અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 75

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુરાણે આગ્નેયે શિવપૂજા નામ ચતુઃસપ્તતિતમો
ઽધ્યાયઃ ॥
:ન્
1 ગુહ્યાતિગુહ્યગોપ્તા ત્વમિતિ ગ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 સિદ્ધિર્ભવતુ મે દેવેતિ ખ, ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 પઠિત્વામુમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 હરહસ્તે ઇતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
5 શિવજ્ઞાનામિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
6 નમેદષ્તાઙ્ગમૂર્તયે ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 219
% છપ્તેર્ {75}
:શ્ અથ પઞ્ચસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ
અગ્નિસ્થાપનાદિવિધિઃ
ઈશ્વર ઉવાચ
અર્ઘપાત્રકરો યાયાદગ્ન્યાગારં સુસંવૃતઃ ।અપ્_75.001અબ્।
યાગોપકરણં સર્વં દિવ્યદૃષ્ટ્યા ચ કલ્પયેત્(1)

ઉદઙ્મુખઃ કુણ્ડમીક્ષેત્ પ્રઓક્ષણં તાડનંકુશૈઃ ।અપ્_75.002અબ્।
વિદધ્યાદસ્ત્રમન્ત્રેણ વર્મણાભ્યુક્ષણં મતં

ખડ્ગેન ખાતમુદ્ધારં પૂરણં સમતામપિ ।અપ્_75.003અબ્।
કુર્વીત વર્મણા સેકં કુટ્ટનન્તુ શરાત્મના(2)

સમ્માર્જનં સમાલેપં કલારૂપપ્રકલ્પનં ।અપ્_75.004અબ્।
ત્રિસૂત્રીપરિધાનં ચ વર્મણાભ્યર્ચનં સદા

રેખાત્રયમુદક્ કુર્યાદેકાં પૂર્વાનનામધઃ ।અપ્_75.005અબ્।
કુશેન ચ શિવાસ્ત્રેણ યદ્વા તાસાં વિપર્યયઃ

વજ્રીકરણમન્ત્રેણ હૃદા દર્ભૈશ્ ચતુષ્પથં ।અપ્_75.006અબ્।
અક્ષપાત્રન્તતનુત્રેણ વિન્યસેદ્વિષ્ટરં હૃદા

હૃદા વાગીશ્વરીં તત્ર ઈશામાવાહ્ય પૂજયેત્ ।અપ્_75.007અબ્।
વહ્નિં સદાશ્રયાનીતં શુદ્ધપાત્રોપરિસ્થિતં

ક્રવ્યાદાંશં પરિત્યજ્ય વીક્ષણાદિવિશોધિતં ।અપ્_75.008અબ્।
ઔદર્યં ચૈન્દવં ભૌતં એકીકૃત્યાનલત્રયં

ઓં હૂં વહ્નિચૈતન્યાય વહ્નિવીજેન વિન્યસેત્ ।અપ્_75.009અબ્।
સંહિતામન્ત્રિતં વહ્નિં ધેનુમુદ્રામૃતીકૃતં

રક્ષિતં હેતિમન્ત્રેણ કવચેનાવગુણ્ઠિતં ।અપ્_75.010અબ્।
પૂજિતન્ત્રિઃ પરિભ્રામ્ય કુણ્ડસ્યોર્ધ્વં પ્રદક્ષિણં

:ન્
1 દિવ્યદૃષ્ટ્યા વિલ્પ્કયેદિતિ ઘ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
2 શરાણુનેતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 220
શિવવીજમિતિ ધ્યાત્વા વાગીશાગર્ભગોચરે ।અપ્_75.011અબ્।
વાગીશ્વરેણ દેવેન ક્ષિપ્યમાનં વિભાવયેત્

ભૂમિષ્ઠજાનુક્કો મન્ત્રી હૃદાત્મસમ્મુખં ક્ષિપેત્ ।અપ્_75.012અબ્।
તતો ઽન્તસ્થિતવીજસ્ય(1) નાભિદેશે સમૂહનં

સમ્ભૃતિં પરિધાનસ્ય શૌચમાચમનં હૃદા ।અપ્_75.013અબ્।
ગર્ભાગ્નેઃ પૂજનં કૃત્વા તદ્રક્ષાર્થં શરાણુના(2)

