અલંકારસર્વસ્વ · શ્લોક 0-19

॥ શ્રીઃ ॥
અલઙ્કારસર્વસ્વમ્
નમસ્કૃત્ય પરાં વાચં દેવીં ત્રિવિધવિગ્રહામ્ ।
ગુર્વલઙ્કારસૂત્રાણાં વૃત્ત્યા તાત્પર્યમુચ્યતે

સ્તર્ત્ ભૂમિકા
ઇહ હિ તાવદ્ ભામહોદ્ભટપ્રભૃતયશ્ચિરન્તનાલઙ્કારકારાઃ પ્રતીયમાનમર્થે વાચ્યોપસ્કારકતયાલઙ્કારપક્ષનિક્ષિત્પં મન્યન્તે ।
તથાહિ-પર્યાયોક્તાપ્રસ્તુતપ્રશંસાસમાસોક્ત્યાક્ષેપવ્યાજસ્તુત્યુપમેયોપમાનન્વયાદૌ વસ્તુમાત્રં ગમ્યમાનં વાચ્યોપસ્કારકત્વેન ઽસ્વસિદ્ધયે પરાક્ષેપઃપરાર્થે સ્વસમર્પણમ્ઽ ઇતિ યથાયોગં દ્વિવિધયા ભઙ્ગ્યા પ્રતિપાદિતં તૈઃ ।
રુદ્રટેનાપિ ભાવાલઙ્કારો દ્વિધોક્તઃ ।
રૂપકદીપકાપહ્નુતિતુલ્યયોગિતાદાવુપમાદ્યલઙ્કારો વાચ્યોપસ્કારકત્વેનોક્તઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષા તુ સ્વયમેવ પ્રતીયમાના કથિતા ।
રસવત્પ્રેયઃપ્રભૃતૌ તુ રસભાવાદિર્વાચ્યશોભાહેતુત્વેનોક્તઃ ।
તદિત્થં ત્રિવિધમપિ પ્રતીયમાનમલઙ્કારતયા ખ્યાપિતમેવ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.1]
વામનેન તુ સાદૃશ્યનિબન્ધનાયા લક્ષણાય વક્રોક્ત્યલઙ્કારત્વં બ્રુવતા કશ્ચિદ્ધ્વનિભેદો ઽલઙ્કારતયૈવોક્તઃ ।
કેવલં ગુણવિશિષ્ટપદરચનાત્મિકા રીતિઃ કાવ્યાત્મકત્વેનોક્તા ।
ઉદ્ભટાદિભિસ્તુ ગુણાલઙ્કારાણાં પ્રાયશઃ સામ્યમેવ સૂચિતમ્ ।
વિષયમાત્રેણ ભેદપ્રતિપાદનાત્ ।
સંઘટનાધર્મત્વેન ચેષ્ટેઃ ।
તદેવમલઙ્કારા એવ કાવ્યે પ્રધાનમિતિ પ્રાચ્યાનાં મતમ્ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.2]
વક્રોક્તિજીવિતકારઃ પુનર્વૈદગ્ધ્યભઙ્ગીભણિતિસ્વભાવાં બહુવિધાં વક્રોક્તિમેવપ્રાધાન્યાત્કાવ્યજીવિતમુક્તવાન્ ।
વ્યાપારસ્ય પ્રાધાન્યં ચ [કાવ્યસ્ય] પ્રતિપેદે ।
અભિધાનપ્રકારવિશેષા એવ ચાલઙ્કારાઃ ।
સત્યપિ ત્રિભેદે પ્રતીયમાને વ્યાપારરૂપા ભણિતિરેવ કવિસંરમ્ભગોચરઃ ।
ઉપચારવક્રતાદિભિઃ સમસ્તો ધ્વનિપ્રપઞ્ચઃ સ્વીકૃતઃ ।
કેવલમુક્તિવૈચિત્ર્યજીવિતં કાવ્યં, ન વ્યઙ્ગ્યાર્થજીવિતમિતિ તદીયં દર્શનં વ્યવસ્થિતમ્ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.3]
ભટ્ટનાયકેન તુ વ્યઙ્ગ્યવ્યાપારસ્ય પ્રૌઢોક્ત્યાભ્યુપગતસ્ય કાવ્યંશત્વં બ્રુવતા ન્યગ્ભાવિતશબ્દાર્થસ્વરૂપસ્ય વ્યાપારસ્યૈવ પ્રાધાન્યમુક્તમ્ ।
તત્રાપ્યભિધાભાવકત્વલક્ષણવ્યાપારદ્વયોત્તીર્ણો રસચર્વણાત્મા ભોગાપરપર્યાયોવ્યાપારઃ પ્રાધાન્યેન વિશ્રાન્તિસ્થાનતયાઙ્ગીકૃતઃ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.4]
ધ્વનિકારઃ પુનરભિધાતાત્પર્યલક્ષણાખ્યવ્યાપારત્રયોત્તીર્ણસ્ય ધ્વનનદ્યોતનાદિશબ્દાભિધેયસ્ય વ્યઞ્જનવ્યાપારસ્યાવશ્યાભ્યુપગમ્યત્વાદ્ વ્યાપારસ્ય ચ વાક્યાર્થત્વાભાવાદ્ વાક્યાર્થસ્યૈવ ચ વ્યાઙ્ગ્યરૂપસ્ય ગુણાલઙ્કારોપસ્કર્તવ્યત્વેન પ્રાધાન્યાદ્ વિશ્રાન્તિધામત્વાદાત્મત્વં સિધ્દાન્તિતવાન્ ।
