અલંકારસર્વસ્વ · શ્લોક 20-34

અસમ્યગ્જ્ઞાનત્વસાધર્મ્યાત્સંદેહાનન્તરમસ્ય લક્ષણમ્ ।
ભ્રાન્તિશ્ચિત્તધર્મઃ ।
સ વિદ્યતે યસ્મિન્ભણિતિપ્રકારે સ ભ્રાન્તિમાન્ ।
સાદૃશ્યપ્રયુક્તા ચ ભ્રાન્તિરસ્ય વિષયઃ ।
યથા-
ઽઓષ્ઠે બિમ્બફલાશયાલમલકેષૂત્પાકજમ્બૂધિયા કર્ણોલઙ્કૃતિભાજિ દાડિમફલભ્રાન્ત્યા ચ શોણે ભણૌ ।
નિષ્પત્ત્યા સકૃદુત્પલચ્છદદૃશામાત્તક્લમાનાં મરૌ રાજન્ગૃર્જરરાજપઞ્જરશુકૈઃ સદ્યસ્તૃષા મૂર્ચ્છિતમ્ઽ ॥
ગાઢમર્મપ્રહારાદિના તુ ભ્રાન્તિર્નાસ્યાલઙ્કારસ્ય વિષયઃ ।
યથા--
ઽદામોદરાઘાતચૂર્ણિતાશેષવક્ષસા ।
દૃષ્ટં ચાણૂરમલ્લેન શતચન્દ્રં નભસ્તલમ્ઽ ॥
સાદૃશ્યહેતુકાપિ ભ્રાન્તિર્વિચ્છિત્ત્યર્થે કવિપ્રતિભોત્થાપિતૈવ ગૃહ્યતે,યથોદાહૃતમ્, ન સ્વરસોત્થાપિતા શુક્તિકારજતવત્ ।
એવં સ્થાણુર્વા સ્યાત્પુરુષો વા સ્યાદિતિ સંશયે ઽપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 20:
એકસ્યાપિ નિમિત્તવશાદનેકધા ગ્રહણમુલ્લેખઃ

યત્રૈકં વસ્ત્વનેકધા ગૃહ્યતે સ રૂપબાહુલ્યોલ્લેખનાદુલ્લેખઃ ।
ન ચેદં નિર્નિમિત્તમુલ્લેખમાત્રમ્, અપિ તુ નાનાવિધધર્મયોગિત્વાખ્યનિમિત્તવશાદેતત્ક્રિયતે ।
તત્ર રુચ્યર્થિત્વવ્યુત્પત્તયો યથાયોગં પ્રયોજિકાઃ ।
તદુક્તમ્-
ઽયથારુચિ યથાર્થિત્વં યથાવ્યુત્પત્તિ ભિદ્યતે ।
આભાસો ઽપ્યર્થ એકસ્મિન્નનુસંધાનસાધિતેઽ ॥
ઇતિ ॥
યથા-
ઽયસ્તપોવનમિત્.ઇ મુનિભિઃ કામાયતનમિતિ વેશ્યાભિઃ સંગીતશાલેતિ લાસકૈઃઽ ઇત્યાદિ હર્ષચરિતે શ્રીકણ્ઠાખ્યજનપદવર્ણને ।
અત્ર હ્યેક એવ શ્રીકણ્ઠાખ્યોજનપદસ્તત્તદ્ગુણયોગાત્તપોવનાદ્યનેકરૂપતયા નિરૂપિતઃ ।
રુચ્ચર્થિત્વવ્યુત્પત્તયશ્ચ પ્રાયશઃ સમસ્તવ્યસ્તા યોજયિતું શક્યન્તે ।
નન્વેતન્મધ્યે ઽવજ્રવઞ્જરમિતિ શરણાગતૈરસુરવિવરમિતિ વાતિકૈઃઽ ઇત્યાદૌ રૂપકાલઙ્કારયોગ ઇતિ કથમયમુલ્લેખાલઙ્કારવિષયઃ ।
સત્યમ્ ।
અસ્તિ તાવત્ ઽતપોવનમ્ઽ ઇત્યાદૌ રૂપકવિવિક્તો ઽસ્ય વિષયઃ ।
યત્ર વસ્તુતસ્તદ્રૂપતાયાઃ સંભવઃ ।
યત્ર તુ રૂપકં વ્યવસ્થિતં તત્ર ચેદિયમપિ ભઙ્ગિઃ સંભાવિની તત્સંકરો ઽસ્તુ ।
ન ત્વેતાવતાસ્યાભાવઃ શક્યતે વક્તુમ્ ।
તતશ્ચ ન દોષઃ કશ્ચિત્ ।
એવં હિ તત્ર વિષયે ભ્રાન્તિમદલઙ્કારો ઽસ્તુ અતદ્રૂપસ્ય તદ્રૂપતાપ્રતીતિનિબન્ધનત્વાત્ ।
નૈતત્ ।
અનૈકધાગ્રહણાખ્યસ્યાપૂર્વસ્યાતિશયસ્યાભાવાત્, તદ્ધેતુકત્વાચ્ચાસ્યાલઙ્કારસ્ય ।
સંકરપ્રતીતિસ્ત્વઙ્ગીકૃતૈવ યદ્યેવમ્, અભેદે ભેદ ઇત્યેવંરૂપાતિશયોક્તિરત્રાસ્તુ ।
નૈષા દોષઃ ।
ગ્રહીતૃભેદાખ્યેન વિષયવિભાગેનાનેકધાત્વોટ્ટઙ્કનાત્તસ્ય ચ વિચ્છિત્ત્યન્તરરૂપત્વાત્ સર્વથા નાસ્યાન્તર્ભાવઃ શક્યક્રિય ઇતિ નિશ્ચયઃ ।
યથા વા- ઽણારાઅણોત્ તિ પરિણઅવઆહિં સિરિવલ્લહોત્ તિ તરુણીહિં ।
બાલાહિં ઉણ કોદૂહલેણ એમે અ સચ્ચવિઓઽ ॥
(ઽનારાયણ ઇતિ પરિણતવયોભિઃ શ્રીવલ્લભ ઇતિ તરુણીભિઃ ।
બાલાભિઃ પનઃ કૌતૂહલેન એવમેવ સત્યાપિતઃઽ ॥)॥
એવમ્
ઽગરુર્વચસિ પૃથુરુરસિ અર્જુનો યશસિઽ ઇત્યાદાવવસેયમ્ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ-પૂર્વત્ર ગ્રહીતૃભેદેનાનેકધાત્વોલ્લેખઃ, ઇહ તુ વિષયભેદેન ।
નન્વનેકધાત્વોલ્લેખને ગુર્વાદિરૂપતયા શ્લેષ ઇતિ કથમલઙ્કારાન્તરમત્ર સ્થાપ્યતે ।
સત્યમ્ ।
અનેકધાત્વનિમિત્તં તુ વિચ્છિત્ત્યન્તરમત્ર દૃશ્યતે ઇતિ તત્પ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શ્લેષો ઽત્ર સ્યાત્ ।
ન તુ સર્વથા તદભાવઃ ।
અતશ્ચાલઙ્કારાન્તરં યદેવંવિધે વિષયે શ્લેષાભાવે ઽપિ વિચ્છિત્તિસદ્ભાવઃ ।
તસ્માદેવમાદાવુલ્લેખ એવ શ્રેયાન્ ।
એવમલઙ્કારાન્તરવિચ્છિત્ત્યાશ્રયેણાપ્યયમલઙ્કારો નિદર્શનીયઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 21:
વિષયસ્યાપહ્નવે ઽપહ્નુતિઃ

વસ્ત્વન્તરપ્રતીતિરિત્યેવ પ્રક્રાન્તાપહ્નવવૈધર્મ્યેણેદમુચ્યતે ।
આરોપપ્રસ્તાવાદારોપવિષયાપહ્નુતાવારોપ્યમાણપ્રતીતાવપહ્નુત્યાખ્યો ઽલંઙ્કારઃ ।
તસ્ય ચ ત્રયી બન્ધચ્છાયા, અપહ્નવપૂર્વક આરોપઃ, આરોપપૂર્વકો ઽપહ્નવઃ ।
છલાદિશબ્દૈરસત્યત્વપ્રતિપાદકૈર્વાપહ્નવનિર્દેશઃ ।
પૂર્વોક્તભેદદ્વયે વાક્યભેદઃ ।
તૃતીયભેદે ત્વેકવાક્યત્વમ્ ।
આદ્યો યથા--
ઽયદેતચ્ચન્દ્રાન્તર્જલદલવલીલાં પ્રકુરુતે તદાચષ્ટે લોકઃ શશક ઇતિ નો માં પ્રતિ તથા ।
અહં ત્વિન્દું મન્યે ત્વદરિવિરહાક્રાન્તતરુણી કટાક્ષોલ્કાપાતવ્રણકિણકલઙ્કાઙ્કિતતનુમ્ઽ ॥
અત્રૈન્દવસ્ય શશસ્યાપહ્નવે ઉપક્ષિત્પે શશકપ્રતિવસ્તુકિણવત ઇન્દોરારોપો નાન્વયઘટનાં પુષ્યતીતિ ન નિરવદ્યમ્ ।
તત્તુ યથા ઽપૂર્ણેન્દોઃ પરિપોષકાન્તવપુષઃ સ્ફારપ્રભાભાસ્વરં નેદં મણ્ડલમભ્યયુદેનિ ગગનાભોગે જિગીષોર્જગત્ ।
ભારસ્યોચ્છ્રિતમાતપત્રમધુના પાણ્ડુપ્રદેષશ્રિયા માનોન્નદ્ધજનાભિમાનદલનોદ્યોગૈકહેવાકિનઃઽ ॥
દ્વિતીયો યથા-
ઽવિલસદમરનારીનેત્રનીલાબ્જષણ્ડા- ન્યધિવસતિ સદા યઃ સંયમાધઃકૃતાનિ ।
ન તુ રુચિરકલાપે વર્તતે યો મયૂરે વિતરતુ સ કુમારો બ્રહ્મચર્યશ્રિયં વઃઽ ॥
તૃતીયો યથા--
ઽઉદ્ ભ્રાન્તોજ્ઝિતગેહગૂર્જરવધૂકમ્પાકુલોચ્ચૈઃ કુચ- પ્રેઙ્ખોલામલહારવલ્લિવિલન્મુક્તાફલચ્છઝના ।
સાર્ધં ત્વદ્રિપુભિસ્ત્વદીયશસાં શૂન્યે મરૌ ધાવતાં ભ્રષ્ટં રાજમૃગાઙ્કં! કુન્દમુકુલસ્થૂલૈઃ શ્રમામ્ભઃકણૈઃઽ ॥
અત્ર શૂન્ય ઇત્યસ્ય સ્થાને મન્યેશબ્દપ્રયોગે સાપહ્નવોત્પ્રેક્ષા ઇત્તયપિ સ્થાપયિષ્યતે, ઽ અહં ત્વિન્દું મન્યે ઽ ઇતિ તુ વાક્યભેદે મન્યેશબ્દપ્રયોગેનોત્પ્રેક્ષેતિ ચ વક્ષ્યતે ।
એતસ્મિન્નપિ ભેદો ઽપહ્નવારોપયોઃ પૌર્વાપર્યપ્રયોગવિપર્યયે ભેદદ્વયં સદપિ ન પૂર્વવચ્ચિત્રતાવહમિતિ ન ભેદત્વેન ગણિતમ્ ।
તત્રાપહ્નુવપૂર્વકે આરોપે નિરન્તરમુદાહૃતમ્ ।
આરોપપૂર્વકે ત્વપહ્નવે યથા--
ઽજ્યોત્સ્નાભસ્મચ્છુરણધવલા બિભ્રતી તારકાસ્થી ન્યન્તર્ધાનવ્યસનરસિકા કાત્રિકાપાલિકીયમ્ ।
દ્વીપાદ્દ્વીપં ભ્રમતિ દધતી ચન્દ્રમુદાકાપાને ન્યસ્તં સિદ્ધાઞ્જનપરિમલં લાઞ્ચનસ્ય ચ્છલેનઽ ॥
કચિત્પુનરસત્યત્વં વસ્ત્વન્તરરૂપતાભિધાયિ-વપુઃ-શબ્દાદિનિબન્ધનં યથા-
ઽઅમુષ્મિંલ્લાવણ્યામૃતસરસિ નૂનં મૃગદૃશઃ સ્મરઃ શર્વપ્લુષ્ટઃ પૃથુજઘનભાગે નિપતિતઃ ।
યદઙ્ગાઙ્ગારાણાં પ્રશમપિશુના નાભિકુહરે ખિખા ધૂમસ્યેયં પરિણમતિ રોમાવલિવપુઃઽ ॥
ઇતિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 22:
એવમભેદપ્રાધાન્યે આરોપગર્ભાનલઙ્કારાંલ્લક્ષયિત્વા અધ્યવસાયગર્ભાંલ્લુક્ષયતિ- તત્ર
અધ્યવસાયે વ્યાપારપ્રાધાન્યે ઉત્પ્રેક્ષા

