રકૃતં કર્મ બહુવિપ્રામતં તુ યત્ ।
તદભ્યનુજ્ઞયા તત્તુ કર્મતઃ પુનરાચરેત્ ॥

બહુવિપ્રતિરસ્કાર પ્રદ્વેષાગઃપ્રદૂષિતમ્ ।
તદભ્યનુજ્ઞારહિતં યત્તત્કર્મ પુનશ્ચરેત્ ॥

યદ્યકર્તૃકૃતં કર્મ સમીપે કર્તરિ સ્થિતે ।
ધનવૃત્તિગૃહક્ષેત્ર હેતવે તત્પુનશ્ચરેત્ ॥

અસગોત્રમપિ પ્રેતં દાહયેદ્યઃ કથંચન ।
સ ચાપિ ગોત્રિભિસ્તુલ્યો દશાહં સૂતકી ભવેત્ ॥

મૃતાહસ્ય પરિત્યાગે મોહાત્કૃછ્રદ્વયં ચરેત્ ।
ગાયત્રીદશસાહસ્ર જપો ગોદાનમેવ ચ ॥

એવં પઞ્ચત્રિંશવર્ષ પર્યન્તં ચિત્તમુચ્યતે ।
પૃથક્ત્વેન મહાભાગૈસ્ તદૂર્ધ્વં પતિતો ભવેત્ ॥

મહાનદીસ્નાનશતં પિત્રોસ્ત્યક્તે તુ પૈતૃકે ।
નિષ્કૃતિઃ કથિતા સદ્ભિઃ પુનઃસંસ્કારતસ્તથા ॥

નદીસ્નાનાનિ સર્વત્ર સર્વકૃત્યેષુ વચ્મિ વઃ ।
નિષ્કૃતિત્વેન વિપ્રાણાં વેદિનામભ્યનુજ્ઞયા ॥

ન હિ સ્નાનેન સદૃશી નિષ્કૃતિર્વિહિતાસ્તિ હિ ।
તસ્માત્સ્નાનાનિ સર્વત્ર તીર્થાદિષુ વિશિષ્યતે ॥

શ્રુતિપારાયણં યદ્વા વ્યાહૃતીનાં જપો ઽથવા ।
ગાયત્ર્યા વા જપો નો ચેન્ મહારુદ્રજપો ઽથવા ॥

પુરુષસૂક્તજપો વાપિ સંહિતાપઠનં સકૃત્ ।
નિષ્કૃતિર્વિહિતા સદ્ભિર્ અપિ પાતકિનામપિ ॥

વેદાક્ષરોચ્ચારણતઃ સર્વનામફલં લભેત્ ।
હરિનામાનિ યાવન્તિ પઠિતાનિ દ્વિજાતિભિઃ ॥

અસંખ્યાકાન્યનન્તાનિ સર્વાવિલહરાણ્યપિ ।
તાન્યેકવેદવર્ણઃ સ્યાત્ તાદૃશૈર્દિવ્યવર્ણકૈઃ ॥

અમેયૈઃ સંવૃતો વેદઃ સાક્ષાન્નારાયણાત્મકઃ ।
તાદૃશસ્યાસ્ય વેદસ્ય પઠનાત્ સર્વકિલ્બિષૈઃ ॥

સદ્ય એવ વિમુક્તઃ સ્યાત્ પાતકી નાત્ર સંશયઃ ।
તાદૃશસ્યાસ્ય વેદસ્ય પઠને બ્રાહ્મણસ્ય વૈ ॥

અધિકારો ન ચાન્યસ્ય સંસ્કૃતસ્યૈવ કર્મભિઃ ।
તત્રાપિ પરિશુદ્ધસ્ય કૃતનિત્યક્રિયસ્ય વૈ ॥

તત્રાપિ પરિશુદ્ધસ્ય વિશેષેષુ દિનેષ્વપિ ।
શુદ્ધાચ્છુદ્ધઃ સ્વતો વેદસ્ તદુચ્ચારણતઃ ક્ષણાત્ ॥

દેવનામાન્યનન્તાનિ નિખિલાન્યઘહાનિ વૈ ।
અસકૃત્પઠિતાનિ સ્યુર્ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

સ્નાનં કૃત્વા પ્રારભેચ્ચ વેદં તં તાદૃશં શિવમ્ ।
યદ્યસ્નાત્વૈવ મોહેન પ્રારભેત્ પાતકી ભવેત્ ॥

સ્નાનતઃ સર્વકર્માણિ સિધ્યન્ત્યેવ ન સંશયઃ ।
સ્નાનમૂલમિદં બ્રાહ્મં સ્નાનમૂલમિદં તપઃ ॥

સ્નાનમૂલાખિલા યજ્ઞાઃ સ્નાનમૂલમિદં જગત્ ।
સર્વકૃત્યેવુ સર્વત્ર સ્નાનમેવ પરં મતમ્ ॥

કૃત્સ્નેષ્વશુચિષુ સ્નાનં તારકં પરિકીર્તિતમ્ ।
અસ્પૃશ્યસ્પર્શને ચૈવમ્ અભક્ષ્યાણાં ચ ભક્ષણે ॥

સકલીકરણે ચાત્ર મલિનીકરણે તથા ।
અપાત્રીકરણે ઽન્યત્ર જાતિભ્રંશકરાદિષુ ॥

સૂતકાદિષુ સર્વેષુ સર્વેષ્વાશૌચકર્મસુ ।
સ્નાનમેવ પરં પ્રોક્તં સર્વકૃછ્રવ્રતાદિષુ ॥

સર્વાદ્યન્તેષુ સત્રેષુ તદેવ પરિકીર્તિતમ્ ।
અભોજ્યભોજનેષ્વેવં સ્નાનં તત્સમુદાહૃતમ્ ॥

અકાર્યકરણેષ્વેષુ મુખ્યસ્નાનાનિ મુખ્યતઃ ।
ભવેયુર્હિ પવિત્રાણિ તાનીમાનિ તતઃ સદા ॥

ચરેદ્યત્નેન શુધ્યર્થં ન ચેત્કિં વાત્ર શુધ્યતિ ।
સ્વક્રિયાવમને સદ્યઃ સવાસા જલમાવિશેત્ ॥

અજીર્ણવમને સ્નાનમ્ ઔષધાદિક્રિયાવશાત્ ।
વમને ઽપ્યવગાહઃ સ્યાન્ મક્ષિકામૂલતો યદિ ॥

નાવગાહઃ પ્રકર્તવ્યસ્ તલ્લેપક્ષાલનં પરમ્ ।
પ્રકર્તવ્યં પ્રયત્નેન ધારણં શુદ્ધવાસસામ્ ॥

શાકૈર્મૂલૈઃ ફલૈઃ પત્રૈઃ કટુતિક્તરસાદિભિઃ ।
સદ્યશ્ચેદ્વમનં તન્ન ચિરકાલે તુ તદ્ભવેત્ ॥

યદા ચેદ્રોગવમનં તદા સ્નાનં વિધાનતઃ ।
સદ્ય એવ પ્રકર્તવ્યમ્ અઘમર્ષવિધાનતઃ ॥

રાત્રૌ તુ વમને જાતે રોગાદ્યૈરપ્યજીર્ણતઃ ।
અર્ધરાત્રાદધસ્તૂષ્ણે પાથસિ સ્નાનમુચ્યતે ॥

તત્પરં પ્રાતરેવ સ્યાદ્ ઇતિ શાકલભાષિતમ્ ।
સ્વીયગોત્રપરિત્યાગાદ્ અન્યગોત્રપરિગ્રહાત્ ॥

પ્રભવેત્પતિતઃ સદ્યઃ શુદ્ધઃ સંસ્કારતઃ પુનઃ ।
સ્વીયગોત્રપરિત્યાગો ભિન્નગોત્રપરિગ્રહઃ ॥

દ્વયમેતત્પ્રકથિતં સ્ત્રિય એવ હિ નુર્ન તુ ।
અર્કશ્રુતિવ્યતીપાત યુક્તા ઽમા પુષ્યમાવયોઃ ॥

અસાવર્ધોદયો યોગઃ કોટ્યર્કગ્રહસંનિભઃ ।
અસ્મિન્ સ્નાતો ચાપકોટૌ કુર્યાન્સ્નાનશતં યદિ ॥

ત્રિંશદ્વર્ષં ત્યક્તપિતૃ કર્મા શુદ્ધો ભવેત્તતઃ ।
મહોદયે તુ તત્સ્નાન સહસ્રં યદિ ભક્તિતઃ ॥

કુર્યાદ્વા કારયેદ્વાપિ શુદ્ધઃ પૂર્વાઘતો ભવેત્ ।
અન્યથા નિષ્કૃતિર્નાસ્તિ તાદૃશસ્યાસ્ય પાપિનઃ ॥

તં યોગં સુસમીક્ષ્યેત તસ્માત્તાદૃક્તુ કિલ્બિષી ।
યદિ સાધ્વી પ્રમાદેન પત્યન્યેન ચિતિ વ્રજેત્ ॥

કથં તત્કર્મકરણં પશ્ચાત્તજ્જાતજન્મનામ્ ।
ઇતિ ચિન્તાપરા દેવા બભૂયુઃ કિલ વૈ ચિરમ્ ॥

પશ્ચાદુદભવદ્વાણી દિવ્યા સ્પષ્ટપદાક્ષરા ।
પત્યન્યનરયોગસ્ય ષડબ્દં કૃચ્છ્રમુચ્યતે ॥

મોહાત્ પ્રાણપરિત્યાગે મહાપાપસ્ય કર્મણઃ ।
તસ્યાઃ ષડબ્દં સંપ્રોક્તં ષડ્ગુણેનૈવ સંયુતમ્ ॥

સદાનેનૈવ કુર્વીત લોભશાઠ્યવિવર્જિતમ્ ।
તદ્દોષશમનાયૈવ પ્રાણત્યાગાખ્યકર્મણઃ ॥

ચાપાગ્રયાનં કૃત્વાદૌ તત્ર સ્નાનશતં ચરેત્ ।
પક્ષમાત્રં પ્રયત્નેન નિત્યં પ્રિયપુરઃસરમ્ ॥

તચ્છાન્તિસ્તેન નાન્યેન સાર્ધસાહસ્રમજ્જનૈઃ ।
બ્રાહ્મણાનાં પ્રસાદેન કૂષ્માણ્ડગણપાઠતઃ ॥

નિત્યં ત્રિવારં તત્રૈવ પશ્ચાત્તુ પ્રાકૃતં ચરેત્ ।
તતઃ શુદ્ધા ભવેત્સા તુ તૈરેતૈઃ કર્મભિઃ શુભૈઃ ॥

દ્વિગુણં રાજયોગેન ત્રિગુણં વૈશ્યયોગતઃ ।
ચતુગુર્ણં શૂદ્રયોગાદ્ એવં નિષ્કૃતિરીરિતા ॥

પુનર્વિવાહિતા મૂઢૈઃ પિતૃભ્રાતૃમુખૈઃ ખલૈઃ ।
યદિ સા તે ઽખિલાઃ સર્વે સ્યુર્વૈ નિરયગામિનઃ ॥

પુનર્વિવાહિતા સા તુ મહારૌરવભાગિની ।
તત્પતિઃ પિતૃભિઃ સાર્ધં કાલસૂત્રગતો ભવેત્ ॥

દાતા ચાઙ્ગારશયન નામકં પ્રતિપદ્યતે ।
તદ્દોષશમનાયાથ પ્રાયશ્ચિત્તમિદં પરમ્ ॥

દાતા સેતુગતઃ સદ્યો ધનુષ્કોટ્યાં સમાહિતઃ ।
નિત્યં ત્રિષવણસ્નાયી યાવકાહાર એવ વૈ ॥

સંવત્સરં પ્રયત્નેન વસેદેવાન્વહં તરામ્ ।
સ્વકૃતં યચ્ચ તત્પાપં વદન્નિત્યન્વહન્ યતન્ ॥

સર્વેષ્વપિ ચ તીર્થેષુ તપ્તકૃચ્છ્રશતં ચરેત્ ।
તતઃ શુદ્ધો ભવેદેવં વોઢા ચાપિ તદા પુનઃ ॥

તદ્દોષશમનાયૈવ પુણ્યં ચાન્દ્રાયણત્રયમ્ ।
યત્નાત્કુર્વન્ વસેત્તત્ર ઋતુત્રયમતન્દ્રિતઃ ॥

પ્રતિનિત્યં પઞ્ચગવ્યં પિબંસ્તદ્વિધિના રુદન્ ।
નિર્લજ્જયા લોકપુરઃ કૂષ્માણ્ડાદીન્ પઠંસ્તથા ॥

દ્રુપદાં નામ ગાયત્રીં ગાયત્રીં વેદમાતરમ્ ।
સંધ્યાત્રયે સહસ્રાણિ જપંસ્તપ્તાખ્યકં શિવમ્ ॥

કૃચ્છ્રં વિધાનતઃ કૃત્વા પુનઃસંસ્કારતઃ પુનઃ ।
પુટગર્ભવિધાનેન શુદ્ધો ભવતિ તત્ર ચેત્ ॥

ન ચેત્તપ્તશતં કુર્યાત્ પુનરુપનયાત્પરમ્ ।
સા ચેદ્ભર્તૃદ્વયં ત્યક્ત્વા સેતુસ્નાનસહસ્રકમ્ ॥

કૃત્વા ચ યાવકાહારા વર્ષમાત્રેણ શુધ્યતિ ।
યદ્યપુત્રા પુત્રિણી ચેત્ પતેદેવાશુ તૈઃ સહ ॥

સા વૈ પુત્રૈસ્તદુદ્ભૂતૈશ્ ચણ્ડાલત્વં ભજેત વૈ ।
યદિ સ્વસારં તનયાં ચિરાદ્ભ્રાન્ત્યાદિકૃચ્છ્રતઃ ॥

વિવહેન્મોહતો જ્ઞાતે કૃત્વા ચાન્દ્રસહસ્રકમ્ ।
ચાપાગ્રયાનતઃ પશ્ચાત્ પુટગર્ભવિધાનતઃ ॥

કરણાજ્જાતકાદીનાં સ્વમાત્રસ્ય શુચિર્ભવેત્ ।
પરેષાં શૂદ્રતુલ્યો ઽયં તતસ્તાં બિભૃયાદપિ ॥

પૂર્વધર્મં વિનિક્ષિપ્ય તસ્યાં ભક્ત્યા જપન્વસેત્ ।
યદિ તસ્યાં પ્રજાયેરંસ્ તાંશ્ચણ્ડાલેષુ વિન્યસેત્ ॥

તતઃ સ્વયં ચ નિત્યં વૈ યાવકાશી ચરેદ્ભુવમ્ ।
પાપપ્રખ્યાપનં કુર્વન્ યાવજ્જીવં હરિં ભજન્ ॥

પુણ્યક્ષેત્રેષુ નિયતં વસન્ ભક્ત્યા રસામટેત્ ।
વિવાહિતાં ચ વિધવાં મહામોહેન વઞ્ચકૈઃ ॥

દત્તાં વિવાહ્ય તજ્જ્ઞાત્વા સદ્યશ્ચણ્ડાલતાં વ્રજેત્ ।
તદ્દોષશમનાયૈવ પૂર્વવત્તુ સમાચરેત્ ॥

દ્વિગુણં નિખિલં કૃત્યં સમુન્નેયં વિચક્ષણૈઃ ।
એકદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચ વારં વૈ યા વિવાહિતા ॥

અતિક્ષુદ્રૈકકાલેષુ પાપૈકબહુલેષુ ચ ।
વિજ્ઞાતા ચેત્તુ તાં સમ્યક્ પૃષ્ટ્વા ગત્વા વિચાર્ય ચ ॥

તત્ત્વં તસ્યાસ્તુ વિજ્ઞાય પ્રાયશ્ચિત્તં તતશ્ચરેત્ ।
યત્ર યત્ર ચ સા ગત્વા યં યં વા સ્વજનૈઃ સહ ॥

માયયા મોહયામાસ વઞ્ચયિત્વાતિચર્યયા ।
તં તં જ્ઞાત્વા ચ સંભાષ્ય તત્તદ્વાઙ્મૂલમપ્યલમ્ ॥

શ્રુત્વા પશ્ચાચ્છ્રોત્રિયેભ્યઃ શ્રાવયિત્વાખિલં તતઃ ।
રાજ્ઞે બન્ધુનિ વાવેદ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં તતશ્ચરેત્ ॥

એતાદૃશેષુ કૃત્યેષુ સા ક્ષેત્રં પ્રભવેદ્ધ્રુવમ્ ।
પ્રથમોદ્વાહકસ્યૈવ પરં ત્વેષા પરા ન તુ ॥

કદાચિદ્ધર્મકૃત્યાનાં ન તસ્યાપિ પરસ્ય વા ।
સા ભોગમાત્રયોગ્યાપિ વેશ્યા તસ્યા વિશિષ્યતે ॥

તયા ચેત્તેષુ કૃત્યેષુ સપઙ્ક્તૌ ભોજનં તથા ।
સહ વા ભોજનં દુષ્ટં યદિ પાતિત્યકારકમ્ ॥

તચ્છુધ્યર્થં રસાયાં તુ શ્વભ્રે સંછાદ્ય ધર્મતઃ ।
ખનિત્વા યામમાત્રં વા ઘટિકાદ્વયમેવ વા ॥

તસ્માદુદ્ધૃત્ય પશ્ચાત્તુ જાતકાદિ સમાચરેત્ ।
તપ્તકૃચ્છ્રસહસ્રાણિ ધર્મતશ્ચ સમાચરેત્ ॥

નિયતાત્મા યાવકાશી ચાપાગ્રં તદ્ભવેચ્છુચિઃ ।
પઞ્ચ સ્નાનસહસ્રાણિ સ્વયં વિપ્રમુખેન વા ॥

સમાચરેત્તતઃ સ્વસ્ય શુદ્ધો ભવતિ કેવલમ્ ।
ન પરેષામયં યોગ્ય એવમાહ પુરા ભૃગુઃ ॥

પ્રવિષ્ટપરકાયેન યદિ સંયોગમાપ્નુયાત્ ।
ત્રિમાસયાવકાહારા સાધ્વી શુધ્યતિ નાન્યથા ॥

પ્રવિષ્ટપરવર્ષ્માણં વિજ્ઞાતં સ્વપતિં સતી ।
પ્રપાલયેદ્વિશેષેણ રતિમાત્રં ન ચાચરેત્ ॥

કાયયોરેવ સંબન્ધઃ પુરા સંસ્કૃતયોઃ પુરા ।
નાત્મનોરસ્તિ સંબન્ધો ભિન્નકાયે ન ચેત્તતઃ ॥

આત્માન્યકાયં સ્પૃશ્યેન્ન તેન પાતિત્યમાપ્નુયાત્ ।
સુરાણામપિ ચૈવં હિ મનુષ્યાણાં તુ કિં પુનઃ ॥

અગ્રાહ્યાભેદ્યમૂર્તીનાં ગ્રાહ્મભૈદ્યશરીરિણામ્ ।
દેવાનાં સુમહાભેદસ્ તારતમ્યં ચ તત્પરમ્ ॥

સ્પષ્ટમેવ પ્રભવતિ તેનાગ્રાહ્યાઃ સુરાસ્તુ યે ।
ગ્રાહ્યકાયસુરાણાં વૈ પ્રપૂજ્યાઃ પરમાઃ પરમ્ ॥

અધિકા વન્દનીયાશ્ચ તે ન નીચાસ્તુ તેન વૈ ।
તન્નિવેદિતમત્યર્થં ન તેષાં પરિકલ્પયેત્ ॥

તેનાપરાધઃ સુમહાન્ પ્રભવેન્ન તથાચરેત્ ।
અગ્રાહ્યાભેદ્યમૂર્તીનાં ગ્રાહ્યભેદ્યનિવેદિતમ્ ॥

અયોગ્યં સતતં સ્યાદ્ધિ શૂદ્રસ્યેવ શ્રુતિર્યથા ।
શ્રૌતસ્માર્તક્રિયાદક્ષઃ પૈતૃકોદ્દેશતો ઽપિ વા ॥

નિરુપ્તમન્યોદ્દેશેન ન દેવાય નિવેદયેત્ ।
નિવેદિતેન રુચ્યર્થં યોજયેન્નાનિવેદિતમ્ ॥

તથા નિવેદિતં ભૂયો લવણં ચ નિયોજયેત્ ।
નિવેદનાદથ પુનસ્ તદાદાય ઘૃતેન વા ॥

તૈલેન લવણેનાપિ યત્નેન ન નિયોજયેત્ ।
તદુચ્છિષ્ટં ન કુર્વીત તત્કરેણ ન પીડયેત્ ॥

ન ખણ્ડયેન્મિથો ઽજ્ઞાનાન્ ન તત્પ્રોક્ષણમાચરેત્ ।
પરિષિઞ્ચેન્નૈવમેવ તૂષ્ણીમાસ્યે વિનિક્ષિપેત્ ॥

ગૃહ્ણીયાત્તુ તદન્તર્વૈ ન દન્તૈરપિ પીડયેત્ ।
તદેતત્પરમં શુદ્ધં નિર્માલ્યમતિદુર્લભમ્ ॥

દેવાનામપિ તદ્ભોજ્યં પ્રયત્નેનાતિભક્તિતઃ ।
તદોપદંશં સ્વીકુર્યાન્ નિવેદિતમહાક્ષણે ॥

નિવેદિતસ્ય હવિષો ભક્ષણે સમુપસ્થિતે ।
આપોશનં ન કુર્વીત પ્રોક્ષણં પરિષેચનમ્ ॥

યદિ કુર્વીત મોહેન રૌરવં નરકં વ્રજેત્ ।
અન્નં પક્વાત્ સમુદ્ધૃત્ય પૃથક્પાત્રે નિયુજ્ય ચ ॥

કૃત્વા સુખોષ્ણં સંસ્કૃત્ય પશ્ચાચ્છાખાદિભિર્યજેત્ ।
અસહ્યોષ્ણં મહોષ્ણં વા પક્વપાત્રગમૈવ વા ॥

યો નિવેદયતે મોહાદ્ દેવાય નરકી ભવેત્ ।
તસ્માદન્નં સમુદ્ધૃત્ય પૃથક્પાત્રે નિધાય ચ ॥

કૃત્વા યત્નાત્સુખોષ્ણં ચ રાશિ કૃત્વાભિઘાર્ય ચ ।
અતિશુદ્ધમતિશ્રેષ્ઠં રાજયોગ્યં સુશોભનમ્ ॥

શાકભક્ષ્યફલોપેતં દેવાય વિનિવેદયેત્ ।
તદન્નમપિ યત્નેન પશ્ચાદ્દદ્યાત્સમાહિતઃ ॥

અપ્રોક્ષ્યાપરિષિચ્યૈવમ્ અપ્રાણાહુતિપૂર્વકમ્ ।
ઉચ્છિષ્ટમપ્યકૃત્વૈવ યત્નાદ્દદ્યાત્સ્વયં શુચિઃ ॥

નિવેદિતાનિ વસ્તૂનિ ન દન્તૈઃ પરિઘટ્ટયેત્ ।
ન ખણ્ડયેચ્છબ્દયેચ્ચ કિં તુ તૂષ્ણીં તદમ્બુવત્ ॥

રસવત્ફલવદ્યત્નાત્ પ્રાશયેચ્ચ ન શબ્દયેત્ ।
કણ્ઠતો વાપિ યત્નેન કાષ્ઠભૂતફલાન્યપિ ॥

પ્રદદ્યાદર્ભકેભ્યો વૈ ન સ્વીકુર્યાત્સ્વયં યદિ ।
સ્વીકુર્યાત્તુ તદા નક્તમ્ ઉપવિષ્ટઃ શુચિસ્થલે ॥

શબ્દાનજનયન્નેવ તામુદન્તાદિભિર્હ્યદન્ ।
ગૃહી ન રાત્રૌ સ્નાયીત યદિ સ્નાયીત વારિણા ॥

ઉષ્ણેન ભવને વિપ્ર સાક્ષિતો વહ્નિસાક્ષિતઃ ।
ઉષ્ણેન શક્તો ન સ્નાયાદ્ અશક્તશ્ચેત્તદાચરેત્ ॥

અભ્યક્તશ્ચ તથા સ્નાયાચ્ છરીરારોગ્યહેતવે ।
તત્સ્નાનં કથિતં સદ્ભિર્ ન નિત્યં તેન નાચરેત્ ॥

કર્મ નૈમિત્તિકં તસ્માદ્ દેવાનામપિ નાર્ચનમ્ ।
યાવન્નિત્યાદિકર્મૌઘં નિર્વત્યૈવ વિધાનતઃ ॥

પશ્ચાદભ્યઞ્જનસ્નાનં ન ચેત્કાલે તુ મધ્યમે ।
મધ્યાહ્ને સંગવે વાપિ સ્નાનં કૃત્વા તુ તાદૃશમ્ ॥

માધ્યંદિનસ્ય કૃત્યસ્ય પુનઃસ્નાનં યથાવિધિ ।
કૃત્વા તત્પ્રારભેત્કર્મ તેનૈતત્કર્મ નાચરેત્ ॥

મલાપકર્ષણાર્થાય તદ્ધિ સ્નાનં પ્રકીર્તિતમ્ ।
એવમેવ ક્ષુરસ્નાનં કર્માયોગ્યં પ્રચક્ષતે ॥

ક્ષુરસ્નાનાત્પરં યસ્તુ પુનઃ સ્નાનાન્તરં વિના ।
કરોતિ વૈદિકં કર્મ ન તત્ફલમવાપ્નુયાત્ ॥

ભવેદપિ પ્રત્યવાયી તથાતો નાચરેદ્બુધઃ ।
નાભ્યઞ્જનં પ્રકુર્વીત પ્રાતઃસાયં ન પર્વસુ ॥

ગ્રહણે શ્રાદ્ધકાલેષુ વ્રતેષુ નિખિલેષ્વપિ ।
પુણ્યવૈદિકદીક્ષાસુ ન નક્તં ક્ષેત્રતીર્થયોઃ ॥

સુપ્ત્વા ભુક્ત્વા રુદિત્વા વા દૂરં ગત્વા પિપાસિતઃ ।
અતિક્ષુધાતુરો રોગી ન કુર્વીત કથંચન ॥

અકૃત્વા નિત્યકર્માણિ છર્દયિત્વાતિતાડિતઃ ।
શપ્તઃ શપિત્વા વ્યાજેન ઘાતયિત્વા નરાન્ પરાન્ ॥

હૃત્વા ધનાનિ દીનાનાં ન કુર્યાત્તત્તુ સર્વદા ।
સ્વજનાન્ પ્રેષયિત્વા ચ ન્યક્કૃત્ય ગુરુબાન્ધવાન્ ॥

તદવશ્યકકૃત્યેષુ કર્તવ્યત્વેન શાસ્ત્રતઃ ।
મહત્સૂપસ્થિતેષ્વેવ તાન્યકૃત્વૈવ મૌર્ખ્યતઃ ॥

ન કુર્યાદેવ સહસા વિગ્રહોદ્વર્તનં દ્વિજઃ ।
સોદકુમ્ભશ્રાદ્ધમાત્રં કૃત્વાભ્યઞ્જનતઃ પરમ્ ॥

કુર્યાદેવેતિ હારીતો નૈવાનેનેતિ વૈ મનુઃ ।
સ્નાતસ્નાનેન કુર્વીત ન શ્રાદ્ધાનિ કદાચન ॥

નાન્દિં તાભ્યાં પ્રકુર્વીતા -નુકલ્પેનૈવ તત્સ્મૃતમ્ ।
સ્નાનમભ્યઞ્જનં સ્નાનમ્ અશક્તસ્ય કદાચન ॥

સોદકુમ્ભસ્ય નાન્દ્યાશ્ચ કર્તુઃ સંપદ્યતે કિલ ।
ક્રોશસ્થિતનદીસ્નાનાન્ ન પિત્રોઃ શ્રાદ્ધમાચરેત્ ॥

મહાદવભૃથાચ્ચાપિ શાવાદ્વાર્ષાવગાહતઃ ।
તદઙ્ગસ્નાનતઃ સદ્યઃ શ્રાદ્ધાખ્યં કર્મ તચ્ચરેત્ ॥

કર્મમાત્રસ્ય સર્વત્ર પ્રાણાનાયમ્ય મન્ત્રતઃ ।
કરિષ્ય ઇતિ વાગુક્તિ રૂપં સંકલ્પમાચરેત્ ॥