વ્યાપારસ્ય વિષયમુખેન સ્વરુણ્પ્રતિલમ્ભાત્ તત્પ્રાધાન્યેન પ્રાધાન્યાત્ સ્વરૂપેણ વિચાર્યત્વાભાવાદ્ વિષયસ્યૈવ સમગ્રભરસહિષ્ણુત્વમ્ ।
તસ્માદ્ વિષય એવ વ્યઙ્ગ્યનામા જીવિતત્વેન વક્તવ્યઃ,યસ્ય ગુણાલઙ્કારકૃતચારુત્વપરિગ્રહસાભ્રાજ્યમ્ ।
રસાદયસ્તુ જીવિતભૂતા નાલઙ્કારત્વેનવાચ્યાઃ ।
અલઙ્કારાણામુપસ્કારકત્વાદ્,રસાદીનાં ચ પ્રાધાન્યેનોપસ્કાર્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્ વ્યઙ્ગ્ય એવ વાક્યાર્થીભૂતઃ કાવ્યજીવિતમિત્યેષ એવ પક્ષો વાક્યાર્થવિદાં સહૃદયાનામાવર્જકઃ ।
વ્યઞ્જનવ્યાપારસ્ય સર્વૈરનપહ્નુતત્વાત્ તદાશ્રયેણ ચ પક્ષાન્તરસ્યાપ્રતિષ્ટાનાત્ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.5]
યત્તુ વ્યક્તિવિવેકકારો વાચ્યસ્ય પ્રતીયમાનં પ્રતિ લિઙ્ગતયા વ્યઞ્જનસ્યાનુમાનાન્તર્ભાવમાખ્યત્ તદ્ વાચ્યસ્ય પ્રતીયમાનેન સહ તાદાપ્મ્યતદુત્પત્ત્યભાવાદવિચારિતાભિધાનમ્ ।
તદેતત્કુશાગ્રધિષણૈઃ ક્ષોદનીયમતિગહનમિતિ નેહ પ્રતન્યતે । [રુઅસ્સ્_ભૂ.6]
અસ્તિં તાવદ્ વ્યઙ્ગ્યનિષ્ટો વ્યઞ્જનવ્યાપારઃ ।
તત્ર વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યાભ્યાં ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યાખ્યૌ દ્વૌ કાવ્યભેદૌ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્યાસ્ફુટત્વે ઽલઙ્કારત્ત્વેન ચિત્રાખ્યઃ કાવ્યભેદસ્તૃતીયઃ ।
તત્રોત્તમો ધ્વનિઃ ।
તસ્ય લક્ષણાભિધામૂલત્વેનાવિવક્ષિતવાચ્યવિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યવિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યાખ્યૌ દ્વૌ ભેદૌ ।
આદ્યો ઽપ્યર્થાન્તરસંક્રમસંસલક્ષ્યક્રમિતવાચ્યાત્યાન્તતિરસ્કૃતવાચ્યત્વેન દ્વિવિધઃ ।
દ્વિતીયો ઽપ્યસંલક્ષ્યક્રમસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યતયા દ્વિવિધઃ ।
લક્ષણામૂલઃ શબ્દશક્તિમૂલો વસ્તુધ્વનિઃ,અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ અર્થશક્તિમૂલો રસાદિધ્વનિઃ ।
સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યઃ શબ્દાર્થોભયશક્તિમૂલો વસ્તુધ્વનિરલઙ્કારધ્વનિશ્ચેતિ ।
તત્ર રસાદિધ્વનિરલઙ્કારમઞ્જર્યાં દર્શિતઃ, કાવ્યસ્ય શૃઙ્ગારપ્રધાનત્વાત્ ।
શિષ્ટસ્તુ યથાવસરં તત્રૈવ વિભક્તઃ ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યો વાચ્યાઙ્ગત્વાદિભેદૈર્યથાસંભવં સમાસોક્ત્યાદૌ દર્શિતઃ । [રુઅસ્સ્_ભૂ.7]
સ્તર્ત્ સૂત્ર 1:
ચિત્રં તુ શબ્દાર્થાંલકારસ્વભાવતયા બહુતરપ્રભેદમ્ ।
તથા હિ-
ઇહાર્થપૌનરુક્ત્યં શબ્દપૌનરુક્ત્યં શબ્દાર્થપૌનરુક્ત્યં ચેતિ ત્રયઃ પૌનરુક્ત્યપ્રકારાઃ

