અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 93

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુરાણે આગ્નેયે શિલાન્યાસકથનં નામ દ્વિનવતિતમો
ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {93}
:શ્ અથ ત્રિનવતિતમો ઽધ્યાયઃ
વાસ્તુપૂજાદિવિધાનમ્
ઈશ્વર ઉવાચ
તતઃ પ્રાસાદમાસૂત્ર્ય વર્તયેદ્વાસ્તુમણ્ડપં(5) ।અપ્_93.001અબ્।
કુર્યાત્ કોષ્ઠચતુઃષષ્ટિં ક્ષેત્રે વેદાસ્રકે સમે

કોણેષુ વિન્યસેદ્ વંશૌ(6) રજ્જવો ઽષ્ટૌ વિકોણગાઃ ।અપ્_93.002અબ્।
:ન્
1 ઓં ઇં ઉં ઇતિ ઘ.. , ઙ્. ચ
2 પઞ્ચગવ્યેન સંસિક્તાન્ ઇતિ ગ..
3 ન્યૂનાદિદોષનાશાર્થમિતિ ઘ..
4 યજેદસ્રેણ શુદ્ધ્યર્થમાહુતીનામિતિ ઘ..
5 વાસ્તુમણ્ડલમિતિ ગ. ઙ.. । તત ઇતિ શ્લોકાર્ધં ઘ.. પુસ્તકે
નાસ્તિ
6 વિન્યસેદ્વંશમિતિ ખ..
:પ્ 295
દ્વિપદાઃ ષટ્પદાસ્તાસ્તુ વાસ્તુન્તત્રાર્ચયેદ્ યથા

આકુઞ્ચિતકચં(1) વાસ્તુમુત્તાનમસુરાકૃતિં(2) ।અપ્_93.003અબ્।
સ્મરેત્ પૂજાસુ કુડ્યાદિનિવેશે ઉત્તરાનનં

જાનુની કૂર્પરૌ શક્થિ દિશિ વાતહુતાશયોઃ ।અપ્_93.004અબ્।
પૈત્ર્યાં પાદપુટે રૌદ્ર્યાં શિરો ઽસ્ય હૃદયે ઽઞ્જલિઃ

અસ્ય દેહે સમારૂઢા દેવતાઃ પૂજિતાઃ શુભાઃ ।અપ્_93.005અબ્।
અષ્ટૌ કોણાધિપાસ્તત્ર કોણાર્ધેષ્વષ્ટસુ સ્થિતાઃ(3)

ષટ્પદાસ્તુ મરીચ્યાદ્યા દિક્ષુ પૂર્વાદિષુ ક્રમાત્ ।અપ્_93.006અબ્।
મધ્યે ચતુષ્પદો બ્રહ્મા શેષાસ્તુ પદિકાઃ(4) સ્મૃતાઃ

સમસ્તનાડીસંયોગે મહામર્માનુજં ફલં ।અપ્_93.007અબ્।
ત્રિશૂલં સ્વસ્તિકં વજ્રં(5) મહાસ્વસ્તિકસમ્પુટૌ

ત્રિકુટું(9) મણિબન્ધં ચ સુવિશુદ્ધં પદં તથા ।અપ્_93.008અબ્।
ઇતિ દ્વાદશ મર્માણિ વાસ્તોર્ભિત્ત્યાદિષુ ત્યજેત્

સાજ્યમક્ષતમીશાય પર્જન્યાયામ્બુજોદકં ।અપ્_93.009અબ્।
દદીતાથ જયન્તાય પતાકાં કુઙ્કુમોજ્જ્વલાં(7)

રત્નવારિ મહેન્દ્રાય રવૌ ધૂમ્રં વિતાનકં ।અપ્_93.010અબ્।
સત્યાય ઘૃતગોધૂમમાજ્યભક્તં ભૃશાય ચ

વિમાંસમન્તરીક્ષાય શુક્તુન્તેભ્યસ્તુ પૂર્વતઃ ।અપ્_93.011અબ્।
મધુક્ષીરાજ્યસમ્પૂર્ણાં પ્રદદ્યાદ્વહ્નયે શ્રુચં