ન સંકલ્પં વિના કર્મ નિત્યકામ્યાદિકં ચરેત્ ।
સ માનસઃ સ્યાત્સંકલ્પઃ કર્તવ્યો વાચિકઃ પરઃ ॥

યસ્ય ઇત્યેતદ્વાક્યેન તથા પ્રાહ શ્રુતિઃ શિવા ।
દેશઃ કાલશ્ચ સંકલ્પે વક્તવ્યૌ તત્ર ચેત્પુનઃ ॥

તિથિઃ કાલ ઇતિ પ્રોક્તો વ્યત્યાસે તસ્ય કર્મ તત્ ।
નષ્ટમેવ ભવેત્સદ્યસ્ તસ્માત્તત્તુ પુનશ્ચરેત્ ॥

એકસ્મિન્નેવ દિવસે પિત્રોઃ શ્રાદ્ધમુપસ્થિતમ્ ।
તત્ક્રમેણૈવ કર્તવ્યં વ્યત્યાસે તુ પુનશ્ચરેત્ ॥

મોહાદતદ્દિનકૃત શ્રાદ્ધં ચાપિ પુનશ્ચરેત્ ।
તથા શૂન્યતિથૌ યત્નાત્ કૃતં ચાપિ પુનશ્ચરેત્ ॥

સૂતકાન્તે શૂન્યતિથિ દોષો ઽયં શ્રાદ્ધકર્મણઃ ।
કદાચિન્ન ભવત્યેવ તસ્માત્તત્રૈવ તચ્ચરેત્ ॥

પિતુઃ શ્રાદ્ધાત્પરં શ્રાદ્ધં કારુણ્યાનાં સમાચરેત્ ।
તદન્યથાકૃતં તચ્ચેત્ પરેદ્યુસ્તત્પુનશ્ચરેત્ ॥

નિમિત્તગ્રહણશ્રાદ્ધં કૃત્વાન્નેનાપિ તદ્દિનમ્ ।
ભૂયઃ સમ્યક્ પ્રકુર્વીત ભિસ્સયૈવ ન ચાન્યથા ॥

પિત્રોર્મૃતાહં સતતમ્ અપિ કૃચ્છ્રગતો નરઃ ।
અન્નેનૈવ પ્રકુર્વીત નામાદ્યેન કદાચન ॥

ગ્રહણાદિષુ શક્તશ્ચેદ્ ભિસ્સયા તાનિ ચાચરેત્ ।
ન ચેદામાદિના શુદ્ધસ્ તદ્ધર્મૈરખિલૈર્વૃતઃ ॥

ગ્રહે મુહૂર્તદ્વિતયે ગતે ઽન્નશ્રાદ્ધમાચરેત્ ।
અપિ શક્તો ઽપિ તન્ન્યૂને તાદૃક્ છ્રાદ્ધં ન ચાચરેત્ ॥

ચાક્રિકં ગ્રહણં મુખ્યમ્ આયનં તદમુખ્યકમ્ ।
પુષ્પવન્મણ્ડલસમ મધ્યભાગપ્રપીડિતમ્ ॥

યન્નીલલક્ષ્મપૃથુલં વર્તુલં તત્ત્રિયામગમ્ ।
તચ્ચાક્રિકમિતિ પ્રોક્તં ગ્રહણં પિતૃતૃપ્તિદમ્ ॥

તચ્ચ પઞ્ચશતાબ્દાનામ્ એકદા વૈ ભવિષ્યતિ ।
ગ્રહસ્ય ચાક્રિકસ્યાસ્ય પૂર્વં યામત્રયં નરૈઃ ॥

ભોજનં નૈવ કર્તવ્યં બૃદ્ધબાલાતુરાન્વિના ।
અપરાહ્ને ન મધ્યાહ્ને મધ્યાહ્ને ન તુ સંગવે ॥

સંગવે તુ ન તુ પ્રાતઃ પૃથુકાનાં તુ કેવલમ્ ।
સ્તન્યપાને ન દોષો ઽસ્તિ તત્કાલે કેવલે ઽપિ વા ॥

યવાગ્વાઃ પયસો વાપિ પાનીયસ્યાશરત્સમમ્ ।
નિયમો ઽયં પ્રકથિતો ન તદૂર્ધ્વં તુ તચ્ચરેત્ ॥

અયનગ્રહણે મુખ્યે પૌનઃપુન્યગતે સકૃત્ ।
કોણૈકદેશસંસ્પૃષ્ટે તન્ન્યૂનસમયસ્થિતે ॥

યામદ્વયં સાર્ધયામ દ્વયં યામત્રયં તથા ।
સાર્ધયામત્રયં યામ ચતુષ્ટયમિતિ ક્રમાત્ ॥

અધિકારપ્રભેદેન ભોજનસ્ય નિરૂપણમ્ ।
યદેતત્તસ્ય સર્વસ્ય પ્રવદામિ વિનિર્ણયમ્ ॥

તત્કાલાજીર્ણરાહિત્યે હૃદયં તન્નિબોધત ।
એવં સ્થિતં પુનર્વચ્મિ યામતઃ સાર્ધયામતઃ ॥

જીર્ણશક્તિમતો નુશ્ચેત્ તત્કાલે ક્ષુદ્ભવેદ્યદિ ।
ન દોષઃ કથિતઃ સદ્ભિઃ કદાચિદ્દૈવયોગતઃ ॥

અજીર્ણઃ સ્યાત્તદા દોષઃ સુમહાન્ પ્રભવેદપિ ।
તસ્માદ્યામદ્વયં સર્વૈર્ ભુક્તિસ્ત્યાજ્યા વિચક્ષણૈઃ ॥

વિશેષઃ કો ઽપિ ભૂયશ્ચ પ્રોચ્યતે સુમહાન્ પરઃ ।
રોગિણો ઽપ્યતિમાત્રસ્ય ચૌષધાતિક્ષુદશ્નતઃ ॥

ક્રૂરગ્રહાતિતપ્તસ્ય પિશાચાવેશિનસ્તથા ।
વશ્યાકર્ષણવિદ્વેષ સ્તમ્ભનોચ્ચાટનાદિભિઃ ॥

પીડિતસ્ય વિશેષેણ મૂર્છિતસ્યાતિતાડનૈઃ ।
તત્કાલભક્ષણમપિ ન દુષ્યતિ કદાચન ॥

અત્યુત્ક્રાન્તિપ્રવૃત્તસ્ય ચિરત્યક્તાન્ધસસ્તથા ।
અપ્રાશનોત્પન્નમૃતિ સંશયસ્ય વિશેષતઃ ॥

તત્કાલભક્ષણાવૃત્તિર્ ન દોષાય ભવેદયમ્ ।
સર્વેષામપિ વર્ણાનાં સર્વાશ્રમનિવાસિનામ્ ॥

મુખ્યો સાધારણો ધર્મસ્ તત્કાલાજીર્ણશૂન્યતા ।
યામત્રયાદિકાઃ કાલાસ્ તત્ર તત્ર પ્રચોદિતાઃ ॥

તૈસ્તૈસ્તે નિખિલા જ્ઞેયા નૃભેદેન વિવક્ષિતાઃ ।
સોમં ગ્રસ્તાસ્તગં સૂર્યમ્ અપિ વા શાસ્ત્રદૃષ્ટિતઃ ॥

મુક્તં જ્ઞાત્વા તતઃ સ્નાત્વા નિષ્કામો ભોજનં ચરેત્ ।
શુભ્રાંશુચણ્ડાંશુલોક કામી ચેન્ન તુ ભોજનમ્ ॥

ચરેદેવ ન સંદેહસ્ તલ્લોકાકામિનઃ પરમ્ ।
દોષાય ભોજનત્યાગ એવમાહ પ્રજાપતિઃ ॥

વિહિતસ્ય પરિત્યાગાદ્ અગ્નિહોત્રસ્વરૂપિણઃ ।
પીતમાતૃસ્તનરસો જનકાશૌચમોચને ॥

સહિષ્ણુર્ન ભવેત્તસ્માત્ તત્પૂર્વં તત્સમાચરેત્ ।
આરાન્ન્યક્ સોદરસુતસ્ તર્ણકઃ કર્મવર્જિતઃ ॥

કૃતકર્મત્રયકૃતો યો દત્તઃ પ્રવરઃ સ્મૃતઃ ।
દદ્યાતાં દમ્પતી પુત્રં ગૃહ્ણીયાતાં ચ દમ્પતી ॥

તયોરેવાધિકારો ઽયં તદ્દાને તત્પ્રતિગ્રહે ।
બ્રાહ્મણાનાં સપિણ્ડેષુ કર્તવ્યઃ પુત્રસંગ્રહઃ ॥

સગોત્રેષ્વથવા કાર્યો હ્ય્ અન્યત્ર તુ ન કારયેત્ ।
અસંસ્કૃતો દત્તસૂનુઃ પિતુશ્ચાપ્યકૃતક્રિયઃ ॥

ન તદ્ધનમવાપ્નોતિ તદ્વૃત્તૌ કા કથા પુનઃ ।
જાતકર્માદિના તસ્ય પુત્રત્વં નાન્યથા મતમ્ ॥

મૌઞ્જ્યન્તેનાતિહર્ષેણ સર્વમત્યા સમન્ત્રતઃ ।
પુત્રો જ્ઞાતિમતો દત્તઃ કૃતસર્વપિતૃક્રિયઃ ॥

યદિ સ્વયં તદા સર્વાં તદ્વૃત્તિં લભતે પરામ્ ।
સર્વસ્ય પ્રતિમન્ત્રસ્ય પિતૃહેતુપ્રપાઠનાત્ ॥

દત્તસ્ય તદ્ભૂલાભઃ સ્યાત્ તત્પૂર્વં સા ન સિધ્યતિ ।
હિરણ્યકક્ષ્યામન્ત્રાણાં પઠનાત્તત્ત્રયં પુનઃ ॥

પ્રદૂરીકૃત્ય તજ્જ્ઞાતીન્ અવશાદેતિ ચાખિલમ્ ।
દત્તસૂનુઃ પિત્રાન્યેન સંસ્કૃતો યદિ તદ્વૃતઃ ॥

તદા તુ તદ્ધનં સર્વં જ્ઞાતિસાધારણં ભવેત્ ।
સ્વયમેવ પિતુર્દત્તઃ કર્મ કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ ॥

તદ્ધનં તુ ન ચેત્સદ્યસ્ તજ્જ્ઞાતિગતમેવ વૈ ।
દત્તો ઽયમસગોત્રશ્ચેત્ સદા દુર્બલ એવ વૈ ॥

ભવેદેવ ન સંદેહઃ શાસ્ત્રે ઽમુત્ર પરત્ર ચ ।
યદિ જામી તત્ર ભવેત્ તન્મુખં નાવલોકયેત્ ॥

યથાકથંચિત્પુત્રસ્ય સંગ્રહઃ કાર્ય એવ વૈ ।
દૌર્બલ્યે સ્વસ્ય સંજાતે ધર્મજ્ઞેન મહાત્મના ॥

જલબુદ્બુદસંકાશં વર્ષ્મૈતત્કથિતં બુધૈઃ ।
ન હિ પ્રમાણં જન્તૂનામ્ ઉત્તરક્ષણજીવને ॥

તસ્માદાત્મહિતં નિત્યં ચિન્તયન્નેવ તચ્ચરેત્ ।
નાપુત્રસ્ય તુ લોકો ઽસ્તિ પુત્રિણસ્તુ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

બ્રહ્મલોકાદયો લોકાઃ સ્વાધીના એવ સર્વદા ।
પુત્રવાનગ્નિમાન્નિત્યં પુત્રવાન્ શ્રોત્રિયઃ સ્મૃતઃ ॥

પુત્રી સાક્ષાદ્બ્રહ્મવિચ્ચ પુત્રવાનેવ ભાગ્યવાન્ ।
યે યે ધર્માઃ સ્વેન તે તે પુત્રેણૈતેન તત્ક્ષણાત્ ॥

સંપાદિતા ભવિષ્યન્તિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
ન પુત્રવાનપત્નીકઃ કિં તુ સો ઽયમપુત્રવાન્ ॥

અનગ્નિકો ન પુત્રી સ્યાદ્ અપુત્રો ઽનગ્નિમાન્ સ્મૃતઃ ।
પુત્રેણ સ્થાવરં દાનં ફલવદ્દાનમેવ ચ ॥

યદ્યલ્લોકે મહત્સર્વૈર્ દુર્લભં પુત્રિણી ચરેત્ ।
પુત્રયત્રં સદા કુર્યાદ્ વૈદિકં લૌકિકં શુભમ્ ॥

તસ્માદૃતુમતીં ભાર્યાં સદા સ્વસ્થો ન લઙ્ઘયેત્ ।
લઙ્ઘયેદ્યદિ તાં મૂઢો ભ્રૂણહત્યામવાપ્નુયાત્ ॥

ઋતુસ્નાતદિને સો ઽયં યુવા શ્રોત્રિય એવ વા ।
ન કવ્યાય ભવેદેવ પુત્રવાન્ યદિ તદ્ભવેત્ ॥

પુત્રેણ જાતમાત્રેણ ઋણાન્મુક્તો ભવેદયમ્ ।
તસ્માત્પુત્રસ્ય જાતસ્ય પશ્યેત્સદ્યો મુખં પુમાન્ ॥

ન પશ્યતસ્તલ્લપનમ્ ઋણાન્મુક્તિર્ન જાયતે ।
યેન કેન પ્રકારેણ તસ્માત્કુર્વીત માનવઃ ॥

પુત્રસંપાદનં ધીમાન્ દુર્બલશ્ચેદ્વિશેષતઃ ।
વૃત્તિદત્તં કલ્પયેદ્વા મૌઞ્જીદત્તમથાપિ વા ॥

વિવાહદત્તમથવા યજ્ઞદત્તં ન ચેત્પરમ્ ।
વૃત્તિદત્તઃ કુલાન્યષ્ટૌ મૌઞ્જીદત્તસ્તુ ષોડશ ॥

વિવાહદત્તો દ્વાત્રિંશદ્ યજ્ઞદત્તસ્તરિષ્યતિ ।
ચતુઃષષ્ટિકુલાન્યસ્ય લીલયા સદ્ય એવ વૈ ॥

અપુત્રદત્તવૃત્યા યઃ પ્રાણવૃત્તિં ચરત્યલમ્ ।
વૃત્તિદત્ત ઇતિ ખ્યાતસ્ તનયઃ પુણ્યલોકકૃત્ ॥

ધનતો યસ્ય યો લોકે હ્ય્ ઉપનીતો ભવેદહો ।
સ મૌઞ્જિદત્ત ઇત્યાખ્યસ્ તનયસ્તુ તતો ઽધિકઃ ॥

એવમેવ ભવેદન્યસ્ તનયઃ પરલોકદઃ ।
વિવાહદત્તસંજ્ઞઃ સ્યાત્ તતો ઽપિ દ્વિગુણઃ પરઃ ॥

તતો ઽધિકો યજ્ઞદત્તસ્ તનયઃ પિતૃવલ્લભઃ ।
ત એતે તનયાઃ સર્વે તત્તત્કર્મૈકપૂર્તયે ॥

કૃતેન ધનદાનેન ભવન્તિ કિલ નાન્યથા ।
તસ્માત્સન્તઃ કિલૈતેષાં કર્મણામેકતો ધનમ્ ॥

ન ગૃહ્ણન્તિ મહાત્માનો પરલોકદિદૃક્ષવઃ ।
કણશઃ કણશઃ સદ્ભ્યઃ પ્રતિગૃહ્ય તતસ્તતઃ ॥

શનૈઃ શનૈશ્ચ કાલેન મહતા તાનિ ચાચરેત્ ।
એવં કૃતેષુ તેષ્વેષુ મહત્સુ કિલ કર્મસુ ॥

નૈકસ્ય તનયાસ્તે સ્યુસ્ તસ્માત્તેષુ તથાચરેત્ ।
દુર્લભે તુ સગોત્રેષુ સપિણ્ડેષુ સુતે યદિ ॥

સુતં બન્ધુષુ વાન્યેષુ ગૃહ્ણીયાદન્યજાતિષુ ।
સવર્ણેષ્વેવ કુર્વીત નાસવર્ણેષુ તદ્ગ્રહમ્ ॥

અસવર્ણેષુ તત્કુર્વન્ સદ્યઃ પતતિ વર્ણતઃ ।
ગૃહીત અસગોત્રશ્ચેત્ તનયઃ પુરુષત્રયમ્ ॥

કૃતાર્થતાં પ્રાપયતિ તત્કુલં તદનન્તરમ્ ।
સંકીર્ણમવશાદ્યાતિ યત્નતશ્ચેત્તરિષ્યતિ ॥

અસગોત્રસ્તુ ન ગ્રાહ્યો ગૃહીતુઃ સ્યાત્સ એવ હિ ।
દત્તો રિક્થમવાપ્નોતિ સન્તતિર્દાતુરેવ હિ ॥

તસ્માદ્દત્તસુતઃ સ્વસ્વ તનયાનુદ્ભવાન્ તતઃ ।
જનકસ્યૈવ ગોત્રે તાન્ મૌઞ્જ્યાં મન્ત્રૈઃ પ્રવેશયેત્ ॥

યદિ દત્તસ્વતનયાન્ સ્વગોત્રે ન પ્રવેશયેત્ ।
દત્તજો વાથ તજ્જો વા તદ્ગોત્રદ્વયજાસ્તુ તે ॥

એવં સત્યત્ર જનને જાતાનાં પાણિપીડને ।
સમાગતે તદા સમ્યગ્ યત્નાદ્ગોત્રદ્વયં ત્યજેત્ ॥

તદ્ગોત્રદ્વયયુક્ત્યર્થ જ્ઞાનાય કિલ તત્પરમ્ ।
તજ્જાતાનાં વિવાહસ્ય તદાર્ષદ્વયમાચરેત્ ॥

નિત્યાભિવન્દને સન્ધ્યા વન્દને કામ્યવન્દને ।
કૃત્સ્નાર્ષેયં ત્વેકગોત્રે પરસ્મિન્નપિ ગોત્રકે ॥

સ્વીકૃત્યાર્ષદ્વયં તેન યોજયિત્વા તતઃ પરમ્ ।
એકમેવ વદેદ્ગોત્રમ્ એકદ્વિત્ર્યાર્ષકં તથા ॥

પઞ્ચસપ્તાર્ષકં વૈતન્ નવૈકાદશકાર્ષકમ્ ।
ગોત્રમેકં ભવેદેવં ત્રયોદશકમાર્ષકમ્ ॥

એવં પઞ્ચદશાર્ષં ચ ગોત્રં તત્પ્રભવેદપિ ।
એવં જાતાનિ ગોત્રાણિ દત્તાવૃત્ત્યુદ્ભવાનિ વૈ ॥

વર્તન્તે ભૂતલે તસ્માદ્ ગોત્રિણસ્તાન્વિચાર્ય ચ ।
પૃષ્ટ્વા તત્સંશયસ્ત્યાજ્ય એતાવન્ત્યેવ ભૂતલે ॥

ગોત્રાણિ શાસ્ત્રસિદ્ધાનિ ચૈકાર્ષેયાણિ કાનિચિત્ ।
દ્વ્યાર્ષેયાણિ ત્ર્યાર્ષેયાણિ પઞ્ચાર્ષેયાણિ સન્તિ હિ ॥

એતાવન્ત્યેવ સર્વત્ર શાસ્ત્રસિદ્ધાનિ નેતરત્ ।
આદ્યદત્તૈકતદ્દત્ત પારમ્પર્યેણ કેવલમ્ ॥

દૃશ્યન્તે બ્રાહ્મણાઃ સપ્ત દશાર્ષેયાવધીતરે ।
તસ્માદ્દત્તજપુત્રાસ્તાન્ પૂર્વગોત્રે પ્રવેશયેત્ ॥

વિના પ્રવેશં યદિ તે પરં પ્રાપ્તૈકગોત્રિણઃ ।
યદિ સ્યુર્મોહતઃ પશ્ચાત્ પૂર્વં તજ્જનકસ્ય ચ ॥

ગોત્રં વર્જ્યં વિવાહાદાવ્ એવં સત્યત્ર કાલતઃ ।
અજ્ઞાત્વા પૂર્વવૃત્તાન્તં ગોત્રે તજ્જનકસ્ય ચ ॥

વિવહેરન્ મહાનર્થઃ પ્રભવેત્કિલ કેવલમ્ ।
પૂર્વવૃત્તે ઽથ વિજ્ઞાતે તાં ત્યક્ત્વા માતૃવત્તુ તામ્ ॥

પાલયેદેવ ધર્મેણ પશ્ચાત્કૃચ્છ્રત્રયં ચરેત્ ।
તદ્દોષપરિહારાય તત્ર જાતાસ્તુ ચેત્તતઃ ॥

ચણ્ડાલેષ્વેવ નિષ્કમ્પં યોજયેદિતિ નિર્ણયઃ ।
અસગોત્રસુતં તસ્માન્ ન સ્વીકુર્યાત્કથંચન ॥

બુદ્ધિમાન્ ધર્મવિત્કિં તુ પૌર્વાપર્યવિશેષવિત્ ।
સગોત્રેષ્વેવ કુર્વીત શાસ્ત્રતઃ પુત્રસંગ્રહમ્ ॥

ભ્રાતૃજેષુ વિવાહો ન ન સ્વીકારશ્ચ સત્ક્રિયા ।
ન હોમાદિશ્ચ કાર્યો વૈ વાઙ્માત્રેણૈવ પુત્રતા ॥

ભ્રાતૃપુત્રેષુ તિષ્ઠત્સુ નાન્યં જ્ઞાતિજનં તથા ।
ન સ્વીકુર્યાદ્દૂરગં વા સ્વીકૃતશ્ચોર એવ સઃ ॥

પુત્રગ્રહણકાલે તુ તત્પિત્રોર્માનસં તદા ।
તોષયિત્વા પ્રદાનાદ્યૈર્ ભવિષ્યત્કાલકૃત્યકમ્ ॥

કૃત્વા ચ શપથં બાઢં બન્ધુરાજાદિભિર્જનૈઃ ।
તત્પુત્રસ્ય ચ મર્યાદા ચૈવમિત્યપિ વૈ પુનઃ ॥

જાતે ઽપિ ચૌરસે ભૂયઃ કરોમ્યેવં ન સંશયઃ ।
દૃઢયિત્વા સ્વયં પશ્ચાત્ સ્વીકુર્યાત્તનયં તતઃ ॥

ન ચેદ્દોષો મહાનેવ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
સ્વીકૃત્ય પરપુત્રં યઃ સંજાતે ત્વૌરસે પુનઃ ॥

પુરોક્તાન્યન્યથાકૃત્વા મોહાત્તદહિતં ચરન્ ।
પ્રલપંસ્તદ્દુરુક્તાનિ મમ માસ્ત્વયમદ્ય વૈ ॥

વદેત્પાપી મહાક્રૂરસ્ તેન ભૂર્ભારવત્યલમ્ ।
તં દેશાદ્ધાર્મિકો રાજા તાડયિત્વા પ્રવાસયેત્ ॥

સર્વસ્વં તસ્ય ગૃહ્ણીયાત્ તસ્મિન્ જનપદે ન ચેત્ ।
ન વર્ષેત્કિલ પર્જન્યઃ રાષ્ટ્રક્ષોભો ઽપિ જાયતે ॥

પુત્રપ્રદાનસમયે તત્પિત્રોર્ગ્રાહકેણ યા ।
વાગુક્તા તાં તતઃ કાલે તિરસ્કર્તું ન શક્યતે ॥

તદ્બન્ધુભિસ્તેન રાજ્ઞા તૈર્જનૈર્દાતૃદાપકૈઃ ।
તદ્ભાર્યાભિસ્તત્તનયૈર્ યેન કેનાપિ વા પુનઃ ॥

પુત્રપ્રદાનસમયે પ્રોક્તવાક્યં તુ તત્પરમ્ ।
અલ્પં મહદશક્યં વા શક્યં વા તન્ન લઙ્ઘયેત્ ॥

સ્વકાર્યાય પુરા પ્રોક્ત્વા જનાનાં પુરતો દૃઢમ્ ।
ઇચ્છંસ્તદન્યથયિતું યતતે યસ્તુ યા જડા ॥

ઊર્ધ્વં લોકં ન યાતો વૈ ભ્રૂણહત્યામવાપ્નુતઃ ।
સ્વપુત્રહિતમિચ્છન્ત્યો ભર્તૃવાક્યં પુરોદિતમ્ ॥

તિરસ્કુર્વન્તિ સહસા તા વૈ નિરયભાજિનઃ ।
ભર્તુઃ પિતુર્વા યદ્વાક્યં તદા પૂર્વમુદીરિતમ્ ॥

પત્ની પુત્રો ઽથવા મૌર્ખ્યાદ્ અનૃતં મૌર્ખ્યચોદિતમ્ ।
દુઃશ્રુતં પરુષં ક્રૂરમ્ અસ્મત્કાર્યવિરોધિ તત્ ॥

નાપ્યકુર્મ સ્વીકરણમ્ ઇતિ વક્ત્ઃન્ દુરાત્મનઃ ।
ન્યક્કૃત્ય વાચા ધિક્કૃત્ય તાડયિત્વા કપોલયોઃ ॥

શીઘ્રં પ્રવાસયેદ્દેશાત્ સાધૂન્ સમ્યક્ પ્રપૂજયેત્ ।
સ્વીકૃતભ્રાતૃસૂનોશ્ચ પશ્ચાજ્જાતૌરસસ્ય ચ ॥

સમભાગઃ સદા પ્રોક્તસ્ તદન્યસ્ય પુનર્યદિ ।
તુર્યભાગઃ સગોત્રાદેર્ એવમાહ પિતામહઃ ॥

ઔરસો વયસા ન્યૂનો જ્યેષ્ઠ એવ ન સંશયઃ ।
નષ્ટે તુ પાલકે તાતે સ્વીકૃતો વયસાધિકઃ ॥

ઉપનીતઃ કલત્રી વા જાતપુત્રો ઽથવા યજન્ ।
યત્નાચ્ચ તં નોપનયેદ્ દત્તો જાતં તદૌરસમ્ ॥

કનિષ્ઠો ધર્મતો દત્તો હ્ય્ અપ્યયં વયસાધિકઃ ।
ન્યૂનો ઽપિ વયસા જ્યેષ્ઠઃ ઔરસો નાત્ર સંશયઃ ॥

તસ્માદ્દત્તઃ સ્વયં પશ્ચાજ્ જાતં ધર્મેણ પૂર્વજમ્ ।
ધર્મન્યૂનો નોપનયેદ્ યદિ મોહેન તાદૃશમ્ ॥

પ્રમાદેન હ્યુપનયેત્ સ્યાતાં તૌ પતિતૌ ધ્રુવમ્ ।
ન તયોર્દ્વન્દ્વભાવો ઽસ્તિ કદાચિત્તુ પરસ્પરમ્ ॥

મૃતભાર્યો યતિર્વર્ણી વિશ્વસ્તા દૂરભર્તૃકા ।
પુત્રં ન પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ દૂરભાર્યો ઽપિ સૂતકી ॥

અધિકારો મિલિતયોર્ દમ્પત્યોરુભયોરપિ ।
કદાચિન્ન પૃથક્ત્વેન તદ્દાને તત્પ્રતિગ્રહે ॥

સૂતિપ્રજનનસ્થાના પન્નયુગ્મદ્વયસ્ય ચેત્ ।
વસ્તુનો મેલનં પુત્ર દાનં તદ્ગ્રહણં ભવેત્ ॥

સૂતિપ્રજનનસ્થાન યુગ્મદ્વન્દ્વમનઃસુખમ્ ।
અચઞ્ચલં સ્થિરં તુષ્ટં ચેન્મનસ્તચ્ચરેન્નનુ ॥

દમ્પતી દમ્પતીચિત્તં તુષ્ટં કૃત્વામ્બરાદિભિઃ ।
કૃત્વા ચ શપથં ગાઢં ભવિષ્યત્કાર્યહેતવે ॥

સાક્ષિણાં પુરતો નૂનં દેવબ્રાહ્મણસન્નિધૌ ।
રાજ્ઞે બન્ધુનિ ચાવેદ્ય ગૃહ્ણીયાતાં સુતં તતઃ ॥