વિષયનિગરણેનાભેદપ્રતિપત્તિર્વિષયિણો ઽધ્યવસાયઃ ।
સ ચ દ્વિવિધઃ - સાધ્યઃ સિદ્ધશ્ચ ।
સાધ્યો યત્ર વિષયિણો ઽસત્યતયા પ્રતીતિઃ ।
અસત્યત્વં ચ વિષયિગતસ્ય ધર્મસ્ય વિષય ઉપનિબન્ધે વિષયિસંભાવિત્વેન વિષયાસંભાવિત્વેન ચ પ્રતીતેઃ ।
ધર્મો,ગુણક્રિયારૂપઃ તસ્ય સંભવાસંભવપ્રતીતૌ સંભવાશ્રયસ્ય તત્રાપરમાર્થતયા અસત્યત્વં પ્રતીયતે, ઇતરસ્ય તુ પરમાર્થતયા સત્યત્વમ્ ।
યસ્યાસત્યત્વં, તસ્ય સત્યત્વપ્રતીતાવધ્યવસાયઃ સાધ્યઃ ।
અતશ્ચ વ્યાપારપ્રાધાન્યમ્ ।
સિદ્ધો યત્ર વિષયિણો વસ્તુતો ઽસત્યસ્યાપિ સત્યતાપ્રતીતિઃ ।
સત્વત્વં ચ પૂર્વકસ્યાસત્યત્વનિમિત્તસ્યભાવાત્ ।
અતશ્ચાધ્યવસિતપ્રાધાન્યમ્ ।
તત્ર સાધ્યત્વપ્રતીતૌ વ્યાપારપ્રાધાન્યે ઽધ્યવસાયઃ સંભાવનમભિમાનસ્તર્ક ઊહૃ ઉત્પ્રેક્ષેત્યાદિશબ્દૈરુચ્યતે ।
તદેવમપ્રકૃતગતગુણક્રિયાભિસંબન્ધાદપ્રકૃતત્વેન પ્રકૃતસ્ય સંભાવનમુત્પ્રેક્ષા ।
સા ચ વાચ્યા ઇવાદિભિઃ પ્રદર્શ્યતે ।
પ્રતીયમાનાયાં પુનરિવાદ્યપ્રયોગઃ ।
સા ચ જાતિક્રિયાગુણદ્રવ્યતાણામપ્રકૃતાનામધ્યવસેયત્વેન ચતુર્થા ।
પ્રકૃતસ્યૈતદ્ભેદયોગે ઽપિ ન વૈચિત્ર્યમિતિ ન તે ગણિતાઃ ।
પ્રત્યેકં ચ ભાવાભાવાભિમાનરૂપતયા દ્વૈવિધ્યે ઽષ્ટવિવત્વમ્ ।
ભેદાષ્ટકસ્ય ચ પ્રત્યેકં નિમિત્તસ્ય ગુણાક્રિયારૂપત્વે ષોડશ ભેદાઃ ।
તેષાં ચ પ્રત્યેકં નિમિત્તસ્યોપાદાનાનુપાદનાભ્યાં દ્વાત્રિંશત્પ્રભેદાઃ, તેષુ ચ પ્રત્યેકં હેતુસ્વરૂપફલોત્પ્રેક્ષણરૂપત્વેન ષણ્ણવતિર્ભેદાઃ ।
એષા ગતિર્વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયા ।
તત્રાપિ દ્રવ્યસ્ય પ્રાયઃ સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષણમેવેતિ હેતુફલોત્પ્રેક્ષાભેદાસ્તતઃ પાતનીયાઃ ।
પ્રતીયમાનાયાસ્તુ યદ્યપ્યુદ્દેશત એતાવન્તોભેદાઃ, તથાપિ નિમિત્તસ્યાનુપાદાનં તસ્યાં ન સંભવતીતિ તૈર્ભેદૈર્ યૂનો ઽયં પ્રકારઃ ।
ઇવાદ્યનુપાદાને નિમિત્તસ્યત ચાકીર્તને ઉત્પ્રેક્ષણસ્ય નિષ્પમાણત્વાત્ ।
પ્રાયશ્ચ સ્વરૂપોત્પ્રક્ષાયા યથાસંભવં ભેદનિર્દેશ ।
એષા ચાર્થાશ્રયતિ ધર્મવિષયે શ્લિષ્ટશબ્દહેતુકા ક્વચિત્પદાર્થાન્વયવેલાયાં સાદૃશ્યાભિવાનાદુપક્રાન્તાપ્યુપમાવાક્યાર્થતાત્પર્યસામર્ય્થાભિમન્તૃવ્યાપારોપારોહક્રમેણોત્પ્રેક્ષાયાં પર્યવસ્યતિ ।
ક્વચિચ્છલાદિશબ્દપ્રયોગે સાપહ્નવાત્પ્રેક્ષા ભવતિ ।
અતશ્ચોક્તવક્ષ્યમાણપ્રકારવૈચિત્ર્યેણાનન્ત્યમસ્યાઃ ।
સાપ્રતં ત્વિયં દિડ્વ્રાત્રેણોદાહ્નિયતે ।
તત્ર જાત્યુત્પ્રેક્ષા યથા-
ઽસ વઃ પાયાદિન્દુર્નવબિસલતાકોટિકુટિલઃ- સ્મારારેર્યો મૂર્ધ્નિ જ્વલનકપિશો ભાતિ નિહિતઃ ।
સ્ત્રવન્મન્દાકિન્યાઃ પ્રતિદિવસસિક્તેન પયસા કપાલેનોન્મુક્તઃ સ્ફટિકધવલેનાઙ્કુર ઇવઽ ॥
અત્રાઙ્કુરશબ્દસ્ય જાતિશબ્દત્વાજ્જાતિરુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
ક્રિયોત્પ્રેક્ષા યથા--
ઽલિમ્પતીવ તમોઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃઽ ।
અત્ર લેપનવર્ષણક્રિયે તમોનભોગતત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યેતે ।
ઉત્તરાર્ધે તુ ઽઅસત્પુરુષસેવેવ દૃષ્ટિર્નિષ્ફલતાં ગતાઽ ॥
ઇત્યત્રોપમૈવ નોત્પ્રેક્ષા ।
ગુણોત્પ્રેક્ષા યથા-
ઽસૈષા સ્થલી યત્ર વિચિન્વતા ત્વાં ભ્રષ્ટં મયા નૂપુરમેકમુર્વ્યામ્ ।
અદૃશ્યત ત્વચ્ચરણારવિન્દવિશ્લેષદુઃખાદિવ બદ્ધમૌનમ્ઽ ॥
અત્ર દુખં ગુણઃ ।
દ્રવ્યોત્પ્રેક્ષા યથા-
ઽપાતાલમેતન્નયનોત્સવેન વિલોક્ય શૂન્યં મૃગલાઞ્છનેન ।
ઇહાઙ્ગનાભિઃ સ્વમુખચ્છલેન કૃતામ્બરે ચન્દ્રમયીવ સૃષ્ટિઃઽ ॥
અત્ર ચન્દ્રસ્યૈકત્વાદ્ દ્રવ્યત્વમ્ ।
એતાનિ ભાવાભિમાને ઉદાહરણાનિ ।
અભાવાભિમાને યથા-
ઽકપોલફલકાવસ્યાઃ કષ્ટં ભૂત્વા તથાવિધૌ ।
અપશ્યન્તાવિવાન્યોન્યમીદૃક્ષાં ક્ષમતાં ગતૌઽ ॥
અત્રાપશ્યન્તાવિતિ ક્રિયાયા અભાવાભિમાનઃ ।
એવં જાત્યાદાવપ્યૂદ્યમ્ ।
ગુણસ્ય નિમિત્તત્વં યથા-
ઽનવબિસલતાકોટિકુટિલઃઽ ઇત્યત્રોદાહૃતે કુટિલત્વસ્ય ।
ક્રિયાયા યથા- ર્ઽઇદૃક્ષાં ક્ષામતાં ગતૌઽ ઇત્યત્ર ક્ષામતાગમનસ્ય ।
નિમિત્તોપાદાનસ્યૈતે ઉદાહરણે ।
અનુપાદાને ઽલિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિઽ ઇત્યાદ્યુદાહરણમ્ ।
હેતૂત્પ્રેક્ષા યથા - ઽવિશ્લેષદુઃખાદિવ બદ્ધમૌનમ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
સ્વારૂપોત્પ્રેક્ષા યથા - ઽકુબેરજુષ્ટાં દિશમુષ્ણરશ્મૌ ગન્તું પ્રવૃત્તે સમયં વિલઙ્ઘ્ય ।
દિગ્ દક્ષિણા ગન્ધવહં મુખેન વ્યલીકનિઃ શ્વાસમિવોત્સસર્જઽ ॥
ફલોત્પ્રેક્ષા યથા - ઽચોલસ્ય યદ્ભીતિપલાયિતસ્ય ભાલત્વચં કણ્ટકિનો વનાન્તાઃ ।
અદ્યાપિ કિં વાનુભવિષ્યતીતિ વ્યપાટયન્દ્રષ્ટુમિવાક્ષરાણિઽ ॥
એવં વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયા ઉદાહરણદિગ્ દત્તા ।
પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષા યથા -
ઽમહિલાસહઃસભરિએ તુહ હિઅએ સુહઅ સા અસાઅન્તી ।
અણુદિણમણણ્ણઅમ્ભા અઙ્ગં તણુઅંપિ તણુએઇઽ ॥
(ઽમહિલાસહસ્રભરિતે તવ હૃદયે સુભગ સા અમાન્તી ।
અનુદિનમનન્યકર્મા અઙ્ગં તનકમપિ તનયતિઽ ॥) ॥
અત્ર-
અમાઅન્તીત્યવર્તમાનેવેતિ તનૂકરણહેતુત્વેનોત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
એવં ભેદાન્તરેષ્વપિ જ્ઞેયમ્ ।
શ્લિષ્ટશબ્દહેતુર્યથા - ઽઅનન્યસામાન્યતયા પ્રસિદ્ધસ્ત્તયાગીતિ ગીતો જગતીતલે યઃ ।
અભૂદહંપૂર્વિકયા ગતાનામતીવ ભૂમિઃ સ્મરમાર્ગણાનામ્ઽ ॥
અત્ર ધર્મવિષયે માર્ગણશબ્દઃ શ્લિષ્ટઃ ।
ઉપમોપક્રમોત્પ્રેક્ષા યથા - ઽકસ્તૂરીતિલકન્તિ ભાલફલકે દેવ્યા મુખામ્ભોરુહે રોલમ્બન્તિ તમાલબાલમુકુલોત્તંસન્તિ મૌલાવપિ ।
યાઃ કર્ણે વિકચોત્પલન્તિ કુચયોરઙ્કે ચ કાલાગુરુ- સ્થાસન્તિ પ્રથયન્તુ તાસ્તવ શિવં શ્રીકણ્ઠકણ્ઠત્વિશષઃઽ ॥
અત્ર યદ્યપિ ઽસર્વપ્રાતિપદિકેભ્યઃ ક્કિપ્ઽ ઇત્યુપમાનાત્ક્કિબ્વિધાવામુખે ઉપમાપ્રતીતિસ્તથાપ્યુપમાનસ્ય પ્રકૃતે સંભવૌચિત્યાત્સંભાવનોત્થને ઉત્પ્રેક્ષાયાં પર્યવસાનમ્ ।
યથા વા વિરહવણંને ઽકેયૂરાયિતમઙ્ગદૈઃઽ ઇત્યાદૌ ।
એષાપિ સમસ્તોપમાપ્રતીપાદકવિષયે ઽપિ હર્ષચરિતવાર્તિતે સાહિત્યમીમાંસાયાં ચ તેષુ તેષુ પ્રદેશેષુદાહૃતા, ઇહ તુ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન પ્રપઞ્ચિતા ।
સાપહ્નવોત્પ્રેક્ષા યથા-
ઽગતાસુ તીરં તિમિઘટ્ટનેન સસંભ્રમં પૌરવિલાસિનીષુ ।
યત્રોલ્લસત્ફેનતતિચ્છલેન મુક્તાટ્ટહાસેવ વિભાતિ સિપ્રાઽ ॥
અત્રેવશબ્દમાહાત્મ્યાત્સંભાવનં છલશબ્દપ્રયોગાચ્ચાપહ્નવો ગમ્યતે ।
એવં છદ્માદિશબ્દપ્રયોગે ઽપિ જ્ઞેયમ્ ।
ઽઅપર ઇવ પાકશાસનઃઽ ઇત્યાદાવપરશબ્દાપ્રયોગે ઉપમૈવેયમ્ ।
તત્પ્રયોગે તુ પ્રકૃતસ્ય રાજ્ઞઃ પાકશાસનત્વપ્રતીતાવધ્યવસાયસંભાવાદિવશબ્દેન ચ તસ્ય સાધ્યત્વપ્રતીતેરુત્પ્રેક્ષૈવેયમ્ ।
ઇવશબાદાપ્રયોગે સિદ્ધત્વાદધ્યવસાયસ્યાતિશયોક્તિઃ ।
ઇવાપરશબ્દયોરપ્રયોગે તુ રૂપકમ્ ।
તદેવં પ્રકારવૈચિત્ર્યેણાવસ્થિતાયા ઉત્પ્રેક્ષાયા હેતૂત્પ્રેક્ષાયાં યસ્ય પ્રકૃતસંબન્ધિનો ધર્મસ્ય હેતુરુત્પ્રેક્ષતે સ ધર્મો ઽધ્યવસાયવશાદભિન્ન ઉત્પ્રેક્ષાયાં નિમિત્તત્વેનાશ્રીયતે ।
સ ચ વાચ્ય એવ નિયમેન ભવતિ ।
અન્યથા કં પ્રતિ હેતુઃ સ્યાત્ ।
યથા-ઽઅપશ્યન્તાવિવાન્યોન્યમ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
અત્ર કપોલયોઃ પ્રકૃતયોઃ સંબન્ધિત્વેનોપાત્તસ્ય ક્ષામતાગમનસ્ય હેતુરદર્શનમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
હેતુફલં ચ ક્ષામતાગમનં તત્ર નિમિત્તમ્ ।
એવમ્ ઽઅદૃશ્યત ત્વચ્ચરણારવિન્દવિશ્લેષદુઃખાદિવ બદ્ધમૌનમ્ઽઇત્યત્ર નૂપુરગતસ્ય મૌનિત્વસ્ય હેતુર્દુઃખિત્વમ્ ।
તદુત્પ્રેક્ષણે મૌનિત્વમેવ નિમિત્તં જ્ઞેયમ્ ।
એવં સર્વત્ર ।

સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયાં યત્ર ધર્મી ધર્મ્યન્તરગતત્વેનોત્પેક્ષ્યતે તત્રાપિ નિમિત્તભૂતો ધર્મઃ ક્કચિન્નિર્દિશ્યતે ।
યથા-ઽસ વઃ પાયાદુન્દુઃઽ ઇત્યાદૌ ।
અત્ર કુટુલત્વાદિ નિર્દિષ્ટમેવ ।
ઽવેલેવ રાગસાગરસ્યઽ ઇત્યાદૌ સંક્ષોભકારિત્વાદિ ગમ્યમાનમ્ ।
યત્ર ચ ધર્મ એવ ધર્મિગતત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યતે તત્રાપિ નિમિત્તસ્યોપાદાનાનુપાદાનાભ્યમ્ ।
ઉપાદાને યથા-
ઽપ્રાપ્યાભિષેકમેતસ્મિન્પ્રતિષ્ઠાસતિ દ્વિષામ્ ।
ચકમ્પે લોપ્યમાનજ્ઞા ભયવિહ્વવલિતેવ ભૂઃઽ ॥
અત્ર ભૂગતત્વેન ભયવિહ્વલિતત્વાખ્યધર્મોત્પ્રેક્ષાયાં કમ્પાદિનિમિત્તમુપાત્તમ ।
અનુપાદાને યથા-ઽલિપ્મતીવ તમો ઽઙ્ગાનિઽ ઇત્યાદૌ ।
અત્ર તમોતતત્વેન લેપનક્રિયાકર્તૃત્વોપેક્ષાયાં વ્યાપનાદિ નિમિત્તં ગમ્યમાનમ્ ।
વ્યાપનાદૌ તૂત્પ્રેક્ષાવિષયે નિમિત્તમન્યદન્વેષ્યં સ્યાત્ ।
ન ચ વિષયસ્ય ગમ્યમાનત્વં યુક્તમ્ ।
તસ્યોત્પ્રેક્ષિતાધારત્વેન પ્રસ્તુતસ્યાભિધાતુમુચિતત્વાત્ ।
તસ્માદ્ યથોક્તમેવ સાધુ ।
ફલોત્પ્રેક્ષાયાં યદેવ તસ્ય કારણં તદેવ નિમિત્તમ્ ।
તસ્યાનુપાદાને કસ્ય તત્ફલત્વેનોક્તં સ્યાત્ ।
તસ્માત્તત્ર તસ્ય નિમિત્તસ્યોપાદાનમેવ ન પ્રકારાન્તરમ્ ।
યથા--
ઽરથસ્થિતાનાં પરિવર્તનાય પુરાતનાનામિવ વાહનાનામ્ઽ ।
ઉત્પત્તિભૂમૌ તુરગાત્તમાનાં દિશિ પ્રતસ્થે રવિરુત્તરસ્યામ્ઽ ॥
અત્રાશ્વપરિવર્તનસ્ય ફલસ્યોત્તરદિગ્ગમનં કારણમેવ નિમિત્તમુપાત્તમ્ ।
તદસાવુત્પ્રેક્ષાયાઃ કક્ષ્યાવિભાગઃ પ્રચુરતયા સ્થિતો ઽપિ લક્ષ્યે દુરવધારત્વાદિહ ન પ્રપઞ્ચિતઃ ।
તસ્યાશ્ચેવાદિશબ્દવન્મન્યેશબ્દો ઽપિ પ્રતિપાદકઃ ।
કિં તૂત્પ્રેક્ષાસામગ્રથભાવે મન્યેશબ્દપ્રયોગો વિતર્કમેવ પ્રતિપાદયતિ ।
યથોદાહૃતં પ્રાક્ ઽઅહં ત્વિન્દું મન્યે ત્વદરિવિરહઽ ઇત્યાદિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 23:
એવમધ્યવસાયસ્ય સાધ્યતાયામુત્પ્રેક્ષાં નિર્ણીય સિદ્ધત્વે ઽતિશયોક્તિં લક્ષયતિ-
અધ્યવસિતપ્રાધાન્યે ત્વતિશયોક્તિઃ