આદૌ પૌનરુક્ત્યપ્રકારરવચનં વક્ષ્યમાણાલઙ્કારાણાં કક્ષાવિભાગઘટનાર્થમ્ ।
અર્થાપેક્ષયા શબ્દસ્ય પ્રતીતાવન્તરઙ્ગત્વે ઽપિ પ્રથમમર્થતધર્મનિર્દેશશ્ચિરન્તનપ્રસિદ્ધ્યા પુનરુક્તકવદાભાસસ્ય પૂર્વં લક્ષણાર્થઃ ।
ઇહશબ્દઃ પ્રત્થાને ।
ઇતિશબ્દઃ પ્રકારે, ત્રિશબ્દાદેવ સંખ્યાપરિસમાત્પિસિદ્ધેઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 2:
તત્રાર્થપૌનરુક્ત્યં પ્રરુઢં દોષઃ

પ્રરુઢાપ્રરુઢત્વેન દ્વૈવિધ્યમ્ ।
પ્રથમં હેયવચનમુપાદેયે વિશ્રાન્ત્યર્થમ્ ।
તત્રેતિ ત્રયનિર્ધારણે ।
યથાવભાસનવિશ્રાન્તિઃ પ્રરોહઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 3:
આમ્રુખાવભાસનં પુનઃ પુનરુક્તવદાભાસમ્

આમુખગ્રહણં પર્યવસાને ઽન્યથાત્વપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ ।
લક્ષ્યનિર્દેશે નાપુંસકઃ સંસ્કારો લૌકિકાલઙ્કારવૈધર્યેણ કાવ્યાલઙ્કારણામલઙ્કાર્યંપારતન્ત્ર્યધ્વનનાર્થઃ ।
અર્થપૌનરુક્ત્યાદેવાર્થીશ્રિતત્વાદર્થાલઙ્કારત્વં જ્ઞેયમ્ ।
પ્રભેદાસ્તુ વિસ્તરભયાન્નોચ્યન્તે ।
ઉદાહરણં મદીયે શ્રીકણ્ઠસ્તવે યથા-
"અહીનભુજગાધીશવપુર્વલયકઙ્કુણમ્ ।
શૈલાદિનન્દિચરિતં ક્ષતકન્દર્પદર્પકમ્ ॥
વૃષપુઙ્ગવલક્ષ્માણં શિખિપાવકલોચનમ્ ।
સસર્વમઙ્ગલં નૌમિ પાર્વતીસખમીશ્વરમ્" ॥
ઽદીરુણઃ કાષ્ઠતો જાતો ભસ્મભૂતિકરઃ પરઃ ।
રક્તશોણાર્ચિરુચ્ચણ્ડઃ પાતુ વઃ પાવકઃ શિખીઽ ॥
ભુજઙ્ગકુણ્ડલી વ્યક્તશાશિશુભ્રાંશુશીતગુઃ ।
જગન્ત્યપિ સદાપાયાદવ્યાચ્ચેતોહરઃ શિવઃ" ॥
સ્તર્ત્ સૂત્ર 4:
શબ્દપૌનરુક્ત્યં વ્યઞ્જનમાત્રપૌનરુક્ત્યં સ્વરવ્યઞ્જનસમુદાયપૌનરુક્ત્યં ચ

અલંકારપ્રસ્તાવે કેવલં સ્વરપૌનરુક્ત્યમચારુત્વાન્ન ગણ્યતે ઇતિ દ્વૈવિધ્યમેવ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 5:
સંખ્યાનિયમે પૂર્વં છેકાનુપ્રાસઃ

દ્વયોર્વ્યઞ્જનસમુદાયયોઃ પરસ્પરમનૈકધા સાદૃશ્યં સંખ્યાનિયમઃ ।
પૂર્વં વ્યઞ્જમસમુદાયાશ્રિતં યથા-
ઽકિં નામ દર્દુર દુરધ્યવસાય સાયં કાયં નિપીડ્ય નિનદં કુરુષે રુષેવ ।
એતાનિ કેલિરસિતાનિ સિતચ્છદાનામાકર્ણ્ય કાર્ણમધુરાણિ ન લજ્જિતો ઽસિઽ ॥
અત્ર સાયંશબ્દેનાસ્યાલઙ્કારસ્ય યકારમાત્રસાદૃશ્યાપેક્ષયા વૃત્ત્યનુપ્રાસેન સહૈકાભિધાનલક્ષણઃ સંકરઃ ।
છેકા વિદગ્ધાઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 6:
અન્યથા તુ વૃત્ત્યતનુપ્રાસઃ

કેવલવ્યઞ્જનમાત્રસાદૃશ્યમેકધા સમુદાયસાદૃશ્યં ત્ર્યાદીનાં ચ પરસ્પરસાદૃશ્યમાન્યથાભાવઃ ।
વૃત્તિસ્તુ રસવિષયો વ્યાપારઃ ।
તદ્વતી પુનર્વર્ણરચનેહવૃત્તિઃ ।
સ ચ પરુષકોમલમધ્યમવર્ણારબ્ધત્વાત્ત્રિધા ।
તદુપલક્ષિતો ઽયમનુપ્રાસઃ ।
યથા-
ઽઆટોપેન પટીયયસા યદપિ સા વાણી કવેરામુખે ખેલન્તી પ્રથમે તથાપિ કુરુતે નો સન્મનોરઞ્જનમ્ ।
ન સ્યાદ્યાવદમન્દસુન્દરગુણાલઙ્કારઝઙ્કારિતઃ સપ્રસ્યન્દિલસાયનરસાસારાનુસારી રસઃઽ ॥
યથા વા-
ઽસહ્યાઃ પન્નગફૂત્કૃતાનલશિખા નારાચપાલ્યો ઽપિ વા રાકેન્દોઃ કિરણા વિષદ્રવમુચો વર્ષાસુ વા વાયવઃ ।
ન ત્વેતાઃ સરલાઃ સિતાસિતરુચઃ સાચીકૃતાઃ સાલસાઃ સાકૂતાઃ સમદાઃ કુરઙ્ગકદૃશાં માનાનુવિધ્દા દૃશઃઽ ॥
સ્તર્ત્ સૂત્ર 7:
સ્વરવ્યઞ્જમસમુદાયપૌનરુક્ત્યં યમકમ્