શપથાનન્તરં કાલાન્ મર્યાદા યા કૃતા પુરા ।
નરાસ્તાનુલ્લઙ્ઘયત રાજા રાષ્ટ્રાત્પ્રવાસયેત્ ॥

સુતસ્વીકરણે યા ઽઽરાત્ સ્થિતા સા ઽમ્બાસ્ય વૈ ભવેત્ ।
સાપત્ની જનની દૂર સ્થિતા ભવતિ નાન્યથા ॥

દ્વે તિસ્રો વા સ્થિતાશ્ચેત્તુ તદારાદેવ કેવલમ્ ।
પુત્રગ્રહણતુષ્ટ્યૈવ ભર્ત્રા સાકં હૃદા તયા ॥

નિખિલા માતરો જ્ઞેયા બહુમાતૃક એવ સઃ ।
તદાનીં સ્વીકૃતસુતો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

તાસાં ચ પિતરઃ સર્વે ઽપ્યસ્ય માતામહાઃ સ્મૃતાઃ ।
સર્વશ્રાદ્ધેષ્વનેનાથ સર્વાન્ માતામહાન્ ક્રમાત્ ॥

એકસ્મિન્નેવ તત્પિણ્ડે યોજયેદ્વા પૃથક્તુ વા ।
પિણ્ડાન્વા નિક્ષિપેત્તેષાં સ્મર્ત્ઃણામત્ર કેવલમ્ ॥

વચનાનાં સમત્વેન વિકલ્પસ્તુલ્ય એવ હિ ।
યથારુચિ પ્રકુર્વીત યથા વા પુરતઃ કૃતમ્ ॥

તથૈવ પશ્ચાત્કુર્વીત સર્વત્રૈવં હિ નિર્ણયઃ ।
સપત્નીજનનીતાતો ન તુ માતામહો ભવેત્ ॥

સપત્નીજનની નિત્ય તર્પણે દ્વઞ્જલી લભેત્ ।
સ્વમાતૃવત્ત્ય્રઞ્જલિં સા કદાચિદપિ નો લભેત્ ॥

પુનર્વિવાહિતેનૈવ તદ્ભાર્યા દ્વઞ્જલિં લભેત્ ।
અપુત્રા વા સપુત્રા વા તત્સમા સા પ્રકીર્તિતા ॥

તસ્યા ઔપાસને શ્રાદ્ધમ્ અગ્નૌ કુર્યાન્ન લૌકિકે ।
યદિ કુર્યાત્પ્રમાદેન કુલં તસ્ય વિનશ્યતિ ॥

યતઃ પત્નીમૃતદિનં પિતૃનાશદિનેન વૈ ।
તુલ્યત્વેનૈવ કથિતં તસ્યાઃ કો વા વિમૂઢધીઃ ॥

લૌકિકાગ્નૌ પ્રકુર્વીત સ્વસમાયા વિચક્ષણઃ ।
સા વિદ્યમાના ભાર્યૈવ મૃતા ચેન્માતૃવર્ગગા ॥

કૃતત્રયવિવાહસ્ય પત્નીં દૃષ્ટ્વા ચિરં પૃથક્ ।
દ્વાદશાબ્દમલભ્યૈતં તદ્રજોદર્શનાત્પરમ્ ॥

પુત્રગ્રહઃ પ્રકથિતો મુખ્યો ઽયં તદ્ગ્રહે વિધિઃ ।
તત્ર સાક્ષાત્કનિષ્ઠસ્ય સુતશ્ચેજ્જાતમાત્રકઃ ॥

પ્રવરઃ કથિતઃ સદ્ભિસ્ તસ્ય વ્યવહિતશ્ચ ચેત્ ।
તસ્માન્ન્યૂનો ભવેત્પુત્ર એવં દ્વિત્રિવિભેદતઃ ॥

ભ્રાતુઃ પુત્રો ભવેન્ન્યૂનઃ સદ્યઃ સ્તન્યરસગ્રહાત્ ।
પરં તદ્ગ્રહણાત્પુત્રસ્ તસ્માન્ન્યૂનઃ પ્રજાયતે ॥

એવમન્યેષુ નવસુ જાતહોમાત્પરં પૃથક્ ।
દિનભેદેન તન્ન્યૂનો દત્તો ભવતિ પુત્રકઃ ॥

તતો જ્યેષ્ઠસ્ય ચેત્પુત્રસ્ તન્ન્યૂનો નાત્ર સંશયઃ ।
ન ચાપ્યેકદ્વિત્રિભેદાદ્ ભ્રાતા વ્યવહિતો યદિ ॥

તસ્ય સૂનુસ્તથા ન્યૂન એવમેવ પુનસ્ત્વથ ।
સાપત્નીમાતૃતનયા ઉન્નેયા જ્યેષ્ઠતઃ પરમ્ ॥

તનયાઃ શાસ્ત્રમાર્ગેણ ન્યૂના એવ ભવન્તિ તે ।
એવં પિતૃવ્યતનય તનયાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ ॥

તન્ન્યૂના એવ કથિતાઃ સગોત્રા એવમેવ વૈ ।
વિજ્ઞેયાઃ કિલ કિં ભિન્ન ગોત્રાશ્ચેત્તુ તતઃ પુનઃ ॥

કિં વાચ્યમસ્તિ તજ્જ્ઞાત્વા બુદ્ધિમાન્ કાલદેશકૌ ।
સમાલોચ્ય વિધાનેન કુર્યાત્પુત્રસ્ય સંગ્રહમ્ ॥

વિભાગે ભ્રાતરસ્તુલ્યાસ્ તત્પુત્રાસ્તત્સમા હિ યત્ ।
તે ગૃહીત્વા ન તુર્યાશં તલ્લભન્તે સુતોદ્ભવે ॥

સમમેવ લભન્તે ઽંશમ્ ઔરસેન સમા હિ તે ।
ધર્મપત્ન્યાં સમુદ્ભૂત ઔરસઃ કથિતો બુધૈઃ ॥

દ્વિતીયાદિસમુદ્ભૂતો ન તત્સામ્યમવાપ્નુયાત્ ।
ધર્મપત્નીસુતં પ્રાહુર્ ઔરસં બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

દ્વિતીયાદિસુતાન્ સર્વાન્ કામજાનિતિ ચોચિરે ।
ધર્મપત્નીસુતો જ્યૈષ્ઠ્યં દત્તાદ્ગૌરવમાપ્નુયાત્ ॥

પશ્ચાજ્જાતઃ કનિષ્ઠો ઽપિ દ્વિતીયાદિસુતાસ્તુ ચેત્ ।
પિત્ર્યાદિક્રિયયા કાલાદ્ ધર્મપત્નીસુતૈઃ સમાઃ ॥

ભવન્ત્યપિ ન સંદેહસ્ તથાપિ પુનરેકકમ્ ।
પ્રવદામિ સમુદ્ભૂતસ્ તસ્માત્તત્કાર્યકૃદ્ભવેત્ ॥

વયો ઽધિકો દત્તસુતો ન તત્કાર્યે પ્રભુર્ભવેત્ ।
દત્તસૂનુર્ધર્મપત્ન્યાઃ સતિ તાતે ઽથવા ન ચેત્ ॥

દ્વિભાર્યકે ક્રિયાકૃચ્ચેત્ તદ્ભાર્યાયા અથાપિ વા ।
દત્તસૂનુસ્તયોરન્ય તરસ્ય યદિ કર્મકૃત્ ॥

સત્યૌરસે તત્સમો ઽયં પ્રભવેદિતિ વૈ મનુઃ ।
દૌહિત્રો યદિ દત્તઃ સ્યાદ્ ભ્રાતૃજો વા તથાવિધઃ ॥

ઔરસેનૈવ તુલિતૌ સતતં ધર્મતત્પરૌ ।
દત્તસ્ય પિતરૌ પ્રોક્તૌ ગ્રાહકાવેવ સંતતમ્ ॥

પિતૃત્વમપિ દત્તેન તિષ્ઠેજ્જનકયોર્ન તુ ।
દાનહોમાત્પરં તસ્માત્ પિતરાવસ્ય તૌ મતૌ ॥

પિતૃત્વમપિ માતૃત્વમ્ એકત્રૈવ હિ તિષ્ઠતિ ।
ન તિષ્ઠતિ તદન્યત્ર ક્રિયાશતસહસ્રકાત્ ॥

પિતૃત્વં માતરિ ગતમ્ એકશેષજમલ્પકમ્ ।
યથા ન તત્કાર્યકરં માતૃત્વમપિ તત્તથા ॥

પિતૃવ્યપત્ન્યાદીનાં સ્યાત્ તાદૃક્પત્નીત્વમેવ હિ ।
તાસાં ભવતિ તસ્માત્તુ ન તન્માતૃત્વમુચ્ચરેત્ ॥

પ્રજાપતિભ્યો હ્યભિમાનસૂનુઃ પિતૃવ્યસૂનુસ્ત્વથવા સગોત્રઃ ।
જ્યેષ્ઠઃ કનીયાન્ન ભવેત્તથૈકો ન ભિન્નગોત્રો ન સગોત્રવિદ્વિટ્ ॥

સગોત્ર્યસંમતઃ સૂનુર્ યઃ કશ્ચન સમાગતઃ ।
પુત્રત્વેનોદરપરો નાભિમાનસુતો ભવેત્ ॥

ધર્મપત્નીસુતો વર્ણી દ્વિતીયાદિસુતો ગૃહી ।
જાતપુત્રો ઽપ્યાહિતાગ્નિર્ ન સમસ્તેન વર્ણિના ॥

ધર્મપત્નીસુતો બાલો દ્વિતીયાદિસુતો યુવા ।
આહિતાગ્નિર્દશસુતો ન સમસ્તેન ચોદિતઃ ॥

સ એવ પિતૃકૃત્યેષુ મુખ્યકર્તા ન સંશયઃ ।
અનુપેતો ઽપ્યસૌ યદ્યપ્ય્ અથ તત્કર્તૃતો ઽખિલમ્ ॥

કારયેજ્જ્યેષ્ઠમુખતસ્ તથા ચેત્કર્મ તત્પરમ્ ।
જાતમાત્રે ધર્મપત્ની સુતે ગૌણસુતાઃ પરે ॥

દ્વિતીયાદિપુરોદ્ભૂતા ભવેયુસ્તત્ક્ષણાન્નનુ ।
ધર્મપત્નીસુતોત્પત્યા દત્તતત્કાર્યતો ઽપિ ચ ॥

દ્વિતીયાદિસુતાનાં સ્યાત્ સદ્યો હૈન્યં શ્રુતીરિતમ્ ।
તત્પત્નીકર્મકર્તા ચેદ્ દ્વિતીયાતનયસ્ય સઃ ॥

દત્તો ઽધિકશ્ચેદ્ભવતિ પિતુર્યદિ પુનસ્તરામ્ ।
અસન્નિધૌ સન્નિધૌ વા તાતે જીવતિ દત્તકઃ ॥

તદ્ભાર્યાકર્મકર્તા ચેત્ તત્સુતાપતિરિષ્યતે ।
દ્વિતીયાતનયશ્ચેત્તુ કર્મકૃદ્દત્તકસ્તદા ॥

સદ્યો હૈન્યમવાપ્નોતિ ન જ્યેષ્ઠાતનયો યદિ ।
તાતસ્તદ્ધર્મપત્ની ચ સમૌ દત્તસ્ય સંતતમ્ ॥

પરાણિ તત્કલત્રાણિ સંસ્કાર્યાણિ સુતો ન ચેત્ ।
સુતે સતિ સ એવ સ્યાત્ તત્કર્મણિ ન ચેતરઃ ॥

સર્વદૈવં સમાખ્યાતો ન તેનાયં હિ દુર્બલઃ ।
દત્તેન તત્કલત્રસ્ય પ્રથમસ્ય કૃતા ક્રિયા ॥

સત્યન્યાતનયે તાવન્ માત્રેણાયમથાધિકઃ ।
તુર્યાંશો ઽપિ સમાંશઃ સ્યાત્ તાદૃશં કર્મ તત્કૃતમ્ ॥

સતિ દત્તસુતે તસ્માત્ પિતૃપત્ન્યા વિચક્ષણઃ ।
જ્યેષ્ઠાયાસ્તત્કનિષ્ઠાજઃ સ્વયં કર્મ સમાચરેત્ ॥

જ્યેષ્ઠેન દત્તપુત્રેણ તત્ક્ષેત્રસ્ય પિતુસ્તુ વા ।
કૃતે કર્મણિ તસ્ય સ્યાદ્ આધિક્યં તત્સુતાત્પરમ્ ॥

તાતે સતિ કલત્રસ્ય તત્પુરો જ્યાયસો ઽસ્ય ચેત્ ।
કૃતં કર્મ હિ દત્તેન સદ્યઃ પુત્રાધિકો ભવેત્ ॥

પુત્રેષુ સત્સુ દત્તેન પિતુઃ કર્મ કૃતં તુ ચેત્ ।
ન તદા તસ્ય વાધિક્યં સ્વામ્યં કિમપિ લભ્યતે ॥

યદિ તજ્જ્યેષ્ઠભાર્યાયા અપુત્રાયાઃ કૃતં તુ તત્ ।
કર્મ તત્પુરતો નૂનં દત્તઃ સ્યાદધિકઃ સુતાત્ ॥

પિતુઃ કર્મ કૃતં તેન દત્તેન યદિ તત્પરમ્ ।
અપ્યયં મુખ્યકર્તા ન મુખ્યઃ સ્યાત્સુત એવ વૈ ॥

નિખિલેભ્યો સુતેભ્યો ઽસાવ્ ઔરસો હ્યતિરિચ્યતે ।
ઔરસો ધર્મપત્નીજો ધર્મપત્ની ચ કેવલમ્ ॥

યા ઽનેન પૂર્વં બાલા વા દુર્ગુણા વા વિવાહિતા ।
સૈવાસ્ય ધર્મપત્ની સ્યાદ્ ધર્મવિદ્ભિરુદાહૃતા ॥

તત્પશ્ચાદ્યા કુલીના વા સુરૂપા વા વયો ઽધિકા ।
ન સાસ્ય ધર્મપત્ની સ્યાદ્ વિતીયા ભોગિની સ્મૃતા ॥

સતિ ચેત્તનયે તલ્પે પુનઃ કામાદ્વિવાહિતા ।
દ્વિતીયા ભોગિની નારી ધર્મપત્ની ન સોચ્યતે ॥

ધર્મપત્નીસમુદ્ભૂતો જ્યેષ્ઠપુત્ર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
પત્ની તનયરાહિત્ય કૃતવૈવાહિકસ્ય સા ॥

યેયમૂઢા ધર્મહેતોર્ ધર્મપત્ન્યભિચોદિતા ।
કલત્રે સતિ પુત્રે વા પૌત્રે નપ્તરિ સન્તતૌ ॥

સ્થિતાયાં યેયમૂઢા સ્યાદ્ ભોગિની કાઞ્ચનાહ્વયા ।
ભર્મણો યાનિ નામાનિ તાનિ સર્વાણિ કૃત્સ્ત્રશઃ ॥

લભતે ઽતસ્તુ સા પ્રોક્તા દ્વિતીયા કાઞ્ચનાહ્વયા ।
ન ધર્મપત્ની ભવતિ ભોગિન્યેવ પરા સ્મૃતા ॥

ભર્મણેયં યતઃ સાધ્યા વનિતા તેન સા સ્મૃતા ।
સર્વસ્વર્ણપદૈર્વાચ્યા વાવાતેતિ ચ ફણ્યતે ॥

પરા દુર્વર્ણનામાનિ યાનિ ખ્યાતાનિ ભૂતલે ।
તાનિ સર્વાણ્યવાપ્નોતિ તૃતીયેતિ ચ તાં વિદુઃ ॥

પરિવૃત્તીતિ તામેકે વિજ્ઞેયા વિમલામિતિ ।
હરિદ્રાં હરિણીં કલ્યાં જગદુર્બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

એતાસાં તનયાઃ સર્વે ઽપ્યુત્તરોત્તરદુર્બલાઃ ।
ધર્મપત્નીસુતાન્ન્યૂના વયસાપ્યધિકાસ્તરામ્ ॥

પ્રથમા ધર્મપત્ની ચ સુભગા મહિષીતિ ચ ।
સત્કર્ણીતિ ચ કલ્યાણી ધર્મજ્ઞૈઃ કથિતા હિ સા ॥

ધર્મપત્નીસુતો બાલો મૌઞ્જીવિરહિતો ઽપિ વા ।
તિષ્ઠત્સુ ચાન્યાપુત્રેષુ કર્મભિઃ સત્કૃતેષ્વપિ ॥

ઉત્તમઃ પિતૃકૃત્યેષુ તસ્માદગ્નિપ્રદઃ સ તુ ।
તેન પ્રાધાનિકં કર્મ યદ્યત્તત્તત્તુ તન્મુખાત્ ॥

સમ્યક્કારયિતું ન્યાય્યં મન્ત્રાન્ સર્વાન્પરે સુતાઃ ।
પઠેયુર્વૈ વિધાનેન ચૈવ ધર્મો ઽખિલો મહાન્ ॥

વિહિતસ્તુ સમાસેન તેન યાવત્કૃતં ન તુ ।
તાવત્સ તુ મૃતો તાતઃ પરલોકં ન વિન્દતિ ॥

પ્રેતત્વાચ્ચ ન નિર્મુક્તઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાપીડિતસ્તરામ્ ।
શરણં યત્ર કુત્રાપિ હ્ય્ અટન્ ધાવન્ ખલન્ ભ્રમન્ ॥

નિત્યં ચ સલિલાકાઙ્ક્ષી પ્રેતલોકે હ્યધોમુખઃ ।
રુગ્ણો મુણ્ડશ્ચ વિકલો જડો ભ્રાન્તશ્ચ દુર્મનાઃ ॥

નિવસેદેવ સતતં તસ્માદૌરસ એવ સઃ ।
ધર્મપત્નીસમુદ્ભૂતો હ્ય્ અપરિજ્ઞાતવર્ણકઃ ॥

પ્રેતકાર્યસ્પર્શમાત્રં સ્નાત્વા કુર્યાદમન્ત્રકમ્ ।
તાવન્માત્રેણ તત્તાતઃ કૃતકૃત્યઃ સુખીતરામ્ ॥

સમ્યક્ પિતૃત્વમાપ્નોતિ નિત્યાનન્દઃ પ્રજાયતે ।
તત્તન્માતુસ્તત્તનયા મુખ્યકર્તાર ઈરિતાઃ ॥

સત્સ્વૌરસેષુ મુખ્યત્વાત્ ત એવ કથિતાઃ પરાઃ ।
તત્તત્કર્મસુ કર્તારો નાન્યમાતૃસમુદ્ભવાઃ ॥

ધર્મપત્નીસુતે બાલે કેવલં રહિતાક્ષરે ।
અસ્પષ્ટસ્પષ્ટવર્ણે વા વિદ્યમાને મૃતે તુ વા ॥

કક્ષ્યાનન્તરનિષ્ઠેન યેન કેન સુતેન વા ।
તત્સમેના ઽથવા ભ્રાત્રા શિષ્યેણાન્યેન બન્ધુના ॥

સર્વં કારયિતવ્યં સ્યાત્ સમન્ત્રેણાત્ર તત્ર ચેત્ ।
યદ્યત્પ્રાધાનિકં કર્મ તત્ર તત્રાસ્ય વૈ શિશોઃ ॥

સ્પર્શમાત્રઃ પ્રકર્તવ્યસ્ તત્સાન્નિધ્યં ચ કેવલમ્ ।
અપેક્ષિતં મૃતસ્યાત્ર મહાતૃપ્ત્યૈકહેતવે ॥

તત્સાન્નિધ્યસ્પર્શમાત્રાત્ સ મૃતઃ સુખભાગલમ્ ।
ભવેદેવ ન સંદેહસ્ તથા તસ્માત્તુ તચ્ચરેત્ ॥

મૃતસ્યૈતાનિ પ્રોક્તાનિ તારકાણિ મહાત્મભિઃ ।
કારકાણિ મહાતૃપ્તેસ્ તાનીમાનિ સ્મૃતાનિ હિ ॥

જકારપઞ્ચકં ત્વેકં ધર્મપત્નીજસન્નિધિઃ ।
તત્કાર્યકરણં તદ્વદ્ ગ્રહણશ્રાદ્ધમેવ ચ ॥

ગયાશ્રાદ્ધં ચ ફલ્ગુન્યાઃ શાકશ્રાદ્ધમથાપિ ચ ।
તથૈવ વરણં ગૌર્યા વૃષોત્સર્જનમેવ ચ ॥

મહાલયશ્ચ પનસસ્ ત એતે નિખિલાઃ પરાઃ ।
અત્યન્તતૃપ્તિમુક્ત્યૈક નિદાનાનીતિ તાન્ જગુઃ ॥

જન્મભૂમ્યાદિકં તત્ર તજ્જકારસ્ય પઞ્ચકમ્ ।
મૃતસ્ય તારકં પૂર્વં તત્પરં ત્વૌરસસ્ય વૈ ॥

સાન્નિધ્યં મૃતિકાલે તુ દ્વિતીયાદિસુતસ્ય વા ।
પરલોકાનુકૂલા યા મૃતસ્ય પ્રભવેત્તથા ॥

તત્ક્રિયા મન્ત્રપૂર્વૈવં મૃતસ્ય પ્રભવેત્તથા ।
એવં સ્યાદ્ગ્રહણશ્રાદ્ધં ગયાશ્રાદ્ધમથાપરમ્ ॥

તૃપ્તિદં ફાલ્ગુનીશ્રાદ્ધમ્ અષ્ટોત્તરશતૈરુત ।
શાકે શ્રાદ્ધં યત્ક્રિયતે તદેકમથ તારકમ્ ॥

ગૌરીદાનં વૃષોત્સર્ગઃ પાક્ષિકો ઽયં મહાલયઃ ।
સ્થાપનં પનસાખ્યસ્ય તાનીમાનિ સ્મૃતાનિ હિ ॥

પિત્ઃણામપિ સર્વેષાં વલ્લભાનીતિ વૈ જગુઃ ।
જકારપઞ્ચકં વત્સઃ પરલોકગતસ્ય તત્ ॥

તૃપ્ત્યૈ સતરણાયાપિ પ્રોવાચૈવં ન ચેતરત્ ।
જલાર્ધં જાહ્નવીતીરં જનાર્દનમહાસ્મૃતિઃ ॥

જ્વલનો જનનોત્પન્ન સુતસાન્નિધ્યમેવ ચ ।
જકારપઞ્ચકં પ્રોક્તં કથિતં જન્મમોચકમ્ ॥

ગ્રહસ્પર્શાદથ યતન્ સદ્યઃ પત્ન્યાદિભિર્વૃતઃ ।
તદાન્નેનૈવં યચ્છ્રાદ્ધં કરોતિ પિતૃતૃપ્તયે ॥

સ્નાત્વા તેનૈવ વિધિના તદ્ગ્રહશ્રાદ્ધમુચ્યતે ।
તદેતત્કિલ દેવેશો ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ॥

ષોડશશ્રાદ્ધતુલિતં મહાદાનશતાધિકમ્ ।
પ્રોવાચ કિલ સર્વેશો ગયસ્ય સુમહાત્મનઃ ॥

ગયાફલ્ગુનિકાશાક શ્રાદ્ધાન્યેતત્સમાનિ વૈ ।
ગૌરીદાનં તથૈવેતિ વૃષોત્સર્જનમેવ ચ ॥

મહાન્તિ નિષ્ક્રિયાણીતિ મનુઃ કાત્યાયનો ઽઙ્ગિરાઃ ।
કુત્સવત્સાગ્નિભરત વિશ્વામિત્રશુકાદયઃ ॥

નૈતેષાં તુલ્યમપરં પૈતૃકં કર્મ વિદ્યતે ।
લોકત્રયે ઽપિ પરમં તસ્માદેતેષુ ચૈકકમ્ ॥

અપિ કર્તા કૃતાર્થઃ સ્યાત્ સુકૃતી પિતૃતારકઃ ।
ઇત્યેવમેનં જહૃષુઃ પનસસ્થાપકં તુ તમ્ ॥

વયં ન વિદ્મઃ કો વા સ દૂર્વાસાજનકો ઽથવા ।
કુમ્ભોદ્ભવો દધીચિર્વા શિબિર્વા નહુષો નલઃ ॥

માન્ધાતા વા ઽપ્યલર્કો વા હરિશ્ચન્દ્રો ઽથવા મહાન્ ।
ગયો રામો ઽથવા શ્રીમાન્ એષુ ચૈકો ઽથવા ન ચેત્ ॥

એતત્સમષ્ટિર્લોકાનાં હિતાયા ઽત્ર ભુવઃ સ્થલે ।
અવતીર્ણો ન સન્દેહ ઇતિ બ્રહ્મા શિવો હરિઃ ॥

પનસસ્થાપકં પ્રોચુઃ શલાટોસ્તસ્ય પૃષ્ઠતઃ ।
સર્વે કણ્ટકરૂપેણ સમાશ્રિત્યૈવ સન્તતમ્ ॥

અષ્ટોત્તરશતશ્રાદ્ધ દિવ્યશાકવિશેષકાઃ ।
પ્રવર્તન્તે યતસ્તસ્માત્ તદા શાકસહસ્રકમ્ ॥

તસ્યાસ્ય દિવ્યરૂપસ્ય પિતૃપ્રાણૈકરૂપિણઃ ।
સર્વદેવસ્વરૂપસ્ય સર્વમન્ત્રમયસ્ય ચ ॥

સર્વયજ્ઞમહાતીર્થ સરિદગ્નિસુવર્ષ્મણઃ ।
નિખિલાગમશાસ્ત્રૌઘ વ્રતકૃચ્છ્રામૃતાન્ધસામ્ ॥

નિધાનસ્ય પવિત્રસ્ય પિત્ર્યાકર્ષણવર્ષ્મણઃ ।
સ્થાપનં ક્રિયતે યેન તચ્છાયાપત્રમૂલકૈઃ ॥

ફલૈઃ શલાટુભિર્વાપિ કાષ્ઠૈશ્છાયાભિરેવ ચ ।
ક્રિયતે પિતૃતૃપ્તિઃ સ્યાદ્ બુદ્ધિપૂર્વમબુદ્ધિતઃ ॥

તસ્ય પુણ્યફલં વક્તું ગુરુણા બ્રહ્મણાપિ વા ।
શક્યં વર્ષસહસ્રેણ ફણિરાજેન વા ન તુ ॥

પુરા કિલ પિતૃતૃપ્તિ હેતવો ઽખિલશાકકાઃ ।
તપસ્તપ્ત્વા વરેણાથ બ્રહ્મણઃ પનસં શ્રિતાઃ ॥

અલકાલર્કકારૂષા ચ્યુતચૂતાનરામરાઃ ।
સપ્તસ્વેતેષ્વચ્યુતશ્ચેદ્ અલર્કશ્ચાજરાસ્ત્રયઃ ॥

પ્રતિમાસજભેદેન સ્મૃતા દ્વાદશજાતયઃ ।
અતઃ ષટ્ત્રિંશત્કસંખ્યા તસ્માદેતત્ત્રયસ્ય ચ ॥

એતેષાં માસજાનાં સ્યાદ્ એકજાતિશલાટુતઃ ।
તદ્ભિન્નૈકાદશાનાં ચ શલાટુફલભેદતઃ ॥

દ્વૈવિધ્યં કિલ સંપ્રાપ્તં શલાટોરપિ વૈ મુહુઃ ।
આર્દ્રશુષ્કપ્રભેદેન દ્વૈવિધ્યં સમુપાગતમ્ ॥

તદ્વત્ફલાનાં ચ પુન દ્વૈવિધ્યં સમુપાગતમ્ ।
તચ્ચૈત્રામલકો ગ્રાહ્ય આશરત્સપવિત્રકઃ ॥

વારુકઃ કર્મજઃ શારિઃ શ્રીપર્ણં શ્રીકરઃ શમી ।
યુગદો યુગ્મદો રમ્યં વજ્રપર્ણી કરીષકી ॥

કારવલ્લી ત્રયી કારુઃ કામકૃત્ કામવારકઃ ।
કામવાહી કામદૂરઃ શાકુટદ્વયમગ્રિમા ॥

કામપ્રં કામદં કમ્રઃ કલિઙ્ગઃ કલિવારુકઃ ।
અજશ્રીરજચર્માખ્યો દારુકો ધર્મદો દમઃ ॥

કુલં કારી મનુર્માની રાજશ્રીઃ શેખરી નલઃ ।
નાલકં કારકઃ ખાદ્યો ગાયત્રો હરિલોચનઃ ॥

હરિદશ્વો હયગ્રીવઃ કારુણ્યઃ કનકપ્રિયઃ ।
કાર્મુકઃ કર્મકૃત્કાર્યો ધૈર્યદો માનકૃત્ કુણિઃ ॥