અધ્યવસાને ત્રયં સંભવતિ- સ્વરૂપં વિષયો વિષયી ચ ।
વિષયસ્ય હિ વિષયિણાન્તર્નિગીર્ણત્વે ઽધ્યવસાયસ્ય સ્વરૂપોત્થાનમ્ ।
તત્ર સાધ્યત્વે સ્વરૂપપ્રાધાન્યમ્ ।
સિદ્ધત્વે ત્વધ્યવમિતપ્રાધાન્યમ્ ।
વિષયપ્રાધાન્યમધ્યવસાયે નૈવ સંભવતિ ।
અધ્યવસિતપ્રાધાન્યે ચાતિશયોક્તિઃ ।
અન્યાશ્ચ પઞ્ચપ્રકારાઃ ।
ભેદે ઽભેદઃ ।
અભેદે ભેદઃ ।
સંબન્ધે ઽસંબન્ધઃ ।
અસંબન્ધે સંબન્ધઃ ।
કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિધ્વંસશ્ચ ।
તત્ર ભેદે ઽભેદો યથા--
ઽકમલમનભ્ભસિ કમલે ચ કુવલયે તાનિ કનકલતિકાયામ્ ।
સા ચ સુકુમારસુભગેત્યુત્પાતપરમ્પરા કેયમ્ઽ ॥
અત્ર મુખાદીનાં કમલાદ્યૈર્ભેદે ઽભેદઃ ॥
અભેદે ભેદો યથા-
ઽઅણ્ણં લડહત્તણઅં અણ્ણાવિઅ કાવિ વત્તણચ્છાઆ ।
સામા સામણ્ણાપઆવૈણો રેહઞ્ચિઅ ણ હ્વોઇઽ ॥
(ઽઅન્યત્ સૌન્દર્યેમન્યાપિ ચ કાપિ વર્ત્તનચ્છાયા ।
શ્યામા સામાન્યપ્રજાપતે રેખૈવ ન સંભવતિઽ ॥)॥
અત્ર લડહત્વાદીનામભેદે ઽપ્યન્યત્વેન ભેદઃ ।
યથા વા-- ઽમગ્ગિઅલદ્ધંમિ વલામોડિઅચુંબિએં અપ્યણા અ ઉવણમિએ ।
એક્કંમિ પિઆહરએ અણ્ણોણ્ણા હાએન્તિ રસભેઆઽ ॥
(ઽમાર્ગિકતલબ્ધે બલાત્કારચુમ્બુતે આત્મના ચોપનીતે ।
એકસ્મિન્નપિ પ્રિયાધરે ઽન્યે ઽન્યે ભવન્તિ રસભેદાઃઽ ॥)॥
અત્રાભિન્નસ્યાપિ પ્રિયાધરરસસ્ય વિષયવિભાગેન ભેદેનોપનિબગન્ધઃ ।
સંબન્ધે ઽસંબન્ધો યથા-
ઽલાવણ્યદ્રવિણવ્યયો ન ગણિતઃ ક્લેશો મહાન્સ્વીકૃતઃ સ્વચ્છન્દં ચરતો જનસ્ય હૃદયે ચિન્તાજ્વરો નિર્મિતઃ ।
એષાપિ સ્વગુણાનુરૂપરમણાભાવાદ્ વરાકી હતા કો ઽર્થશ્ચેતસિ વેધસા વિનિહિતસ્તન્વ્યાસ્તનું તન્વતાઽ ॥
અત્ર લાવણ્યદ્રવિણસ્ય વ્યયસંબન્ધે ઽપ્યસંબન્ધસ્તન્વીલાવણ્યપ્રકર્ષપ્રતિપાદનાર્થે નિબદ્ધઃ ।
યથા વા-- ઽઅસ્યાઃ સર્ગવિધૌ પ્રજાપતિપભૂચ્ચન્દ્રો નુ કાન્તિપ્રદઃ શૃઙ્ગારૈકરસઃ સ્વયં નુ મદનો માસો નુ પુષ્કાકરઃ ।
વેદાભ્યાસજડઃ કથં નુ વિષયવ્યાવૃત્તકૌતૂહલો નિર્માતું પ્રભવેન્મનોહરમિદં રૂપં પુરાણો મુનિઃઽ ॥
અત્ર પુરાણપ્રજાપતિનિર્માણસંબન્ધે ઽપ્વસંબન્ધ ઉક્તઃ ।
અસંબન્ધે સંબન્ધો યથા-
ઽપુષ્પં પ્રવાલોપહિતં યદિ સ્યાન્મુક્તાફલં વા સ્ફુટવિદ્રુમસ્થમ્ ।
તતો ઽનુકુર્યાદ્ વિશદસ્ય તસ્યાસ્તામ્રૌષ્ઠપર્યસ્તરુચઃ સ્મિતસ્યઽ ॥
અત્ર સંભાવનયા સંબન્ધઃ યથા વા- ઽદાહો ઽમ્ભઃપ્રસૃતિંપચઃ પ્રચયવાન્ બાષ્પઃ પ્રણાલોચિતઃ શ્વાસાઃ પ્રેઙ્ખિકતદીપ્રદીપકલિકાઃ પાણ્ટિમ્નિ મગ્નં વપુઃ ।
કિં તામ્યત્કથગ્રામિ રાત્રિમખિલાં ત્વન્માર્ગવાતાગ્રને હસ્તચ્છત્ત્રનિરુદ્ધચન્દ્રમહસસ્તસ્યાઃ સ્થિતિર્વર્તતેઽ ॥
અત્ર દાહાદીપામભ્ભઃ પ્રસૃત્યાદ્યૈરસંબન્ધે ઽપિ સંબન્ધઃ સિદ્ધત્વેનોક્તઃ ।
કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિધ્વંસઃ પૌર્વાપર્યવિપર્યયાત્તુલ્યકાલત્વાદ્વા ।
વિપર્યયો યથા-
ઽહૃદયમધિષ્ટિતમાદૌ માલત્યાઃ કુસુમચાપબાણેન ।
ચરમં રમણીવલ્લભ! લોચનવિષયં ત્વયા ભજતાઽ ॥
તુલ્યકાલત્વં યથા--
ઽઅવિરલવિલોલજલદઃ કુટજાર્જુનનીપસુરભિવનવાતઃ ।
અયમાયાતઃ કાલો હન્ત હૃતાઃ પથિકગેહિન્યઃઽ ॥
એષુ પઞ્ચસુ ભેદેષુ ભેદે ઽભેદાદિવચનં લોકાતિક્રાન્તગોચરમ્ ।
અતશ્ચાત્રાતિશયાખ્યં યત્ફલં પ્રયોજકત્વાન્નિમિત્તં તત્રાભેદાધ્યવસાયઃ ।
તથા હિ ઽકમલમનમ્ભસિઽ ઇત્યાદૌ વદનાદીનાં કમલાદ્યૈર્ભેદે ઽપિ વાસ્તવં સૌન્દર્યં કવિસમર્પિતેન સૌન્દર્યેણાભેદેનાધ્યવસિતં ભેદે ઽભેદવચનસ્ય નિમિત્તમ્ ।
તત્ર ચ સિદ્ધો ઽધ્યવસાય ઇત્યધ્યવસિતપ્રાધાન્યમ્ ।
ન તુ વદનાદીનાં કમલાદિભિરભેદાધ્યવસાયો યોજનીયઃ, અભેદે ભેદ ઇત્યાદિષુ પ્રકારેષ્વષ્યાપ્તેઃ ।
તત્ર હિ ઽઅણ્ણં લડહૃત્તણઅંઽ ઇત્યાદૌ સાતિશયં લડહત્વં નિમિત્તભૂતભેદેનાધ્યવસિતમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
તદભિપ્રાયેણૈવાધ્યવસિતપ્રાધાન્યમ્ ।
પ્રકારપઞ્ચકમધ્યાત્કાર્યકારણભાવેન યઃ પ્રકારઃ સ કાર્યકારણતાશ્રયાલઙ્કારપ્રસ્તાવે પ્રપઞ્ચાર્થં લક્ષિયિષ્યતે ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 24:
એવમધ્યવસાયાશ્રયમલઙ્કારદ્વયમુક્ત્વા ગમ્યમાનૌપમ્યાશ્રયા અલઙ્કારા ઇદાનીમુચ્યન્તે ।
તત્રાપિ પદાર્થવાક્યાર્તગતત્વેન તેષાં દ્વૈવિધ્યે પદાર્થગતમલઙ્કારદ્વયં ક્રમેણોચ્યતે-
ઔપમ્યસ્ય ગમ્યત્વે પદાર્થગતત્વેન પ્રસ્તુતાનામપ્રસ્તુતાનાં વા સમાનધર્માભિસંબન્ધે તુલ્યયોગિતા

ઇવાદ્યપ્રયોગે હ્યૌપન્યસ્ય ગમ્યત્વમ્ ।
તત્ર પ્રાકરણિકાનામપ્રરણિકાનાં વાર્થાનાં સમાનગુણક્રિયાસંબન્ધે અન્વિતાર્થા તુલ્યયોગિતા ।
યથા-
ઽસજ્જાતપત્રપ્રકારાઞ્ચિતાનિ સમુદ્વહન્તિ સ્ફુટપાટલત્વમ્ ।
વિકસ્વરાણ્યર્કકરપ્રભાવાદ્દિનાનિ પદ્માનિ ચ વૃદ્ધિમીયુઃઽ ॥
અત્ર ઋતુવર્ણનસ્ય પ્રકાન્તત્વાદ્દિનાનાં પદ્માનાં ચ પ્રકૃતત્વાદ્ વૃદ્ધિગમનં ક્રિયા ।
એવં ગુણે ઽપિ ।
યથા-
ઽયોગપટ્ટો જટાજાલં તારવી ત્વઙ્મૃગાજિનમ્ ।
ઉચિતાનિ તવાઙ્ગેષુ યદ્યમૂનિ તદુચ્યતામ્ઽ ॥
ઉચિતત્વં ગુણઃ ।
અપ્રાકરણિકાનાં યથા-
ઽધાવત્ત્વદશ્વપૃતનાપતિતં મુખે ઽસ્ય નિનિન્દ્રનીલનલિનચ્છદકોમલાઙ્ગ્યા ।
ભગ્નસ્ય ગૂર્જરનૃપસ્ય રજઃ કયાપિ તન્વ્યા તવાસિલતયા ચ યશઃ પ્રભૃષ્ટમ્ઽ ॥
અત્ર ગૂર્જરં પ્રતિ નાયિકાસિલતયોરપ્રાકરણિકત્વે માર્જનં ક્રિયા ।
ગુણો યથા-
ઽત્વદઙ્ગમાર્દવં દ્રષ્ટુઃ કસ્ય ચિત્તે ન ભાસતે ।
માલતીશશભૃલ્લેખાકદલીનાં કઠોરતાઽ ॥
કઠોરત્વં ગુણઃ ।
એવમેષા ચતુર્વિધા વ્યાખ્યાતા ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 25:
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતયોર્વ્યસ્તત્વે તુલ્યયોગિતાં પ્રતિપાદ્ય સમસ્તત્વે દીપકમુચ્યતે -
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં તુ દીપકમ્

ઔપમ્યસ્ય ગમ્યત્વ ઇત્યાદ્યનુવર્તતે ।
પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકયોર્મધ્યાદેકત્ર નિર્દિષ્ટઃ સમાનો ધર્મઃ પ્રસઙ્ગનાન્યત્રોપકારાદ્દીપનાદ્દીપસાદૃશ્યેન દીપકાખ્યાલઙ્કારોત્થાપકઃ ।
તત્રેવાદ્યપ્રયોગાદુપમાનોપમેયભાવો ગમ્યમાનઃ ।
સ ચ વાસ્તવ એવ ।
પૂર્વત્ર શુદ્ધપ્રાકરણિકત્વે શુદ્ધાપ્રાકણિકત્વૈ વા વૈવક્ષિકઃ, પ્રાકરણિકત્વનિર્વર્તિતત્વાદુપમાનોપમેયભાવસ્ય ।
અનેકસ્યૈકક્રિયાભિસંબન્ધાદૌચિત્યાત્પદાર્થત્વોક્તિઃ ।
વસ્તુતસ્તુ વાક્યાર્થત્વે આદિમધ્યાન્તવાક્યગતત્વેન ધર્મસ્ય વૃત્તાવાદિભમધ્યાન્તદીપકાખ્યાસ્ત્રયો ઽસ્ય ભેદાઃ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્ - ઽરેહૈ મિહિરેણ ણહં રસેણ કવ્વં સરેણ જોવ્વણઅં ।
અમએણ ધુણીધવઓ તુમએ ણરણાહ ભુવણમિણંઽ ॥
(ઽરેયતે મિહિરેણ નભો રસેન કાવ્યં સરેણ [સ્મરેણ] યૌવનમ્ અમૃતેન ધુનીધવઃસ્વયા નરમાથ! ભુવનમિદમ્ઽ ॥)॥
ઽસંચારપૂતાનિ દિગન્તરાણિ કૃત્વા દિનાન્તે નિલયાય ગન્તુમ્ ।
પ્રચક્રમે પલ્લવરાગતામ્રા પ્રભા પતઙ્ગસ્ય મુનશ્ચ ધેનુઃઽ ॥
ઽકિવણાણ ધણં ણાઆણં ફણમણી કેસરાઇં સીહાણં ।
કુલવાલિઆણ થણઆ કુત્તો છેપ્પન્તિ અમુઆણંઽ ॥
(ઽકૃપણાનાં ધનં નાગાનાં ફણમણિઃ કેસરાઃ સિંહાનામ્ ।
કુલબાલિકાનાં સ્તનાઃ કુતઃ સ્પૃશ્યન્તે ઽમૃતાનામ્ઽ) ॥
એવમેકક્રિયં દીપકત્રયં નિર્ણીતમ્ ।
અત્ર ચ યથાનેકકારકગતત્વેન્નૈકક્રિયા દીપકં તથાનેકક્રિયાગતત્વેનૈકકારકમપિ દીપકમ્ ।
યથા-
ઽસાધૂનામુપકર્તું લક્ષ્મીં ધર્ત્તું વિહાયસા ગન્તુમ્ ।
ન કુતૂહલિ કસ્ય મનશ્ચરિતં ચ મહાત્મનાં શ્રોતુમ્ઽ ॥
અત્રોપકરણાદ્યનેકક્રિયાકર્તૃત્વેન કુતૂહલવિશિષ્ટં મનો નિર્દિષ્ટમ્ ।
છાયાન્રરેણ તુ માલાદીપકં પ્રસ્તાવાન્તરે લક્ષ્યયિષ્યતે ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 26:
વાક્યાર્થગતત્વેન સામાન્યસ્ય વાક્યદ્વયે પૃથઙ્નિર્દેશે પ્રતિવસ્તૂપમા

