આનન્દકન્દ · અધ્યાય 1.1

આક્, 1, 1
કૈલાસશિખરાસીનં કાલકન્દર્પનાશનમ્ ।
પ્રસન્નં પરમેશાનં જગદાનન્દકારણમ્

પ્રણમ્ય પરયા ભક્ત્યા ભૈરવી સ્તુતિમાતનોત્ ।
દેવદેવ મહાદેવ જન્મદારિદ્ર્યનાશન

પ્રસીદ કરુણામૂર્તે પ્રસન્ન પરમેશ્વર ।
દિવ્યાગમરહસ્યાનિ કુલકૌલાદિકાનિ ચ

જાને તવ પ્રસાદેન માયામઙ્ગલવિગ્રહ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ સર્વેશ તવ દિવ્યરસાયનમ્

જરાજન્મામયઘ્નં ચ ખેચરત્વાદિસિદ્ધિદમ્ ।
દારિદ્ર્યદુઃખશમનં બ્રહ્મત્વાદિવરપ્રદમ્

ઈશ્વર ઉવાચ ।
સાધુ સાધુ મહાભાગે સર્વલોકોપકારિણિ ।
તત્સર્વં જાયતે સૂતાચ્છુદ્ધાત્મપ્રાણવલ્લભે

સર્વલોકોપકારાર્થં ગુહ્યાત્ ગુહ્યતમં હિતમ્ ।
રસેન્દ્રસ્ય સમુત્પત્તિં લક્ષણં ચ સુરાર્ચિતે

તત્સર્વં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ભૈરવિ સમ્પ્રતિ ।
<રસોત્પત્તિઃ>
સુરેન્દ્રૈર્ મુનિભિર્ દિવ્યૈઃ ગન્ધર્વોરગકિંનરૈઃ

પ્રાર્થિતો ભવત્યાં તુ કુમારોત્પત્તિમ્ ઇચ્છદ્ભિઃ ।
તારકાસુરનાશાય લોકાનાં રક્ષણાય ચ

તદા હિમાલયગિરેઃ ગુહાયાં સુચિરં પ્રિયે ।
સંક્રીડમાનયોઃ કાલો ગતો નઃ પુત્રલિપ્સયા

ત્રિજગત્ક્ષોભિ સુરતં ત્યજિતું પ્રેષિતઃ સુરૈઃ ।
કપોતરૂપમાસ્થાય વહ્નિઃ પ્રાગાદ્ ગવાક્ષતઃ

તં દૃષ્ટ્વા લજ્જયા દેવિ વિસૃષ્ટં સુરતં મયા ।
નિક્ષિપ્તં વદને વહ્નેરાવયોસ્તેજ ઉજ્જ્વલમ્

તેન દન્દહ્યમાનોઽગ્નિર્ગઙ્ગાયાં તન્ન્યમજ્જયત્ ।
તેન ગઙ્ગાપિ સંતપ્તા તદ્બહિર્ વિસસર્જ ચ

તત્ દ્વિધાભૂદ્બહિઃ પ્રાપ્ય ચૈકં સ્કન્દપ્રસૂતયે ।
અન્યચ્છુદ્ધરસો જાતો હ્યાપદંબુધિપારદઃ

શતયોજનનિમ્નેષુ પઞ્ચકૂપેષુ સંસ્થિતઃ ।
તન્મલા ધાતવો જાતા મણયો દિવ્યવસ્તુ ચ

તત્તત્ક્ષેત્રવિશેષેણ નામવર્ણાદિકાન્ ગુણાન્ ।
ભિન્નઃ પ્રાપ્તો રસેન્દ્રોઽયં જન્મદારિદ્ર્યભઞ્જનઃ

તે કૂપાઃ પ્રલયે પઞ્ચ સંજ્ઞા જાતાદિ વૈ મુખાઃ ।
સસંચવર્ણાં નિવૃત્ત્યા નિક્ષિપ્તા નિયુતાનિ હિ

પઞ્ચવર્ણાનિ દેવેશિ સર્વસત્ત્વયુતાનિ ચ ।
પૂર્વસ્યાં પારદઃ શ્વેતો નાનાવર્ણૈર્ગદાપહઃ

ચઞ્ચલો દક્ષિણસ્યાં તુ રસેન્દ્રો નીલવર્ણવાન્ ।
દોષહીનોઽતિરૂક્ષશ્ચ સુતરાં ચપલઃ પ્રિયે

તેન જાતા ભુજઙ્ગેન્દ્રા જરાજન્મગદોષોજ્ઝિતાઃ ।
પશ્ચિમસ્યાં તુ સૂતાખ્યઃ પીતવર્ણો ઽતિરૂક્ષકઃ