શરચ્છ્રીકો મઙ્ગલકો કુણ્ડો ઽકુણ્ડો ગુડપ્રિયઃ ।
ફલશ્રીર્મધુરગ્રીવો દાનદઃ કટુકઃ ક્ષમી ॥

માન્મથો મધુરસ્રાવા વજ્રઘ્નો વજ્રપઞ્જરઃ ।
વલ્મીકજો બાલરાજો બાલપુત્રો બૃહદ્રથઃ ॥

કર્ણકારો ઽક્ષિરોગઘ્નઃ પ્રતીહારી વલીમુખઃ ।
શર્મકૃન્નેત્રરોગઘ્નો ધાન્યદ્વેષી દરિદ્રહૃત્ ॥

કુશલઃ કર્મસુખકૃત્ કણ્ઠહૃત્ કનકપ્રભઃ ।
વિશ્વાકરઃ પિપ્પલઘ્નઃ ક્ષુન્મૂલો ક્ષુન્નિવારણઃ ॥

અગ્નિધામા ધરાનાથો ધરાવાસો ધરાશ્રયઃ ।
અદ્રિરાજો ધર્મદેશી ધર્માશ્રયકરઃ પ્રરાટ્ ॥

અનિકેતો નિમિગ્રીવો નીલનેત્રો મરુત્પતિઃ ।
મણિમાલો બૃહન્નાલો નારદો લિકુચો નટઃ ॥

કુમ્ભાડઃ કુણ્ડલી ચક્રઃ શૈત્યકર્મા શતાકરઃ ।
કલ્યાણાધાર ઈશાન ઈશાનો દક્ષિણાસ્પદઃ ॥

શતવલ્લી મહાવલ્લી ચક્રવલ્લી નિપાનકૃત્ ।
દ્રોણપ્રિયો દ્રોણરાજો ગુલ્મહૃત્ કટુમૂલકઃ ॥

નિત્યશ્રીકો નિત્યપુષ્પો નિર્મૂલો બહુપુષ્પકઃ ।
પ્લક્ષરાજન્યસંભૂતો હેતિમૂલો નિશાપ્રિયઃ ॥

મહાદાહકરો ઽશ્વત્થઃ સુન્દરઃ પર્વતાશ્રયઃ ।
કર્દમાઢ્યઃ કર્દમાધઃ સૂપસ્થાનઃ સુરાસ્પદઃ ॥

પૂર્ણપાત્રં શર્મપાત્રં શાતકુમ્ભઃ સ્થિરાકરઃ ।
કાવ્યશ્રીઃ શ્રીકરઃ શ્રીગઃ પરાગશ્રુતિદીપનઃ ॥

મહામાલી જીવમાલી પાશાઢ્યઃ પાશદુઃસહઃ ।
પ્રથિતો પ્રાણતરણો દેવરાજપ્રિયઃ પણઃ ॥

સદ્યોમૂલઃ પણ્યમતિઃ ગરદૂષો ગણત્રિગઃ ।
ગુહાવાસો ગુહાશ્ચયં ભરણ્યં મુનિવન્દિતઃ ॥

મુનિપ્રિયો દન્તરિપુઃ શર્મકૃચ્છર્મમત્સરી ।
ત એતે દિવ્યશાકાઃ સ્યુઃ શ્રાદ્ધકર્મણિ ચોદિતાઃ ॥

એતેષામમ્લયોગેન તદયોગેન ચ દ્વિધા ।
ભવેયુઃ કિલ તે ભૂય એતેષાં પુનરેવ વૈ ॥

મધ્યે શાકુટકાદીનિ મૂલતઃ સ્તમ્ભતસ્તથા ।
પત્રતસ્ત્રિવિધો જ્ઞેયઃ કાનિચિચ્છુષ્કભેદતઃ ॥

પક્વેન જલતૈલાભ્યાં પૃથક્ત્વેન સમષ્ટિતઃ ।
ચૂર્ણકલ્કપ્રભેદેન યત્નતઃ સ્યાત્સહસ્રકમ્ ॥

એતત્સર્વં ચૈકપાત્રે નિધાય કિલ પદ્મજઃ ।
અન્યપાત્રે ચ પનસં તુલયામાસ પાણિના ॥

તદા તુ પનસઃ કિંચિદ્ બભૂવાધિક એવ વૈ ।
બૃહતી ત્રિશતસમા તદા જાતા હિ પશ્યતામ્ ॥

આર્દ્રકં ષટ્છતસમં તિલાઃ શતસમં તરામ્ ।
એવં તુલાયાં ત્રિતયં સંબભૂવ તદાદિ વૈ ॥

ભૂતલે બ્રાહ્મણાઃ સન્તઃ પવિત્રે શ્રાદ્ધકર્મણિ ।
તુલ્યં શાકસહસ્રસ્ય તિલાર્દ્રકબૃહત્કકમ્ ॥

સંપાદયન્તિ યત્નેન પિત્ઃણામતિતૃપ્તયે ।
તિલમાષવ્રીહિયવા મુદ્ગગોધૂમશાકકાઃ ॥

કાશા દશવિધા દર્ભા મુખ્યામુખ્યાશ્ચ યે મતાઃ ।
ખડ્ગં દશવિધં માંસં પ્રેતપર્પટભૂતપાઃ ॥

વામદેવાદયો વિપ્રાઃ પિતૃસૂક્તવિશેષકાઃ ।
ગયાદિપુણ્યક્ષેત્રાણિ વટભૂરુહ એવ ચ ॥

બિન્દુમાધવવિશ્વેશ ચતુર્દશપદાનિ ચ ।
ઈશાનાદિમુખાન્યેવં ગદાધરમહેશ્વરૌ ॥

ભાગીરથી ફલ્ગુની ચ યમુના ચ સરસ્વતી ।
પિતૃસૂક્તાનિ સર્વાણિ વૈષ્ણવાનિ વિશેષતઃ ॥

રક્ષોઘ્નાનિ પવિત્રાણિ પુનરન્યે તથાવિધાઃ ।
શ્રાદ્ધદ્રવ્યવિશેષાઃ સ્યુઃ પિત્ઃણામતિવલ્લભાઃ ॥

તે સર્વે પનસસ્ત્વેકઃ સુમહાક્ષયકારકઃ ।
એતસ્મિન્ પનસે લબ્ધે સર્વશ્રાદ્ધનિદાનકે ॥

મૃતાહદિવસે પુણ્યે નિત્યતૃપ્તાઃ સુતોષિતાઃ ।
પિતરસ્તુન્દિલાઃ સદ્યો ભવન્ત્યેવેતિ સા શ્રુતિઃ ॥

એવં સત્યત્ર યો મર્ત્યઃ પનસસ્થાપકો હૃદા ।
મત્યા ઽમત્યાથવા ઽતીવં ભક્ત્યા ઽભક્ત્યાથવા પુનઃ ॥

જ્ઞાનેના ઽજ્ઞાનતો વા ઽપિ ભૂતલે યત્ર કુત્રચિત્ ।
સ એવ કથિતઃ સદ્ભિર્ ગયાશ્રાદ્ધસહસ્રકૃત્ ॥

પનસં સહકારૈશ્ચ કદલ્યાદિદ્રુમૈઃ સહ ।
સ્થાપયિત્વા વિધાનેન યત્નાત્સંવર્ધિતૈઃ શિવૈઃ ॥

ચમ્પકૈઃ પાટલીભિશ્ચ મધૂકૈઃ સુમનોરમૈઃ ।
ચન્દનૈઃ સ્પન્દનૈર્નીપૈસ્ તચ્છાયાભિશ્ચ તત્ફલૈઃ ॥

પત્રૈઃ પુષ્પૈશ્ચ તત્કાષ્ઠૈર્ નાનાશાકવિશેષકૈઃ ।
કુર્વન્ સ્વવૃત્યા પ્રયતન્ કુલકોટિસહસ્રકૈઃ ॥

બ્રહ્મલોકમવાપ્યેહ તત્સાયુજ્યમવાપ્નુયાત્ ।
પનસં યત્ર કુત્રાપિ દૃષ્ટ્વા સદ્યો મહામનાઃ ॥

તત્કાષ્ઠપત્રકુસુમ શલાટુફલમુખ્યકૈઃ ।
યેન કેનાપિ વા તૃપ્તિં પિત્ઃણાં તાં સમાચરેત્ ॥

સદ્ય એવ બ્રાહ્મણેભ્યો લબ્ધમાત્રે ચ તત્ફલે ।
દૃષ્ટમાત્રે ઽથવા ભક્ત્યા દદ્યાદ્વૈ પિતૃતૃપ્તયે ॥

શલાટું પાનસં પત્રં ફલં દૃષ્ટ્વા તુ યો નરઃ ।
પિતૃતૃપ્તિમકૃત્વૈવ તૂષ્ણીં તિષ્ઠેન્મહાજડઃ ॥

તં તસ્ય પિતરઃ સર્વે શપન્તિ કિલ કોપતઃ ।
દૃષ્ટમાત્રે તુ તસ્માત્તુ પાનસદ્રવ્યમુત્તમમ્ ॥

યેન કેનાપ્યુપાયેન પત્રેણ ચ ફલેન વા ।
શલાટુના છાયયા વા પિતૃતૃપ્તિનિમત્તકમ્ ॥

યત્કિંચિદપિ વા તેષુ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાપયેત્ ।
તાવન્માત્રેણ પિતરો નિત્યતૃપ્તા ભવન્તિ વૈ ॥

એવં સત્યત્ર યઃ કશ્ચિદ્ ભાગ્યવાન્ પનસી નરઃ ।
તદ્દ્રવ્યૈરનિશં ભક્ત્યા તૃપ્ત્યકૃત્ પાતકી ભવેત્ ॥

ગાલવસ્તુ પુરા વિપ્રો દૃષ્ટ્વા બીજાનિ ભક્તિતઃ ।
ક્રયેણ પઞ્ચષાન્ ગૃહ્ય પિતૃપ્રીત્યૈ બુભુક્ષિતઃ ॥

સ્વયં પત્ન્યા ભક્ષયિત્વા પિતૃતૃપ્તિં ચકાર હ ।
તાવન્માત્રેણ તે ચાપિ પરં તૃપ્તાઃ શતાબ્દકાત્ ॥

આનન્દસાગરે મગ્ના બભૂબુરિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
પુરા કુશવને પુણ્યે માણ્ડવ્યો વેદવિત્તમઃ ॥

મહાવિન્ધ્યાટવીમાર્ગે પનસં કાર્તિકે ઽવશાત્ ।
દૃષ્ટ્વાર્કં ચ નતસ્તૂષ્ણીં સમાલોચ્ય ક્ષણાત્પરમ્ ॥

તત્પત્રાણિ પવિત્રાણિ પતિતાનિ ભુવઃ સ્થલે ।
દૃષ્ટ્વા સમાદાયૈતાનિ નિપુણઃ સર્વકર્મસુ ॥

તાનિ સ્વકરતઃ શીઘ્રં કૃત્વા પત્રપુટં ત્વરન્ ।
કસ્મૈચિદ્વિપ્રપુત્રાય પાત્રાય જલકાંક્ષિણે ॥

સમુદ્યુક્તાય પાતું તજ્ જલં ભૂમિગતં કથમ્ ।
પાસ્યામિ સલિલં વેતિ સમાલોકયતેતરામ્ ॥

પિબત્યનેકતરસા પિતૃપ્રીત્યૈ પિત્ઃન્ મહાન્ ।
સ્મૃત્વા દદૌ તદા તે ઽપિ સમાગત્યાતિસત્વરમ્ ॥

તાવન્માત્રેણ સંતુષ્ટા ગયાશ્રાદ્ધશતાધિકાત્ ।
અતિહર્ષં ગતાઃ સદ્યસ્ તમેનં ભૂરિતેજસમ્ ॥

આશીર્ભિશ્ચ પ્રશસ્તાભિઃ પ્રત્યક્ષેણૈનમીક્ષ્ય તે ।
પરં તૃપ્તાઃ સ્મેતિ ચોક્ત્વા ત્વં કૃતાર્થો મહાનસિ ॥

શાસ્ત્રાર્થધર્મતત્ત્વજ્ઞસ્ ત્વમસ્મત્પરિતૃપ્તિકૃત્ ।
ઇત્યુક્ત્વાભાષ્ય તે તેન તત્પદં ચક્રપાણિનઃ ॥

પશ્યતસ્તસ્ય પુરતો જગ્મુઃ કિલ સુરોત્તમૈઃ ।
પ્રાર્થનીયં વિશેષેણ સો ઽયમેતાદૃશો મહાન્ ॥

પિત્ઃણાં પનસઃ શ્રીમાન્ વલ્લભઃ પરમો મહાન્ ।
કારશ્ચ કારવલ્લીકઃ કારુકઃ કાલિકો કરુત્ ॥

પઞ્ચૈતે બ્રહ્મપુરતો દેવાનાં શૃણ્વતાં તદા ।
ઇદમૂચુર્વચો દુઃખાદ્ અસ્માકમપિ સન્તિ હિ ॥

કણ્ટકાનિ તતો ભૂયઃ ખરાણિ સુમહાન્ત્યપિ ।
ત્વમસ્માકં તુ તત્સામ્યં કિમર્થં નાકરોર્વિભો ॥

ઇત્યેવમતિદૈન્યેન પૌનઃપુન્યેન કેવલમ્ ।
રુરુદુઃ કિલ દુઃખાર્તાસ્ તાનેતાંસ્તાદૃશાન્વિભુઃ ॥

નાકિનાં પુરતો ભૂયઃ પ્રહસન્ વાક્યમબ્રવીત્ ।
યન્માહાત્મ્યસુમહતો જન્મસિદ્ધાતિસુશ્રિયઃ ॥

દૃષ્ટ્વા વિભૂતિં પરમામ્ અસહન્નેવ કેવલમ્ ।
તત્સામ્યમિચ્છુરારાન્મે રોદનં કૃતવાનસિ ॥

તસ્માદેતત્પ્રભૃતિ તે ભુવને યે દરિદ્રતઃ ।
શ્રાદ્ધૈકકરણાશક્તા અષ્ટોત્તરશતેષ્વપિ ॥

શ્રાદ્ધેષુ કેષુચિત્કાલ વિશેષેષુ કથંચન ।
રોદનાચ્છ્રાદ્ધકરણ ફલં તે પ્રાપ્નુયુઃ પરમ્ ॥

યસ્માદત્યમ્લવચનં મત્પુરઃ પ્રોક્તવાનસિ ।
દેવાનાં શૃણ્વતાં ચાપિ તસ્માત્ત્વં શ્રાદ્ધકર્મસુ ॥

નિત્યામ્લયુક્તો વર્તસ્વ કાર રે રે કૃતી ભવ ।
કારવલ્લ્યાદયો યૂયં સ્વેષાં કણ્ટકસામ્યતઃ ॥

તત્સામ્યચેતસો યસ્માદ્ અઙ્ગીકુર્મશ્ચ સાંપ્રતમ્ ।
યુષ્માન્ શ્રાદ્ધેષુ સર્વેષુ તદ્યોગ્યા ભવતૈવ વૈ ॥

તત્સામ્યં તત્ત્રયસ્યૈવ મિલિત્વૈવ પૃથઙ્ ન તુ ।
નિત્યં શાકસહસ્રસ્ય બૃહત્યાદેસ્તુ વો ન તુ ॥

યુષ્માકં શ્રાદ્ધયોગ્યત્વ માત્રં મદ્વચસા મતમ્ ।
સકણ્ડકબૃહત્યસ્તા મનસા પૂર્વમેવ વૈ ॥

સામ્યં કણ્ટકતસ્તસ્ય પનસસ્ય ત્વકામયન્ ।
યુષ્મદીયમિમં વૃત્તં જ્ઞાત્વા તૂષ્ણીં વ્યવસ્થિતાઃ ॥

અતિચાતુર્યતો ઽતીવ નિપુણાશ્ચ વિચક્ષણાઃ ।
જ્ઞાત્વા તદ્ધૃદયં સર્વમ્ અવલેપં તથાવિધમ્ ॥

સર્વં જ્ઞાત્વા વિધાસ્યામિ લોકેષ્વદ્ય ચ શ્રૂયતામ્ ।
મન્વાદિષુ મદીયેષુ યુગાદિષુ ચતુર્ષ્વપિ ॥

અષ્ટકાસુ ચ પુણ્યાસુ સંક્રાન્તિષુ ચ વૃદ્ધિકે ।
નૈમિત્તિકે ચ તાસાં સ્યાદ્ અયોગ્યત્વં તથાવિધમ્ ॥

તત્ર ચૈતાસુ યાઃ ક્રૂરાઃ પ્રેતકર્મણિ તાઃ પરાઃ ।
સંભવન્તુ ન ચાન્યેષુ મર્યાદૈવ મયા કૃતા ॥

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર દેવસૃષ્ટો ઽતિસુન્દરઃ ।
પત્રપુષ્પમહાવલ્લી શલાટુફલસંવૃતઃ ॥

સમાગત્યાતિચપલાત્ કૈલાસાદ્ધરણીધરાત્ ।
નત્વા બદ્ધાઞ્જલિપુટશ્ ચોર્વારુર્મમ કા ગતિઃ ॥

ઇતિ ચોવાચ લોકેશં ભગવન્તં પિતામહમ્ ।
તાદૃશં તં સમુદ્વીક્ષ્ય ગૌરીવાક્યેન કેવલમ્ ॥

શમ્ભુના લોકનાથેન સૃષ્ટં શુદ્ધૈકવિગ્રહમ્ ।
સમાગતં મહાપ્રહ્વં મહાગુરુષુ વત્સલમ્ ॥

શુદ્ધસત્વં દૂરગર્વં જ્ઞાત્વા તં સર્વસુન્દરમ્ ।
અતિપ્રશસ્યં ચોવાચ દેવાનાં પુરતો વિભુઃ ॥

ત્વમુર્વારો સ્થાણુસૃષ્ટો ભવાનીવચસા યતઃ ।
સ્વયં પ્રકૃત્યા ચ મહાન્ શાન્તો દાન્તો મહામનાઃ ॥

ગુરુપ્રિયો વિનીતશ્ચ સતતં ગુરુવત્સલઃ ।
અવલેપૈકરહિતશ્ ચાદ્યપ્રભૃતિ ભૂતલે ॥

દૈવિકેષુ ચ પિત્ર્યેષુ કલ્યાણેષુ નવેષુ ચ ।
નૈમિત્તિકેષુ નિત્યેષુ કામ્યેષુ સકલેષ્વપિ ॥

કૃત્સ્નક્રિયાવિશેષેષુ બાલવૃદ્ધાતુરાદિષુ ।
નિત્યયુક્તઃ સદા યોગ્યઃ શલાટૂનાં દશાસુ ચ ॥

દશાસ્વેવ ફલાનાં ચ શાશ્વતો ભવ શાશ્વતઃ ।
પિત્ઃણાં સર્વદાત્યન્તં વલ્લભઃ પરમો ભવ ॥

વસન્તમાધવસ્ય ત્વં ગ્રીષ્મમૃત્યુંજયસ્ય ચ ।
મહાવર્ષા સપ્તતન્તુઃ શરત્કાલ્યસ્તથા પુનઃ ॥

હેમન્તવનરાજન્યઃ શિશિરઃ શીતલઃ શિવઃ ।
સુખાકરઃ શુભકરો નિત્યકલ્યાણકારકઃ ॥

પ્રથિતો ભવ સર્વેષાં પાનસૈરામ્રકૈઃ શિવૈઃ ।
રમ્ભાભિસ્તુલિતો ભૂયઃ કદાચિદધિકસ્તથા ॥

વિદ્વત્સ્તુત્યો રાજમાન્યો ત્વજ્જાતીયકષોડશૈઃ ।
સંગ્રાહ્યો ભવ સર્વત્ર સર્વનેત્રપ્રિયો ઽનિશમ્ ॥

સર્વદા સર્વસંવૃદ્ધો ભવોર્વારો ઽતિવર્ધિતઃ ।
મરુત્કૃતૌ તુ ત્વદ્બીજ વિક્ષેપણમુખાદિતઃ ॥

ફલબીજસમુત્પત્તિ પર્યન્તં કિલ સર્વદા ।
તદિષ્ટિત્રયતઃ શુદ્ધો મહાન્મન્ત્રપરિષ્કૃતઃ ॥

ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિસંખ્ય દેવાનાં વલ્લભો ભવ ।
ઇતિ સ્તુતઃ પૂજિતશ્ચ શાસિતો વિહિતો ઽનઘઃ ॥

અત્યન્તપિતૃતૃપ્ત્યૈક કારકઃ કિલ કારિતઃ ।
ઉર્વારુસ્તાદૃશઃ પ્રોક્તઃ સંગ્રાહ્યઃ શ્રાદ્ધકર્મસુ ॥

તાદૃશં તમિમં યો વૈ મૌઢ્યાચ્છ્રાદ્ધેષુ સંત્યજેત્ ।
સદ્ય એવ પિતુર્દ્રોહી ભવેદેવ ન સંશયઃ ॥

દેવદ્રોહી શ્રુતિદ્રોહી સર્વદ્રોહી સ એવ હિ ।
વિધિઘ્નઃ શ્રાદ્ધહન્તા સ્યાત્ તાનીમાનિ પ્રવચ્મ્યતઃ ॥

અમામનુયુગક્રાન્તિ ધૃતિપાતમહાલયાઃ ।
તિસ્રો ઽષ્ટકા ગજચ્છાયા ષણ્ણવત્યઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

માસિશ્રાદ્ધાનિ તાન્યેવં માસિ માસિ કૃતાનિ વૈ ।
અષ્ટોત્તરશતાનિ સ્યુસ્ તાનીમાનિ તતઃ પુનઃ ॥

પિત્રોર્મૃતાહઃ કથિતો ઽલઙ્ઘનીયઃ કથંચન ।
રવિં ચ પ્રથમે પાદે કવિં ચૈવ દ્વિતીયકે ॥

ત્રયોદશ તૃતીયે સ્યાદ્ અમાવ્યાખ્યાનમુચ્યતે ।
પુનર્નિરૂપ્યતે સ્પષ્ટમ્ અમાવાક્યસ્ય સાંપ્રતમ્ ॥

અમાવાસ્યા દ્વાદશ સ્યુર્ મનવસ્તુ ચતુર્દશ ।
યુગાદયશ્ચ ચત્વારઃ ક્રાન્તયો દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥

ધૃતયશ્ચાપિ પાતાશ્ચ ત્રયોદશ ત્રયોદશ ।
મહાલયાઃ પઞ્ચદશ અષ્ટકા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥

ગજચ્છાયા તથા ચૈકા ષણ્ણવત્ય ઇતીરિતાઃ ।
પ્રતિમાસં પ્રકર્તવ્ય ત્વેન તાનિ ચ સાંપ્રતમ્ ॥

કીર્તિતાનિ દ્વાદશ હિ મિલિત્વૈતે ઽખિલાન્યપિ ।
અષ્ટોત્તરશતાનિ સ્યુઃ શ્રાદ્ધાનિ વિહિતાનિ વૈ ॥

પ્રતિવર્ષં પ્રયત્નેન બ્રાહ્મણસ્ય મહાત્મનઃ ।
અમાવાસ્યાસ્તત્ર કૢપ્તા માસાન્તા નિત્યમેવ વૈ ॥

અત્રૈવ પિતૃયજ્ઞશ્ચ કર્તવ્યત્વેન ચોદિતઃ ।
શ્રુત્યુક્તો ઽયં પિત્ઃણાં સ્યાદ્ અતિતૃપ્ત્યૈકકારકઃ ॥

શ્રાદ્ધાનાં પ્રકૃતિત્વેન ચોદિતઃ સ્મૃતિકર્તૃભિઃ ।
નૈતસ્માત્તુ પરં શ્રાદ્ધં વિદ્યતે યત્ર કુત્રચિત્ ॥

શ્રુત્યુક્તમેતદેવ સ્યાદ્ એતન્માત્રે કૃતે તુ ચેત્ ।
સર્વાણ્યપિ કૃતાનિ સ્યુર્ અથવૈતદ્દિને તુ યૈઃ ॥

શ્રાદ્ધં વૈ ક્રિયતે તદ્વા પ્રકૃતિશ્ચેતિ વૈ જગુઃ ।
ઇતરૈઃ સર્વપિત્ર્યાણાં શ્રુતિતો બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

યદનુષ્ઠાનતઃ સર્વા -નુષ્ઠાનં જાયતેતરામ્ ।
તદેવ પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા હિ કૈશ્ચિદ્બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥

દર્શાનુષ્ઠાનતઃ સર્વ શ્રાદ્ધાનિ સ્યુઃ કૃતાનિ વૈ ।
ઇતિ સર્વે ત્રયો લોકાસ્ તૂષ્ણીં તિષ્ઠન્તિ કેવલમ્ ॥

ન કેનાપિ ચ તસ્માત્તુ દર્શઃ સંત્યજ્યતે પરઃ ।
દર્શમાત્રે ઽનુષ્ઠિતે ઽસ્મિન્ યેન કેન પ્રકારતઃ ॥

સર્વાણ્યનુષ્ઠિતાનિ સ્યુર્ ઇતિ વૈ લોકસંસ્થિતિઃ ।
ન તત્ર સાક્ષાચ્છ્રાદ્ધં ચ ક્રિયતે યેન કેન વા ॥

ક્રિયતે કૃતિના તત્તુ ભૂતલે યેન કેનચિત્ ।
તેનાપ્યુદકમાત્રેણ શ્રાદ્ધેનાપિ કૃતેન વૈ ॥

સર્વાણ્યપિ કૃતાન્યેવેત્ય્ એવં સર્વૈકનિશ્ચયઃ ।
સ દર્શસ્તાદૃશસ્યાનુ -ષ્ઠાતા યો બ્રાહ્મણોત્તમઃ ॥

અગ્નિહોત્રી સ એવ સ્યાદ્ દર્શયાજ્યક્ષયાન્યપિ ।
સોમયાજી સર્વયાજી તત્ત્યાગી બ્રહ્મઘાતકઃ ॥

સ એવ કર્મચણ્ડાલસ્ તમેનં બ્રહ્મઘાતકમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સમાગતં પાપં વાઙ્માત્રેણાપિ નાર્ચયેત્ ॥

પ્રકૃતિશ્રાદ્ધમાત્રશ્ચ દર્શ એવ ન ચાપરઃ ।
પિતૃયજ્ઞમુખાદેવ પ્રકૃતિત્વં તદીરિતમ્ ॥

તત્તૈવ વિહિતો ઽયં હિ પિતૃયજ્ઞઃ શ્રુતીરિતઃ ।
દર્શો મૃતાહશ્ચ સમૌ ન કદાચિત્તુ શક્યતે ॥

યેન કેનાપિ વા ત્યક્તું તત્ત્યાગી ચેત્પતત્યધઃ ।
પિત્રોર્મૃતાહસ્ત્વન્નેન કાર્યઃ સ્યાત્તુ ન ચાન્યતઃ ॥

ન હેમ્નાન્નેન હોમેન પિણ્ડદાનેન મન્ત્રતઃ ।
અક્ષેણ શષ્પૈર્મન્ત્રૈર્વા ન દુઃખેન તદાચરેત્ ॥

કિં ત્વગ્નૌકરણાદ્બ્રહ્મ ભોજનાત્પિણ્ડદાનતઃ ।
કૃતં ભવતિ તત્કર્મ ન ચેચ્ચણ્ડાલતાં વ્રજેત્ ॥

મૃતાહો ઽલઙ્ઘનીયઃ સ્યાદ્ દર્શશ્ચાપિ તથાવિધઃ ।
યેન કેન પ્રકારેણ શક્યતે કિલ દુર્બલૈઃ ॥

અકિંચનૈર્દુર્બલૈર્વા વ્યાધિતૈર્વા વિશેષતઃ ।
બાધિતૈર્ધાવમાનૈર્વા ઽજ્ઞાતવાસિભિરેવ વૈ ॥