અત્ર ક્વચિદ્ભિન્નાર્થત્વં ક્વિચિદભિન્નાર્થત્વં કચિદેકસ્યાનર્થકત્વમપરસ્ય સાર્થકત્વમિતિ સંક્ષેપતઃ પ્રકારત્રયમ્ ।
યથા-
ઽયો યઃ પશ્યતિ તન્નેત્રે રુચિરે વનજાયતે ।
તસ્ય તસ્યાન્યનેત્રેષુ રુચિરેવ ન જાયતેઽ ॥
ઇદં સાર્થકત્વે ।
એવમન્યજ્ઝેયમ્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 8:
"શબ્દાર્થપૌનરુક્ત્યાં પ્રરુઢં દોષઃ"

પ્રરુઢગ્રહણં વક્ષ્યમાણપ્રભેદવૈલક્ષણ્યાર્થમ્ ।
યદાહુઃ-ઽશબ્દાર્થયોઃ પુનર્વચનં પુનરુક્તમન્યત્રાનુવાદાત્ઽ ।
ઇતિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 9:
ઽતાત્પર્યભેદવત્તુ લાટાનુપ્રાસઃઽ

તાત્પર્યમન્યપરત્વમ્ ।
તદેવ ભિદ્યતે, ન શબ્દાર્થ-સ્વરૂપમ્ ।
યથા-
ઽતાલા જઅન્તિ ગુણા જાલા દે સહિઅએહિં ઘેપ્પન્તિ ।
રૈકિરણાણુગાહિઆઇં હાએન્તિ કમલાઇં કમલાઇંઽ ॥
[ઽતદા જાયન્તે ગુણાઃ યદા તે સહૃદયૈર્ગૃયૈર્ગૃહ્યન્તે ।
રવિકિરણાનુગૃહીતાનિ ભવન્તિ કમલાનિ કમલાનિઽ] ॥
ઽબ્રૂમઃ કિયન્નય કથઞ્ચન કાલમલ્પમ્ અત્રાબ્જપત્રનયને નયને નિમીલ્ય ।
હેમામ્બુજં તરુણિ તત્તરસાપહૃત્ય દેવદ્વિષો ઽયમહમાગત ઇત્યવેહિઽ ॥
ઇત્યાદૌ વિભક્ત્તયાદેરપૌનરુક્ત્યે ઽપિ બહુતરશબ્દાર્થપૌનરુક્ત્યાલ્લાટાનુપ્રાસત્વમેવ ।
ઽકાશાઃ કાશા ઇવાભાન્તિ સરાંસીવ સરાંસિ ચ ।
ચેતાંસ્યાચિક્ષિપુર્યૂનાં નિમ્રગા નિમ્રગા ઇવઽ ॥
ઇત્યાદાવનન્વયેન સહાસ્યૈકાભિધાનલક્ષણો ન સંકરઃ ।
અન્યોન્યાપેક્ષયા શબ્દાર્થગતત્વેનાર્થમાત્રગતત્વેન ચ વ્યવસ્થિકેર્ભિન્નવિષયત્વાત્ ।
ઽઅનન્વયે ચ શબ્દૈક્યમૌચિત્યાદાનુષઙ્ગિકમ્ ।
અસ્મિંસ્તુ લાટાનુપ્રાસે સાક્ષાદેવ પ્રયોજકમ્ઽ ॥
સ્તર્ત્ સૂત્ર 10:
તદેવં પૌનરુક્ત્યે પઞ્ચાલઙ્કારાઃ

નિગદવ્યાખ્યાતમેતત્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 11:
વર્ણાનાં ખઙ્ગાદ્યકૃતિહેતુત્વે ચિત્રમ્

પૌનરુક્તક્યપ્રસ્તાવે સ્થાનવિશેષશ્લિષ્ટવર્ણપૌનરુક્ત્યાત્મકં ચિત્રવચનમ્ ।
યદ્યપિ લિપ્યક્ષરાણાં ખઙ્ગાદિસંનિવેશવિશિષ્ટત્વં તથાપિ શ્રોત્રાકાશસમવેતવર્ણાત્મકશબ્દાભેદેન તેષાં લોકે પ્રતીતેર્વાચકશબ્દાલઙ્કારો ઽયમ્ ।
આદિપ્રહણાદ્ યથાવ્યુત્પત્તિસંભવં પદ્મબન્ધાદિપરિગ્રહઃ ।
યથા-
ઽભાસતે પ્રતિભાસાર રસાભાતા હતાવિભા ।
ભાવિતાત્માશુભાવાદે દેવાભા બત સભાઽ ॥
એષો ઽષ્ટદલપદ્મબનધઃ ।
અત્ર દિગ્દલેષુ નિર્ગમપ્રવેશાભ્યાં શ્લિષ્ટાક્ષરત્વમ્ ।
વિવિગ્દલેષુ ત્વન્યથા ।
કર્ણિકાક્ષરં તુ શ્લિષ્ટમેવ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 12:
ઉપમાનોપમેયયોઃ સાધર્મ્યે ભેદાભેદતુલ્યત્વે ઉપમા