પદાર્થારબ્ધો વાક્યાર્થ ઇતિ પદાર્થગતાલઙ્કારાનન્તરં વાક્યાર્થગતાલઙ્કારપ્રસ્તાવઃ ।
તત્ર સામાન્યધર્મસ્યેવાદ્યુપાદાને સકૃન્નિર્દેશે ઉપમા ।
વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેનાસકૃન્નિર્દેશે ઽપિ સૈવ ।
ઇવાદ્યનુપાદાને સકૃન્નિર્દેશે ઉપમા ।
વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેનાસકૃન્નિર્દેશે તુ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વં બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો વા ।
આદ્યઃ પ્રકારઃ પ્રતિવસ્તૂપમા ।
વસ્તુ-શબ્દસ્ય વાક્યાર્થવાચિત્વે પ્રતિવાવાક્યાર્થમુપમા સામ્યમિત્યન્વર્થાશ્રયણાત્ ।
કેવલં કાવ્યસમયાત્પર્યાયાન્તરેણ પૃથઙ્નિર્દેશઃ ।
દ્વિતીયપ્રકારાશ્રયેણ દૃષ્ટાન્તો વક્ષ્યતે ।
તદેવમૌપમ્યાશ્રયેણૈવ પ્રતિવસ્તૂપમા ।
યથા -
ઽચકોર્ય એવ ચતુરાશ્ચન્દ્રિકાચામકર્મણિ ।
આવન્ત્ય એવ નિપુણાઃ સુદૃશો રતનર્મણિઽ ॥
અત્ર ચતુરત્વં સાધારણે ધર્મં ઉપમાનવાક્યે, ઉપમેયવાક્યે તુ નિપુણપદેન નિર્દિષ્ટઃ ।
ન કેવસમિયં સાધર્મ્યેણ યાવદ્ વૈધર્મ્યેણાપિ ।
યથાત્રૈવોત્તરસ્થાને ઽવિનાવન્તીર્ન નિપુણાઃ સુદૃશો રતનર્મણિઽ ઇતિ પાઠે ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 27:
તસ્યાપિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવતયા નિર્દેશ દૃષ્ટાન્તઃ

તષ્ણાપીતિ ન કેવલમુપમાનોપમેયયોઃ ।
તચ્છબ્દેન સામાન્યધર્મઃ પ્રત્યવમૃષ્ટઃ ।
અયમપિ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં દ્વિવિધઃ ।
આદ્યો યથા-
ઽઅબ્ધિર્લઙ્ઘિત એવ વાનરભટૈઃ કિં ત્વસ્ય ગમ્ભીરતા- , માપાતાલનિમગ્નપીવરતનુર્જાનાતિ મન્થાચલઃ ।
દેવીં વાચમુપાસતે હિ બહ્યવઃ સારં તુ સારસ્ત્વતં જાનીતે નિતરામસૌ ગુરુકુલક્લિષ્ટો મુરારિઃ કવિઃઽ ॥
અત્ર યદ્યપિ ઞ્ચાનાખ્ય એકો ધર્મો નિર્દિષ્ટસ્તથાપિ ન તન્નિબન્ધનમૌપભ્યં વિવક્ષિતમ્ ।
યન્નિબન્ધનં ચ વિવક્ષિતં તત્રાબ્ધિલઙ્ઘનાદાવસ્ત્યેવ દિવ્યવાગુપાસનાદિના પ્રતિબિમ્બનમ્ ।
દ્વિતીયો યથા-
ઽકૃતં ચ ગર્વાભિમુખં મનસ્ત્વયા કિમન્યદેવં નિહતાશ્ચ નો ઽરયઃ ।
તમાંસિ તિષ્ટન્તિ હિ તાવદંશુમાન્ન યાવદાયાત્યુદયાદ્રિમૌલિતામ્ઽ ॥
અત્ર નિહતત્વાદેઃ સ્થાનાદિના વૈધર્મ્યેણ પ્રતિબિમ્બનમ્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 28:
સંભાવતાસંભવતા વા વસ્તુસંબન્ધેન ગમ્યમાનં પ્રતિબિમ્બકરણં નિદર્શના

પ્રતિબિમ્બકરણપ્રસ્તાવેનાસ્યા લક્ષણમ્ ।
તત્ર ક્કચિત્સંભવન્નેવ વસ્તુસંબન્ધઃ સ્વસામર્થ્યાદ્ધિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવં કલ્પયતિ ।
ક્વચિત્પુનરન્વયબાધાદસંભાવતા વસ્તુસંબન્ધેન પ્રતિબિમ્બનમાક્ષિપ્યતે ।
તત્ર સંભવદ્વસ્તુસંબન્ધા યથા-
ઽચૂડામણિપદે ધત્તે યો દેવં રવિમાગતમ્ ।
સતાં કાર્યાતિથેયીતિ બોધયન્ ગૃહમેધિનઃઽ ॥
અત્ર બોધયન્નિતિ ણિચસ્તત્સમર્થાચરણે પ્રયોગાત્સંભવતિ વસ્તુસંબન્ધઃ ।
અસંભવદ્વસ્તુસંબન્ધા યથા-
ઽઅબ્યાત્સ વો યમ્ય નિસર્ગવક્રઃ સ્પૃશત્યધિજ્યસ્મરચાપલીલામ્ ।
જટાપિનદ્ધોરગરાજરત્નમરીચિલીઢોભયકોટિરિન્દુઃઽ ॥
અત્ર સ્મરચાપસંબન્ધિન્યા લીલાયા વસ્ત્વન્તરભૂતેનેન્દુના સ્પર્શનમસંભવલ્લીલાસદૃશીં લીલામવગમયતીત્પદૂરવિપ્રકર્ષાત્પ્રતિબિમ્બકલ્પનમુક્તમ્ ।
એષાપિ પદાર્થવાક્યાર્થવૃત્તિભેદાદ્ દ્વિવિધા પદાર્થવૃત્તિઃ સમનન્તરમુદાહૃતા ।
વાક્યાર્થવૃત્તિર્યથા-
ઽત્વત્પાદનખરત્નાનાં યદલક્તકમાર્જનમ્ ।
ઇદં શ્રીખણ્ડલેપેન પાણ્ડુરીકરણં વિધોઃઽ ॥
કેચિત્તુ દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારો ઽયમિત્યાહુસ્તદસત્ ।
નિરપેક્ષયોર્વાક્યાર્થયોર્હિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો દૃષ્ટાન્તઃ ।
યત્ર ચ પ્રકૃતે વાક્યાર્થે વાક્યાર્થાન્તરમારોપ્યતે સામાનાધિકરણ્યેન તત્ર સંબન્ધાનુપપત્તિમૂલા નિદર્શનૈવ યુક્તા, ન દૃષ્ટાન્તઃ ।
એવં ચ -
ઽશુદ્ધાન્તદુર્લભમિદં વપુરાશ્રમવાસિનો યદિ જનસ્ય ।
દૂરીકૃતાઃ ખલુ ગુણૈરુદ્યાનલતા બનલતાભિઃઽ ॥
ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તબુદ્ધિર્ન કાર્યા ।
ઉક્તન્યાયેન નિદર્શનાપ્રાત્પેઃ ।
ઇયં ચોપેમેય ઉપમાનવૃત્તસ્યાસંભવાત્પ્રતિપાદિતા પૂર્વૈઃ વસ્તુતસ્તૂપમેયવૃત્તસ્યોપમાને ઽસંભવાદપિ ભવતિ ।
ઉભયત્રાપિ સંબન્ધવિઘટનસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
તદ્યથા - ઽવિયોગે ગૌડનારીણાં યો ગણ્ડતલપાણ્ડિમા ।
અલક્ષ્યત સ ખર્જૂરીમઞ્જરીગર્ભરેણુષુઽ ॥
અત્ર ગણ્ડતલં પ્રકૃતમ્ ।
તદ્ધર્મસ્ય પાણ્ડિમ્નઃ ખર્જૂરીરેણુષ્વસંભવાદૌપમ્યપ્રતીતિઃ ।
એષ ચ પ્રકારઃ શૃઙ્ખલાન્યાયેનાપિ ભવતિ ।
યથા-
ઽમુણ્ડસિરે બોરફલં બોરોવરિ બોરઅં થિરં ધરસિ ।
વિગ્ગુચ્છાઐ અપ્પા ણાલિઅછેઆ છલિજ્જન્તિઽ ।
ઇયમપિ ક્વચિન્માલયાપિ ભવન્તી દૃશ્યતે ।
યથા-
ઽઅરણ્યરુદિતં કૃતં શવશરીરમુદ્વર્તિતં સ્થલે ઽબ્જમવરોપિતં સુચિરમૂષરે વર્ષિતમ્ ।
શ્વપુચ્છમવનામિતં બધિરકર્ણજાપઃ કૃતઃ ધૃતો ઽન્ધમુખદર્પણો યદબુધો જનઃ સેવિતઃઽ ॥
ક્વચિત્પુનર્નિષેધસામર્ર્થ્યાદાક્ષિત્પાયાઃ પ્રાત્પેઃ સંબન્ધાનુપપત્ત્યાપિ ભવતિ ।
યથા-
ઽઉત્કોપે ત્વયિ કિઞ્ચિદેવ ચલતિ દ્રાગ્ગૂર્જરક્ષ્માભૃતા મુક્તા ભૂર્ન પરં ભયાન્મરુજુષાં યાવત્તદેણીદૃશામ્ ।
પદ્ભ્યાં હંસગતિર્મુખેન શશિનઃ કાન્તિઃ કુચાભ્યામપિ ક્ષામાભ્યાં સહસૈવ વન્યકરિણાં ગણ્ડસ્થલીવિભ્રમઃઽ ॥
અત્ર મુક્તેન નિષેધપદં તદન્યથાનુપપત્ત્યા પાદયોર્હસગતિપ્રાત્પિરાક્ષિપ્યતે ।
સા ચ તયોરનુપપન્ના સાદૃશ્યં ગમયતીતિ અસંભવદ્વસ્તુસંબન્વનિબન્ધના નિદર્શના ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 29:
ભેદપ્રાધાન્યે ઉપમાનાદુપમેયસ્યાધિક્યે વિપર્યયે વા વ્યતિરેકઃ