નષ્ટક્રિયૈર્નષ્ટધનૈર્ મૃતપ્રાયૈરથાપિ વા ।
ત્યુક્તું ન શક્યતે શ્રાદ્ધં મૃતાહાખ્યં કથંચન ॥

મૃતાહસ્તાદૃશઃ કૢપ્તઃ પ્રતિવર્ષં ચ ચાન્દ્રતઃ ।
માનેનૈવ ભવેન્નૂનમ્ અકૢપ્તો ઽન્યેન ચેદ્ભવેત્ ॥

અત્યન્તાવશ્યકો ન સ્યાદ્ અકૢપ્તશ્ચેત્તુ યો ભવેત્ ।
કૢપ્તસ્યાવૃત્તિરિત્યેવ મર્યાદા શાસ્ત્રસંમતા ॥

તિથ્યગ્ની ન તિથિસ્તિથ્યાશે કૃષ્ણેભો ઽનલો ગ્રહાઃ ।
તિથ્યર્કૌ ન શિવો ઽશ્વો ઽમા તિથી મન્વાદયઃ સ્મૃતાઃ ॥

તસ્માત્તુ કૢપ્તા ઇત્યુક્તાસ્ તતશ્ચ ક્રાન્તયઃ સ્મૃતાઃ ।
સૂર્યરાશિક્રમણતશ્ ચા ઽકૢપ્તા ઇત્યુદીરિતાઃ ॥

અયને દ્વે ચ વિષુવૌ ચતસ્રઃ ષડશીતયઃ ।
ચતસ્રો વિષ્ણુપદ્યશ્ચ સંક્રમા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥

સ્થિરભેષ્વર્કસંક્રાન્તિર્ જ્ઞેયા વિષ્ણુપદાહ્વયા ।
ષડશીતિમુખં જ્ઞેયં દ્વિસ્વભાવેષુ રાશિષુ ॥

સૌમ્યયામ્યાયને નૂનં ભવતો મૃગકર્કટૌ ।
તુલામેષોભયં જ્ઞેયં વિષુવં સૂર્યસંક્રમે ॥

અહઃસંક્રમણે પુણ્યમ્ અહઃ કૃત્સ્નં પ્રકીર્તિતમ્ ।
રાત્રૌ સંક્રમણે ભાનોર્ વ્યવસ્થા સર્વકર્મસુ ॥

સૌમ્યયામ્યાયનદ્વન્દ્વે વિશેષ ઇતિ વૈ જગુઃ ।
અતીત્યાપ્રાપ્ય તત્કાલં પુણ્યકાલ ઉદાહૃતઃ ॥

સંક્રાન્તિષ્વખિલાસ્વેવં તત્કાલઃ પુણ્યદઃ સ્મૃતઃ ।
યા યાઃ સન્નિહિતાઃ નાડ્યસ્ તાસ્તાઃ પુણ્યતમાઃ સ્મૃતાઃ ॥

અયને દ્વે ચ વિષુવે ચતસ્રઃ ષડશીતયઃ ।
ચતસ્રો વિષ્ણુપદ્યશ્ચ સંક્રમા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥

ત્રિંશત્કર્કટકે નાડ્યો મકરે વિંશતિઃ સ્મૃતાઃ ।
વર્તમાને તુલામેષે નાડ્યસ્તૂભયતો દશ ॥

ષડશીત્યાં વ્યતીતાયાં ષષ્ટિરુક્તાઃ પ્રણાડિકાઃ ।
પુણ્યાયાં વિષ્ણુપદ્યાં ચ પ્રાક્ પશ્ચાદપિ ષોડશ ॥

અર્ધરાત્રાત્તદૂર્ધ્વં વા સંક્રાન્તૌ દક્ષિણાયને ।
પૂર્વમેવ દિને કુર્યાદ્ ઉત્તરાયણ એવ વૈ ॥

યદ્યત્તુ પૈતૃકં કર્મ શ્રાદ્ધમન્નેન ચેત્પુનઃ ।
કુતપે તદ્ધિ કુર્વીત તદ્ભિન્નસ્ય તુ ચેદયમ્ ॥

વિધિઃ ખ્યાતો ન સન્દેહો ધર્મવિદ્ભિઃ સનાતનૈઃ ।
ઓદનશ્રાદ્ધમાત્રસ્ય સંક્રાન્તીનાં ચ કૃત્સ્નશઃ ॥

દ્વાદશાનાં તથાન્યેષાં કુતપો મુખ્ય ઉચ્યતે ।
તદ્ભિન્નસ્નાનદાનાદિ તર્પણાદિષુ તે સ્મૃતાઃ ॥

તદા તદા તુ વિહિતા એતે કાલવિશેષકાઃ ।
શ્રાદ્ધકર્તુસ્તુ સર્વત્ર કૃતિનઃ કાલ એકકઃ ॥

કુતપો વેદવચસા મુખ્યઃ પ્રોક્તો ન ચેતરઃ ।
સો ઽપિ યસ્મિન્ દિને સમ્યગ્ દક્ષિણાયનકાલકઃ ॥

તમુત્તરાયણે કુર્યાદ્ ઉત્તરાયણમેવ હિ ।
કુતપસ્ય તુ યત્ર સ્યાલ્ લોભપૂર્વં તથાચરેત્ ॥

તત્ક્રાન્તિયુગ્મશ્રાદ્ધાદિ કૃત્યં સર્વં યથા લભેત્ ।
ઔત્તરે હ્યયને સમ્યક્ કુતપે ઽસ્મિન્ તથાચરેત્ ॥

સંક્રત્તિમાત્રાઃ કથિતા અકૢપ્તા ઇતિ સૂરિભિઃ ।
એવં ધૃતિશ્ચ પાતશ્ચ ષડ્વિંશતિકસંખ્યયા ॥

કથિતાઃ કિલ સર્વાણ્યપ્ય્ અકૢપ્તાન્યેવ કેવલમ્ ।
મહાલયા બહુવિધાઃ પૂર્વં પઞ્ચદશેતિ વૈ ॥

ષોડશૈવેતિ કેચિત્તુ દશેતિ ચ તથાપરે ।
પઞ્ચૈવેતિ ત્રયં ચેતિ એકમેવેતિ કેચન ॥

ષોઢા તાઃ કથિતાઃ સદ્ભિર્ અષ્ટકા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।
યદેન્દુઃ પિતૃદૈવત્યે હંસશ્ચૈવ કરે સ્થિતઃ ॥

યામ્યા તિથિર્ભવેત્સા તુ ગજચ્છાયા પ્રકીર્તિતા ।
કર્માણિ કાનિ ખ્યાતાનિ ત્રિદૈવત્યાનિ કેવલમ્ ॥

ષડ્દૈવત્યાનિ કાનિ સ્યુર્ નવદૈવત્યકાનિ ચ ।
તત્રાદૌ તુ ત્રિદૈવત્યં મૃતાહસ્ત્વેક ઉચ્યતે ॥

ષડ્દૈવત્યસ્તુ દર્શઃ સ્યાદ્ અષ્ટકા નવદેવતાઃ ।
અષ્ટકાસુ ચ વૃદ્ધૌ ચ ગયાયાં ચ મૃતે ઽહનિ ॥

માતુઃ શ્રાદ્ધં પૃથક્ કુર્યાદ્ અન્યત્ર પતિના સહ ।
પતિના સહ કર્તવ્યં પૃથક્ત્વેન કૃતે યદિ ॥

તત્પૈતૃકમહાસઙ્ગ સૌખ્યવિઘ્નકરં ભવેત્ ।
પિતૃવર્ગસ્તુ પૂર્વં સ્યાન્ માતૃવર્ગસ્તતઃ પરમ્ ॥

તતો માતામહાનાં ચ વર્ગો ઽયં તત્કલત્રતઃ ।
પિતૃવર્ગો યત્ર પૂર્વં તત્ર સ્યાદપ્રદક્ષિણમ્ ॥

અપસવ્યં તથા શૂન્ય લલાટં પ્રભવેદપિ ।
યત્ર યત્રા ઽપસવ્યં સ્યાત્ તત્ર તત્રા ઽપ્રદક્ષિણમ્ ॥

તથા શૂન્યલલાટં ચ પ્રધાનાઙ્ગે ચ તત્સ્મૃતમ્ ।
યત્રૈતત્ત્રિતયં તત્ર ગૃહાલંકરણ ન તુ ॥

માતૃવર્ગો યત્ર પૂર્વં તત્ર સ્યાત્તુ પ્રદક્ષિણમ્ ।
સવ્યં પુણ્ડ્રલલાટં ચ મઙ્ગલસ્નાનમેવ ચ ॥

ગૃહાલંકરણં ચાપિ મઙ્ગલાનિ તથા પુનઃ ।
પિત્ઃણાં ચ ક્રમો મુખ્યો ભવત્યપિ ચ સન્તતમ્ ॥

પ્રપિતામહપૂર્વં સ્યાત્ તત્પિતામહમધ્યકમ્ ।
પિત્રન્ત એવ કથિતં તદુચ્ચારણલક્ષણમ્ ॥

તેષાં ચ વિશ્વેદેવાસ્તે સત્યસંજ્ઞિકનામકાઃ ।
સર્વત્ર વૃદ્ધશબ્દશ્ચ પ્રયોક્તવ્યશ્ચતુર્ષ્વપિ ॥

તથૈવ માતૃવર્ગે ઽપિ તાર્તીયીકે ચ વર્ગકે ।
જનનક્રમતશ્ચેદં તેષામુચ્ચારણં ભવેત્ ॥

એતદ્વિરુદ્ધં તત્સર્વં તદ્વિરુદ્ધમિદં પરમ્ ।
નિઃશેષમિતિ બોદ્ધવ્યં તે સર્વે દેવતાઃ કિલ ॥

વસવઃ પિતરો ઽત્ર સ્યૂ રુદ્રાશ્ચાપિ પિતામહાઃ ।
પ્રપિતામહાશ્ચ કથિતા આદિત્યા ઇતિ તદ્ગણાઃ ॥

એતત્ત્રયાત્પૂર્વકસ્ય ચતુર્થસ્ય સકૃત્કિલ ।
શ્રાદ્ધસ્ય કરણં પ્રોક્તં પાથેયાખ્યસ્ય સૂરિભિઃ ॥

તદેવં સપ્તપૂર્ષાખ્યં સાપિણ્ડ્યસ્ય નિરૂપણમ્ ।
તાવત્તુ સૂતકં સર્વં તજ્જાનાં સંપ્રકીર્તિતમ્ ॥

સમાનોદકસંજ્ઞાશ્ચ તતો ભૂયઃ સગોત્રિણઃ ।
તદૂર્ધ્વમિતિ વિજ્ઞેયં તેષાં તત્સૂતકં તતઃ ॥

ત્રિદિનં ચૈકદિવસં પશ્ચાત્સ્નાનં ચ બોધિતમ્ ।
ક્રમેણૈવ પરં યાવત્ તાવત્પર્યન્તમેવ વૈ ॥

સ્નાનમાત્રં ચ કથિતં પ્રસંગાદિદમીરિતમ્ ।
જીવચ્છ્રાદ્ધં તુ તત્પ્રોક્તં સર્વશ્રાદ્ધવિલક્ષણમ્ ॥

ચત્વારિંશદ્દેવતાકમ્ અથવા પઞ્ચસંખ્યયા ।
પુનઃ સમેતં તત્પ્રોચુર્ અતસ્તદ્દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ ॥

શ્રાદ્ધાનિ કાનિચિદ્ભૂયો દેવતાસહિતાન્યપિ ।
અદૈવિકાનિ ચ પુનસ્ તાનીમાનિ ચ ભણ્યતે ॥

વૃદ્ધિશ્રાદ્ધં ગયાશ્રાદ્ધં હતશ્રાદ્ધં તથૈવ ચ ।
દધિશ્રાદ્ધં તૃણશ્રાદ્ધમ્ અમાદીન્યખિલાન્યપિ ॥

સદૈવિકાનિ ખ્યાતાનિ પ્રેતશ્રાદ્ધાનિ કૃત્સ્નશઃ ।
અદૈવિકાનિ પ્રોક્તાનિ સોદકુમ્ભાનિ કૃત્સ્નશઃ ॥

પ્રેતશ્રાદ્ધેષુ સર્વત્ર સંકલ્પો મુખ્યતઃ સ્મૃતઃ ।
અભ્યનુજ્ઞાપિ પરમા સા ચાત્રાવાહનં મતમ્ ॥

સપાદ્યાર્ઘ્યગન્ધધૂપ દીપપુષ્પાણિ કેવલાઃ ।
તિલાઃ સર્વત્ર તૂષ્ણીકા કૃત્સ્નં વેદમનુ વિના ॥

તત્ર પૂજા પ્રકર્તવ્યા પિણ્ડદાનં ચ દક્ષિણા ।
આવશ્યક્યત્ર પરમા દધ્યાજ્યે વસ્ત્રમેવ ચ ॥

પૂર્વાહ્ણ એવ કુર્વીત કુતપં નાવલોકયેત્ ।
પિણ્ડાનિ વાયસેભ્યો વા ગૃધ્રેભ્યો વા નિવેદયેત્ ॥

ન ચેજ્જલચરેભ્યો વા નાન્યત્ર તુ વિનિક્ષિપેત્ ।
ભ્રાત્રે ભગિન્યૈ પુત્રાય સ્વામિને માતુલાય ચ ॥

મિત્રાય ગુરવે શ્રાદ્ધં પિતુર્માતુઃ સ્વસુસ્તથા ।
શ્વશુરાય શ્યાલકાય ચૈકોદ્દિષ્ટં ન પાર્વણમ્ ॥

યુગક્રાન્તિમનુશ્રાદ્ધં પ્રેતશ્રાદ્ધાદિકં તથા ।
અપિણ્ડકાનિ ખ્યાતાનિ સપિણ્ડાનીતરાણિ ચ ॥

મહાલયષોડશત્વે ગજચ્છાયા ઽત્ર નો ભવેત્ ।
ષણ્ણવત્યત્વસંખ્યાયૈ સા હિ પઞ્ચદશત્વતઃ ॥

યયા કયા સંખ્યયા વા તયા ષડ્વિધયા ભવેત્ ।
મહાલયત્વસ્ય સિદ્ધિર્ વિશેષે તુ ફલં તથા ॥

સર્વત્રૈવં સમાખ્યાતા પ્રયાસાધિક્યતઃ ફલમ્ ।
પ્રભવત્યેવ સુમહન્ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

મહાલયઃ પાક્ષિકો ઽયં દ્વિવિધઃ પરિકીર્તિતઃ ।
એકવિપ્રાનેકવિપ્ર ભેદેન કિલ તત્ર વૈ ॥

એકવિપ્રાખ્યપક્ષસ્ય સ્વરૂપં વચ્મિ પૂર્વતઃ ।
મહાલયાનાં સર્વેષામ્ આપક્ષાન્તસ્ય કેવલમ્ ॥

યે વૃતાઃ પ્રથમદિવસે વાન્યેષાં ચ કેવલમ્ ।
ત એવ નાન્યે કર્તવ્યાઃ પક્ષાન્તે શ્રાદ્ધદક્ષિણા ॥

એકદૈવ હિ દેયા સ્યાન્ ન દેયા સ્યાત્તદા તદા ।
અનેકવિપ્રપક્ષે તુ પ્રતિનિત્યં ચ બાડવાઃ ॥

ભિન્નભિન્નાઃ પ્રકર્તવ્યાઃ પ્રતિનિત્યં પૃથક્ પૃથક્ ।
દક્ષિણા ચ પ્રદાતવ્યા પ્રતિપૂર્ષં પૃથક્ પૃથક્ ॥

પ્રતિવર્ગં ન ચેદ્વિપ્રા વરણીયા વિધાનતઃ ।
ષડ્દૈવત્યં તુ સર્વત્ર નવદૈવત્યમેવ વા ॥

ખ્યાતો મહાલયઃ સદ્ભિઃ ષડ્વિધો ઽપિ મહાલયઃ ।
એવમેવ પ્રકર્તવ્યો નાન્યથા તં સમાચરેત્ ॥

ચરેદ્યદિ વિશેષેણ નાનાદૈવતકેન વૈ ।
સકૃન્મહાલયઃ સો ઽયં સ ભવેત્કિં તુ સ સ્મૃતઃ ॥

ગયાશ્રાદ્ધસમઃ કો ઽપિ કથિતઃ પરમો મહાન્ ।
અનિર્વાચ્યો ઽખિલૈઃ શાસ્ત્રૈર્ મહાશ્રાદ્ધવિશેષકઃ ॥

તાદૃશશ્રાદ્ધકર્તા ઽપિ ષડ્દૈવત્યેન સંયુતમ્ ।
નવદૈવતકેનાપિ વિષ્ણુના વા સમન્વિતમ્ ॥

ધુરિલોચનસંયુક્તં કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં મહાલયમ્ ।
સકૃત્પક્ષેણ વા પૂર્વ પ્રોક્તપક્ષેષુ યેન વા ॥

પક્ષેણ કેનચિત્કુર્યાત્ સ મહાલયકૃદ્ભવેત્ ।
ન ચેદયં ગયાશ્રાદ્ધ તુલિતં યં ચ કંચન ॥

પુણ્યં શ્રાદ્ધવિશેષં વૈ કુર્યાદેવેતિ સા શ્રુતિઃ ।
દિને દિને ગયાતુલ્ય ભરણ્યાં ગયપઞ્ચકમ્ ॥

દશતુલ્યં વ્યતીપાતે પક્ષમધ્યે તુ વિંશતિઃ ।
દ્વાદશ્યાં શતમિત્યાહુર્ અમાયાં તુ સહસ્રકમ્ ॥

આષાઢીમવધિં કૃત્વા યસ્યાઃ પક્ષસ્તુ પઞ્ચમઃ ।
મહાલય ઇતિ પ્રોક્તઃ પિત્ઃણાં શ્રાદ્ધસંપદે ॥

તત્ર પક્ષે યતીનાં તુ દ્વાદશ્યાં શ્રાદ્ધમાચરેત્ ।
ચતુર્દશ્યાં વિશેષેણ દુર્મૃતાનાં ચરેત્ક્રિયામ્ ॥

સુમઙ્ગલીનાં કથિતં નવમ્યાં શ્રાદ્ધમેકકમ્ ।
અશ્રોત્રિયકલત્રાણાં યાવત્તદ્ભર્તૃવર્તનમ્ ॥

પ્રાણિલોકે તતસ્તત્તુ કુર્યાદ્વા ન તુ વા દ્વયમ્ ।
એતદસ્તિ હ્યનુષ્ઠાનં સકૃન્મહાલયે તુ ચેત્ ॥

યાવત્પૈતૃકધર્માઃ સ્યુસ્ તુલિતસ્તેન સ સ્મૃતઃ ।
અતીતો યદિ પક્ષઃ સ તદ્ભિન્ને ઽપરપક્ષકે ॥

તદન્યસ્મિન્ તાદૃશે વૈ તદન્યસ્મિન્ તથાવિધે ।
યાવત્તુ વૃશ્ચિકસ્તિષ્ઠેત્ તાવત્તત્તુ સમાચરેત્ ॥

અદર્શને વૃશ્ચિકસ્ય જાતે તત્પિતરઃ પરમ્ ।
ધનુર્માસે તુ સંપ્રાપ્તે શ્રાદ્ધાકરણમીક્ષ્ય વૈ ॥

સદ્યઃ શાપપ્રદાનાયોદ્ યુક્તા એવ ભવન્તિ વૈ ।
તાવદેવ તતો ભક્ત્યા શ્રાદ્ધં મહાલયાખ્યકમ્ ॥

વિધિનૈવ પ્રકુર્વીત ન ચેદ્દોષો મહાન્ ભવેત્ ।
યેન કેન પ્રકારેણ તતશ્ચ શ્રાદ્ધમેકકમ્ ॥

કુર્યાદેવ પિતુઃ શ્રાદ્ધ તુલ્યં પ્રત્યબ્દમેવ વૈ ।
પ્રત્યબ્દધર્મા નિખિલાઃ સકૃન્મહાલયસ્ય તે ॥

ભવેયુરેવ તસ્માત્તુ પરે ઽહન્યેવ તર્પણમ્ ।
શ્રાદ્ધે યાવન્ત ઉદ્દિષ્ટાસ્ તત્પરે ઽહનિ તાન્ યજેત્ ॥

તચ્છેષતિલદર્ભૈસ્તુ પૂર્વં સૂર્યોદયસ્ય વૈ ।
પ્રનષ્ટપિતૃકશ્ચેત્તુ તર્પણસ્યાધિકાર્યયમ્ ॥

સ પ્રનષ્ટપ્રસૂર્નિત્યં તર્પણે ઽધિકૃતો ભવેત્ ।
માસિશ્રાદ્ધે પિતૃયજ્ઞે નાન્દીશ્રાદ્ધે ચ સન્તતમ્ ॥

જીવત્તાતો ઽપિ કર્તા સ્યાદ્ આ હોમાત્કરણં સ્મૃતમ્ ।
પૂર્વદ્વયે તુ સતતં નાન્દીશ્રાદ્ધં તુ સર્વદા ॥

યેષામેવ પિતા દદ્યાત્ તેભ્યો દદ્યાત્તુ તત્સુતઃ ।
તાતે ભ્રષ્ટે ચ સંન્યસ્તે રુગ્ણે રોગૈકપીડિતે ॥

યત્કર્તવ્યં તેન કર્મ પૈતૃકં તત્સુતશ્ચરેત્ ।
પિત્રોઃ શ્રાદ્ધં સ્વપત્ન્યાશ્ચ સપત્નીમાતુરેવ ચ ॥

માતામહસ્ય તત્પત્ન્યાઃ શ્રાદ્ધમૌપાસને ભવેત્ ।
તદ્ભિન્નાનાં તુ સર્વેષાં શ્રાદ્ધં સ્યાલ્લૌકિકાનલે ॥

અપુત્રાણાં પિતૃવ્યાનાં ભ્રાત્ઃણામગ્રજન્મનામ્ ।
તત્પત્નીનાં ચ સર્વાસાં લૌકિકાગ્નૌ યથાવિધિ ॥

અવશ્યત્વેન કર્તવ્યં ન ત્યાજ્યં ધર્મતો ઽખિલૈઃ ।
પ્રત્યબ્દં શ્રાદ્ધમાત્રં સ્યાત્ પિતૃશ્રાદ્ધસમાનતઃ ॥

માઘકૃષ્ણાષ્ટમી યસ્યાં રાત્રૌ કુર્યાત્સમન્ત્રકમ્ ।
હોમં દધ્યઞ્જલિસ્તસ્યા પૂપસ્ય સ્થાનકે તતઃ ॥

નવમ્યાં તુ તતો ભક્ત્યા શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિધાનતઃ ।
માસિશ્રાદ્ધવિધાનેન તાવન્માત્રેણ કેવલમ્ ॥

તાનિ શિષ્ટાનિ સર્વાણિ હ્ય્ એકાદશ કિલા ઽષ્ટકાઃ ।
કૃતા એવ ભવેન્નૂનં લઘૂપાયો ઽયમુચ્યતે ॥

અષ્ટકાસુ યથા દર્શ શ્રાદ્ધતો ઽખિલપૈતૃકાઃ ।
કૃતપ્રાયા ઇતિ તથા લઘૂપાયઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

સર્વાણિ પૃથગેવ સ્યુઃ કાર્યાણિ નિયમેન વૈ ।
અષ્ટોત્તરાણિ ખ્યાતાનિ કદાચિત્તુ વિશેષતઃ ॥

અસમર્થસ્ય તુ પ્રોક્તો લઘૂપાયસ્તુ કશ્ચન ।
સમર્થસ્તુ યથાકલ્પં પ્રતિસંવત્સરં દ્વિજઃ ॥

સર્વાણિ કુર્યાચ્છ્રાદ્ધાનિ ન ચેદ્દોષશ્ચ કીર્તિતઃ ।
શ્રાદ્ધપ્રયોગશ્ચ મયા કૃત્સ્ન એવોચ્યતે ઽધુના ॥

નિમન્ત્રણં ચ પૂર્વેદ્યુઃ પ્રકર્તવ્યં વિધાનતઃ ।
વિપ્રાણાં વેદિનાં નિત્યં કાર્યં ના ઽવેદિનાં તરામ્ ॥

કુક્ષૌ તિષ્ઠતિ યસ્યાન્નં વેદાભ્યાસેન જીર્યતે ।
કુલં તારયતે તેષાં દશ પૂર્વાન્ દશા ઽપરાન્ ॥

વેદાધ્યાયી તુ યો વિપ્રઃ સતતં બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ ।
સાચારઃ સાગ્નિહોત્રી ચ સો ઽગ્નિર્વૈ કવ્યવાહનઃ ॥

મન્ત્રપૂતં તુ યચ્છ્રાદ્ધમ્ અમન્ત્રાય પ્રયચ્છતિ ।
તદન્નં તસ્ય કુક્ષિસ્થં રુદત્યેવ ન સંશયઃ ॥

શપત્યેનં પ્રદાતારં સ્વસ્ય તં તાદૃશં કિલ ।
યજનં ચ પ્રદાતારં તદન્નં તદ્ધૃદિ સ્થિતમ્ ॥

યાવતઃ પિણ્ડાન્ ખલુ સ પ્રાશ્નાતિ હવિષો ઽલ્પકઃ ।
તાવતઃ શૂલાન્ ગ્રસતિ પ્રાપ્ય વૈવસ્વતં યમમ્ ॥

દાતૃહસ્તં ચ છિન્દન્તિ જિહ્વાયમિતરસ્ય ચ ।
પશ્યતશ્ચક્ષુષી ચૈવ શૃણ્વતઃ શ્રોત્રયુગ્મકમ્ ॥

દુર્લભાયાં સ્વશાખાયાં ભોક્ત્ઃનન્યાન્નિવેદયેત્ ।
પિત્રોઃ શ્રાદ્ધે વિશેષેણ સ્વશાખીયાન્નિવેદયેત્ ॥

કન્યાદાનં પિતૃશ્રાદ્ધં શુદ્ધકચ્છેભ્ય એવ ચ ।
પ્રદેયં સ્યાત્પ્રયત્નેન નાસત્કચ્છેભ્ય એવ વૈ ॥

રોગયુક્તં દુષ્ટબુદ્ધિં દુષ્ટચારિત્રતત્પરમ્ ।
સદોષકં ચ સદ્વેષં કુનખં શ્યાવદન્તકમ્ ॥

નિત્યા ઽપ્રયતવર્ષ્માણં દુર્વર્ણં ચ કુરૂપિણમ્ ।
નક્ષત્રજીવનં દાસ કૃત્યં શૂદ્રૈકજીવિનમ્ ॥

શૂદ્રૈકયાજકં શૂદ્ર પુષ્ટં શૂદ્રનિકેતનમ્ ।
શૂદ્રપ્રતિગ્રહપરં નિત્યયાચકમેવ ચ ॥

તથા પલ્લવિકં ક્રૂરમ્ આત્મસંભાવિનં શપમ્ ।
અતિમાનિનમગ્રાહ્યં નિષ્ક્રિયં વેદનિન્દકમ્ ॥

વેદવિક્રયિણં નિત્યં ગ્રામયાજકમેવ ચ ।
બ્રહ્મવિદ્વેષિણં ચૈવ બ્રહ્મસ્વહરણોન્મુખમ્ ॥

પરદારપરં દુષ્ટં પરદારૈકચિન્તકમ્ ।
ત્યક્તભાર્યં દત્તપુત્રં પુત્રવિક્રયિણં તથા ॥

માતાપિત્રોરુપોષ્ટારં ગુરુદ્રોહિણમેવ ચ ।
ધનસંગ્રહણોદ્યુક્ત માનસં ધનિનં કટુમ્ ॥

નિર્દયં દાનવિમુખં નાસ્તિકં પરદૂષકમ્ ।
મણિકારસ્વર્ણકાર રજકાદિપુરોહિતમ્ ॥

અધિકાશમતૃપ્તં ચ દુર્વાદં દામ્ભિકં જડમ્ ।
વેદકર્મત્યાગપૂર્વ શાસ્ત્રમાત્રકૃતશ્રમમ્ ॥

નાસ્તિકં કિંભવિષ્યન્ત મૃણિનં ત્યક્તવેદકમ્ ।
ત્યક્તસ્નાનં ત્યક્તસંધ્યં નિવૃત્તક્ષુરકર્મકમ્ ॥

કૃતાર્ધક્ષુરકર્માણં તુચ્છં વિકસિતમેહનમ્ ।
ફલ્ગું કુબ્જં તથા ચાન્ધં બધિરં ભ્રાન્તમુલ્બણમ્ ॥