અર્થાલઙ્કારપ્રકરણમિદમ્ ।
ઉપમાનોપમેયયોરિત્યપ્રતીતોપમાનોપમેયનિષેધાર્થમ્ ।
સાધ્ર્મ્યે ત્રયઃ પ્રકારાઃ ।
ભેદપ્રાધાન્યં વ્યતિરેકાદિવત્ ।
અભેદપ્રાધાન્યં રૂપકાદિવત્ ।
દ્વયોસ્તુલ્યત્વં યથાસ્યામ્ ।
યદાહુઃ-ઽયત્ર કિઞ્ચિત્સામાન્યં કશ્ચિઞ્ચ વિશેષઃ સ વિષયઃ સદૃશતાયાઃઽ ઇતિ ।
ઉપમૈવનેકપ્રકારવૈચિત્ર્યેણાનેકાલઙ્કારબૂજભૂતેતિ પ્રથમં નિર્દિષ્ટા ।
અસ્યાશ્ચ પૂર્ણાલુત્પાત્વભેદાઞ્ચિરન્તનૈર્બહુવિધન્વમુક્તમ્ ।
તત્રાપિ સાધારણધર્મ્સ્ય ક્વચિદનુરાગામિતયૈકરૂપ્યેણ નિર્દેશઃ, ક્વચિદ્વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેન પૃથઙ્નિર્દેશઃ ।
પૃથઙ્નિર્દેશે ચ સંબન્ધિભેદમાત્રં પ્રતિવસ્તૂપમાવત્, બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો વા દૃષ્ટાન્તવત્ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્ -
ઽપ્રઙામહત્યા શિખયેવ દીપસ્ત્રિમાર્ગેવ ત્રિવિદસ્ય માર્ગઃ ।
સંસ્કારવત્યેવ ગિરા મનીષી તયા સ પૂતશ્ચ વિભૂષિતશ્ચઽ ॥
ઽયાન્ત્યા મુહુર્વલિતકન્ધરમાનનં તદાવૃત્તવૃન્તશતપત્રનિભં વહન્ત્યા ।
દિગ્ધો ઽમૃતેન ચ વિષેણ ચ પક્ષ્મલાક્ષ્યા ગાઢં નિખાત ઇવ મે હૃદયે કટાક્ષઃઽ ॥
અત્ર વલુતત્વાવૃત્તત્વે સંબન્ધિભેદાદ્ભિન્ને ।
ધર્મ્યભિપ્રાયેણ તુ બિમ્બપ્રતિબિમ્બત્વમેવ ।
ઽપાણ્ડ્યો ઽયમંસાર્પિતલમ્બહારઃ કૢત્પાઙ્ગરાગો હરિચિન્દનેન ।
આભાતિ બાલાતપરક્તસાનુઃ સનિર્ઝરોદ્ગર ઇવાદ્રિરાજઃઽ ॥
અત્ર હારાઙ્કરાગયોર્નિર્ઝરબાલાતપૌ પ્રતિબિમ્બત્વેન નિર્દિષ્ટૌ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 13:
એકસ્યૈવોપમાનોપમેયત્વે ઽનન્વયઃ

વાચ્યાભિપ્રાયેણ પૂર્વંરૂપાનુગમઃ ।
એકસ્ય તુ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગો દ્વિતીયસવ્રહ્યચારિનિવૃત્ત્યર્થઃ ।
અત એવાનન્વય ઇતિ યોગો ઽપ્યત્ર સંભ્રવતિ ।
યથા-
ઽયુદ્ધે ઽર્જુનો ઽર્જુન ઇવ પ્રથિતપ્રતાપો ભીમો ઽપિ ભીમ ઇવ વૈરિષુ ભીમકર્મા ।
ન્યગ્રોધવર્તિનમયાધિપતિં કુરુણામુત્પ્રાસનાર્થમિવ જગ્મતુરાદરેણઽ ॥
સ્તર્ત્ સૂત્ર 14:
દ્વયોઃ પર્યાયેણ તસ્મિન્નુપમેયોપમા

તચ્છબ્દેનોપમાનોપમેયત્વપ્રત્યવમર્શઃ ।
પર્યાયો યૌગપદ્યાભાવઃ ।
અત એવાત્ર વાક્યભેદઃ ।
ઇયં ચ ધર્મસ્ય સાધારણ્યે વસ્તુપ્રતિવસ્તુનિર્દેશે ચ દ્વિધા ।
આદ્યે યથા-
ઽખમિવ જલં જલમિવ ખં હંસશ્ચન્દ્ર ઇવ હંસ ઇવ ચન્દ્રઃ ।
કુમુદાકારાસ્તારાસ્તારાકારાણિ કુમુદાનિઽ ॥
દ્વિતીયે યથા-
ઽસચ્છાયાભ્ભોજવદનાઃ સચ્છાયવદનામ્બુજા ।
વાપ્યો ઽઙ્ગના ઇવાભાન્તિ યત્ર વાપ્ય ઇવાઙ્ગનાઃઽ ॥
સ્તર્ત્ સૂત્ર 15:
સદૃશાનુભવાદ્ વસ્ત્વન્તરસ્મૃતિઃ સ્મરણમ્