અધુના ભેદપ્રાધાન્યેનાલઙ્કારકથનમ્ ।
ભેદો વૈલક્ષણ્યમ્ ।
સ ચ દ્વિધા ભવતિ, ઉપમાનાદુપમેયસ્યાધિકગુણત્વે વિપર્યયે વા ભાવાત્ ।
વિપર્યયો ન્યૂનગુણત્વમ્ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્ - ઽદિદ્દક્ષવઃ પક્ષ્યલતાવિલાસમક્ષ્ણાં સહસ્રસ્ય મનોહરં તે ।
વાપીષુ નીલોત્પલિની-વિકાસરભ્યાસુ નન્દન્તિ ન ષટ્પદૌધાઃઽ ॥
ઽક્ષીણઃ ક્ષોણો ઽપિ શશી ભૂયો ભૂયો વિવર્ધતે સત્યમ્ ।
વિરમ પ્રસીદ સુન્દરિ યૌવનમનિવર્તિ યાતં તુઽ ॥
અત્ર વિકસ્વરનીલોત્પલિન્યપેક્ષયા અક્ષિસહસ્રસ્ય પક્ષ્મલતયા અધિકગુણત્વમ્ ।
ચન્દ્રાપેક્ષયા ચ યૌવનસ્ય ન્યૂનગુણત્વમ્ ।
શશિવૈલક્ષણ્યેન તસ્યાપુનરાગમાત્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 30:
ઉપમાનોપમેયયોરેકસ્ય પ્રાધાન્યનિર્દેશે ઽપરસ્ય સહાર્થસંબન્ધે સહોક્તિઃ

ભેદપ્રાધાન્ય ઇત્યેવ ।
ગુણપ્રાધાનભાવનિમિત્તકમત્ર ભેદપ્રાધાન્યમ્ ।
સહાર્થપ્રયુક્તશ્ચ ગુણપ્રાધાનભાવઃ ।
ઉપમાનોપમેયત્વં ચાત્ર વૈવક્ષિકમ્, દ્વયોરપિ પ્રાકરણિકત્વાદપ્રાકરણિકરણિકત્વાદ્વા ।
સહાર્થસામર્થ્યાદ્ધિ તયોઃ તુલ્યકક્ષત્વમ્ ।
તત્ર તૃતીયાન્તસ્ય નિયમેન ગુણત્વાદુપમાનત્વમ્ ।
અર્થાચ્ચ પરિશિષ્ટસ્ય પ્રધાનત્વાદુપમેયત્વમ્ ।
શબ્દશ્ચાત્ર ગુણપ્રાધાનભાવઃ ।
વસ્તુતસ્તુ વિપર્યયો ઽપિ સ્યાત્ ।
તત્ર નિયમેનાતિશયોક્તિમૂલત્વમસ્યાઃ ।
સા ચ કાર્યકારણપ્રતિનિયમવિપર્યયરૂપા અભેદાધ્યવસાયરૂપા ચ ।
અભેદાધ્યવસાયશ્ચ શ્લેષભિત્તિકો ઽન્યથા વા ।
સાહિત્યં ચાત્ર કત્રાદિનાનાભેદં જ્ઞેયમ્ ।
તત્ર ચ -
ઽકાર્યકારણપ્રતિનિયમવિપર્યયરૂપા યથા -
ઽભવદપરાધૈઃ સાર્ધં સંતાપો વર્ધતેતરામસ્યાઃઽ ।
અત્રાપરાધાનાં સંતાપં પ્રતિ હેતુત્વે ઽપિ તુલ્યકાલત્વેનોપનિબન્ધઃ ।
શ્લેષભિત્તિકાભેદાધ્યવસાયરૂપા યથા -
ઽઅસ્તં ભાસ્વાન્પ્રયાતઃ સહ રિપુભિરયં સંહ્નિયન્તાં બલાનિઽ ।
અત્રાસ્તં ગમનં શ્લિષ્ટમ્ ।
અસ્તમિત્યસ્યોભયાર્થત્વાત્ ॥
તદન્યથારૂપા યથા -
ઽકુમુદવનૈઃ સહ સંપ્રતિ વિઘટન્તે ચક્રવાકમિથુનાનિઽ ।
અત્ર વિઘટનં સંબન્ધિભેદાદ્ભિન્નં ન તુ શ્લિષ્ટમ્ ।
એતદ્વિશેષપરિહારેણ સહોક્તિમાત્રં નાલઙ્કારઃ ।
યથા-
ઽઅનેન સાર્ધં વિહરામ્બુરાશેસ્તીરેષુ તાલીવનમર્મરેષુઽ ઇત્યાદૌ ।
એતાન્યેવ કર્તૃસાહિત્યે ઉદાહરણાનિ ।
કર્મસાહિત્યે યથા - ઽદ્યુજનો મુત્યુના સાર્ધં યસ્યાજૌ તારકામયે ।
ચક્રે ચક્રાભિધાનેન પ્રેષ્યેણાત્પમનોરથઃઽ ॥
અત્ર કરોતિક્રિયાપેક્ષયા દ્યુજનસ્ય મૃત્યોશ્ચ કર્મત્વમ્ ।
એષા ચ માસયાપિ ભવન્તી દૃશ્યતે ।
યથા-
ઽઉત્ક્ષિત્પં સહ કૌશિકસ્ય પુલકૈઃ સાર્ધં મુખૈર્નામિતં ભૂપાનાં જનકસ્ય સંશયધિયા સાકં સમાસ્ફાલિતમ્ ।
વૈદેહ્યા મનસા સમં ચ સહસાકૃષ્ટં તતો ભાર્ગવ- પ્રૌઢાહઙ્કૃતિકન્દલેન ચ સમં તદ્ ભગ્નમૈશં ધનુઃઽ ॥
સ્તર્ત્ સૂત્ર 31:
સહોત્કિપ્રતિભટભૂતાં વિનોક્તિં લક્ષયતિ - ।
વિના કિઞ્ચિદન્યસ્ય સદસત્ત્વાભાવો વિનોક્તિઃ

સત્ત્વસ્ય શોભનત્વસ્યાભાવો ઽશોભનત્વમ્ ।
એવમસત્ત્વસ્યાશોભનત્વસ્યાભાવઃ શોભનત્વમ્ ।
તેદ્વે સત્ત્વાસત્ત્વે યત્ર કસ્યચિદસંનિધાનાન્નિબધ્યેતે સા દ્વિધા વિનોક્તિઃ ।
અત્ર ચ શોભનત્વાશોભનત્વસત્તાસત્તાયામેવ વક્તવ્યાયામસત્તામુખેનાભિધાનમન્યનિવૃત્તિપ્રયુક્તા તન્નિવૃત્તિરિતિ ખ્યાપનાર્થમ્ ।
એવં ચાન્યાનિવૃત્તૌ વિધિરેવ પ્રકાશિતો ભવતિ ।
આદ્યા યથા -
ઽવિનયેન વિના કા શ્રીઃ કા નિશા શશિના વિના ।
રહિતા સત્કવિત્વેન કીદૃશી વાગ્વિદગ્ધતાઽ ॥
અત્ર વિનાશબ્દમન્તરેણાપિ વિનાર્થવિવક્ષા યથાકથઞ્ચિન્નિમિત્તીભવતિ યથા સહોક્તૌ સહાર્થવિવક્ષા ।
એવં ચ -
ઽનિરર્થકં જન્મ ગતં નલિન્યા યથા ન દૃષ્ટં તુહિનાંશુબિમ્બમ્ ।
ઉત્પત્તિરિન્દોરપિ નિષ્ફલૈવ ન યેન દૃષ્ટા નલિની પ્રબુદ્ધાઽ ॥
ઇત્યાદૌ વિનોક્તિરેવ ।
તુહિનાંશુદર્શનં નલિનીજન્મનો ઽશોભનત્વપ્રતીતેઃ ।
ઇયં ચ પરસ્પરવિનોક્તિભઙ્ગ્યા ચમત્કારાતિશયકૃત્ ।
યથોદાહૃતે વિષયે ।
દ્વિતીયા યથા -
ઽમૃગલોચનયા વિના વિચિત્રવ્યવહારપ્રતિભાપ્રભાપ્રગલ્ભઃ ।
અમૃતદ્યુતિસુન્દરાશયો ઽયં સુહૃદા તેન નરેન્દ્રસૂનુઃઽ ॥
અત્રાશોભનત્વાભાવઃ શોભનપદાર્થપ્રક્ષેપભઙ્ગ્યોક્તઃ ।
શૈષા દ્વિધા વિનોક્તિઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 32:
અધુના વિશેષણવિચ્છિત્ત્યાશ્રયેણાલઙ્કારદ્વયમુચ્યતે ।
તત્રાદૌ વિશેષણસામ્યાવષ્ટમ્ભેન સમાસોક્તિમાહ- ।
વિશેષણાનાં સામ્યાદપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે સમાસોક્તિઃ