બધ્નીયાદ્ગર્ભજં દેવ્યાઃ કકઙ્કણં પાણિપલ્લવે ।અપ્_75.014અબ્।
ગર્ભાધાનાય સમ્પૂજ્ય સદ્યોજાતેન પાવકં

તતો હૃદયમન્ત્રેણ જુહુયાદાહુતિત્રયં ।અપ્_75.015અબ્।
પુંસવનાય વામેન તૃતીયે યાસિ પૂજયેત્

આહુતિત્રિતયં દદ્યાચ્છિરસામ્બુકણાન્વિતં ।અપ્_75.016અબ્।
સીમન્તોન્નયનં ષષ્ઠે માસિ સમ્પૂજ્ય રૂપિણા

જુહુયાદાહુતીસ્તિસ્રઃ શિખયા શિખયૈવ તુ ।અપ્_75.017અબ્।
વક્ત્રાઙ્ગકલ્પનાં કુર્યાદ્વક્ત્રોદ્ઘાટનનિષ્કૃતી

જાતકર્મનૃકર્મભ્યાં દશમે માસિ પૂર્વવત્ ।અપ્_75.018અબ્।
વહ્નિં સન્ધુક્ષ્ય દર્ભાદ્યૈઃ(3) સ્નાનં ગર્ભમલાપહં

સુવર્ણબન્ધનં દેવ્યા કૃતં ધ્યાત્વા હૃદાર્ચયેત્ ।અપ્_75.019અબ્।
સદ્યઃસૂતકનાશાય પ્રોક્ષયેદસ્ત્રવારિણા

કુમ્ભન્તુ(4) વહિરસ્ત્રેણ તાડયેદ્વર્મણોક્ષયેત્ ।અપ્_75.020અબ્।
અસ્ત્રેણોત્તરપૂર્વાગ્રાન્મેખલાસુ વહિઃ કુશાન્

:ન્
1 તતોન્તસ્થિતદેવસ્ય ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 શરાત્મના ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 ગન્ધાદ્યૈર્ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 કુણ્ડન્તુ ઇતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
:પ્ 221
આસ્થાપ્ય(1) સ્થાપયેત્તેષુ હૃદા પરિધિવિસ્તરં ।અપ્_75.021અબ્।
વક્તાણામસ્ત્રમન્ત્રેણ તતો નાલાપન્નુત્તયે

સમિધિઃ પઞ્ચ હોતવ્યાઃ પ્રાન્તે મૂલે ઘૃતપ્લુતાઃ ।અપ્_75.022અબ્।
બ્રહ્માણં શઙ્કરં વિષ્ણુમનન્તઞ્ચ હૃદાર્ચયેત્

દૂર્વાક્ષતૈશ્ ચ પર્યન્તં પરિધિસ્થાનનુક્રમાત્ ।અપ્_75.023અબ્।
ઇન્દ્રાદીશાનપર્યન્તાન્તાન્વિષ્ટરસ્થાનનુક્રમાત્

અગ્નેરભિમુખીભૂતાન્ નિજદિક્ષુ હૃદાર્ચયેત્ ।અપ્_75.024અબ્।
નિવાર્ય વિઘ્નસઙ્ઘાતં વાલકં પાલયિષ્યથ

શૈવીમાજ્ઞાભિમાન્તેષાં શ્રાવયેત્તદનન્તરં ।અપ્_75.025અબ્।
ગૃહીત્વા સ્રુક્સ્રુવાવૂર્ધ્વવદનાધોમુખૈઃ ક્રમાત્

પ્રતાપ્યાગ્નૌ ત્રિધા દર્ભમૂલમધ્યાગ્રકૈઃ સ્પૃશેત્ ।અપ્_75.026અબ્।
કુશસ્પૃષ્ટપ્રદેશે તુ આત્મવિદ્યાશિવાત્મકં

ક્રમાત્તત્ત્વત્રયં ન્યસ્ય હાં હીં હૂં સં(2) રવૈઃ ક્રમાત્ ।અપ્_75.027અબ્।
સ્રુવિ શક્તિં સ્રુવે શમ્ભું વિન્યસ્ય હૃદયાણુના