વસ્ત્વન્તરં સદૃશમેવ ।
અવિનાભાવાભાવાન્નાનુમાનમ્ ।
યથા-
ઽઅતિશયિતસુરાસુરપ્રાભાવં શિશુમવલોક્ય તથૈવ તુલ્યરૂપમ્ ।
કુશિકસુતમખદ્વિષાં પ્રમાથે ધૃતધનુષં રઘુનન્દનં સ્મરામિઽ ॥
સાદૃશ્યં વિના તુ સ્મૃતિર્નાયમલઙ્કારઃ ।
યછા-
ઽઅત્રાનુગોદં મૃગયાનિવૃત્તસ્તરઙ્ગવાતેન વિનીતખેદઃ ।
રહસ્ત્વદુત્સઙ્ગનિષણ્ણામૂર્ધા સ્મરામિ વાનીરગૃહેષુ સુત્પઃઽ ॥
અત્ર ચ કર્તૃવિશેષણાનાં સ્મર્તવ્યદશાભાવિત્વે સ્મતૃદશાભાવિત્વમસમીચીનમ્ ।
પ્રેયોલઙ્કારસ્ય તુ સાદૃશ્યવ્યતિરિક્તનિમિત્તોત્થાપિતા સ્મૃતિર્વિષયઃ ।
યથા
ઽઅહો કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમ્ઽ ઇતિ ।
તત્રાપિ વિભાવાદ્યાગૂરિતત્વેન સ્વશબ્દમાત્રપ્રતિપાદ્યાત્વે યથા-
ઽઅત્રાનુગાદમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽયૈર્દૃષ્ટો ઽસિ તદા લલાટપતિતપ્રાસપ્રહારો યુધિ સ્ફીતાસૃક્સ્ત્રુતિપાટલીકૃતપુરોભાગઃ પરાન્ પાતયન્ ।
તેષાં દુઃસહકામદેહદહનપ્રોદ્ભતનેત્રાનલ- જ્વાલાલીભરભાસ્વરે સ્મરિપાવસ્તં ગતં કૌતુકમ્ઽ ॥
ઇત્યાદૌ સદૃશવસ્ત્વન્તરાનુભવે ઽશક્યવસ્ત્વન્તરકરણાત્મા વિશેષાલઙ્કારઃ, કારણસ્ય ક્રિયાસામાન્યાત્મનો દર્શિને ઽપિ સંભવાત્ ।
મતાન્તરે કાવ્યલિઙ્ગમેતત્ ।
તદેતે સાદૃશ્યાશ્રયેણ ભેદાભેદતુલ્યત્વેનાલઙ્કારા નિર્ણીતાઃ" ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 16:
અભેદપ્રાધાન્યે આરોપે આરોપવિષયાનપહ્નવે રૂપકમ્