ઉન્મત્તં દુર્બલં સન્નં કોપિનં કુનખં રતમ્ ।
કુણ્ડકં ગોલકં વ્રાત્યમ્ અશુચિં પરસૂતકમ્ ॥

પરાન્નિનં પરાધીનં કર્ષકં વાર્ધુષિં વૃષમ્ ।
નૃપવૃત્તિં વૈશ્યવૃત્તિં શૂદ્રવૃત્તિં દુરાશયમ્ ॥

અત્યન્તચપલં શ્રાન્તમ્ અવીરાપતિમેવ ચ ।
તથૈવ ગર્ભિણીનાથમ્ અભોજ્યાન્નં દુરાગસમ્ ॥

અશ્રોત્રિયસુતં કારુ ધૃતવસ્ત્રં ચ દુઃશઠમ્ ।
ગાયકં વ્રણિનં ક્ષુદ્ર ભાષિણં તુચ્છભાષકમ્ ॥

હાસ્યકારં નટં નાટ્ય વિદ્યં બુરુડકૃત્યકમ્ ।
ક્ષુદ્રજીવં કાર્યજીવં નિત્યવેતનજીવિનમ્ ॥

ન ભોજયેત્પ્રયત્નેન નિમન્ત્રણદિનાત્પરમ્ ।
દિનત્રયં વર્જયિત્યા વૃણુયાદતિચર્યયા ॥

અનુમાસિકભોક્તારં પક્ષમાત્રં પરિત્યજેત્ ।
ઊનમાસિકભોક્તારં માસમાત્રં પરિત્યજેત્ ॥

નગ્નશ્રાદ્ધે વર્ષમાત્રં નવશ્રાદ્ધે તદર્ધકમ્ ।
ષોડશે સાર્ધવર્ષં તુ સપિણ્ડે ચ દ્વિવત્સરમ્ ॥

વર્જયિત્વા દ્વિજં પશ્ચાદ્ ગ્રાહયેચ્છ્રાદ્ધકર્મણિ ।
શૂદ્રામશ્રાદ્ધગં સમ્યક્ ત્યજેદ્વર્ષત્રયં તથા ॥

નૃપવૈશ્યશ્રાદ્ધભિસ્સા ભક્ષકં સન્તતં તરામ્ ।
વર્જયેદબ્દમાત્રં તુ ગ્રામચણ્ડાલકર્મસુ ॥

આમશ્રાદ્ધગૃહીતારં તદ્દિને નાવલોકયેત્ ।
દિવારાત્રમસંભાષ્યો દિવાકીર્ત્યપુરોહિતઃ ॥

પુણ્યકાલે ત્વસંભાષ્યઃ કુલાલાનાં પુરોહિતઃ ।
ભાનુવારે ભૌમવારે શુક્રવારે ચ સન્તતમ્ ॥

અસંભાષ્યઃ પ્રયત્નેન પરસૌનપુરોહિતઃ ।
પર્વણોર્યોગકાલેષુ દ્વિજવેશ્યાપુરોહિતઃ ॥

નાવેક્ષ્યા એવ ચૈતે વૈ યદિ દૃષ્ટાસ્તદા તદા ।
અગ્નેર્મન્વે ઽનુવાકસ્ય પઠનાત્કૃતકૃત્યતા ॥

તીર્થપ્રતિગ્રહી દૃષ્ટો યદિ શ્રાદ્ધદિને તરામ્ ।
તીર્થજીવી તદાવાસી તત્પુરોહિત એવ ચ ॥

યદા દૃષ્ટસ્તદા સૂર્યં પશ્યેમેતિ વિલોકયેત્ ।
ત્રિપૂર્ષચર્યાવૃત્તાન્તઃ સ્પષ્ટો યસ્ય ભવેત્તરામ્ ॥

તાદૃશં પ્રયતં દ્વાન્તમ્ અલોલુપમદામ્ભિકમ્ ।
યદૃચ્છાલાભસન્તુષ્ટં શ્રોત્રિયં વેદિનં શુચિમ્ ॥

નિત્યાગ્નિં પૂર્વવયસં સુધિયં સત્કુલોદ્ભવમ્ ।
તસ્માત્પ્રત્યુપકારૈક રહિતં સુમુખં દ્વિજમ્ ॥

સમીક્ષ્ય વરયેત્સમ્યગ્ બ્રાહ્મણં શ્રાદ્ધકર્મણિ ।
આદૌ સંકલ્પ્ય પ્રયતઃ સપવિત્રકરસ્તથા ॥

દર્ભપાણિઃ કૃતપ્રાણાય્ આમો ઽત્વરતરસ્તરામ્ ।
અક્રોધનશ્ચ સુમુખો વાચા સંકલ્પમાચરેત્ ॥

દેશં કાલં ચ સંકીર્ત્ય તથા ચ પ્રકૃતે તતઃ ।
પિત્ઃન્ દેવાન્ પ્રાકૃતાન્વૈ સમુદ્દિશ્ય ચ પ્રાકૃતમ્ ॥

કરિષ્યે કર્મ ચૈવેતિ સંકલ્પં પ્રથમં ચરેત્ ।
વિશ્વેષામત્ર દેવાનાં સ્થાનમાહવનીયકે ॥

ક્ષણં કૃત્વા પ્રસાદો ઽદ્ય કરણીય ઉદીર્યતે ।
ઇત્યેવં દક્ષિણે હસ્તે દદ્યાદ્દર્ભાન્ દ્વિજસ્ય વૈ ॥

એતદ્ધૈ વરણં પ્રોક્તં પિત્ઃણામેવમેવ વૈ ।
કૃત્વા તુ વરણં પશ્ચાદ્ ઓં તથેતિ ચ ચોદિતે ॥

કૃત્વા તુ મણ્ડલં શુદ્ધં ગોમયેન વિધાનતઃ ।
મણ્ડલં પૂજયિત્વાદૌ દૈવં પૈતૃકમેવ ચ ॥

મણ્ડલાત્પશ્ચિમે ભાગે બ્રાહ્મણે સ્વાગતીકૃતે ।
તત્રૈવ વિસૃજેત્પાદ્યં ક્ષાલયેન્મણ્ડલોપરિ ॥

પાદપ્રક્ષાલનં શ્રાદ્ધે વરં સ્યાદ્ગુલ્ફયોરધઃ ।
પિત્ઃણાં નરકં ઘોરં રોમસંસક્તવારિણા ॥

યદિ સ્યાદ્રોમસંસક્તં પાદપ્રક્ષાલને ભવેત્ ।
તદ્દોષપરિહારાય આજાનુ ક્ષાલયેત્પરમ્ ॥

આદાવન્ત્યે ચ પાદ્યે ચ વિષ્ટરે વિકિરે તથા ।
ઉચ્છિષ્ટપિણ્ડદાને ચ ષટ્સુ ચાચમનં સ્મૃતમ્ ॥

કર્તા ઽનાચમ્ય યદ્ભોક્તા કુર્યાદાચમનક્રિયામ્ ।
શુનો મૂત્રસમં તોયં તસ્માત્તત્પરિવર્જયેત્ ॥

ઉદઙ્મુખસ્તુ દેવાનાં પિત્ઃણાં દક્ષિણામુખઃ ।
પ્રદદ્યાત્પાર્વણે સર્વં દેવપૂજાવિધાનતઃ ॥

કેચિદ્રાત્રૌ તુ પૂર્વેદ્યુસ્ તદ્દિને પ્રાતરેવ ચ ।
કુતપે તદ્દિને ભૂયસ્ ત્રિવારં શ્રાદ્ધમૂચિરે ॥

સકૃદેવેતિ તજ્જામિ તયા શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વતે ।
તત્સ્થાને વરણં કૃત્વા શ્રાદ્ધં સર્વં પ્રકુર્વતે ॥

ઓં ભૂર્ભુવઃ સુવરિતિ સ્વાહાન્તમન્ત્રો વૈ તતઃ ।
અયં વો વિષ્ટરશ્ચેતિ પ્રદદ્યાદ્વિષ્ટરં તથા ॥

સ્વધાશબ્દં પિતૃસ્થાને સર્વત્રૈવં વિધીયતે ।
અનેનૈવ તુ મન્ત્રેણ તત્પૂજા વિહિતા પરા ॥

અયં હિ પરમો મન્ત્રઃ પિત્ઃણામર્ચને મહાન્ ।
પ્રયોક્તવ્યઃ શ્રાદ્ધદિને મન્ત્રાઃ પ્રાકૃતમાતૃકાઃ ॥

વિશ્વાન્ દેવાન્ પિત્ઃન્વાપિ સંબુધ્યોચ્ચાર્ય તત્પરમ્ ।
પૂર્વોક્તેનૈવ મન્ત્રેણ વિષ્ટરં પ્રતિપાદયેત્ ॥

ષષ્ઠ્યન્તેનાસનં દદ્યાત્ ક્ષણશ્ચ ક્રિયતામિતિ ।
ક્ષણં દદ્યાત્તુ દર્ભેણ હસ્તસંસ્પર્શનેન વા ॥

પ્રાપ્નુવન્તુ ભવન્તશ્ચ તારપૂર્વેણ વૈ વદેત્ ।
અર્ઘ્યં કૃત્વા કૃતઃ પ્રોક્તઃ કર્તવ્ય ઇતિ ચેત્તતઃ ॥

દર્ભાનાસ્તીર્ય ભૂપૃષ્ઠે તત્ર પાત્રમધોબિલમ્ ।
નિક્ષિપ્ય તદુપર્યેવં દર્ભૈરાચ્છિદ્ય વૈ તતઃ ॥

ઉદ્ધૃત્ય પ્રોક્ષ્ય તત્પાત્રે યવાન્નિક્ષિપ્ય શમ્બરમ્ ।
ભૂર્ભુવઃસુવરાપૂર્વ ગન્ધાક્ષતસુમાદિકમ્ ॥

તત્ર નિક્ષિપ્ય તચ્ચામ્ભસ્ તદ્ધસ્તે ઽર્ઘ્યં પ્રદાપયેત્ ।
આવાહનં ચ તત્પૂર્વં પરં વા તત્કૃતાકૃતમ્ ॥

યદિ કર્તવ્યધીઃ સ્યાચ્ચેત્ તદા વ્યાહૃતિભિશ્ચરેત્ ।
યા દિવ્યા ઇતિ વા નો ચેદ્ દેવા વો ઽર્ધ્યમિતિ બ્રુવન્ ॥

દદ્યાત્તમર્ઘ્યં દેવેભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ ક્રમેણ વૈ ।
આવાહને વિશ્વેદેવા ઉશન્તસ્ત્વિતિ યુગ્મકમ્ ॥

ઉભયત્ર પ્રકથિતં કેચનાત્રાપરામૃચમ્ ।
વિશ્વેદેવાસ ઇત્યેકાં વિશ્વેદેવેતિ વૈ પરામ્ ॥

આગચ્છન્ત્વિતિ તાં ચાપિ દેવાર્થે પ્રજપન્તિ વૈ ।
પિતૃસ્થાન ઉશન્તસ્ત્વા આયન્તુ ન ઇતીવ વૈ ॥

પ્રજપેયુઃ કેચનાત્ર તદેતત્ કથિતં પરમ્ ।
કૃતાકૃતં પ્રકથિતમ્ અનુક્તાબાધકં ન તુ ॥

વેદમાત્રાનુક્તિતસ્તુ ગન્ધાક્ષતયવાદિકમ્ ।
ધૂપદીપદુકૂલાદિ કૃત્સ્નં યજ્ઞોપવીતકમ્ ॥

સર્વં વ્યાહાતેભિર્દદ્યાત્ તૂષ્ણીં વા તદ્યથારુચિ ।
તતો ઽગ્નૌ કરણં કુર્યાદ્ યદિ પૂર્વં સ્વસૂત્રતઃ ॥

અનુક્તમન્ત્રૈઃ કાશ્ચિત્તુ કૃતાઃ સ્યુસ્તાઃ ક્રિયાસ્તતઃ ।
તત્પૂર્વકૃતસંકલ્પ કર્મમધ્યાધિકત્વતઃ ॥

તત્કિંચિદ્વિગુણીભૂયાત્ તદ્વૈગુણ્યત એવ વૈ ।
પુનઃ સંકલ્પયિત્વૈવ તત્પૂર્વકક્રિયાં ચરેત્ ॥

સર્વત્રૈવં વિજાનીયાત્ તત્તત્સંકલ્પકર્મસુ ।
ન ચેદેકસ્ય સંકલ્પ એકધૈવ ભવેદ્ધિ વૈ ॥

આસમાપ્તેર્વિધાનેન પ્રકૃતે પૈતૃકે કિલ ।
અનુક્તમન્ત્રપઠનાત્ પુનઃ સંકલ્પમાચરેત્ ॥

યદ્યુક્તમન્ત્રમાત્રેણ યત્કર્મ ચલતિ સ્થલે ।
તત્કર્મમધ્યે ન પુનઃ સંકલ્પઃ પ્રભવેદ્ધિ વૈ ॥

તસ્માત્સંકલ્પયિત્વા ઽથ ચાશૈકરણમારભેત્ ।
સંપરિસ્તીર્ય વિધિના દર્ભૈસ્તૈર્દક્ષિણાગ્રકૈઃ ॥

અન્નમાદાય પક્વાત્તુ ચોપસ્તીર્ય તતઃ પુનઃ ।
મેક્ષણેનાન્નમાદાય મન્ત્રમેતં શ્રુતીરિતમ્ ॥

પ્રતિકલ્પૈકપઠિતં સોમાયેતિ હુનેદ્ધવિઃ ।
તચ્છેષેણ યમાયેતિ અગ્નયેતિ ચ તત્પરમ્ ॥

ઉદ્દેશત્યાગમાત્રં ચ પ્રાચીનાવીતિનૈવ વૈ ।
સમુચ્ચાર્ય પુનશ્ચૈવ પરિષિચ્યાપ્રદક્ષિણમ્ ॥

અમન્ત્રકં વિધાનેન તદન્નં શિષ્ટમુદ્ધૃતમ્ ।
અર્ધં ક્ષિપેદ્વિપ્રપાત્રે દત્વા હસ્તોદકં તતઃ ॥

દૈવપાત્રે ઽભિઘાર્યાથ પૂર્વવચ્ચ વિધાનતઃ ।
અન્નં ચ પાયસં ભક્ષ્યં વ્યઞ્જનાનિ ફલાનિ ચ ॥

પયો મધુ ઘૃતં ચાન્તે સૂપં તુ પરિવેષયેત્ ।
યદિ સૂપાદથ પુનર્ વસ્તુ સ્યાત્પરિવેષિતમ્ ॥

તદ્રાક્ષસં ભવેચ્છ્રાદ્ધં તથા તસ્માન્ન ચાચરેત્ ।
અન્નમાજ્યેનાભિઘાર્ય ગાયત્ર્યા પ્રોક્ષ્ય તત્પરમ્ ॥

દધિનાન્નં ચ પ્રચ્છાદ્ય ચાહમસ્મીતિ સૂક્તકમ્ ।
પ્રપઠેદત્ર વિધિના રાક્ષોઘ્નશ્રુતિમધ્યગમ્ ॥

સ્વયં યદ્યસમર્થશ્ચેન્ મન્ત્રોચ્ચારણકર્મણિ ।
યેન કેન ચ વિપ્રેણ વાચનીયં પ્રયત્નતઃ ॥

નૈતે મન્ત્રા યાજમાના અત્રોક્તાઃ કિલ કર્મણિ ।
રાક્ષસાનાં વિનાશાય વેદઘોષઃ પ્રશસ્યતે ॥

સ ઘોષો બ્રાહ્મણૈઃ કર્તું શક્યતે પ્રકૃતે કિલ ।
અન્નં વસ્તૂનિ યાનીહ પાત્રેણ સહ કેવલમ્ ॥

ચુલ્લિસ્થાનિ ભવેયુર્હિ તેભ્યઃ પાત્રેભ્ય એવ વૈ ।
દર્વિમ્યશ્ચ સમુદ્ધૃત્ય સ્વલ્પં સ્વલ્પં યથોષ્મકમ્ ॥

યદા ભવેત્તદા તત્ર વિપ્રેભ્યઃ પરિવેષયેત્ ।
ઊષ્મભાગા હિ પિતરશ્ ચોષ્મશૂન્યં ન પૈતૃકમ્ ॥

ભવેદેવ ન સન્દેહઃ પશ્ચાદન્નં યથા પુરા ।
વિપ્રહસ્તે જલં દત્વા ગાયત્ર્યા પ્રોક્ષ્ય વૈ તતઃ ॥

યદૈવાહવનીયં વૈ દક્ષિણાગ્નિં વિધાનતઃ ।
નિત્યં વૈ ગાર્હપત્યં ચ પરિષિઞ્ચતિ મન્ત્રતઃ ॥

સત્યં ત્વર્તેન વિધિના બ્રાહ્મણં પરિષિચ્ય વૈ ।
પૃથિવી તેતિ તત્સર્વમ્ અભિમૃશ્ય તતઃ પુનઃ ॥

સમુપસ્પર્શયિત્વાથ પિત્રાદિભ્યો નિવેદયેત્ ।
પ્રધાનમેતદ્ધોમશ્ચ સમુપસ્પર્શનં પુનઃ ॥

એતન્મન્ત્રત્રયં વાચા યજમાનઃ સમુચ્ચરેત્ ।
એતન્મન્ત્રત્રયં શ્રાદ્ધે પ્રધાનકમિહોચ્યતે ॥

તથા પિણ્ડપ્રદાનસ્ય મન્ત્રાઃ કેચન ચોદિતાઃ ।
એતદુચ્ચારણાશક્તૌ વ્યર્થં શ્રાદ્ધં ભવેત્કિલ ॥

તસ્માદ્યત્નેન મહતા હોમાગ્નેય ઇતિ ત્રયમ્ ।
દ્વયં વાથ પુનશ્ચૈકં પૃથિવી તેતિ કિંચન ॥

અન્નાભિમર્શને પ્રોક્તમ્ અમૃતોપસ્તરાણકમ્ ।
પઞ્ચ પ્રાણાહુતૌ મન્ત્રાઃ પ્રાણાયેત્યાદિકા પરાઃ ॥

યથાવદેવ વાચા તે પ્રવાચ્યા શ્રાદ્ધકર્મણિ ।
ન ચેચ્છ્રાદ્ધં ભવેન્નૈતદ્ એતૈર્મન્ત્રૈર્ભવેદ્ધિ તત્ ॥

પશ્ચાત્પિણ્ડપ્રદાને ઽપિ મન્ત્રા વાચ્યાશ્ચ ભક્તિતઃ ।
ભોજને સમુપક્રાન્તે વેદઘોષં પ્રયત્નતઃ ॥

કારયેદ્વિપ્રમુખતઃ ઋગ્યજુઃસામભિસ્તરામ્ ।
તેન વૈકલ્યદોષા યે રક્ષોભિઃ પરિકલ્પિતાઃ ॥

સદ્યો નષ્ટા ભવેયુર્હિ તસ્માદેવ તથાચરેત્ ।
યથાન્યઘોષો વિપ્રાણાં શૃણુયાન્નાત્ર કેવલમ્ ॥

તથા ઘોષઃ પ્રકર્તવ્યઃ સ્વયં પરમુખાત્તથા ।
યત્નાત્કારયિતવ્યશ્ચ ન ચેદ્દોષો મહાન્ ભવેત્ ॥

વેદોચ્ચારણસામર્થ્ય વિકલો યદિ તત્કરઃ ।
નમો વઃ પિતરો મન્ત્ર માત્રં ભક્ત્યા જપેત્તુ વૈ ॥

ઇદં વિષ્ણુર્વ્યાહૃતીર્વા ગાયત્રીં વા વિધાનતઃ ।
વિષ્ણોરરાટમન્ત્રે વા ગાયત્રીં વૈષ્ણવીમપિ ॥

ન ચેત્તુ પૌરુષં સૂક્તમ્ અથવા તં ત્રિયમ્બકમ્ ।
આ વો રાજાનમન્ત્રં વા મધુત્રયમથાપિ વા ॥

નમો બ્રહ્મણ્યમન્ત્રં વા દશ શાન્તિષુ કામપિ ।
સ્વાધીના તામૃચં નો ચેદ્ ગાયત્રીં સર્વશૂન્યદામ્ ॥

પ્રતદ્વિષ્ણુમન્ત્રમિરા વતી ધેનુમતીતિ ચ ।
યજમાનઃ સ્વયં પ્રીત્યૈ પિતૃભ્યો પ્રવદેત્તરામ્ ॥

ભોજનાન્તે ચ સંપન્નં પ્રદદેત્પુરતઃ સ્થિતઃ ।
તૃપ્તાઃ સ્થેતિ દ્વિવારં તદ્ ઉક્ત્વા દદ્યાત્તદન્નકમ્ ॥

તત્રૈવ વિકિરેત્પાત્ર સમીપે તત્પુરઃ સ્થિતઃ ।
ઉચ્છિષ્ટપિણ્ડં ચ દદ્યાદ્ ઉત્તરાપોશનં તતઃ ॥

સર્વાણ્યેતાનિ શિષ્ટાનામ્ આચારેણ ન ચોક્તિતઃ ।
સૂત્રકારસ્ય વેદસ્ય કૃતે ઽભ્યુદયમુચ્યતે ॥

અકૃતે પ્રત્યવાયો ન પુનરન્યાનિ કેવલમ્ ।
તત્તત્ક્રિયાવિશેષેષુ તૂષ્ણીકં વેદમન્ત્રકૈઃ ॥

અત્રાનુક્તૈર્મહાકાલ વિલમ્બો બાધકાય વૈ ।
ભવેદેવ ન સન્દેહઃ શ્રાદ્ધમન્ત્રો ય ઈરિતઃ ॥

તન્માત્રસ્ય સમીચીન પ્રોક્ત્યૈ તત્કર્મ સાધુ વૈ ।
ભવેત્કિલાન્યથા તદ્ધિ કિં ભવેદિતિ સાધુભિઃ ॥

સમ્યગાલોચનીયો ઽતો શ્રાદ્ધમન્ત્રોક્તિમાત્રતઃ ।
યાવાન્ કાલવિલમ્બઃ સ્યાત્ તાવાનેવાત્ર કેવલમ્ ॥

પ્રામાણિકો હિ તદ્ભિન્નો ઽવિહિતશ્ચ વિધાનતઃ ।
કર્મણો બાધકાયૈવ સાધકાય ભવેન્ન તુ ॥

તસ્માદ્વિદ્વાન્ સૂત્રવેદ વિહિતં યાવદેવ વૈ ।
તાવદેવ પ્રકુર્વીત સર્વસૌખ્યાય કેવલમ્ ॥

આત્મનો બ્રાહ્મણાનાં ચ ભોક્ત્ઃણાં શાસ્ત્રવર્ત્મનઃ ।
યથાવદેવ કુર્વીતા -ધિકં શાસ્ત્રવિરોધિ યત્ ॥

સર્વં સમ્યક્પરિત્યાજ્યં વિહિતં યત્તદાચરેત્ ।
વિપ્રાણાં ભોજનાત્પશ્ચાત્ તચ્છાસ્ત્રાધિકકૃત્યતઃ ॥

સમાગતાત્પુનઃ પ્રોક્તઃ સંકલ્પો નાન્યથાચરેત્ ।
અપાં મધ્યેન ચાચ્છિન્દ્ય દર્ભાન્ મૂલૈઃ સકૃદ્ધતૈઃ ॥

શુન્ધન્તાં પિતરઃ પ્રોક્ષ્ય આયન્ત્વિત્યભિમન્ત્ર્ય ચ ।
સકૃદાચ્છિન્નમન્ત્રેણ સંસ્તીર્યૈવ તતઃ પુનઃ ॥

માર્જયન્તેતિ મન્ત્રેણ તતો દદ્યાત્તિલોદકમ્ ।
સકૃદાચ્છિન્નદર્ભેષુ ત્રિષુ સ્થાનેષુ તત્પરમ્ ॥

એતત્તેતિ ચ મન્ત્રેણ દદ્યાત્પિણ્ડત્રયં પુનઃ ।
યન્મે માતેતિ મન્ત્રં તત્ પિતૃભ્ય ઇતિ વૈ પુનઃ ॥

અત્ર પિતરો ઽમુત્ર ચ અમી મદમતઃ પરમ્ ।
યે સમાનાસ્તતો ભૂયો યેન જાતાસ્તતઃ પરમ્ ॥

વીરં ધત્તેતિ તત્પ્રાશ્યા -ઘ્રાય વા તત્પરં પુનઃ ।
માર્જયન્તેતિ મન્ત્રેણ પૂર્વવચ્ચ તિલોદકમ્ ॥

દત્વાઞ્જનાભ્યઞ્જને ચ વાસશ્છિત્વા વિધાનતઃ ।
નમો વ ઇતિ મન્ત્રેણ નમસ્કારાન્ સમાચરેત્ ॥

ગૃહાન્ન ઇતિ મન્ત્રં ચ ઊર્જ વહન્તીમનું તતઃ ।
ઉત્તિષ્ઠત પિતરો મનો ન્વાહુવેતિ મન્ત્રકમ્ ॥

પુનર્ન ઇતિ ભૂયશ્ચ યદન્તરિક્ષમિતિ વૈ ।
મન્ત્રાન્ જપ્ત્વા ક્રમેણૈવં પિણ્ડાંસ્તાન્પૂજયેત્તતઃ ॥

પિતૃપિણ્ડાર્ચનં યૈસ્તુ ક્રિયતે દર્ભપત્રકૈઃ ।
તણ્ડુલૈરક્ષતૈઃ પુષ્પૈસ્ તિલૈરપિ યવૈસ્તથા ॥

પ્રીણિતાઃ પિતરસ્તેન યાવચ્ચન્દ્રાર્કમેદિની ।
વાસોભિઃ પૂજયેત્પિણ્ડાન્ યથાશક્ત્યા વિચક્ષણઃ ॥

દક્ષિણાભિશ્ચ તામ્બૂલૈર્ ધૂપદીપાદિભિસ્તથા ।
પ્રદક્ષિણનમસ્કારૈઃ પુત્રપૌત્રાદિભિઃ સહ ॥

કલત્રૈઃ પરિવારૈશ્ચ ન ચેત્તસ્ય કુલં તરામ્ ।
ન વર્ધતે ક્ષીયતે ચ કાલે કાલે શનૈઃ શનૈઃ ॥

ત એવ પિણ્ડાઃ પિતરસ્ તદ્રૂપેણ સ્થિતાઃ પરમ્ ।
ભવેયુઃ પૂજનાર્થાય નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

અપ્રત્યક્ષા હિ પિતરો વાયુરૂપં સમાશ્રિતાઃ ।
આકાશરૂપમાપન્નાઃ કાલભેદેષુ સન્તતમ્ ॥

નિત્યમાકાશરૂપાસ્તે શ્રાદ્ધકાલેષુ ભક્તિતઃ ।
સમાહૂતાસ્તદા સદ્યો વાયુરૂપં સમાશ્રિતાઃ ॥

સમાયાન્તિ મનોવેગાત્ પિણ્ડકાલે તુ તે પુનઃ ।
તત્પ્રવિશ્યૈવ પુત્રાણાં હિતાય ક્ષણમઞ્જસા ॥

તિષ્ઠન્તિ કિલ તત્પૂજા સ્વીકારાય તતો યતન્ ।
તત્પૂજાં વિધિના કુર્યાત્ તતશ્ચેત્પુત્રકામુકઃ ॥

પ્રયચ્છેન્મધ્યમં પિણ્ડં ધર્મપત્ન્યૈ સમન્ત્રકમ્ ।
આધત્ત પિતરશ્ચેતિ તતઃ સા નિયતા શુચિઃ ॥

પ્રગૃહ્યાઞ્જલિના ભક્ત્યા પ્રાઙ્મુખી મૌનમાશ્રિતા ।
તં પ્રાશ્ય વિધિનાચમ્ય તત્પશ્ચાત્તુ ત્રિરાત્રકમ્ ॥

કુર્વન્તી ભોજનં ભર્તુર્ મુક્તેઃ પશ્ચાત્સકૃચ્છુચિઃ ।
મુદિતા હર્ષિતાતીવ દુઃખિતા મલિના તથા ॥