ત્રિસૂત્રીવેષ્ટિતગ્રીવો પૂજિતૌ કુસુમાદિભિઃ ।અપ્_75.028અબ્।
કુશાનામુપરિષ્ટાત્તૌ સ્થાપયિત્વા સ્વદક્ષિણે

ગવ્યમાજ્યં સમાદાય વીક્ષણાદિવિશોધિતં ।અપ્_75.029અબ્।
સ્વકાં બ્રહ્મમયીં મૂર્તિં સઞ્ચિન્ત્યાદાય તદ્ઘૃતં

કુણ્ડસ્યોર્ધ્વં હૃદાવર્ત્ય ભ્રામયિત્વાગ્નિગોચરે ।અપ્_75.030અબ્।
પુનર્વિષ્ણુમયીં ધ્યાત્વા ઘૃતમીશાનગોચરે

ધૃત્વાદાય કુશાગ્રેણ સ્વાહાન્તં શિરસાણુના(2) ।અપ્_75.031અબ્।
:ન્
1 આસ્તીર્યેતિ ઘ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તદ્વયપાઠઃ
2 હાં હ્રીં હ્રં સમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । હૂં હાં
ક્રૂં સમિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 શિરસાત્મના ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 222
જુહુયાદ્વિષ્ણવે વિન્દું રુદ્રરૂપમનન્તરં

ભાવયન્નિજમાત્માનં નાભૌ ધૃત્વાપ્લવેત્તતઃ ।અપ્_75.032અબ્।
પ્રાદેશમાત્રદર્ભાભ્યામઙ્ગુષ્ટાનામિકાગ્રકૈઃ

ધૃતાભ્યાં સમ્મુખં વહ્નેરસ્ત્રેણાપ્લવમાચરેત્ ।અપ્_75.033અબ્।
હૃદાત્મસમ્મુખં તદ્વત્ કુર્યાત્ સમ્પ્લવનન્તતઃ

હૃદાલબ્ધદગ્ધદર્ભં શસ્ત્રક્ષેપાત્ પવિતયેત્ ।અપ્_75.034અબ્।
દીપ્તેનાપરદર્ભેણ નિવાહ્યાનેન દીપયેત્

અસ્ત્રમન્ત્રેણ નિર્દગ્ધં વહ્નૌ દર્ભં પુનઃ ક્ષિપેત્ ।અપ્_75.035અબ્।
ક્ષિપ્ત્વા ઘૃતે કૃતગ્રન્થિકુશં પ્રાદેશસમ્મિતં

પક્ષદ્વયમિડાદીનાં ત્રયં ચાજ્યે વિભાવયેત્ ।અપ્_75.036અબ્।
ક્રામાદ્ભાગત્રયાદાજ્યં સ્રુવેણાદાય હોમયેત્

સ્વેત્યગ્નૌ હા ઘૃતે(1) ભાગં શેષમાજ્યં ક્ષિપેત્ ક્રમાત્ ।અપ્_75.037અબ્।
ઓં હાં અગ્નયે સ્વાહા । ઓં હાં સોમાય સ્વાહા । ઓં હાં
અગ્નીષોમાભ્યાં સ્વાહા
ઉદ્ઘાટનાય નેત્રાણાં અગ્નેર્નેત્રત્રયે મુખે

સ્રુવેણ ઘૃતપૂર્ણેન ચતુર્થીમાહુતિં યજેત્ ।અપ્_75.038અબ્।
ઓં હાં અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા
અભિમન્ત્ર્ય ષડઙ્ગેન બોધયેદ્ધેનુમુદ્રયા

અવગુણ્ઠ્ય તનુત્રેણ રક્ષેદાજ્યં શરાણુના(2) ।અપ્_75.039અબ્।
હૃદાજ્યવિન્દુવિક્ષેપાત્ કુર્યાદભ્યુક્ષ્ય શોધનં

વક્ત્રાભિઘારસન્ધાનાં વક્ત્રૈકીકરણં તથા ।અપ્_75.040અબ્।
ઓં હાં સદ્યોજાતાય સ્વાહા । ઓં હાં વામદેવાય સ્વાહા । ઓં
હાં
:ન્
1 સ્વાહેત્યગ્નૌ ઘૃતે ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 શરાત્મનેતિ ણ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 223
અઘોરાય સ્વાહા । ઓં તત્પુરુષાય સ્વાહા । ઓં હાં ઈશાનાય
સ્વાહા
ઇત્યેકૈકઘૃતાહુત્યા કુર્યાદ્વક્ત્રાભિઘારકં