સર્વદોષયુતોઽસૌ તુ શુદ્ધોઽષ્ટાદશકર્મભિઃ ।
સર્વસિદ્ધિપ્રદો દેવિ દેહલોહાદિસિદ્ધિદઃ

ઉત્તરસ્યાં દિશો રક્તઃ સર્વદોષવિવર્જિતઃ ।
રસાયનં તુ તેનૈવ દેવા જન્મજરોજ્ક્ષિતાઃ

મધ્યે તુ મિશ્રકો જ્ઞેયઃ સર્વવર્ણસમન્વિતઃ ।
બહિશ્ચન્દ્રાર્કાચ્છાયો રસો દોષસમન્વિતઃ

સ ચાષ્ટાદશસંસ્કારૈઃ શુદ્ધઃ સિદ્ધિપ્રદો ભવેત્ ।
અમરાણાં સ્વરૂપં તુ રસેન્દ્રો હિ મહેશ્વરઃ

પૂરયામાસતુસ્તૌ ચ સ્તોકતો હ્યતિદુર્લભૌ ।
અન્યેષુ સર્વકાર્યેષુ સિદ્ધદોઽપિ હિ કર્મભિઃ

અષ્ટાદશભિરત્યન્તં શુદ્ધઃ સિદ્ધિપ્રદો દ્રુતમ્ ।
રસાવતારં યો વેત્તિ સ તુ ધાર્મિકસત્તમઃ

આયુષ્યસુખસંતાનધનારોગ્યમવાપ્નુયાત્ ।
<રસપર્યાયાઃ તન્નિરુક્તૈસ્ત>
જન્મરોગજરામૃત્યુદારિદ્ર્યાંભોનિધેઃ પરમ્

પારં દદાતિ તેનૈવ પારદઃ પરિકીર્તિતઃ ।
રસોપરસલોહાદિકર્તૃત્વાચ્ચ રસેન્દ્રકઃ

મમ પ્રત્યઙ્ગસૂતત્વાત્ સૂત ઇત્યભિધીયતે ।
સૂતે યસ્માત્સર્વસિદ્ધિં તસ્માત્સૂત ઇતિ સ્મૃતઃ

મમ દેહરસો યસ્માત્ રસસ્તસ્માત્પ્રકીર્તિતઃ ।
જરામરણદારિદ્ર્યરોગનાશાય શસ્યતે

તસ્માશ્રસ ઇતિ પ્રોક્તો ધાતુત્વાચ્ચ વરાનને ।
સર્વધાતૂન્રસત્યેષઃ તસ્માચ્ચ રસ ઈરિતઃ

મિત્રકારી સવર્ણત્વાત્સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ ।
પારદો વ્યાધિસંહર્તા રસેન્દ્રો રસકર્મણિ

ધાતુકર્મસુ સૂતઃ સ્યાદ્ રસેન્દ્રો રસસાધને ।
સર્વકર્માર્હતતયા સર્વતયા પ્રિયે

સર્વસિદ્ધિપ્રદો દેવિ મિશ્રકોઽયમુદાહૃતઃ ।
<રસગતા દોષાઃ>
અમોઘસિદ્ધિમમલં સર્વસિદ્ધિપ્રદં રસમ્

આલોક્ય ત્રિદશાઃ સર્વે બ્રહ્મવિષ્ણુપુરેગમાઃ ।
મામભિપ્રાર્થયામાસુઃ સ્તોત્રૈશ્ચ વિવિધૈઃ પ્રિયે

રસેન્દ્રદર્શનાદેવ નરપક્ષિમૃગાદયઃ ।
સિદ્ધિં નાનાવિધાં યાન્તિ તન્નિવારય શંકર

તસ્માત્ ત્રિધા કઞ્ચુકાભિર્દોષૈશ્ચાસૌ નિયોજિતઃ ।
તદા પ્રભૃતિ દોષૈશ્ચ કઞ્ચુકાભિશ્ચ વર્જિતઃ

શુદ્ધોઽષ્ટાદશસંસ્કારૈઃ સૂતો ભવતિ સિદ્ધિદઃ ।
<રસાવસ્થાઃ>
ધૂમશ્ચિટિચિટિશ્ચૈવ મણ્ડૂકપ્લુતિરેવ ચ

સકંપશ્ચ વિકંપશ્ચ પઞ્ચાવસ્થા રસસ્ય તુ ।
<રસગતયઃ>
રસસ્ય ગતયઃ પઞ્ચ જલે સ્યાજ્જલવદ્ગતિઃ

ધૂમે ધૂમગતિઃ સૂતઃ સ્તરણે હંસવદ્ગતિઃ ।
કિટ્ટે કિટ્ટનિભા દેવિ પઞ્ચમો જીવવદ્ગતિઃ

ચતસ્રો ગતયો દૃશ્યાઃ અદૃશ્યા પંચમી ગતિઃ ।
યન્ત્રૌષધાદ્યૈ રોદ્ધવ્યાશ્ચતસ્રો ગતયઃ પ્રિયે