ઇહ પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં ક્વચિદ્ વાચ્યત્વં ક્વચિદ્ ગમ્યત્વમિતિ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
વાચ્યત્વં ચ શ્લેષનિર્દેશભઙ્ગ્યા પૃથગુપાદાનેન વેત્યપિ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
એતદ્ દ્વિભેદમપિ શ્લેષાલઙ્કારસ્ય વિષયઃ ।
ગુમ્યત્વં તુ પ્રસ્તુતનિષ્ઠમપ્રસ્તુતપ્રશંસાવિષયઃ અપ્રસ્તુતનિણ્ઠં તુ સમાસોક્તિવિષયઃ ।
તત્ર ચ નિમિત્તં વિશેષણસામ્યમ્ ।
વિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યે શ્લેષપ્રાત્પેઃ ।
વિશેષણસામ્યાદ્ધિ પ્રતીયમાનપ્રસ્તુતં પ્રસ્તુતાવચ્છેદકત્વેન પ્રતીયતે ।
અવચ્છેદકત્વં ચ વ્યવહારસમારોપઃ ।
રૂપસમારોપે ત્વવચ્છાદિતત્વેન પ્રકૃતસ્ય તદ્રૂપિત્વાદ્ રૂપકમેવ ।
તચ્ચ વિશેષણસામ્યં શ્લિષ્ટતયા સાધારણ્યેનૌપમ્યગર્ભત્વેન ચ ભવત્ ત્રિધા ભવતિ તત્ર શ્લિષ્ટતયા યથા - ઽઉપોઢરાગેણ વિલોલતારકં તથા ગૃહીતં શશિના નિશામુખમ્ ષ યથા સમસ્તં તિમિરાંશુકં તયા પુરો ઽપિ રાગાદ્ગલિતં ન લક્ષિતમ્ઽ ॥
અત્ર નિશાશશિનોઃ શ્લિષ્ટવિશેષણમહિમ્ના નાયકવ્યવહારપ્રતિપત્તિઃ ।
અપરિત્યક્તસ્વરૂપયોર્નિશાશશિનોર્નાયકતાખ્યધર્મવિશિષ્ટયોઃ પ્રતીતેઃ ।
સાધારણ્યેન યથા - ઽતન્વી મનોરમા બાલા લોલાક્ષી પુષ્પહાસિની ।
વિકાસમેતિ સુભગ ભવદ્દર્શનમાત્રતઃઽ ॥
અત્ર તન્વીત્યાદિવિશેષણસામ્યાલ્લોલાક્ષ્યા લતાવ્યવહારપ્રતીતિઃ ।
તત્ર ચ લતૈકગામિવિકાસાખ્યધર્મસસારોપઃ કારણમ્ ।
અન્યથા વિશેષણસામ્યમાત્રેણ નિયતલતાવ્યવહારસ્યાપ્રતીતેઃ ।
વિકાસશ્ચ પ્રકૃતે ઉપચરિતો જ્ઞેયઃ ।
એવં ચ કાર્યસમારોપે ઽપિ જ્ઞેયા ।
ઇયં ચ સમાસોક્તિઃ પૂર્વાપેક્ષયાસ્પષ્ટા ।
ઔપમ્યગર્ભત્વેન યથા-
ઽદન્તપ્રભાપુષ્પચિતા પાણિપલ્લવશોભિની ।
કેશપાશાલિવૃન્દેન સુવેષા હરિણેક્ષણાઽ ॥
અત્ર દન્તપ્રભા પુષ્પાણીવેતિ સુવેષત્વવશાદુપમાગર્ભત્વેન કૃતે સમાસે પશ્ચાદ્દન્તપ્રભાસદૃશૈઃ પુષ્પૈશ્ચિતેતિ સમાસાન્તરાશ્રયણેન સમાનવિશેષણમાહાત્મ્યાલ્લતાવ્યવહારપ્રતીતિઃ ।
અત્રૈવ ઽપરીતા હરિણેક્ષણાઽ ઇતિ પાઠે ઉપમારૂપસાધકબાઘકાભાવાત્ સંકરસમાશ્રયેણ કૃતે યોજને પશ્ચાત્ પૂર્વવત્ સમાસાન્તરમહિમ્ના લતાપ્રતીતિજ્ઞંયા ।
રૂપકગર્ભત્વેન તુ સમાસાન્તરાશ્રયણાત્ સમાનવિષેષણત્વં ભવદપિ ન સમાસોક્તેઃ પ્રયોજકમ્ ।
એકદેશવિવર્તિરૂપકમુખેનૈવાર્થાન્તરપ્રતીતેસ્તસ્યા વૈયર્થ્યાત્ ।
ન ચ પૂર્વદર્શિતોપમાસંકરવિષયે એષ ન્યાયઃ ।
ઉપમાસંકરયોરેકદેશવિવર્તિનોરભાવાત્ ।
તચ્ચૈકદેશવિવર્તિરૂપકમશ્લેષેણ શ્લેષેણ ચ ભવતીતિ દ્વિવિધમ્ ।
અશ્લિષ્ટં યથા-
ઽનિરીક્ષ્ય વિદ્યુન્નયનૈઃ પયોદો મુખં નિશાયામભિસારિકાયાઃ ।
ધારાનિપાતૈઃ સહ કિં નુ વાન્તશ્ચન્દ્રો ઽયમિત્પાર્તતરં રરાસઽ ॥
અત્ર નિરીક્ષણાનુગુણ્યાદ્વિદ્યુન્નયનૈરિતિ રૂપકે પયોદસ્ય દ્રષ્ટૃપુરુષનિરૂપણમાર્તતરં રરાસેત્યત્ર પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાયા નિમિત્તત્વં ભજતે ।
શ્લિષ્ટં યથા-
ઽમદનગણનાસ્થાને લેખ્યપ્રપઞ્ચમુદઞ્ચયન્ વિચકિલ-બૃહત્પત્ત્રન્યસ્તદ્વિરેફમષીલવૈઃ ।
કુટિલલિપિભિઃ કં કાયસ્થં ન નામ વિસૂત્રયન્ વ્યધિત વિરહિપ્રાણેષ્વાયવ્યયાવધિકં મધુઃઽ [શ્રી. ચ. 670] ॥
અત્ર હિ પત્ત્રલિપિકાયસ્થશબ્દેષુ શ્લેષગર્ભે રૂપકં દ્વિરેફમષીલવૈરિત્યેતદ્રૂપકનિમિત્તમ્ ।
અસ્ય ચ પ્રચુરઃ પ્રયોગવિષય ઇતિ ન સમાસોક્તિબુદ્ધિઃ કાર્યા ।
તદેવં શ્લિષ્ટવિશેષણસમુત્થાપિતૈકા ।
સાધારણવિશેષણસમુત્થાપિતા તુ ધર્મકાર્યસમારોપાભ્યાં દ્વિભેદા ।
ઔપમ્યગર્ભવિશેષણસમુત્થાપિતોપમાસંકરસમાસાભ્યાં દ્વિભેદા ।
રૂપકસમાશ્રયેણ તુ ભેદદ્વયમસ્યા ન વિષયઃ ।
તદેવં પઞ્ચપ્રકારા સમાસોક્તિઃ ।
ઇયં ચ શુદ્ધકાર્યસમારોપેણ વિશેષણસામ્યેનોભયમયત્વેન પ્રથમં ત્રિધા સમાસોક્તિઃ ।
વિશેષણસામ્યં ચ પઞ્ચપ્રકારં નિર્ણીતમ્ ।
સર્વત્ર ચાત્ર વ્યવહારસમારોપ એવ જીવિતમ્ ।
સ ચ લૌકિકે વસ્તુનિ લૌકિકવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ ।
શાસ્ત્રીયે વસ્તુનિ શાસ્ત્રીયવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ ।
લૌકિકે વા શાસ્ત્રીયવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ ।
શાસ્ત્રીયે વા લૌકિકવસ્તુવ્યવહારમારોપ ઇતિ ચતુર્ધા ભવતિ ।
તદેવં બહુપ્રકારા સમાસોક્તિઃ ।
તત્ર શુદ્ધકાર્યસમારોપેણ યથા-
ઽવિલિખતિ કુચાવુચ્ચૈર્ગાઢં કરોતિ કચગ્રહં લિખતિ લલિતે વક્ત્રે પત્ત્રાવલીમસમઞ્જસામ્ ।
ક્ષિતિપ ખદિરઃ શ્રોણીબિમ્બાદ્ વિકર્ષતિ ચાંશુકં મરુભુવિ હઠાત્ ત્રસ્યન્તીનાં તવારિમૃગીદૃશામ્ઽ ॥
અત્ર પત્ત્રાવલીવિલેખનાદિશુદ્ધકાર્યસમારોપાત્ ખદિરસ્ય હઠકામુકત્વપ્રતીતિઃ વિશેષણસામ્યેનોદાહૃતા ।
ઉભયમયત્વેન યથા -
ઽનિર્લૂનાન્યલકાનિ પાટિતમુરઃ કૃત્સ્નો ઽધરઃ ખણ્ડિતઃ કર્ણે રુગ્જનિતા કૃતં ચ નયને નીલાબ્જકાન્તે ક્ષતમ્ ।
યાન્તીનામતિસંભ્રમાકુલપદન્યાસં મરૌ નીરસૈઃ કિં કિં કણ્ટકિભિઃ કૃતં ન તરુભિસ્ત્વદ્વૈરિવામભ્રુવામ્ઽ ॥
અત્ર નીરસૈઃ કણ્ટકિભિરિતિ વિશેષણસામ્યમ્ ।
નિર્લૂનાન્યલકાનીત્યાદિષુ કાર્યસમારોપઃ ।
વ્યવહારસમારોપપ્રકારચતુષ્ટયે ક્રમેણોદાહરણમ્ ।
યથા-
ઽદ્યામાલિલિઙ્ગ મુખમાશુ દિશાં ચુચુમ્બ રુદ્ધામ્બરાં શશિકલામલિખત્કરાગ્રૈઃ ।
અન્તર્નિમગ્રચરપુષ્પશરો ઽતિતાપાત્ કિં કિં ચકાર તરુણો ન યદીક્ષણાગ્નિઃઽ ॥
લૌકિકં ચ વસ્તુ રસાદિભેદાન્નાનાભેદં સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષ્યમ્ ।
ઽયૈરેકરૂપમખિલાસ્વપિ વૃત્તિષુ ત્વાં પશ્યદ્ભિખ્યયમસંખ્યતયા પ્રવૃત્તમ્ ।
લોપઃ કૃતઃ કિલ પરત્વજુષો વિભક્તે- સ્તૈર્લક્ષણં તવ કૃતં ધ્રુવમેવ મન્યેઽ ॥
અત્રાગમશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધે વસ્તુનિ વ્યાકરણપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
ઽસીમાનં ન જગામ યન્નયનયોર્નાન્યેન યત્સંગતં ન સ્પૃષ્ટં વચસા કદાચિદપિ યદ્ દૃષ્ટોપમાનં ન યત્ ।
અર્થાદાપતિતં ન યન્ન ચ ન યત્તત્કિઞ્ચિદેણીદૃશાં લાવણ્યં જયતિ પ્રમાણરહિતં ચેતશ્ચમત્કારકમ્ઽ ॥
અત્ર લાવણ્યે લૌકિકે વસ્તુનિ મીમાંસાશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
એવં તર્કાયુર્વેદજ્યોતિઃશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપો બોદ્ધવ્યઃ ।
યથા-
ઽસ્વપક્ષલીલાલલિતૈરુપોઢહેતૌ સ્મરે દર્શયતો વિશેષમ્ ।
માનં નિકારર્તુમશેષયૂનાં પિકસ્ય પાણ્ડિત્યમખણ્ડમાસીત્ઽ ॥
અત્ર તર્કશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
પાણ્ડિત્યશબ્દઃ પ્રકૃતે લક્ષણયા વ્યાખ્યેયઃ ।
ઽમન્દમગ્રિમધુરર્યમોપલા દર્શિતશ્વયથુ ચાભવત્તમઃ ।
દૃષ્ટયસ્તિમિરજં સિષેવિરે દોષમોષધિપતેરસંનિધૌઽ ॥
અત્રાયુર્વેદપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
ઽગણ્ડાન્તે મદદન્તિનાં પ્રહૃરતઃ ક્ષ્મામણ્ડલે વૈધૃતે રક્ષામાચરતઃ સદા વિદધતો લાટેષુ યાત્રોત્સવમ્ ।
પૂર્વામત્યજતઃ સ્થિતિં શુભકરીમાસેવ્યમાનસ્ય તે વર્ધન્તે વિજયશ્રિયઃ કિમિવ ન શ્રેયસ્વિનાં મઙ્ગલમ્ઽ ॥
અત્ર જ્યોતિઃશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
ઽપ્રસર્પત્તાત્પર્યૈરપિ સદનુમાનૈકરસિકૈ- રપિ જ્ઞેયો નો યઃ પરિમિતગતિત્વં પરિજહૃત્ ।
અપૂર્વવ્યાપારો ગુરુવર! બુધૈરિત્યવસિતો ન વાચ્યો નો લક્ષ્યસ્તવ સહૃદયસ્યો ગુણગણઃઽ ॥
અત્ર ભરતાદિશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુસમારોપઃ ।
તથા હ્યત્ર ગુણગણગતત્વેન શૃઙ્ગારાદિરસવ્યવહારઃ પ્રતીયતે ।
યતો રસો ન તાત્પર્યશક્તિજ્ઞેયઃ ।
નાપ્યનુમાનવિષયઃ ।
ન શબ્દૈરભિધાવ્યાપારેણ વાચ્યીકૃતઃ ।
ન લક્ષણાગોચરઃ ।