લાજાન્ પૂર્ણં સુવર્ણામ્બુ વિતથાય નિવેદયેત્ ।અપ્_93.012અબ્।
:ન્
1 આકુઞ્ચિતકરમિતિ ઘ..
2 કુર્યાદિત્યાદિઃ મુત્તાનમસુરાકૃતિમિત્યન્તઃ
શ્લોકદ્વયાત્મકપાઠો ગ.. પુસ્તકકે નાસ્તિ
3 કોણાર્ધેષુ વ્યવસ્થિતા ઇતિ ઘ..
4 પાદિકા ઇતિ ખ..
5 મુષ્ટિકં વક્ત્રમિતિ ખ..
6 ત્રિકોષ્ઠમિતિ ગ..
7 દદીતેતિ અર્ધશ્લોકો ગ.. પુસ્તકે નાસ્તિ
:પ્ 296
દદ્યાદ્ ગૃહક્ષતે ક્ષૌદ્રં(1) યમરાજે પલૌદનં(2)

ગન્ધં ગન્ધર્વનાથાય જિહ્વાં ભૃઙ્ગાય પક્ષિણઃ ।અપ્_93.013અબ્।
મૃગાય પદ્મપર્ણાનિ(3) યામ્યામિત્યષ્ટદેવતાઃ(4)

પિત્રે તિલોદકં ક્ષીરં વૃક્ષજં દન્તધાવનં ।અપ્_93.014અબ્।
દૌવારિકાય દેવાય પ્રદદ્યાદ્ ધેનુમુદ્રયા(5)

સુગ્રીવાય દિશેત્ પૂપાન્ પુષ્પદન્તાય દર્ભકં ।અપ્_93.015અબ્।
રક્તં પ્રચેતસે પદ્મમસુરાય(6) સુરાસવં

ઘૃતં ગુડૌદનં શેષે રોગાય ઘૃતમણ્ડકાન્ ।અપ્_93.016અબ્।
લાજાન્ વા પશ્ચિમાશાયાં દેવાષ્ટકમિતીરિતં

મારુતાય ધ્વજં પીતં નાગાય નાગકેશરં ।અપ્_93.017અબ્।
મુખ્યે ભક્ષ્યાણિ ભલ્લાટે મુદ્ગસૂપં સુસંસ્કૃતં

સોમાય પાયસં સાજ્યં શાલૂકમૂષયે(7) દિશેત્ ।અપ્_93.018અબ્।
લોપીમદિતયે દિત્યૈ પુરીમિત્યુત્તરાષ્ટકં(8)

મોદકાન્ બ્રહ્મણઃ પ્રાચ્યાં ષટ્પાદાય મરીચયે ।અપ્_93.019અબ્।
સવિત્રે રક્તપુષ્પાણિ વહ્ન્યધઃકોણકોષ્ઠકે

તદધઃકોષ્ઠકે દદ્યાત્ સાવિત્ર્યૈ ચ કુશોદકં(9) ।અપ્_93.020અબ્।
દક્ષિણે ચન્દનં(10) રક્તં ષટ્પદાય વિવસ્વતે

હરિદ્રૌદનમિન્દ્રાય રક્ષોધઃક્રીણકોષ્ઠકે ।અપ્_93.021અબ્।
:ન્
1 ભૂતક્ષયે રૌદ્રમિતિ ખ.. , છ.. ચ । ગૃહકૃતે ક્ષૌદ્રમિતિ
ઘ..
2 ફલૌદનમિતિ ખ. ઘ.. ચ
3 યવપર્ણાનીતિ ઘ.. । પદ્મવર્ણાનીતિ ખ.. છ.. ચ
4 યામ્યામિત્યષ્ટદેવતા ઇતિ ખ..
5 પ્રદદ્યાદઘમુદ્રયેતિ ખ.. । પ્રદદ્યાદ્વનમુદ્રયેતિ ઘ.. , છ.. ચ
6 પદ્મં સમ્બરાયેતિ ઘ..
7 શાલૂકં શૃણયેતિ ખ.. , છ.. ચ
8 પુરીમિત્યવરાષ્ટકમિતિ ગ..
9 સવિત્રે ચ કુશોદકમિતિ ગ..
10 સાવિત્ર્યૈ ચન્દનમિતિ ગ..
:પ્ 297
ઇન્દ્રજયાય મિશ્રાન્નમિન્દ્રાધસ્તાન્નિવેદયેત્