ઔં હાં સદ્યોજાતવામદેવાભ્યાં સ્વાહા । ઓં હાં
વામદેવાઘોરાભ્યાં સ્વાહા । ઓં હાં અઘોરતત્પુરુષાભ્યાં
સ્વાહા । ઓં હાં તત્પુરુષેશાનાભ્યાં સ્વાહા
ઇતિવક્ત્રાનુસન્ધાનં મન્ત્રૈર્ એભિઃ ક્રમાચ્ચરેત્ ।અપ્_75.041અબ્।
અગ્રિતો ગતયા વાયું નિરૃતાદિશિવાન્તયા

વક્ત્રાણામેકતાં કુર્યાત્ સ્રુવેણ ઘૃતઘારયા ।અપ્_75.042અબ્।
ઓં હાં સદ્યોજાતવામદેવાઘોરતત્પુરુષેશાનેભ્યઃ સ્વાહા
ઇતીષ્ટવક્ત્રે વક્ત્રાણામન્તર્ભાવસ્તદાકૃતિઃ

ઈશેન વહ્નિમભ્યર્ચ્ય દત્વાસ્ત્રેણાહુતિત્રયં ।અપ્_75.043અબ્।
કુર્યાત્ સર્વાત્મના નામ શિવાગ્નિસ્ત્વં હુતાશન

હૃદાર્ચિતૌ વિસૃષ્ટાગ્નૌ પિતરૌ વિધિપૂરણીં ।અપ્_75.044અબ્।
મૂલેન વૌષડન્તેન દદ્યાત્ પૂર્ણાં યથાવિધિ

તતો હૃદમ્બુજે સાઙ્ગં સસેનં ભાસુરં પરં(1) ।અપ્_75.045અબ્।
યજેત્ પૂર્વવદાવાહ્ય પ્રાર્થ્યાજ્ઞાન્તર્પયેચ્છિવં

યાગાગ્નિશિવયોઃ કૃત્વા નાડીસન્ધાનમાત્મના ।અપ્_75.046અબ્।
શક્ત્યા મૂલાણુના હોમં કુર્યાદઙ્ગૈર્ દશાંશતઃ

ઘૃતસ્ય કાર્ષિકો હોમઃ ક્ષીરસ્ય મધુનસ્ તથા ।અપ્_75.047અબ્।
શક્તિમાત્રાહુતિર્દધ્નઃ પ્રસૃતિઃ પાયસ્યતુ

યથાવત્ સર્વભક્ષાણાં લાજાનાં મુષ્ટિસમ્મિતં ।અપ્_75.048અબ્।
ખણ્ડત્રયન્તુ મૂલાનાં કલાનાં સ્વપ્રમાણતઃ

:ન્
1 સસેનં ભાસ્કરં પરમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । શાસનં
ભાસ્કરં પરમિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । શાશનં ભાસ્રં
પરમિતિ ઙ ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । શાસનં ત્ર્યક્ષરં પરમિતિ
ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 224
ગ્રાસાર્ધમાત્રમન્નાનાં સૂક્ષ્માણિ પઞ્ચ હોમયેત્ ।અપ્_75.049અબ્।
ઇક્ષોરાપર્વિકં માનં લતાનામઙ્ગુલદ્વયં

પુષ્પં પત્રં સ્વમાનેન સમિધાં તુ દશાઙ્ગુલં ।અપ્_75.050અબ્।
ચન્દ્રચન્દનકાશ્મીરકસ્તૂરીયક્ષકર્દમાન્

કલાયસમ્મિતાનેનાન્ ગુગ્ગુલં વદરાસ્થિવત્ ।અપ્_75.051અબ્।
કન્દાનામષ્ટમં ભાગં જુહુયાદ્વિધિવત્ પરં

હોમં નિર્વર્તયેદેવં બ્રહ્મવીજપદૈસ્તતઃ ।અપ્_75.052અબ્।
ઘૃતેન સ્રુચિ પૂર્ણાયાં નિધાયાધોમુખં સ્રુવં