અભેદસ્ય પ્રાધાન્યાદ્ભેદસ્ય વસ્તુતઃ સદ્ભાવઃ ।
અન્યત્રાન્યાવાપ આરોપઃ ।
તસ્ય વિષયવિષય્યવષ્ટબ્ધત્વાદ્વિષયસ્યાપહ્નવે ઽપહ્નુતિઃ ।
અન્યથા તુ વિષયિણા વિષયસ્ય રૂપવતઃ કરણાદ્રૂપકમ્ ।
સાધર્મ્યે ત્વનુગતમેવ ।
યદાહુઃ-
ઽઉપમૈવ તુરોભૂતભેદા રૂપકમિષ્યતેઽ ઇતિ આરોપાદભેદે ઽધ્યવસાયઃ પ્રકૃષ્યતે ઇતિ પશ્ચાત્તન્મૂલાલઙ્કારવિભાગઃ ।
ઇદં તુ નિરવયવં સાવયવં પરમ્પરિતમિતિ ત્રિવિધમ્ ।
આદ્યં કેવલં માવારૂપકઞ્ચતે દ્વિધા ।
દ્વિતીયં સમસ્તવસ્તુવિષયમેકદેશવિવર્તિ ચેતિ દ્વિધૈવ ।
તૃતીયં શ્લિષ્ટશબ્દનિબન્ધનત્વેન દ્વિવિધં સત્પ્રત્યેકં કેવલમાલારૂપકત્વાચ્ચતુર્વિધમ્ ।
તદેવમષ્ટૌ રૂપકભેદાઃ ।
અન્યે તૂ પ્રત્યેકં વાક્યોક્તસમાસોક્તાદિભેદાઃ સંભવન્તિ તે ઽન્યતો દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
ક્રમેણ યથા-
ઽદાસે કૃતાગાસિ ભવત્યુચિતઃ પ્રભૂણાં પાદપ્રહાર ઇતિ સુન્દરિ નાસ્મિ દૂયે ।
ઉદ્યત્કઠોરપુલકાઙ્કુરકણ્ટકાગ્રૈર્- યત્ખિદ્યતે તવ પદં નનુ સા વ્યથા મેઽ ॥
ઽપીયૂષપ્રસૃતિર્નવા મખભુજાં દાત્રં તમોલૂનયે સ્વર્ગઙ્ગાવિમનસ્કકોકવદનસ્ત્રસ્તા મૃણાલીલતે ।
દ્વિર્ભાવઃ સ્મરકાર્મુકસ્ય કિમપિ પ્રાણેશ્વરીસાગસા- માશાતન્તુરુદઞ્ચતિ પ્રતિપદિ પ્રાલેયભાનોસ્તનુઃઽ ॥
ઽવિસ્તારશાલિનિ નભસ્તલપત્ત્રપાત્રે કુન્દોજ્જ્વલપ્રભ-ભ સંચયભૂરિભક્તમ્ ।
ગઙ્ગાતરઙ્ગઘનમાહિષદુગ્ધદિગ્ધં જગ્ધં મયા નરપતે કલિકાલકર્ણઽ ॥
ઽઆભાતિ તે ક્ષિતિભૃતઃ ક્ષણદાપ્રભેયં નિસ્ત્રિંશમાંસલતમાલવનાન્તલેખા ।
ઇન્દુત્વિષો યુધિ હઠેન તવારિકીર્તી- રાનીય યત્ર રમતે તરુણઃ પ્રતાપઃઽ ॥
ક્ષિતિભૃત ઇત્યત્ર શ્લિષ્ટં પદમ્ ।
પરમ્પરિતમ્-
ઽકિં પદ્મમ્ય રુચિં ન હન્તિ નયનાનન્દં વિધત્તે ન વા વૃદ્ધિં વા ઝષકેતનસ્ય કુરુતે નાલોકમાત્રેણ કિમ્ ।
વક્ત્રેન્દૌ તવ સત્યયં યદપરઃ શીતાંશુરભ્યુદ્ગતો દર્પઃ સ્યાદમૃતેન ચિદિહ તદપ્યસ્ત્યેવ બિમ્બાધરેઽ ॥
અત્ર વક્ત્રેન્દુરૂપણહેતુકમધરામૃતસ્ય પીયૂષેણ શ્લિષ્ટશબ્દં રૂપણમ્ ।
ઽવિદ્વન્માનસહંસ વૈરિકમસાસંકોચદીત્પદ્યુતે દુર્ગામાર્ગણનીલલોહિત સમિત્સ્વીકારવૈશ્વાનર ।
સત્યપ્રીતિવિધાનદક્ષ વિજયપ્રાગ્ભાવભીમ પ્રભો સામ્રાજ્યં વરવીર વત્સરશતં વૈરિઞ્ચમુચ્ચૈઃ ક્રિયાઃઽ ॥
અત્ર ત્વમેવ હંસ ઇત્યારોપણપૂર્વકો માનસમેવ માનસમિત્યાદ્યારોપ ઇતિ શ્લિષ્ટશબ્દં માલાપરમ્પરિતમ્ ।
ઽયામિ મનોવાક્કાયૈઃ શરણં કરુણાત્મકં જગન્નાખથમ્ ।
જન્મજરામરણાર્ણવતરણતરણ્ડં હરાઙ્ઘ્રિયુગમ્ઽ ॥
ઽપર્યઙ્કો રાજલક્ષ્મ્યા હરિતમણિમયઃ પૌરુષાબ્ધેસ્તરઙ્ગો ભ્રગ્નપ્રત્યર્થિવંશોલ્વણવિજયકરિસ્ત્યામદાનામ્બુપટ્ટઃ ।
સઙ્ગ્રામત્રાસતામ્યન્મુરલપતિયશોહંસનીલામ્બુવાહઃ ખઙ્ગઃ ક્ષ્માસૌવિદલ્લઃ સમિતિ વિજયતે માલવાખણ્ડલસ્યઽ ॥
અત્ર ક્ષ્માસૌવિદલ્લ ઇતિ પરમ્પરિતમપ્યેકદેશવિવર્તિ ।
એવમાદયો ઽન્યે ઽપિ ભેદા લેશતઃ સૂચિતા એવ ।
ઇદં વૈધર્મ્યેણાપિ દૃશ્યતે ।
યથા-
ઽસૌજન્યામ્બુમરુસ્થલી સુચરિતાલેખ્યદ્યુભિત્તિર્ગુણ- જ્યોત્સ્નાકૃષ્ણચતુર્દશી સરલતયોગશ્વપુચ્છચ્છટા ।
યૈરેષાપિ દુરાશયા કલિયુગે રાજાવલી સેવિતા તેષાં શૂલિનિ ભક્તિમાત્રસુલભે સેવા કિયત્કૌશલમ્ઽ ॥
અત્ર ચારોપ્યમાણસ્ય ધર્મિત્વાદાવિષ્ટલિઙ્ગસંખ્યાત્વે ઽપિ ક્વચિત્સ્વતો ઽસંભવત્સંખ્યાયોગસ્યાપિ વિષયસંખ્યાત્વમ્ પ્રત્યેકમારોપાત્ ।
યથા - ઽક્વચિજ્જટાવલ્કલાવલમ્બિનઃ કપોલા દાવાગ્રયઃઽ ઇત્યાદૌ ।
ન હિ કપિલમુનેર્બહુત્વમ્ ।
ઽભ્રમિમરતિમલસહૃદયતાં પ્રલયં મૂર્ચ્છે તમઃ શરીરસાદમ્ ।
મરણં ચ જલદભુજગજં પ્રસહ્ય કુરુતે વિષં વિયોગિનીનામ્ઽ ॥
ઇત્યત્ર નિયતસંખ્યાકકાર્યવિશેષોત્થાપિતો ગરલાર્થપ્રભાવિતો વિષશબ્દે શ્લેષ એવ ।
જલદભુજગજમિતિ રૂપકસાધકમિતિ પૂર્વે સિદ્ધત્વાભાવાન્ન તન્નિચન્વનં વિષશબ્દે શ્લિષ્ટશબ્દં પરમ્પરિતમિતિ શ્લેષ એવાત્રેત્યાહુઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 17:
આરોપ્યમાણસ્ય પ્રકૃતોપયોગિત્વે પરિણામઃ