ધ્યાનમન્ત્રૌષધાદ્યૈશ્ચ રોદ્ધવ્યા પઞ્ચમી ગતિઃ ।
<નૈસર્ગિકા દોષાઃ>
પાર્થિવશ્ચ તથૈવાપ્ય આગ્નેયશ્ચાનિલસ્તથા

નાભસો ગજચર્માખ્યઃ પુણ્ડરીકો વિસર્પકૃત્ ।
હારિદ્રો રક્તચર્માખ્યો નારઙ્ગો રક્તબિન્દુકઃ

અસહ્યાગ્નિશ્ચ મણ્ડૂકો મલા નૈસર્ગિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
<ઔપધિકા દોષાઃ>
કાલિકા મલિની ચૈવ કપોતી રક્તકઞ્ચુકા

સલોમી ગિરિજા ચૈવ પિઙ્ગલી સપ્ત કઞ્ચુકાઃ ।
ઔપાધિકા ઇમા જ્ઞેયાઃ પારદે કીર્તિતાઃ પ્રિયે

<યૌગિકા દોષાઃ>
વિષં નાગશ્ચ વઙ્ગશ્ચ યૌગિકશ્ચ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
<દોષાણાં સ્વરૂપમ્>
ભૌમઃ કુષ્ઠકરશ્ચાપ્યો દોષોદ્રેકં કરોતિ સઃ

આગ્નેયઃ કુરુતે દાહં વાયવ્યઃ શૂલકૃદ્ભવેત્ ।
બાધિર્યં નાભસો દોષો ગજત્વગ્ગજચર્મકૃત્

પુણ્ડરીકો દદ્રુકરો વિસર્પશ્ચ વિસર્પકૃત્ ।
હારિદ્રઃ પાડુકૃત્પ્રોક્તો રક્તચર્માક્ષિપાટલમ્

નારઙ્ગો દુમ્બરં કુષ્ઠં રક્તબીજો મસૂરિકાઃ ।
અસહ્યાગ્નિર્ મોહકારી મણ્ડૂકશ્ચર્મકીલકૃત્

મલો મૂર્ચ્છાકરો દેવિ ખ્યાતા દોષોદ્ભવાસ્તથા ।
કાલિકા કૃષ્ણવર્ણં ચ મલિની મલસગ્રહમ્

કપોતી સ્વરસાદં ચ વિસ્ફોટં રક્તકઞ્ચુકા ।
સલોમી વમનં કુર્યાત્ ગિરિજા જાડ્યકારિણી

પિઙ્ગલી નેત્રઘ્ની દોષાઃ કચુકજાઃ સ્મૃતાઃ ।
વિષં મૃત્યુપ્રદો નાગો જાડ્યં વઙ્ગસ્સુરાર્ચિતે

કુરુતે પૂતિગન્ધત્વં ગદા યૌગિકસમ્ભવાઃ ।
<રસસ્ય સ્થાનાન્તરગતિઃ>
પ્રથમાર્તવસુસ્નાતા સુરૂપા શુભલક્ષણા

શુદ્ધામ્બરધરા માલ્યગન્ધન્લિપ્તા સુભૂષિતા ।
ઉત્તમાશ્વસમારૂઢા રતિસઙ્ગવિવર્જિતા

અભ્યર્ચ્ય ગણનાથં ચ ભૈરવં ચ ગુરું પુરા ।
રસેન્દ્રભૈરવં ધ્યાત્વા કૂપસ્થં પારદં પ્રિયે

પશ્યેચ્છીઘ્રં તતો ગચ્છેત્ ન પુનઃ પૃષ્ઠમીક્ષયેત્ ।
એષા યોજનમાત્રોઆ કુમારી હયસાધના

તદાનીમ્ આહરેત્તતુ કુમારાસંજિઘૃક્ષયા ।
કૂપમધ્યાત્ સમુત્પત્ય સોઽનુધાવતિ તાં પ્રતિ

યાવદ્યોજનમાગત્ય પુનઃ કૂપે વિશેત્ક્ષણાત્ ।
પરિતઃ કૃતગર્તેષુ તેષુ તેષુ ચ સંસ્થિતમ્

તં રસેન્દ્રં શુચિર્ભૂત્વા ગૃહ્ણીયાદ્રસદેશિકઃ ।
ગૌરવાદગ્નિવદનાત્ પતિતો દરદાહ્વયે

દેશે સ સૂતો ભૂલીનઃ તન્ત્રજ્ઞૈ રસકોવિદઃ ।
નિક્ષિપ્ય મૃત્તિકાયન્ત્રે પાતનાખ્યે સમાગતઃ

પારદો ગૃહ્યતે દેવિ દોષહીનસ્સ ઉચ્યતે ।
એવમેવ તત્ર તત્ર સિદ્ધવિદ્યાધરૈસ્સદા

નિક્ષેપિતઃ પારદેન્દ્રો વિદ્યતે દેવિ સિદ્ધિદઃ