વરુણ્યાં ષટ્પદાસીને મિત્રે સઙુડમોદનં ।અપ્_93.022અબ્।
રુદ્રાય ઘૃતસિદ્ધાન્નં વાયુકોણાધરે પદે

તદધો રુદ્રદાસાય માસં માર્ગમથોત્તરે ।અપ્_93.023અબ્।
દદીત માષનૈવેદ્યં(1) ષટ્પદસ્થે ધરાધરે(2)

આપાય શિવકોણાધઃ તદ્વત્સાય ચ તત્સ્થલે(3) ।અપ્_93.024અબ્।
ક્રમાદ્દદ્યાદ્દધિક્ષીરં પૂજયિત્વા વિધાનતઃ

ચતુષ્પદે નિવિષ્ટાય બ્રહ્મણે મધ્મદેશતઃ ।અપ્_93.025અબ્।
પઞ્ચગવ્યાક્ષતોપેતઞ્ચરું સાજ્યં નિવેદયેત્

ઈશાદિવાયુપર્યન્તકોણેષ્વથ યથાક્રમં ।અપ્_93.026અબ્।
વાસ્તુવાહ્યે ચરક્યાદ્યાશ્ ચતસ્રઃ પૂજયેદ્ યથા

ચરક્યૈ(4) સઘૃતં માંસં વિદાર્યૈ(5) દધિપઙ્કજે ।અપ્_93.027અબ્।
પૂતનાયૈ પલં પિત્તં રુધિરં ચ નિવેદયેત્

અસ્થીનિ પાપરાક્ષસ્યૈ રક્તપિત્તપલાનિ ચ ।અપ્_93.028અબ્।
તતો માષૌદનં(6) પ્રાચ્યાં સ્કન્દાય વિનિવેદયેત્

અર્યમ્ણે દક્ષિણાશાયાં પૂપાન્ કૃસરયા યુતાન્ ।અપ્_93.029અબ્।
જમ્ભકાય(7) ચ વારુણ્યામામિષં રુધિરાન્વિતં

ઉદીચ્યાં પિલિપિઞ્જાય(8) રક્તાન્નં કુસુમાનિ ચ ।અપ્_93.030અબ્।
યજેદ્વા સકલં વાસ્તું કુશદધ્યક્ષતેર્જલૈઃ

:ન્
1 માંસનૈવેદ્યમિતિ ખ.. , છ.. , ચ
2 વરાધરે ઇતિ ઘ..
3 આપવત્સચતુષ્ટયે ઇતિ ખ.. । તદ્વત્સાયૈ ચ તત્તલે ઇતિ ઘ.. , જ.. ચ
4 વારાહ્યૈ ઇતિ ઙ.. , છ.. ચ
5 વિપચે ઇતિ ખ.. , છ.. ચ
6 તતો માંસૌદનમિતિ ખ. ઘ.. છ.. ચ
7 કુમ્ભકાયેતિ છ..
8 પિલિપિચ્છાયેતિ ઙ.. । લિપિપિઞ્જાયેતિ છ..
:પ્ 298
ગૃહે ચ નગરાદૌ ચ એકાશીતિપદૈર્ યજેત્ ।અપ્_93.031અબ્।
ત્રિપદા રજ્જવઃ કાર્યાઃ ષટ્પદાશ્ ચ વિકોણકે

ઈશાદ્યાઃ પાદિકાસ્તસ્મિન્નાગદ્યાશ્ ચ દ્વિકોષ્ઠગાઃ(1) ।અપ્_93.032અબ્।
ષટ્પદસ્થા મરીચ્યાદ્યા બ્રહ્મા નવપદઃ સ્મૃતઃ