ભાવયન્તી મહારુદ્રં તં કાલં નિનયેદપિ ।
તાવન્માત્રેણ ચ તતઃ સા પુત્રં પુષ્કરસ્રજમ્ ॥

લભતે નાત્ર સન્દેહો યદિ સા સ્યાદ્રજસ્વલા ।
ન શૂદ્રં ભોજયેચ્છ્રાદ્ધે ગૃહે યત્નેન તદ્દિને ॥

શ્રાદ્ધશેષં ન શૂદ્રેભ્યો ન દદ્યાત્તુ ખલેષ્વપિ ।
પિતુરુચ્છિષ્ટપાત્રાણિ શ્રાદ્ધે ગોપ્યાનિ કારયેત્ ॥

ખનિત્વૈવ વિનિક્ષિપ્ય યથા શ્રાદ્ધે ન ગોચરમ્ ।
કૃતે ઽકૃતે વા સાપિણ્ડ્યે માતાપિત્રોઃ પરસ્ય વા ॥

તસ્યાપ્યન્નં સોદકુમ્ભં દદ્યાત્સંવત્સરં દ્વિજઃ ।
અદૈવં પાર્વણશ્રાદ્ધં સોદકુમ્ભમધર્મકમ્ ॥

કુર્યાદાબ્દિકપર્યન્તં સંકલ્પવિધિનાન્વહમ્ ।
કુર્યાદહરહઃ શ્રાદ્ધમ્ અમાવાસ્યાં વિના સદા ॥

યત્સોદકલશશ્રાદ્ધં ન કુર્યાદનુમાસિકે ।
પ્રથમાબ્દે ન કર્તવ્યં તિલતર્પણમિત્યપિ ॥

યદેતત્તત્તુ કથિતં વત્સરાબ્દે સપિણ્ડને ।
એકાદશે દ્વાદશે વા સપિણ્ડીકરણં યદિ ॥

કૃતં ચેત્તત્પુરં સમ્યક્ સદ્યઃ શ્રાદ્ધાઙ્ગતર્પણમ્ ।
કુર્વીતૈવ તથા દર્શં પ્રતિમાસં પૃથક્ પૃથક્ ॥

અકૃતે તર્પણે ભૂયઃ પિતરસ્તસ્ય કેવલમ્ ।
ભવેયુર્દુઃખિતા ઘોરં પુનઃ પ્રેતત્વશઙ્કયા ॥

તેષાં શઙ્કાનિરાસાય માસિકેષ્વઙ્ગતર્પણમ્ ।
શ્રાદ્ધાન્તે વિધિના કાર્યં સદ્ય એવ ન સંશયઃ ॥

પ્રતિમાસં તદા દર્શં યચ્છ્રાદ્ધં તર્પણાદિકમ્ ।
અસંશયં પ્રકુર્વીત ન ચેદ્દોષો મહાન્ ભવેત્ ॥

શ્રાદ્ધમુક્તેઃ પરં તેષાં દ્વિજાનાં કરશુદ્ધયે ।
તિલૈર્હસ્તોદકં કાર્યં ષડ્વારં દર્ભપુઞ્જતઃ ॥

ન ચેત્તત્કરશુદ્ધિશ્ચ ન ભવેદેવ કેવલમ્ ।
મદ્ગોત્રં વર્ધતાં દેવ પિત્ઃણાં ચ પ્રસાદતઃ ॥

ઇતિ બ્રાહ્મણપાદેષુ સપર્યાં તાં તદાચરેત્ ।
વિશ્વેદેવપ્રસાદં ચ પિત્ઃણાં ચ પ્રસાદકમ્ ॥

સ્વીકૃત્ય શિરસા ગૃહ્ય દેવાશ્ચ પિતરસ્તતઃ ।
સ્વસ્તિ બ્રૂતેતિ વાચોક્ત્વા હ્ય્ અક્ષયોદકમિત્યપિ ॥

અસ્ત્વિત્યપિ ચ તદ્ધસ્તે શમ્બરં સતિલાક્ષતમ્ ।
યથાક્રમેણ દદ્યાચ્ચ વાચયિષ્યે સ્વધાં તથા ॥

સ્વાહામપિ ચ સંપ્રાર્થ્ય વાચ્યતામિતિ તૈસ્તતઃ ।
સંપ્રોક્તસ્તુ ઋચે ત્વેતિ ધારાં તાં પ્રવદેત્પરામ્ ॥

પિતૃભ્યશ્ચ પ્રથમતઃ પિતામહેભ્ય એવ ચ ।
પ્રપિતામહેભ્યશ્ચ તદ્વત્ સ્વધાસ્તા વાચ્યતામિતિ ॥

બ્રુવન્તુ ચ ભવન્તો વૈ ઓં સ્વધામિતિ વૈ વદેત્ ।
સંપદ્યન્તાં સ્વધાશ્ચેતિ દેવાશ્ચાપિ તથા પુનઃ ॥

પ્રીયન્તાં પિતરઃ પશ્ચાત્ પિતામહાસ્તતઃ કિલ ।
પ્રપિતામહાશ્ચ પિતરસ્ તદ્ધસ્તે સલિલં ક્ષિપેત્ ॥

તતઃ શ્રાદ્ધૈકસાદ્ગુણ્ય હેતવે દક્ષિણાં મુદા ।
યથાશક્ત્યા પ્રદદ્યાચ્ચ પિત્ઃણાં રજતં પરમ્ ॥

હિરણ્યં ચાપિ દેવાનાં વાજેવાજેતિ વૈ વદેત્ ।
ઉત્તિષ્ઠતેતિ પિતરઃ અનુગચ્છન્તુ દેવતાઃ ॥

ઇત્યુદ્વાસ્ય તુ તાન્ પશ્ચાદ્ અન્નશેષો ઽખિલઃ પુનઃ ।
ક્રિયતાં કિમિતિ પ્રોક્તે ચેષ્ટૈઃ સ ઉપભુજ્યતામ્ ॥

ઇત્યુક્તસ્તુ તતો ભૂયઃ સ્વાદુષં સદ ઇત્યતઃ ।
ઉપસ્થાનં પિત્ઃણાં તુ કુર્યાત્પ્રાઞ્જલિના દ્વિજઃ ॥

તેષાં તામાશિષં ગૃહ્ય પ્રણિપત્ય વિધાનતઃ ।
અનુવ્રજ્ય વિધાનેન સ્વગૃહસ્યાન્તિમે ત્યજેત્ ॥

ન ચેત્સર્વત્ર તાઃ પ્રોક્તાઃ પરા વ્યાહૃતયઃ શિવાઃ ।
ન ચેત્તુ વામદેવાય મન્ત્રં પરમમુત્તમમ્ ॥

પ્રવદેત્તેન મનુના યદ્યદ્વૈગુણ્યમાગતમ્ ।
કર્મમધ્યે પૈતૃકે ઽસ્મિન્ જ્ઞાનાજ્ઞાનત એવ વૈ ॥

કર્તૃભોક્તૃમહાદોષ દ્રવ્યકાલાદિસંભવાઃ ।
લોભમોહાજ્ઞાનચિત્ત કાયકૃત્યવિશેષજાઃ ॥

મહાપરાધાઃ સુક્રૂરાઃ પરીહારૈકવર્જિતાઃ ।
તે સર્વે સ્મરણાત્તસ્ય મહામન્ત્રસ્ય વૈભવાત્ ॥

સદ્યો વિલયમાયાન્તિ કર્મસાદ્ગુણ્યમપ્યતિ ।
પ્રભવેત્સદ્ય એવૈવં તસ્માત્તુ મનુમુત્તમમ્ ॥

નમોદ્વાદશસંયુક્તં પઠનીયં સકૃત્કિલ ।
તાવન્માત્રેણ તત્કર્મ પરમં તૃપ્તિકારકમ્ ॥

અચ્છિદ્રં સદ્ગુણં સાઙ્ગં વિકલૈકવિવર્જિતમ્ ।
પ્રત્યવાયૈકરહિતં ગયાશ્રાદ્ધશતાધિકમ્ ॥

ભવત્યેવ ન સન્દેહસ્ તસ્માત્તન્મન્ત્રમુચ્ચરેત્ ।
ઉચ્છિષ્ટં શિવનિર્માલ્યં વમનં પ્રેતપર્પટમ્ ॥

શ્રાદ્ધે સપ્ત પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્તિલાઃ ।
પયસો વત્સપીતત્વાદ્ ઉચ્છિષ્ટમિતિ નામ તત્ ॥

ભગીરથપ્રાર્થનયા તદ્ગઙ્ગાત્યવલેપહા ।
તિરોધાનં જટારણ્યે કૃત્વા તામધરદ્યતઃ ॥

તન્નિર્માલ્યં તતો ગઙ્ગા સા પ્રીત્યૈ પરમા સ્મૃતા ।
સા નિત્યશુદ્ધા તદ્યોગાદ્ ગઙ્ગા પતિતપાવની ॥

નિર્દોષા સૈવ કથિતા તદ્ભિન્ના સપ્ત યાશ્ચ તાઃ ।
અશુદ્ધાશ્ચ કદાચિત્સ્યુઃ શિવાઙ્ગપતિતા તુ સા ॥

અત્યન્તૈકપવિત્રા હિ નાન્યા વૈ તત્સમા સરિત્ ।
તદીયોદકસંબન્ધાદ્ યત્પિત્ર્યં કર્મ તત્તુ વૈ ॥

અપવિત્રસહસ્રેભ્યો મુક્તં સદ્યો ભવિષ્યતિ ।
પિતરો નિત્યતૃપ્તાસ્તે નષ્ટક્ષુત્કાઃ પિતામહાઃ ॥

પારમેશ્વરસાયુજ્યં લભન્તે પ્રપિતામહાઃ ।
અપ્યન્યે કુલજા એવ સ્યુસ્તે કુલસહસ્રકમ્ ॥

તચ્ચાપિ વૈષ્ણવં ધામ તત્ક્ષણાત્પ્રાપિતં ભવેત્ ।
ત્રિરાત્રફલદા નદ્યઃ પુણ્યે તદયનદ્વયે ॥

અર્ધોદયે મહોદયે ચક્રિકે ગ્રહણે તથા ।
પદ્મકાપિલષષ્ઠ્યાં વા પુનરન્યેષુ તાઃ પુનઃ ॥

વિધિપ્રયત્નરચિતા ઽવગાહનજપાદિકૈઃ ।
ફલપ્રદા હિ સરિતો ન તથા જાહ્નવી શિવા ॥

દર્શનસ્પર્શનધ્યાનૈર્ જન્તૂનાં જન્મમોચની ।
તદુત્તરક્ષણાદ્ગઙ્ગા તદ્ભાર્ગતનુસંભવા ॥

સિંહકર્કટયોર્મધ્યે સર્વા નદ્યો રજસ્વલાઃ ।
દિનત્રયમસંસ્પૃશ્યાસ્ તત્રાદૌ યાઃ સરિદ્વરાઃ ॥

ગોદાવરી ભીમરથી તુઙ્ગભદ્રા ચ વેણિકા ।
તાપી પયોષ્ણી દિવ્યા સ્યુર્ દક્ષિણે તુ સરિદ્વરાઃ ॥

પાવની નર્મદા ચૈવ યમુના ચ મહાનદી ।
સરસ્વતી વિશોકા ચ વિતસ્તા ચ તથા પુનઃ ॥

દક્ષિણાયનકાલે તુ સંપ્રાપ્તે ચાવગાહનાત્ ।
પરં ત્રિદિનપર્યન્તં ભવેયુસ્તા રજસ્વલાઃ ॥

ન તુ સા શમ્ભુસંબન્ધાન્ નિત્યશુદ્ધા પ્રકીર્તિતા ।
જાહ્નવી સરિતાં મુખ્યા સર્વલોકૈકપાવની ॥

હ્લાદની પાવની કામા કામનીયા કલાવતી ।
કરકા કલુષઘ્ની યા નાગાશ્ચૈતાસ્તુરીયકાત્ ॥

દિવસાત્ પ્રભૃતિ પ્રોક્તાસ્ તિસ્રો રાત્રી રજસ્વલાઃ ।
સપ્તમીપ્રભૃતિ હ્યેવં સરિતઃ કાશ્ચનાપરાઃ ॥

નલિની નિર્મલા નારા ગુર્વી ગર્ભા ગરા ધરા ।
ક્ષુરિકા કાશિકા શ્યામા દશ પ્રોક્તા રજસ્વલાઃ ॥

દારિદ્ર્યનાશિની દેયા બાહુદા બહુલા બલા ।
શર્મિષ્ઠા શયના સ્વાપા નવ નદ્યો રજસ્વલાઃ ॥

દશમીપ્રભૃતિ પ્રોક્તાસ્ તિસ્રો રાત્રીર્મનીષિભિઃ ।
તપ્તા તાપા તાપસા ચ વિશ્વામિત્રા બૃહદ્વરા ॥

ધેના સેના સના સોમા નવ નદ્યો રજસ્વલાઃ ।
ત્રયોદશીપ્રભૃત્યેતા કથિતાસ્તા રજસ્વલાઃ ॥

કલિકા વરુણા વામા સોમદા મહિલા કલા ।
ત્વરિતા લુલિતા તારા ષોડશપ્રભૃતિ સ્મૃતાઃ ॥

તિસ્રો રાત્રીરાપગાસ્તા મહાશુદ્ધા રજસ્વલાઃ ।
ગારુત્મતા ગતિમતી ગતિદા ગણવારિતા ॥

ગુણાઢ્યા ગુણદા શેષા સપ્ત નદ્યઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
એકોનવિંશતિદિન પ્રભૃત્યેતા રજસ્વલાઃ ॥

શાતદ્રુશ્ચ શતદ્રુશ્ચ વરણી વારુણી રસા ।
હિરણ્યદા હૈમવતી ગજવાસી મનસ્વિની ॥

રજસ્વલા નવૈતાઃ સ્યુર્ દ્વાવિંશતિદિનાદિતઃ ।
કરતોયા કાલતોયા વર્ષતોયા સરદ્રસા ॥

અન્તર્જલા ખેયતોયા બૃહત્તોયા સ્રવજ્જલા ।
પઞ્ચવિંશત્યાદિતો વૈ વિજ્ઞેયાસ્તા રજસ્વલાઃ ॥

અષ્ટાવિંશત્પ્રભૃતિ વૈ યાઃ કાશ્ચન જનૈઃ કિલ ।
નદીતિ નિત્યં કથ્યન્તે ખન્યન્તે ચ તદા તદા ॥

નદીગાઃ સિન્ધુગા વાપિ પર્વતાદિસમુદ્ભવાઃ ।
યત્ર કુત્રાપિ વા જાતાઃ ક્ષુદ્રા દીર્ઘા જલૈર્યુતાઃ ॥

વર્ષાજલાશ્ચ ખનન જલા લવણશમ્બરાઃ ।
સર્વાસ્તાઃ કથિતાઃ સદ્ભિર્ માસાન્તે સ્યૂ રજસ્વલાઃ ॥

વિશેષેણાધુના પ્રોક્તાઃ સર્વાસાં સરિતામપિ ।
પ્રસંગાત્તત્સ્વરૂપસ્ય માહાત્મ્યં ચ તથાવિધમ્ ॥

ઉક્તપ્રાયં વિજાનીયાદ્ યા વા નિત્યજલાઃ પુનઃ ।
ઉત્તમા ઇતિ તાઃ પ્રોક્તા નદીનાં સિન્ધુસંગતઃ ॥

આધિક્યં તત્પ્રકથિતં પુણ્યક્ષેત્રાદિના તથા ।
ક્ષેત્રં ચાપિ તથા જ્ઞેયં નદીયુગ્મૈકમેલનાત્ ॥

ખનનોત્પન્નસલિલા તન્ન્યૂના કથિતા તથા ।
ખનનાચ્ચાધિકજલા તચ્છ્રેષ્ઠા વૈ સ્મૃતાખિલૈઃ ॥

પઞ્ચયોજનપર્યન્ત પ્રવહત્સલિલોત્તમા ।
ઉત્પત્તિપ્રભૃતિસ્થૈર્ય વહત્સલિલસંયુતા ॥

પરમા ચોત્તમા ચેતિ સા ગઙ્ગેતિ ચ ફણ્યતે ।
નદીનાં પ્રવરા ગઙ્ગા તજ્જલં શ્રાદ્ધકર્મણિ ॥

પાવનં પરમં પ્રોક્તં વમનં મધુ ચોચ્યતે ।
તત્પ્રેતપર્પટં સાક્ષાત્ પિત્ઃણાં દુઃખવારકમ્ ॥

ખડ્ગપાત્રં હિ કુતપો દૌહિત્રો વા પુનઃ સ્મૃતઃ ।
શિવનિર્માલ્યતઃ શ્રાદ્ધ વૈગુણ્યં તત્પ્રશામ્યતિ ॥

પુનઃકરણસંપ્રાપ્તૌ શિવનિર્માલ્યયોગતઃ ।
પ્રનષ્ટઃ પ્રભવેદ્દોષસ્ તે ચાત્રાપિ વદામ્યુત ॥

વિપ્રવાન્તાવગ્નિનાશે પિણ્ડે ચ વિદલીકૃતે ।
પિણ્ડગોલકસંયોગે દીપનાશે તથૈવ ચ ॥

રજસ્વલાનાથભુક્તૌ બુદ્ધિપૂર્વં તથૈવ ચ ।
અશૌચભુક્તાવાશૌચિ સંસ્પર્શે હોમવિસ્મૃતૌ ॥

અતિથૌ તદ્દિનભ્રાન્ત્યા સંકલ્પકરણે ઽપિ વા ।
એકસ્મિન્નેવ દિવસે પિત્રોર્વ્યત્યાસતઃ કૃતઃ ॥

તદ્દિને ચોપવાસઃ સ્યાત્ પુનઃ શ્રાદ્ધં પરે ઽહનિ ।
આદ્યશ્રાદ્ધે તુ ભુઞ્જાન વિપ્રસ્ય વમનં યદિ ॥

યત્તે કૃષ્ણેતિ મન્ત્રેણ હોમં કુર્યાદ્યથાવિધિ ।
ષોડશશ્રાદ્ધભુઞ્જાન બ્રાહ્મણસ્તુ વમેદ્યદિ ॥

પ્રેતાહુતિસ્તુ કર્તવ્યા લૌકિકાગ્નૌ યથાવિધિ ।
અનુમાસિકે ઽત્ર કર્તવ્ય ઉચ્છિષ્ટે વમનં યદિ ॥

કબલે તુ સુભુઞ્જાને તૃપ્તિં ચૈવ વિનિર્દિશેત્ ।
અમાવાસ્યામાસિકે ચ બ્રાહ્મણો મુખનિઃસ્રુતમ્ ॥

તથા મહાલયશ્રાદ્ધે પિત્રાદેર્વમનં યદિ ।
પિતામહાદિવત્કૃત્વા શ્રાદ્ધશેષં સમાપયેત્ ॥

ઉચ્છિષ્ટેન તુ સંસ્પૃષ્ટો ભુઞ્જાનઃ શ્રાદ્ધકર્મણિ ।
શેષમન્નં તુ નાશ્નીયાત્ કર્તુઃ શ્રાદ્ધસ્ય કા ગતિઃ ॥

તત્સ્થાનનામગોત્રેણ હ્માસનાદિ તથાર્ચયેત્ ।
અન્નત્યાગં તતઃ કૃત્વા પાવકે જુહુયાચ્ચરુમ્ ॥

પુરુષસૂક્તેન જુહુયાદ્ યાવદ્દ્વાત્રિંશદાહુતિઃ ।
હોમશેષં સમાપ્યાથ શ્રાદ્ધશેષં સમાપયેત્ ॥

અકૃત્વા તુ સમીપે તુ બ્રાહ્મણે વમનં યદિ ।
પુનઃ પાકં પ્રકુર્વીત પિણ્ડદાનં યથાવિધિ ॥

ઉચ્છિષ્ટસ્પર્શનં જ્ઞાત્વા તત્પાત્રં ચ વિહાય ચ ।
તત્પાત્રં પરિહત્યાથ ભૂમિં સમનુલિપ્ય ચ ॥

તસ્ય શીઘ્રં વિધાયૈવ સર્વમન્નં પ્રવેષ્ટયેત્ ।
પરિષિચ્ય તતઃ પશ્ચાદ્ ભોજયેચ્ચ ન દોષકૃત્ ॥

શ્રાદ્ધપઙ્ક્તૌ તુ ભુઞ્જાનાવ્ અન્યોન્યં સ્પૃશતો યદિ ।
દ્વૌ વિપ્રૌ વિસૃજેદન્નં ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

ઉચ્છિષ્ટોચ્છિષ્ટસંસ્પર્શે શુના શૂદ્રેણ વા તથા ।
ઉપોષ્ય રજનીમેકાં પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥

ઇન્દ્રાય સોમસૂક્તેન શ્રાદ્ધવિઘ્નો યદા ભવેત્ ।
અગ્ન્યાદિભિર્ભોજનેન શ્રાદ્ધં સંપૂર્ણમેવ હિ ॥

ઇન્દ્રાય સોમસૂક્તેન ભોજનેનેતિ ચ ત્રયમ્ ।
વિધાનં કથિતં સમ્યગ્ વ્યવસ્થા હ્યત્ર ચોચ્યતે ॥

પિણ્ડદાનાત્પરં યસ્ય કસ્યચિદ્બ્રાહ્મણસ્ય વૈ ।
વમનાચ્છ્રાદ્ધવિઘ્ને તુ તદા સૂક્તજપાદ્ધિ સા ॥

શ્રાદ્ધસંપૂર્ણતા જ્ઞેયા તત્પૂર્વં ચેત્તુ દૈવકે ।
પિતામહે તત્પરસ્મિન્ વિષ્ણ્વા વા વમને યદિ ॥

હોમેનૈવ તદા જ્ઞેયા દ્વયોર્યદિ તદા પુનઃ ।
તત્સૂક્તજપહોમાભ્યાં શ્રાદ્ધસંપૂર્ણતા સ્મૃતા ॥

પિતૃસ્થાનસ્ય વિપ્રસ્ય વમને યદિ દર્શકે ।
પુનઃ પાકેન તચ્છ્રાદ્ધ ભોજનં વિહિતં તદા ॥

આબ્દિકે વાનુમાસે વા તદ્દિનોપોષણં ભવેત્ ।
પરે ઽહનિ પુનઃશ્રાદ્ધં ભોજનેનૈવ નાન્યથા ॥

એક એવ યદા વિપ્રો ભોનને છર્દિતો યદિ ।
આબ્દિકે તુ પરે ઽહ્ન્યેવ દર્શે વા યદિ માસિકે ॥

તથૈવાગ્નિં સમાધાય હોમં કુર્યાદ્યથાવિધિ ।
તત્સ્થાનનામગોત્રેણ ચાસનાદિ સમર્ચયેત્ ॥

અન્નત્યાગં પ્રકુર્વીત તતો ઽગ્નૌ જુહુયાચ્ચરુમ્ ।
પ્રાણાદિપઞ્ચભિર્મન્ત્રૈર્ યાવદ્દ્વાત્રિંશદાહુતિઃ ॥

હોમશેષં સમાપ્યાથ શ્રાદ્ધશેષં સમાપયેત્ ।
પુનઃ પાકેન સદ્યો વૈ શ્રાદ્ધસ્ય કરણં સ્મૃતમ્ ॥

દર્શાદિષ્વેવ કથિતં ન પ્રત્યબ્દે કથંચન ।
પ્રત્યબ્દસ્ય પરે ઽહ્ન્યેવ સ્થાનં વિપ્રસ્ય તત્સ્મૃતમ્ ॥

ઉપાવૃત્તિસ્તુ પાકેભ્યો યસ્તુ વાસો ગુણૈઃ સહ ॥

ઉપવાસઃ સ વિજ્ઞેયઃ સર્વભોગવિવર્જિતઃ ।
પત્ન્યાઃ કુર્યાદપુત્રાયાઃ પત્યુર્માત્રાદિભિઃ સહ ॥

સાપિણ્ડ્યમનુયાને તુ જનકેન સહાત્મજઃ. ।
મૃતં યાનુગતા નાથં સા તેન સહ પિણ્ડનમ્ ॥

અર્હતિ સ્વર્ગવાસે ઽપિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।
સ્ત્રીપિણ્ડં ભર્તૃપિણ્ડેન સંયુજ્ય વિધિવત્પુનઃ ॥

ત્રેધા વિભજ્ય તત્પિણ્ડં ક્ષિપેન્માત્રાદિષુ ત્રિષુ ।
ભર્તુઃ પિત્રાદિભિઃ કુર્યાદ્ ભર્ત્રા પત્ન્યાસ્તથૈવ ચ ॥

સપત્ન્યા વા ઽસપત્ન્યા વા ન ભેદ ઇતિ ગોભિલઃ ।
કેચિદત્ર પૃથક્પ્રોચુસ્ તં પક્ષં પ્રવદામ્યહમ્ ॥

એકચિત્યાં સમારૂઢૌ દમ્પતી નિધનં ગતૌ ।
એકોદ્દિષ્ટં ષોડશં ચ પૃથગેકાદશે ઽહનિ ॥

દ્વાદશે ઽહનિ સંપ્રાપ્તે પિણ્ડમેકં દ્વયોઃ ક્ષિપેત્ ।
પિતામહાદિપિણ્ડેષુ તં પિતુર્વિનિયોજયેત્ ॥

કેચિત્તમેવ પિણ્ડં તુ દ્વેધા કૃત્વા તતઃ પરમ્ ।
ઉદગ્ભાગગતં પિણ્ડં પિતૃવર્ગે નિયોજયેત્ ॥

યં દક્ષિણસ્થિતં પિણ્ડં માતૃવર્ગે નિયોજયેત્ ।
અત્ર કેચિત્પુનઃ પ્રોચુઃ પ્રકારાન્તરતઃ કિલ ॥

તદ્દિને વા પરેદ્યુર્વા ભર્તારમનુગચ્છતિ ।
ભર્ત્રા સહૈવ શુદ્ધિઃ સ્યાત્ શ્રાદ્ધં ચૈકદિને ભવેત્ ॥

પૈતૃકં મરણં યત્ર તદેવાહુઃ પ્રધાનકમ્ ।
કેચિત્તુ માતૃકં પ્રાહુર્ એવં પક્ષદ્વયં સ્મૃતમ્ ॥

પ્રચેતા અત્ર ચોવાચ સ્વમતં તત્પ્રવચ્મ્યહમ્ ।
ભર્ત્રા સહ પ્રમીતાયાઃ મૃતે ઽહન્યપરે ઽહ્નિ વા ॥

આશૌચં મરણોદ્દિશ્ય દહનાદિ તયોર્ન તુ ।
પુનઃ પક્ષાન્તરં પ્રોક્તં કૈશ્ચિત્તત્ર મહર્ષિભિઃ ॥

પતિવ્રતા ત્વન્યદિને ઽનુગચ્છેદ્ યા સ્ત્રી પતિચિત્ત્યધિરોહણેન ।
દશાહતો ભર્તુરઘસ્ય શુદ્ધિઃ શ્રાદ્ધદ્વયં સ્યાત્પૃથગેકકાલે ॥

ભર્તારમનુગચ્છન્તી પત્ની ચેદાર્તવા યદિ ।
તૈલદ્રોણ્યાં વિનિક્ષિપ્ય લવણે વા સ્વકં પતિમ્ ॥

પરં ત્રિરાત્રાદ્દહનં કુર્યુસ્તે બાન્ધવાસ્તયા ।
શ્રાદ્ધં ચૈકદિને કુર્યુર્ દ્વયોરપિ હિ નિર્ણયઃ ॥

એકોદ્દિષ્ટં ષોડશં ચ ભર્તુરેકાદશે ઽહનિ ।
દ્વાદશે ઽહનિ સંપ્રાપ્તે પિણ્ડમેકં દ્વયોઃ ક્ષિપેત્ ॥

પિતામહાદિપિણ્ડેષુ તં પિતુર્વિનિયોજયેત્ ।
બ્રહ્મવાદિમતં ભૂયસ્ ત્વ્ અન્યદ્વક્ષ્યામિ શોભનમ્ ॥

દહ્યમાનં તુ ભર્તારં દૃષ્ટ્વા નારી પતિવ્રતા ।
અનુગચ્છેત્તયોઃ શ્રાદ્ધં પૃથગેકાદશે ઽહનિ ॥

શિલાપ્રતિષ્ઠાપનાદિ કૃત્યં સર્વં પૃથક્ પૃથક્ ।
એકત્રૈવ પ્રકુર્વીત પિતુર્માતુઃ સમન્ત્રકમ્ ॥