કિં તુ વિગલિતવેદ્યાનતરત્વેન પરિહૃતપારિમિત્યો વ્યઞ્જનલક્ષણાપૂર્વવ્યાપારવિષયીકૃતો ઽનુકાર્યાનુકર્તૃગતત્વપરિ હારેણ સહૃદયગત ઇતિ પ્રસર્પત્તાત્પર્યૈરિત્યાદિપદૈ રસ એવ પ્રતીયતે ।
એવ પ્રતીયતે ।
એવમન્યદપિ જ્ઞેયમ્ ।
ઽપશ્યન્તી ત્રપયેવ યત્ર તિરયત્યાત્માનમાભ્યન્તરે યત્ર ત્રુટ્યતિ મધ્યમાપિ મધુરધ્વન્યુજ્જિહાસારસાત્ ।
ચાટૂચ્ચારણચાપલં વિદધતાં વાક્ તત્ર બાહ્યા કથં દેવ્યા તે પરયા પ્રભો સહ રહઃક્રીડાદૃઢાલિઙ્ગનેઽ ॥
અત્રાગમપ્રસિદ્ધે વસ્તુનિ લૌકિકવસ્તુવ્યવહારસમારોપ ।
લૌકિકવસ્તુવ્યવહારશ્ચ રસાદિભેદાદ્ બહુભેદ ઇત્યુક્તં પ્રાક્ ।
તત્ર શુદ્ધકાર્યસમારોપે કાર્યસ્ય વિશેષણત્વમૌપચારિકમાશ્રિત્ય વિશેષણસામ્યાદિતિ લક્ષણં પૂર્વશાસ્ત્રાનુસારેણ વિહિતં યથાકથઞ્ચિદ્ યોજ્યમ્ ।
ઇહ તુ--
ઽઐન્દ્રં ધનુઃ પાણ્ડુપયોધરેણ શરદ્ દધાનાર્દ્રનખક્ષતાભમ્ ।
પ્રસાદયન્તી સકલઙ્કમિન્દું તાપં રવેરભ્યધિકં ચકારઽ ॥
ઇત્યત્રાસ્તિ તાવદ્ રવિશશિનોર્નાયકત્વપ્રતીતિઃ ।
ન ચાત્ર વિશેષણસામ્યમિતિ સા કુતસ્ત્યા ।
પ્રસાદયન્તી સકલઙ્કમિન્દુમિતિ વિશેષણસામ્યાચ્છરદોનાયિકાત્વપ્રતીતૌ તદુનુગુણ્યાત્ તયોઃ સમાસોક્ત્યા નાયકત્વપ્રતીતિરિતિ ચેત્ આર્દ્રનખક્ષતાભમૈન્દ્રં ધનુર્દધાનેત્યેતદ્વિશેષણં કથં સામ્યેન નિર્દ્રિષ્ટમ્ ।
ન ચૈકદેશવિવર્તિન્યુપમોક્તા યત્સામર્થ્યાન્નાયકત્વપ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
તત્કથમત્ર ધ્યવસ્થા ।
અત્રોચ્યતે-એકદેશવિવર્તિન્યુપમા યદિ પ્રતિપદં નોક્તા તત્ સા કેન પ્રતિષિદ્ધા ।
સામાન્યલક્ષણદ્વારેણાયાતાયાસ્તસ્યા અત્રાપિ સંભવાત્ ।
અથાત્ર નોપમાનત્વેન નાયકઃ સ્વસ્વરૂપેણ પ્રતીયતે અપિતુ રવિશશિનોરેવનાયકત્વપ્રતીતિઃ ।
તયોરત્ર નાયકત્વાત્ ।
તદત્રાર્દ્રનખક્ષતાભમિત્યત્ર સ્થિતમપિ શ્રુત્યોપમાનત્વં વસ્તુપર્યાલોચનયા ઐન્દ્રે ધનુષિ સંચારણીયમ્, ઇન્દ્રચાપાભં નખક્ષતં દધાનેતિ પ્રતીતેઃ, યથા ઽદધ્ના જુહોતિઽ ઇત્યાદૌ દધ્નિ સંચર્યતે વિધિઃ ।
એવમિયમુપમાનુપ્રાણિતા સમાસોક્તિરેવ ।
ઇહ પુનઃ ઇત્યત્ર સરઃશ્રિયાં નાયિકાત્વપ્રતીતિર્ન સમાસોક્ત્યા, વિશેષણસામ્યાભાવાત્ ।
તસ્માન્નાયિકાત્રોપમાનત્વેન પ્રતીયતે ન તુ સરઃશ્રીધર્મત્વેન નાયિકાત્વપ્રતીતિરિત્યેકદેશવિવર્તિન્યુપમૈવાભ્યુપગમ્યા,ગત્યન્તરાસંભવાત્ ।
યૈસ્તુનોક્તા તેષામપ્યુપસંખ્યેયૈવ ।
યત્ર તુ ઽકેશપાશાલિવૃન્દેનઽ ઇત્યાદૌ સમાસોક્તાયામુપમાયાં સમાસન્તરિણ વિશેષણસામ્યં યોજયિતું શક્યં તત્રૌપમ્યગર્ભવિશેષણપ્રભાવિતા સમાસોક્તિરેવેતિ ન વિરોધઃ કશ્ચિત્ ।
સા ચ સમારોક્તિરર્થાન્તરન્યાસે કચિત્સમર્થ્યગતત્વેન કચિત્સમર્થકગતત્વેન ચ ભવતિ ।
ક્રમેણ યથા-
ઽઅથોપગૂઢે શરદા શશાઙ્કે પ્રાવૃડ્ યયૌ શાન્તતડિત્કટાક્ષા ।
કાસાં ન સૌભાગ્યગુણો ઽઙ્ગનાનાં નષ્ટં પિરભ્રષ્ટપયોધરાણામ્ઽ ॥
ઽઅસમાત્પજિગીષસ્ય સ્ત્રીચિન્તા કા મનસ્વિનઃ ।
અનાક્રમ્ય જગત્ સર્વે નો સંધ્યાં ભજતે રવિઃઽ ॥
અત્રોપગૂઢત્વેન શાન્તતડિત્કટાક્ષત્વેન ચ શશાઙ્કશરદોર્નાયકવ્યવહારપ્રતીતૌ સમાસોક્ત્યાલિઙ્ગિત એવાર્થો વિશેષરૂપઃ સામાન્યાશ્રયેણાર્થાન્તરન્યાસેન સમર્થ્યતે ।
સામાન્યસ્ય ચાત્ર શ્લેષવશાદુત્થાનમ્ ।
શાન્તતડિત્કટાક્ષેત્યૌપમ્યગર્ભે વિશેષણં સમાસાન્તરાશ્રયેણાત્ર સમાનમ્ ।
અસમાત્પેત્યાદૌ તુ સ્ત્રીશબ્દસ્ય સામાન્યેન સ્ત્રીત્વમાત્રાભિધાનાત્ સામાન્યરૂપો ઽર્થો લિઙ્ગવિશેષનિર્દેશગર્ભેણ કાર્યાપનિબન્ધનેનોત્થાપિતયા સમાસોક્ત્યા સમારોપિતનાયકવ્યવહારેણ રવિસંધ્યાવૃત્તાન્તેન વિશેષરૂપેણ સમર્થ્યતે ।
ઽઆકૃષ્ટિવેગવિગલદ્ભુજગેન્દ્રભોગનિમોકપટ્ટપરિવેષતયામ્બુરાશેઃ ।
મન્થવ્યથાવ્યુપશમાર્થમિવાશુ યસ્ય મન્દાકિની ચિરવેષ્ટત પાદમૂલેઽ ॥
અત્ર નિર્મોકપટ્ટાપહ્નવેન સમારોપિતાયા મન્દાકિન્યા યદ્વસ્તુવૃત્તેન પાદમૂલે વેષ્ટનં તચ્ચરણમૂલે વેષ્ટનત્વેન શ્લેષમૂલયાતિશયોક્ત્યાધ્યવસીયતે ।
તત્ તથાધ્યવસિતં મન્થવ્યથાવ્યુપશમાર્થમિવેત્યુત્પ્રેક્ષામુત્થાપયતિ ।
સોત્થાપ્યમાનૈવામ્બુરાશિમન્દાકિન્યોઃ પતિપત્નીવ્યવહારાશ્રયાં સમાસોક્તિં ગર્ભીકરોતિ ।
એવં ચોત્પ્રેક્ષાસમાસોક્ત્યોરેકઃ કાલઃ ।
એવં ઽનખક્ષતાનીવ વનસ્થલીનામ્ઽ ઇત્યત્રાપિ વનસ્થલીનાં નાયિકાવ્યવહાર ઉત્પ્રેક્ષાન્તરાનુપ્રવિષ્ટસમાસોક્તિમૂલ એવ ।
એવમિયં સમાસોક્તિરનન્તપ્રપઞ્ચેત્યનયા દિશા સ્વયમુત્પ્રેક્ષ્યા ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 33:
વિશેષણસાભિપ્રાયત્વં પરિકરઃ

વિશેષણવૈચિત્ર્યપ્રસ્તાવાદસ્યેહ નિર્દેશઃ ।
વિશેષણાનાં સાભિપ્રાયત્વં પ્રતીયમાનાર્થગર્ભીકારઃ ।
અત એવ પ્રસન્નગમ્ભીરપદત્વાન્નાયં ધ્વનેર્વિષયઃ ।
એવં ચ પ્રતીયમાનાંશસ્ય વાચ્યોન્મુખત્વાત્પરિકર ઇતિ સાર્થકં નામ ।
ઽરાજ્ઞો માનધનસ્ય કાર્મુકભૃતો દુર્યોધનસ્યાગ્રતઃ પ્રત્યક્ષં કુરુબાન્ધવસ્ય મિષતઃ કર્ણસ્ય શલ્યસ્ય ચ ।
પીતં તસ્ય મયાદ્ય પાણ્ડવવધૂકેશામ્બરાકર્ષિણઃ કોષ્ણં જીવત એવ તીક્ષ્ણકરજક્ષુણ્ણાદસૃગ્વક્ષસઃઽ ॥
અત્ર રાજ્ઞ ઇત્યાદૌ સોત્પ્રાસત્વપરં પ્રસન્નગમ્ભીરપદત્વમ્ ।
એવમ્-
ઽઅઙ્ગાજ સેનાપતે રાજવલ્લભ દ્રોણોપહાસિન્ કર્ણં, સાંપ્રતં રક્ષૈનં ભીમાદ્ દુઃશાસનમ્ઽ ઇત્યાદૌ જ્ઞેયમ્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 34:
વિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યે દ્વપૌર્વોપાદાને શ્લેષઃ