સ્રુગગ્રે પુષ્પમારોપ્ય પશ્ચાદ્વામેન પાણિના ।અપ્_75.053અબ્।
પુનઃ સવ્યેન તૌ ધૃત્વા શઙ્ખસન્નિભમુદ્રયા

સમુદ્ગતો અર્ધકાયશ્ ચ સમપાદઃ સમિત્થિતઃ ।અપ્_75.054અબ્।
નાભૌ તન્મૂલમાધાય સ્રુગગ્રવ્યગ્રલોચનઃ

બ્રહ્માદિકારણાત્યાગાદ્વિનિઃસૃત્ય સુષુમ્ણયા(1) ।અપ્_75.055અબ્।
વામસ્તનાન્તમાનીય તયોર્મૂલમતન્દ્રિતઃ

મૂલમન્ત્રમવિસ્પષ્ટં વૌષડન્તં સમુચ્ચરેત્ ।અપ્_75.056અબ્।
તદગ્નૌ જુહુયાદાજ્યં યવસમ્મિતધારયા

આચામં ચન્દનં દત્વા તામ્બૂલપ્રભૃતીનપિ ।અપ્_75.057અબ્।
ભક્ત્યા તદ્ભૂતિમાવન્દ્ય વિદધ્યાત્પ્રણતિં પરાં

તતો વહ્નિં સમભ્યર્ચ્ય પડન્તાસ્ત્રેણ સંવરાન્ ।અપ્_75.058અબ્।
સંહારમુદ્રયાહૃત્ય ક્ષમસ્વેત્યભિધાય ચ

ભાસુરાન્(2) પરિધીસ્તાંશ્ ચ પૂરકેણ હૃદાણુના(3) ।અપ્_75.059અબ્।
:ન્
1 વિનિઃસૃત્ય સ્વપૃષ્ટયા ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ ।
વિનિઃસૃત્ય સ્વપુષ્ટયા ઇતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 ભાસ્વરાનિતિ ખ, ગ, ઘ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 હૃદાત્મનેતિ ખ, ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 225
શ્રદ્ધયા પરયાત્મીયે સ્થાપયેત હૃદમ્બુજે

સર્વપાકાગ્રમાદાય કૃત્વા મણ્ડલકદ્વયં(1) ।અપ્_75.060અબ્।
અન્તર્વહિર્બલિં દદ્યાદાગ્નેય્યાં કુણ્ડસન્નિધૌ

ઓં હાં રુદ્રેભ્યઃ સ્વાહા પૂર્વે માતૃભ્યો દક્ષિણે તથા ।અપ્_75.061અબ્।
વારુણે હાં ગણેભ્યશ્ ચ સ્વાહા તેભ્યસ્ત્વયં બલિઃ

ઉત્તરે હાઞ્ચ યક્ષેભ્ય ઈશાને હાં ગ્રહેભ્ય ઉ(2) ।અપ્_75.062અબ્।
અગ્નૌ હામસુરેભ્યશ્ ચ રક્ષોભ્યો નૈરૃતે બલિઃ

વાયવ્યે હાઞ્ચ નાગેભ્યો નક્ષત્રેભ્યશ્ ચ મધ્યતઃ ।અપ્_75.063અબ્।
હાં રાશિભ્યઃ(3) સ્વાહા વહ્નૌ વિશ્વેભ્યો નૈરૃતે યથા

વારુણ્યાં(4) ક્ષેત્રપાલાય અન્તર્બલિરુદાહૃતઃ ।અપ્_75.064અબ્।
દ્વિતીયે મણ્ડલે વાહ્યે ઇન્દ્યાયાગ્નિયમાય ચ

નૈરૃતાય જલેશાય વાયવે ધનરક્ષિણે ।અપ્_75.065અબ્।
ઈશાનાય ચ પૂર્વાદૌ હીશાને બ્રહ્મણે નમઃ

નૈરૃતે વિષ્ણવે સ્વાહા વાયસાદેર્વહિર્બલિઃ ।અપ્_75.066અબ્।
બલિદ્વયગતાન્મન્ત્રાન્ સંહારમુદ્રયા.અત્મનિ