આરોપ્યમાણં રૂપકે પ્રકૃતોપયોગિત્વાભાવાત્પ્રકૃતોપરઞ્જકત્વેનૈવ કેવલેનાન્વયં ભજતે પરિણામે તુ પ્રકૃતાત્મતયા આરોપ્યમાણસ્યોપયોગ ઇતિ પ્રકૃતમારોપ્યમાણરૂપત્વેન પરિણમિતિ ।
આગમાનુગમવિગમખ્યાત્યભાવાત્સાંખ્યીયપરિણામવૈસક્ષણ્યમ્ ।
તસ્ય સામાનાધિકરણ્યવૈયધિકરણ્યપ્રયોગાદ્ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
આદ્યો યથા-
ઽતીર્વા ભૂતેશમૌલિસ્ત્રજમમરધુનીમાત્મનાસૌ તૃતીય- સ્તસ્મૈ સૌમિત્રિમૈત્રીમયમુપહૃતવાનાતરં નાવિકાય ।
વ્યામગ્રાહ્યસ્તનીભિઃ શબરયુવતિભિઃ કૌતુકોદઞ્ચદક્ષં કૃચ્છ્રાદન્વીયમાનસ્ત્વરિતમય ગિરિં ચિત્રકૂટં પ્રતસ્થેઽ ॥
અત્ર સૌમિત્ત્રિમૈત્ત્રી પ્રકૃતા આરોપ્યમાણસમાનાધિકરણાતરરૂપત્વેન પરિણતા ।
આતરસ્ય મૈત્ત્રીરૂપતયા પ્રકૃતે ઉપયોગાત્ ।
તદત્ર યથા સમાસોક્તાવારોન્યમાણં પ્રકૃતોપયોગિ તચ્ચારોપવિષયાત્મતયા તત્ર સ્થિતમ્, અત એવ તત્ર તદ્વ્યવહારસમારોપઃ એવમિહાપિ જ્ઞેયમ્, કેવલં તત્ર વિષયસ્યૈવ પ્રયોગઃ, વિષયિણો ગમ્યમાનત્વાત્ ।
ઇહ તુ દ્વયોરપ્યભિધાનમ્, તાદાત્મ્યાત્ તુ તયોઃ પરિણામિત્વમ્ ।
દ્વિતીયો યથા-
ઽઅથ પક્ત્રિમતામુપેયિવદ્ભિઃ સરસૈર્વક્રપથાશ્રિતૈર્વચોભિઃ ।
ક્ષિતિભર્તુરુપાયાનં ચકાર પ્રથમં તત્પરતસ્તુરઙ્ગમાદ્યૈઃઽ ॥
રાજસંઘટને તૂપાયનમુચિતમ્ ।
તચ્ચાત્ર વચોરૂપમિતિ વચસાં વ્યધિકરણોપાયનરૂપત્વેન પરિણામઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 18:
વિષયસ્ય સંદિહ્યમાનત્વે સંદેહઃ

ઽઅભેદપ્રાધાન્યે આરોપ ઇત્યેવ ।
વિષયઃ પ્રકૃતો ઽર્તઃ, યદ્ભિત્તિત્વેનાપ્રકૃતઃ સંદિહ્યતે ।
અપ્રકૃતે સંદેહે વિષયો ઽપિ સંદિહ્યત એવ ।
તેન પ્રકૃતાપ્રકૃતગતત્વેન કવિપ્રતિભોત્થાપિતે સંદેહે સંદેહાલઙ્કારઃઽ ।
સ ચ ત્રિવિધઃ ।
શુદ્ધો નિશ્ચયગર્ભો નિશ્ચયાન્તશ્ચ ।
શુદ્ધો યત્ર સંશય એવ પર્યવસાનમ્ ।
યથા-
ઽકિં તારુણ્યતરોરિયં રસભરોદ્ભિન્ના નવા વલ્લરી લીલાપ્રોચ્છલિતસ્ય કિં લહરિકા લાવણ્યવારાંનિધેઃ ।
ઉદ્ગાઢોત્કલિકાવતાં સ્વસમયોપન્યાસવિસ્ત્રમ્ભિણઃ કિં સાક્ષાદુપદેશયષ્ટિરથવા દેવસ્ય શૃઙ્ગારિણઃઽ ॥
નિશ્ચયગર્ભો યઃ સંશયોપક્રમો નિશ્ચયમધ્યઃ સંશયાન્તશ્ચ ।
સ યથા--
ઽઅયં માર્તણ્ડઃ કિં સ ખલુ તુરગૈઃ સત્પભિરિતઃ કૃશાનુઃ કિં સાક્ષાત્પ્રસરતિ દિશો નૈષ નિયતમ્ ।
કૃતાન્તઃ કિં સાક્ષાન્મહિષવહનો ઽસાવિતિ ચિરાત્ સમલોક્યાજૌ ત્વાં વિદધતિ વિકલ્પાન્પ્રતિભટાઃઽ ॥
નિશ્ચયાન્તો યત્ર સંશય ઉપક્રમો નિશ્ચયે પર્યવસાનમ્ ।
યથા--
ઽઇન્દુઃ કિં ક્વ કલઙ્કઃ સરસિજમેતત્કિમમ્બુ કુત્ર ગતમ્ ।
લલિતસવિલાસવચનૈર્મુખમિતિ હરિણાક્ષિ નિશ્ચિતં પરતઃઽ ॥
કચિતારોપ્યમાણાનાં ભિન્નાશ્રયત્વેન દૃશ્યતે ।
યથા--
ઽરઞ્જિતા નુ વિવિધાસ્તરુશૈલા નામિતં તુ ગગનં મ્થગિતં નુ ।
પૂરિતા નુ વિષમેષુ ધરિત્રી સંહૃતા નુ કકુભસ્તિમિરેણઽ ॥
અત્રારોપવિષયે તિમિરે રાગાદિ તર્વાદિભિન્નાશ્રયત્વેનારોપિતમ્ ।
કેચિત્ત્વધ્યવસાયાશ્રયત્વેન સંદેહપ્રકારમાહુઃ ।
અન્યે તુ નુશબ્દસ્ય સંભાવનાદ્યોતત્વાદુત્પ્રેક્ષાપ્રકારમિમમાચક્ષતે ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 19:
સાદૃશ્યાદ્ વસ્ત્વન્તરપ્રતીતિર્ભ્રાન્તિમાન્