ષોડશાન્તં પૃથક્કૃત્વા સાપિણ્ડ્યં દ્વાદશે ઽહનિ ।
પ્રેતત્વાત્તુ વિમુક્તેન સહ માતુઃ સપિણ્ડકમ્ ॥

સ્ત્રીપિણ્ડં ભર્તૃપિણ્ડેન સંયુજ્ય વિધિવત્પુનઃ ।
ત્રેધા વિભજ્ય તં પિણ્ડં ક્ષિપેન્માત્રાદિષુ ત્રિષુ ॥

અત્ર વિષ્ણુર્મતં સ્વસ્ય સુલભાયાવદત્કિલ ।
કૃતે પિતુઃ સપિણ્ડત્વે માતુસ્તુ ન સપિણ્ડનમ્ ॥

પિતુરેવ સપિણ્ડત્વે તસ્યા અપિ કૃતં ભવેત્ ।
સ્ત્રીણાં પૃથઙ્ ન કર્તવ્યા સપિણ્ડીકરણક્રિયા ॥

અન્યગોત્રપ્રદત્તશ્ચેત્ તનયઃ સ્વપિતુસ્તતઃ ।
પાલકસ્ય પ્રકુર્વીત તત્પિત્રાદિસપિણ્ડનમ્ ॥

વિવાદો નાત્ર કો ઽપ્યસ્તિ તાદૃગ્દત્તસુતઃ પિતુઃ ।
સ્વયં તદ્ભિન્નગોત્રો ઽપિ તદ્ગોત્રે યોજયેચ્ચ તમ્ ॥

પિતામહાદિભિઃ સમ્યક્ યત્પ્રાચીનૈકગોત્રકૈઃ ।
દત્તપૌત્રસ્ય પિતરં પ્રપિતામહમુખ્યકૈઃ ॥

ત્યક્ત્વા પિતામહં ત્વન્ય ગોત્રં સમ્યક્ તતઃ પરમ્ ।
યોજયેન્નાત્ર સન્દેહસ્ તજ્જં તત્પ્રપિતામહમ્ ॥

ત્યક્ત્વા સમ્યગ્વિચાયૈવ સ્વગોત્રૈરેવ યોજનમ્ ।
કુર્યાત્તદ્વિધિના નો ચેત્ પિત્ઃણાં સંકરો ભવેત્ ॥

તેન દોષશ્ચ સુમહાન્ પ્રભવેદેવ દુર્ઘટઃ ।
દત્તપુત્રોદ્ભવો યત્નાત્ સપિણ્ડીકરણે પિતુઃ ॥

ત્યજેત્પિતામહં યત્નાત્ તત્પુત્રઃ પ્રપિતામહમ્ ।
તત્પુત્રશ્ચેત્તતો વૃદ્ધ પ્રપિતામહમેવ વૈ ॥

એવં માતુઃ સપિણ્ડે તુ દત્તપુત્રોદ્ભવશ્ચરેત્ ।
યદ્યન્યગોત્રજો દત્તઃ સન્તતૌ તત્પરંપરામ્ ॥

ચતુષ્કુલૈકપર્યન્તં જાતાનાં સઙ્કટં મહત્ ।
તસ્મિન્ સપિણ્ડીકરણે તદાનીં સમુપસ્થિતે ॥

ભવત્યેવ હિ તત્પશ્ચાત્ પઞ્ચમાદિ યથાક્રમમ્ ।
સ્વયમેવ ભવેત્તાવત્ તદ્વર્ગે જન્મિનાં મહત્ ॥

અવેક્ષણં જાગરૂક -તા ચ નિત્યે સ્મૃતે તરામ્ ।
તસ્માત્સગોત્રે તનયં સંગૃહ્ણીયાદપુત્રકઃ ॥

શિષ્ટં સર્વં પૂર્વમેવ મયા સમ્યઙ્ નિરૂપિતમ્ ।
પુત્રે જાતે તતો ભૂયઃ પુત્રસ્વીકરણાદથ ॥

જાતો ઽધિકઃ પ્રદત્તાત્તુ ધર્મતઃ સર્વકર્મસુ ।
પિત્રોઃ શ્રાદ્ધસ્ય ષણ્માસાત્ પૂર્વમેવ તદા તદા ॥

શ્રાદ્ધસ્મૃતિં પ્રકુર્વન્વૈ કથાઃ કાશ્ચન સન્તતમ્ ।
પ્રકુર્વન્ સ્વજનૈસ્તિષ્ઠેદ્ ઇષ્ટાન્ કાંશ્ચિદ્વિશેષકાન્ ॥

તિલમાષવ્રીહિયવાન્ ગુડમુદ્ગાદિકાન્ મધુ ।
કન્દમૂલાદિકાન્ કાંશ્ચિદ્ વસ્ત્રકાર્પાસકાદિકાન્ ॥

સંગૃહ્ય સ્થાપયેદ્યત્નાદ્ દિવ્યચન્દનખણ્ડકમ્ ।
દિવ્યોશીરં ગુગ્ગુલું ચ નિક્ષિપેચ્ચાવનીતલે ॥

શુષ્કાન્ શલાટુકાન્ કાંશ્ચિદ્ ગોપયેચ્છ્રાદ્ધહેતવે ।
વૃક્ષેષુ કાંશ્ચિદ્યત્નેન ભૂમ્યન્તર્ભૂતલે તથા ॥

કુસૂલેષુ દુકૂલેષુ પુનઃ કુમ્ભઘટેષુ ચ ।
સ્થાપયેન્નિક્ષિપેદેવં નિખનેત્કાંશ્ચિદપ્યુત ॥

સમીચીનાનિ વસ્તૂનિ દૃષ્ટમાત્રાણિ ચેત્તદા ।
શ્રાદ્ધાર્થમિતિ નિશ્ચિત્ય પ્રોક્ત્વા સ્વીયૈશ્ચ કેવલમ્ ॥

ગોપયિત્વૈવ યત્નેન સ્થાપયેત્પાલયેદપિ ।
તદુક્તિતત્કથાતૃપ્તાઃ પિતરો નિત્યમેવ વૈ ॥

આશીર્ભિરેનં સતતં વર્ધયન્ત્યપિ તારિતાઃ ।
ભવન્તિ કથયા સ્વર્ગે પિતૃલોકે ચ તે ઽનિશમ્ ॥

કથયા તૃપ્તિરેતેષાં સ્મૃત્યોક્ત્યા વચનાદપિ ।
તદીયકૃત્યસંભાષા પ્રિયવસ્તુપ્રચારણૈઃ ॥

યત્નાદ્દિનત્રયાત્પૂર્વં વિદ્યમાનાગ્નિરપ્યલમ્ ।
પુનઃસંધાનવિધિના શ્રાદ્ધાયાગ્નિં સુસંસ્ક્રિયાત્ ॥

ઔપાસનં વિના હોમમ્ અન્યં હોમં તુ તદ્દિને ।
ન કુર્યાદેવ વિધિના યદિ કુર્યાત્તુ તત્પતેત્ ॥

દાનાધ્યયનદેવાર્ચા જપહોમવ્રતાદિકાન્ ।
ન કુર્યાચ્છ્રાદ્ધદિવસે પ્રાગ્વિપ્રાણાં વિસર્જનાત્ ॥

ન દદ્યાદ્યાચમાનેભ્યઃ ફલપુષ્પજલાક્ષતાન્ ।
તણ્ડુલાન્ દધિતક્રાજ્ય શાકપાત્રતૃણસ્થલમ્ ॥

કાષ્ઠમૂલકન્દભાણ્ડ વિદ્યાપુસ્તકભૂષણમ્ ।
ઋણમેવં ધનં ધાન્યં ચેલં વા ઽનુગ્રહાદિકમ્ ॥

કલ્યાણવાર્તાકોપાદિ ચાટુપારુષ્યભાષણમ્ ।
બાલનિગ્રહતદ્ગ્રાહ તત્સલ્લાપાદિ વર્જયેત્ ॥

ઉચ્ચૈઃ સંભાષણં હસ્ત તાડનં હસનં વૃથા ।
દુરાલાપં દુષ્ટલોક ભાષણં દુષ્ટશિક્ષણમ્ ॥

નૈતાનિ કુર્યાદ્યત્નેન પ્રત્યબ્દે તુ વિશેષતઃ ।
દર્શાદિષુ મૃતાહશ્ચેન્ મૃતાહં પૂર્વમાચરેત્ ॥

પશ્ચાદ્દર્શં પ્રકુર્વીત પિત્રોરેવાયમુચ્યતે ।
માતામહસ્ય તત્પત્ન્યા સાપત્નીમાતુરેવ ચ ॥

પિતુઃ શ્રાદ્ધસમત્વેન પ્રોચુઃ કિલ મહર્ષયઃ ।
દર્શે સમાગતં મન્વા -દિકં શ્રાદ્ધં સમાચરેત્ ॥

દર્શસિદ્ધિસ્તાવતા સ્યાદ્ દૈવતૈક્યેન કેવલમ્ ।
સપિણ્ડકમપિણ્ડં વા દૈવતૈક્યે પૃથઙ્ ન તુ ॥

કાર્યં ભવતિ તચ્છ્રાદ્ધં ભિન્નદૈવતકે પુનઃ ।
પૂર્વં નૈમિત્તિકં કાર્યં પ્રત્યબ્દે યદિ તત્તદા ॥

પ્રત્યબ્દમાગતં પ્રત્યા સત્તિયોગવશાચ્ચરેત્ ।
પિતુઃ શ્રાદ્ધં પ્રથમતો માતુઃ શ્રાદ્ધં તતઃ પરમ્ ॥

પશ્ચાન્માતામહસ્યાપિ તત્પત્ન્યાશ્ચ તતઃ પરમ્ ।
પશ્ચાત્સપત્નીમાતુઃ સ્યાત્ પશ્ચાત્પત્ન્યા પ્રકીર્તિતમ્ ॥

સુતભ્રાતૃપિતૃવ્યાણાં માતુલાદિક્રમાત્સ્મૃતમ્ ।
પિત્રાદિભિન્નશ્રાદ્ધાનાં કારુણ્યાનાં યદા પુનઃ ॥

દર્શાદિષ્વાગતાનાં ચેન્ મૃતાહાનાં તદા પરમ્ ।
દર્શાદિકં સમાપ્યૈવ કારુણ્યશ્રાદ્ધમાચરેત્ ॥

કેચિત્પત્ન્યાઃ પિતૃવ્યસ્ય તત્પત્ન્યાશ્ચ સમાગમમ્ ।
દર્શાદિષુ મૃતાહં વૈ પૂર્વં કૃત્વા તતઃ પરમ્ ॥

દર્શાદિકમનુષ્ઠેયમ્ ઇતિ પ્રોચુશ્ચ તત્કૃતૌ ।
તસ્માદ્યથારુચિપરમ્ આત્મતૃપ્તિઃ પ્રશસ્યતે ॥

વસ્તુતો ઽત્ર પુનર્વચ્મિ પિતૃવ્યો યદિ કેવલમ્ ।
એતસ્ય પરમો મુખ્યસ્ તત્પત્ની વાપિ પત્ન્યપિ ॥

માતૃત્વકાર્યકારણે મહતી સુમહત્યપિ ।
તદા ચેત્તન્મૃતાહં તુ પૂર્વં કૃત્વા તતઃ પુનઃ ॥

દર્શાદિકં પ્રકુર્વીત ન ચેત્તે કેવલા યદિ ।
નામમાત્રેણ કથિતાસ્ તદા દર્શાદિકં પુરા ॥

કૃત્વૈવ પશ્ચાત્તચ્છ્રાદ્ધં કારુણ્યાનામિતિ સ્થિતિઃ ।
સર્વત્રૈવં પ્રકથિતં સ્વામિનઃ સખ્યુરેવ વા ॥

પુરોહિતાચાર્યયોશ્ચ પ્રત્યાસત્તિપ્રભેદતઃ ।
શ્રાદ્ધસ્ય કરણં પ્રોક્તં પુનરપ્યુપકારિણઃ ॥

તેષાં તેષાં ક્રિયાભેદાચ્ છ્રાદ્ધાનુષ્ઠાનમુચ્યતે ।
સર્વત્રૈવાત્મતુષ્ટિઃ સ્યાદ્ વિદુષઃ પરમોત્તમા ॥

પુનર્વિશેષઃ કો ઽપ્યસ્તિ પ્રવક્ષ્યામ્યત્ર તં પુનઃ ।
યતસ્તાતો યતો વૃત્તિર્ યતો જીવો યતઃ પ્રસૂઃ ॥

સ સ્વીકૃતઃ શ્રાદ્ધતિથિર્ ભ્રષ્ટત્યક્તપિતાપિ વા ।
દર્શાદિશ્રાદ્ધપરતો મૃતાહશ્રાદ્ધમાચરેત્ ॥

પિત્રાત્યન્તૈકકલહે ધાવનાવસરે સુતે ।
જાતે નષ્ટે ચ પિતરિ તથા માતરિ તત્પરમ્ ॥

અલ્પકાલમૃતાયાં તુ તત્તદ્ગ્રામસ્થિતૈરપિ ।
તદા તદા પાલિતો યો દૈવાજ્જીવન્પ્રવર્ધિતઃ ॥

દૃષ્ટમાત્રૈર્બાલ્ય એવ વિપ્રબુધ્યૈવ તૈસ્તરામ્ ।
સંસ્કૃતશ્ચાધ્યાપિતશ્ચ જ્ઞાતાજ્ઞાતૈકગોત્રકઃ ॥

અજ્ઞાતગ્રામતાતાદિર્ જ્ઞાતજાતિર્જનોક્તિતઃ ।
તતો વિદ્વાન્ મહાત્મા યો યતસ્તાત ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

એવમેવ તથાન્યો ઽપિ તથાવસ્થાપ્રભેદતઃ ।
યતોત્પત્તિસ્તુ કથિતા અજ્ઞાતગ્રામસંભવઃ ॥

સ્વજીવનપ્રકારં યો બાલ્યે દ્વાદશવાર્ષિકાત્ ।
ન વેત્તિ નષ્ટજનકો યતોત્પત્તિસ્તુ કથ્યતે ॥

માતરં યો ન જાનાતિ સ્વકીયજનશૂન્યતઃ ।
તથા પિત્રાદિકાન્ સર્વાન્ પ્રોચ્યતે ઽસૌ યતઃ પ્રસૂઃ ॥

ત એતે કિલ સર્વેપિ વિપત્કાલસમુદ્ભવાઃ ।
નષ્ટપિત્રાદિકજના દૈવાત્સંપ્રાપ્તજીવનાઃ ॥

યૈશ્ચ કૈશ્ચિદ્દૃષ્ટમાત્રૈર્ વિપ્રબુધ્યૈકપાલિતૈઃ ।
અવસ્થાભેદતઃ સર્વે તત્તન્નામાઙ્કિતાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ચત્વારઃ કથિતાઃ સદ્ભિર્ અતિદુઃખૈકજીવિતમ્ ।
અતિબાલ્યે તતો ભૂયો યૌવને પ્રાપ્તસંપદઃ ॥

દૈવયોગેન વિદ્વાંસઃ કર્મઠાશ્ચાપિ વા ભવન્ ।
પિતુર્મૃતતિથિં યો વા જ્ઞાત્વા બાલ્યેન કેવલમ્ ॥

સ્વયમેવ શ્રાદ્ધહેતોર્ માર્ગશીર્ષે હ્યમાદિકમ્ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા સમાલોચ્ય સદ્ભિરુક્તો ઽથવા ગૃણન્ ॥

સ્વસ્વીકૃતશ્રાદ્ધતિથિર્ ઉચ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
મદ્યપાનાદિના ભ્રષ્ટઃ પિતા યસ્ય બભૂવ વૈ ॥

મૃતેસ્તસ્ય પરં પ્રોષ્ય ચતુર્વિંશતિવાર્ષિકમ્ ।
ભ્રષ્ટક્રિયા પ્રકર્તવ્યા પુત્રેણ વિદિનાત્મના ॥

તસ્ય શ્રાદ્ધં તતઃ કાર્યં તાદૃશસ્ય દુરાત્મનઃ ।
તાદૃક્પિતૃક્રિયાકર્તા સ ઉ ભ્રષ્ટપિતા સ્મૃતઃ ॥

પિતુસ્તુ ભ્રંશમાત્રેણ નાયં ભ્રષ્ટપિતા ભવેત્ ।
તાદૃક્કર્મૈકકરણ સમયાદથ તાદૃશઃ ॥

ભવત્યપિ તથા ત્યક્ત પિતા ચાપિ પ્રકથ્યતે ।
સ્વયં ચણ્ડાલતાં બુધ્યા પ્રાપ્તો યો સ્વજનૈરપિ ॥

બહિષ્કૃતશ્ચ સંત્યક્તસ્ તાદૃશં પિતરં મૃતમ્ ।
પઞ્ચવિંશતિવર્ષેભ્યઃ પરં પુત્રઃ સ શાસ્ત્રતઃ ॥

ષડબ્દં ષડ્ગુણત્વેન વર્ષયિત્વાતિકૃચ્છ્રકૈઃ ।
મહાકૃચ્છ્રૈસ્તપ્તકૃચ્છ્રૈઃ પરાકાતિશતૈરપિ ॥

ચાપાગ્રસ્નાનશનકૈર્ મન્ત્રકુમ્ભસહસ્રકૈઃ ।
ગોસહસ્રૈર્વિધાનેન સંસ્કુર્યાત્તસ્ય કેવલમ્ ॥

પ્રતિસંવત્સરં પશ્ચાત્ તાદૃક્ચ્છ્રાદ્ધકરસ્તુ યઃ ।
સ ઉ ત્યક્તપિતા જ્ઞેયસ્ ત એતે તનયાઃ સદા ॥

એવંજાતીયકા યે સ્યુસ્ તે સર્વે ધર્મતત્પરાઃ ।
દર્શાદિશ્રાદ્ધપરતો મૃતાહશ્રાદ્વમાચરેત્ ॥

તેષાં શ્રાદ્ધૈકકરણમ્ એતેષાં સ્વસ્ય કેવલમ્ ।
પ્રત્યવાયૈકશૂન્યાય ન ચેદ્દોષો મહાન્ ભવેત્ ॥

તત્સંભૂતમહાદોષ પરિહારાય વા ન ચેત્ ।
પ્રાપ્તયે કર્મઠત્વસ્ય ન ચેદસ્ય તુ કેવલમ્ ॥

શ્રાદ્ધત્યાગાત્ પ્રત્યવાયો ભવેત્તસ્માત્તથાચરેત્ ।
નિત્યં તેષાં મૃતાહેષુ દાનધર્માદિકં ચરેત્ ॥

વિપ્રાણાં ભોજનાત્પૂર્વં નિયમો ઽયમુદાહૃતઃ ।
દુરાત્મનાં વિશેષેણ પૂર્વવદ્દોષશાન્તયે ॥

શ્રાદ્ધમુક્તેઃ પરં તેષાં ન કુર્યાદ્ભૂરિભોજનમ્ ।
પરેદ્યુર્વા પ્રયત્નેન શ્રાદ્ધાઙ્ગતિલતર્પણમ્ ॥

સદ્ય એવ પ્રકર્તવ્યં પૂર્વં પશ્ચાત્તુ વા તથા ।
અભિશ્રવણમેવં સ્યાદ્ એકેનૈવ હિ કારિતમ્ ॥

નાન્નસૂક્તં ત્યાગકાલે પ્રાચીનાવીતિકં ન તુ ।
અગ્નૌકરણહોમે ઽપિં તચ્ચાવશ્યકમુચ્યતે ॥

ઉદ્દેશત્યાગકાલે ચ સવ્યમેવ ભવેદ્ધિ વૈ ।
મધુવાતાદિકં મુક્તેર્ અન્તે નૈવ વદેદપિ ॥

વિકિરં નૈવ કુર્વીત નિત્યકર્માણિ યાનિ વા ।
તાનિ સર્વાણિ સર્વત્ર ધૃત્વા પુણ્ડ્રં વિધાનતઃ ॥

નિવેદિતાન્નતઃ પઞ્ચ યજ્ઞાન્તે ઽતિથિપૂજનાત્ ।
પૂર્વં તેષાં પ્રકર્તવ્યં પ્રત્યબ્દાદિકકર્મ વૈ ॥

તેષાં શ્રાદ્ધે ત્યાગમાત્રાત્ કૃતે સર્વં કૃતં ભવેત્ ।
અપિ પ્રાપ્તે ઽપિ વમને પિતૃસ્થાનસ્ય વા કિમુ ॥

ન પુનઃ કરણં કુર્યાચ્ છ્રાદ્ધશેષં સમાપયેત્ ।
પાદપ્રક્ષાલને તેષાં મણ્ડલાનર્ચનં ભવેત્ ॥

પાદપ્રક્ષાલનાર્થાય પ્રદેયમુદકં પરમ્ ।
ત એતે નિખિલા ધર્મા મૃતાહે કેવલં સ્મૃતાઃ ॥

ન દર્શાદિષુ વિજ્ઞેયાસ્ તત્ર ધર્મા યથોક્તિતઃ ।
પ્રકર્તવ્યા વિશેષેણ વિકારો ઽત્યન્તકુત્સિતઃ ॥

મૃતાહ એવ કથિતો નાન્યતો યત્ર કુત્રચિત્ ।
શ્રાદ્ધાન્તે વા પરેદ્યુર્વા શક્તો યઃ પિતૃકર્મણિ ॥

ન કુર્યાન્મોહતસ્તૂષ્ણીં વિપ્રાણાં ભૂરિભોજનમ્ ।
અર્ધતૃપ્તા હિ પિતરો ભવેયુર્નાત્ર સંશયઃ ॥

શ્રાદ્ધં કૃત્વા તુ યો મૂઢો ન ભુઙ્ક્તે પિતૃસેવિતમ્ ।
ઇષ્ટૈઃ પુત્રૈર્બન્ધુભિશ્ચ બ્રાહ્મણૈર્બહ્મવાદિભિઃ ॥

પિતરો નૈવ તૃપ્તાઃ સ્યુર્ ભુઞ્જીયાત્તેન તૃપ્તિતઃ ॥

તદ્વંશ્યાનામર્ભકાણાં વિપ્રભુક્તેરનન્તરમ્ ।
તત્કાંક્ષિતાનિ વસ્તૂનિ ભક્ષ્યાદીનિ ફલાન્યપિ ॥

સ્વચ્છન્દનઃ પ્રદેયાનિ તાવન્માત્રેણ તે પરમ્ ।
અતિતુષ્ટા મહાતુષ્ટાઃ પરિતુષ્ટાઃ પ્રહર્ષિતાઃ ॥

પૂજિતાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ તસ્માદ્બાલમનોરથમ્ ।
પૂરયેત્પિતૃતૃપ્ત્યર્થં તદ્દિનેષુ વિશેષતઃ ॥

તૃપ્તાઃ સ્થેતિ તથા પ્રોક્તે ત્રિવારં પિતૃસૂનુના ।
ભાવયન્તિ તદા તં વૈ ચેતસા તુ વયં તથા ॥

તૃપ્તા જાતાસ્તથા ત્વં ચ તૃપ્તો યદિ તદા વયમ્ ।
તૃપ્તા ભૂમ ન ચેન્નો ઽદ્ય કા તૃપ્તિરિતિ વૈ તરામ્ ॥

દૂયમાનન મનસા તિષ્ઠન્તિ કિલ તેન વૈ ।
સમ્યગ્ભુઞ્જીત વૈ પૂર્વં યથા કુર્વન્ ભુજિક્રિયામ્ ॥

અતૃપ્તા એવ નો તે સ્યુર્ ઇષ્ટૈઃ પુત્રૈશ્ચ બન્ધુભિઃ ।
વિપ્રાલંકરણે જાતે ગૃહાલંકરણં ભવેત્ ॥

પત્ન્યાદીનામલંકારઃ શિષ્ટબ્રાહ્મણભોજનમ્ ।
અન્વેવ ભોજનં તષાં તદ્દિને ક્રિયતે તુ યત્ ॥

તત્સર્વં પ્રીતયે તેષાં ભવેદેવં ન ચાન્યથા ।
યદ્વા તદ્વા પ્રકર્તવ્યં તત્તત્સર્વં પ્રયત્નતઃ ॥

અનન્તરં વિપ્રભુક્તેઃ પિત્રુદ્વામનતઃ પરમ્ ।
તત્પૂર્વં લવમાત્રં વા વસ્તુ કિઞ્ચિદપિ સ્વયમ્ ॥

ન દદ્યાચ્છ્રાદ્ધકૃદ્વાચા દાસ્યામીતિ વદેન્ન વા ।
તિલદ્રોણવ્રયં કુર્યાત્ તદ્દિને સમુપસ્થિતે ॥

ભક્ષ્યાસ્તિલમયાઃ કાર્યાસ્ તિલકલ્કં વિશેષતઃ ।
તિલચૂર્ણં તૈલપિષ્ટં તિલભર્જનમપ્યુત ॥

તિલાર્ચનં તિલમુખં રક્ષોહનનમાચરેત્ ।
તિલૈર્વિકિરણં કુર્યાદ્ દ્રવ્યલોપેષુ કૃત્સ્નશઃ ॥

સમીચીનં તિલૈઃ કુર્યાત્ તિલાઃ સ્યુઃ સોમદેવતાઃ ।
સોમઃ પિત્ઃણામાધારઃ સોમાયૈવ તુ હૂયતે ॥

સો ઽયં હિ પિતૃભિઃ પ્રીતસ્ તદ્દત્તં કવ્યમુત્તમમ્ ।
સોમતૃપ્ત્યૈકજનકં તસ્માત્સોમહુતં હવિઃ ॥

તત્કલાવૃદ્ધિજનકં સા કલા પીયતે હિ તૈઃ ।
વસ્વાદિભિઃ પિતૃભિસ્તુ તદેવ તત્તિલૈઃ સદા ॥

સર્વશ્રાદ્ધેષુ પિતરઃ પૂજનીયા વિશેષતઃ ।
સર્વાભાવે વિશેષેણ તિલૈર્જલવિમિશ્રિતૈઃ ॥

દર્શાદિકાનિ શ્રાદ્ધાનિ કાર્યાણ્યેવ સમન્ત્રતઃ ।
સ્વધા નમસ્તર્પયામિ પિતરં ચ પિતામહમ્ ॥

પ્રપિતામહમેવં ચ વસ્વાદિકમયાંસ્તથા ।
નામગોત્રૈકસંયુક્તાન્ શ્રાદ્ધં કૃત્વાપિ તત્પરમ્ ॥

તદઙ્ગતર્પણં કાર્યં મૃતસ્યાદૌ તિલોદકમ્ ।
સમારભ્ય ક્રિયાઃ કાર્યાસ્ તસ્માત્સન્તસ્તિલોદકમ્ ॥

પ્રયમશ્રાદ્ધમેવોચુઃ શ્રાદ્ધપ્રતિવિધિત્વતઃ ।
તદેવોચુશ્ચ નિખિલા દુર્બલાનાં હિતેચ્છવઃ ॥

સમાલોક્યૈવ શાસ્ત્રાણિ શ્રુતિમૂલાનિ તે પુરા ।
મન્વાદયો મહાત્માનસ્ તિલા સ્યુસ્તાદૃશાઃ કિલ ॥

સતિલૈર્વિદ્યતે શ્રાદ્ધં વિના સર્વત્ર કેવલમ્ ।
મુખ્યદ્રવ્યૈસ્તિલૈરદ્ભિઃ પૈતૃકં નિખિલં ભવેત્ ॥

સર્વેષાં કર્મણામાદ્યા આપ એવ વિશેષતઃ ।
પરમાઃ કારણાનીહ તસ્માદ્બ્રાહ્મણપુંગવાઃ ॥

અપ એવ સમાશ્રિત્ય વર્ષન્તે તોયદા મહત્ ।
જલં તત્રૈવ વર્તન્તે તદેવ પરમં સ્થલમ્ ॥

પ્રભૂતૈધોદકગ્રામઃ સર્વદેશોત્તમોત્તમઃ ।
નદીતીરં વિશેષેણ તચ્છતાધિકમુચ્યતે ॥

તત્રૈવ સકલા ધર્મા અનુષ્ઠેયા હિ સન્તતમ્ ।
નદી ચ સજલા જ્ઞેયા ન તચ્છૂન્યા કદાચન ॥