નગરગ્રામખેટાદૌ વાસ્તુઃ શતપદો ઽપિ(2) વા ।અપ્_93.033અબ્।
વંશદ્વયં કોણગતં દુર્જયં દુર્ધરં સદા

યથા દેવાલયે ન્યસસ્ તથા શતપદે હિતઃ ।અપ્_93.034અબ્।
ગ્રહાઃ સ્કન્દાદયસ્તત્ર વિજ્ઞેયાશ્ ચૈવ ષટ્પદાઃ

ચરક્યાદ્યા ભૂતપદા રજ્જુવંશાદિ પૂર્વવત્ ।અપ્_93.035અબ્।
દેશસંસ્થાપને(3) વાસ્તુ ચતુસ્ત્રિંશચ્છતં(4) ભવેત્

ચતુઃષષ્ટિપદો(5) બ્રહ્મા મરીચ્યાદ્યાશ્ ચ દેવતાઃ ।અપ્_93.036અબ્।
ચતુઃપઞ્ચાશત્પદિકા આપાદ્યષ્ટૌ રસાગ્નિભિઃ

ઈશાનાદ્યા નવપદાઃ સ્કન્દાદ્યાઃ શક્તિકાઃ(6) સ્મૃતાઃ ।અપ્_93.037અબ્।
ચરક્યાદ્યાસ્તદ્વદેવ રજ્જુવંશાદિ પૂર્વવત્(7)

જ્ઞેયો વંશસહસ્રૈસ્તુ વાસ્તુમણ્ડલગઃ પદૈઃ ।અપ્_93.038અબ્।
ન્યાસો નવગુણસ્તત્ર કર્તવ્યો દેશવાસ્તુવિત્

પઞ્ચચિંશત્પદો વાસ્તુર્વૈતાલાખ્યશ્ચિતૌ સ્મૃતઃ ।અપ્_93.039અબ્।
અન્યો નવપદો વાસ્તુઃ ષોડશાઙ્ઘ્રિસ્ તથાપરઃ

ષડસ્રત્ર્યસ્રવૃત્તાદેર્મધ્યે સ્યાચ્ચતુરસ્રકં ।અપ્_93.040અબ્।
:ન્
1 નાગાદ્યાશ્ચાર્ધકોષ્ટગા ઇતિ ખ.. , છ.. ચ
2 શતપદે ઽપીતિ ગ..
3 દશમં સ્થાપને ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , છ.. ચ
4 ચતુર્વિંશચ્છતમિતિ ગ..
5 ચતુઃષષ્ટિપદે ઇતિ ઘ..
6 ઈશાનાદ્યાઃ શિવપદા સ્કન્દાદ્યાઃ પદિકા ઇતિ ઘ..
7 સમઞ્ચ સ્થાપને વાસ્તુશ્ ચતુસ્ત્રિંશચ્છતં ભવેદિતિ ઘ.. પુસ્તકે
ઽધિકઃ પાઠઃ । ચતુઃષષ્ટિપદો બ્રહ્મા ઇત્ય્ આદિઃ,
રજ્જુવંશાદિ પૂર્વવત્ ઇત્ય્ અન્તઃ પાઠો ગ.. પુસ્તકે નાસ્તિ
:પ્ 299
ખાતે વાસ્તોઃ સમં પૃષ્ઠે(1) ન્યાસે બ્રહ્મશિલાત્મકે

શાષાકસ્ય નિવેશે ચ(2) મૂર્તિસંસ્થાપને તથા ।અપ્_93.041અબ્।
પાયસેન તુ નૈવેદ્યં સર્વેષાં વા પ્રદાપયેત્

ઉક્તાનુક્તે તુ વૈ વાસ્તુઃ પઞ્ચહસ્તપ્રમાણતઃ ।અપ્_93.042અબ્।
ગૃહપ્રાસાદમાનેન વાસ્તુઃ શ્રેષ્ઠસ્તુ સર્વદા(4)