અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 72

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુરાણે આગ્નેયે વિનાયકપૂજાકથનં નામ
એકસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {72}
:શ્ અથ દ્વિસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ
સ્નાનવિશેષાદિકથનં
ઈશ્વર ઉવાચ
વક્ષ્યામિ સ્કન્દ નિત્યાદ્યં સ્નાનં પૂજાં પ્રતિષ્ઠયા ।અપ્_72.001અબ્।
ખાત્વાસિના સમુદ્ધૃત્ય મૃદમષ્ટાઙ્ગુલાં તતઃ

સર્વાત્મના સમુદ્ધૃત્ય પુનસ્તેનૈવ પૂરયેત્ ।અપ્_72.002અબ્।
શિરસા પયસસ્તીરે નિધાયાસ્ત્રેણ શોધયેત્(2)

તૃણાનિ શિખયોદ્ધૃત્ય વર્મણા વિભજેત્ત્રિધા ।અપ્_72.003અબ્।
એકયા નાભિપાદાન્તં પ્રક્ષાલ્ય પુનરન્યયા

અસ્ત્રાભિલબ્ધયાલભ્ય દીપ્તયા સર્વવિગ્રહં ।અપ્_72.004અબ્।
નિરુદ્ધાક્ષાણિ પાણિભ્યાં પ્રાણાન્ સંયમ્ય વારિણિ

નિમજ્યાસીત હૃદ્યસ્ત્રં સ્મરન્ કાલાનલપ્રભં ।અપ્_72.005અબ્।
:ન્
1 વિઘ્નરાજક ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 નિજાસ્ત્રેણ વિશોધયેદિતિ ખ, ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 204
મલસ્નાનં વિશોધયેત્થં સમુત્થાય જલાન્તરાત્

અસ્ત્રસન્ધ્યામુપાસ્યાથ વિધિસ્નાનં સમાચરેત્ ।અપ્_72.006અબ્।
સારસ્વતાદિતીર્થાનાં એકમઙ્કુશમુદ્રયા

હૃદાકૃષ્ય તથા સ્નાપ્ય પુનઃ સંહારમુદ્રયા ।અપ્_72.007અબ્।
શેષં મૃદ્ભાગમાદાય પ્રવિશ્ય નાભિવારિણિ

વામપાણિતલે કુર્યાદ્ભાગત્રયમુદઙ્મુખઃ ।અપ્_72.008અબ્।
અઙ્ગૈર્ દક્ષિણમેકાદ્યં પૂર્વમસ્ત્રેણ સપ્તધા

શિવેન દશધા સૌમ્યં જપેદ્ભાગત્રયં ક્રમાત્ ।અપ્_72.009અબ્।
સર્વદિક્ષુ ક્ષિપેત્ પૂર્વં હૂં ફડન્તશરાત્મના(1)

કુર્યાચ્છિવેન સૌમ્યેન શિવતીર્થં ભુજક્રમાત્ ।અપ્_72.010અબ્।
સર્વાઙ્ગમઙ્ગજપ્તેન મૂર્ધાદિચરણાવધિ

દક્ષિણેન સમાલભ્ય પઠન્નઙ્ગચતુષ્ટયમ્ ।અપ્_72.011અબ્।
પિધાય ખાનિ સર્વાણિ સમ્મુખીકરણેન ચ

શિવં સ્મરન્નિમજ્જેત હરિં ગઙ્ગેતિ વા સ્મરન્ ।અપ્_72.012અબ્।
વૌષડન્તષડઙ્ગેન કે કુર્યાદભિષેચનં

કુમ્ભમાત્રેણ રક્ષાર્થં પૂર્વાદૌ નિક્ષિપેજ્જલં ।અપ્_72.013અબ્।
સ્નાત્વા રજોપચારેણ સુગન્ધામલકાદિભિઃ

સ્નાત્વા ચોત્તીર્ય તત્તીર્થં સંહારિણ્યોપસંહરેત્ ।અપ્_72.014અબ્।
અથાતો વિધિશુદ્ધેન સંહિતામન્ત્રિતેન ચ

નિવૃત્યાદિવિશુદ્ધેન ભસ્મના સ્નાનમાચરેત્ ।અપ્_72.015અબ્।
શિરસ્તઃ પાદપર્યન્તં હ્રૂં ફડન્તશરાત્મના(2)

તેન કૃત્વા મલસ્નાનં વિધિસ્નાનં સમાચરેત્ ।અપ્_72.016અબ્।
:ન્
1 ક્રૂં ફડન્તશરાત્મના ઇતિ ખ, ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
2 ક્રૂં ફડન્તશરાત્મના ઇતિ ખ, ઙ,
ચિહ્નિતપુસ્તકદ્વયપાઠઃ
:પ્ 205
ઈશતત્પુરુષાઘોરગુહ્યકાજાતસઞ્ચરૈઃ(1)

ક્રમેણોદ્ધૂનયેન્મૂર્ધ્નિ વક્ત્રહૃદ્ગુહ્યવિગ્રહાત્ ।અપ્_72.017અબ્।
સન્ધ્યાત્રયે નિશીથે ચ વર્ષાપૂર્વાવસાનયોઃ

સુપ્ત્વા ભુક્ત્વા પયઃ પીત્વા કૃત્વા ચાવશ્યકાદિકમ્ ।અપ્_72.018અબ્।
સ્ત્રીપુન્નપુંસકં શૂદ્રં વિડાલશશમૂષિકમ્

સ્નાનમાગ્નેયકં સ્પૃષ્ટ્વા શુચા વુદ્ધૂલકં ચરેત્ ।અપ્_72.019અબ્।
સૂર્યાંશુવર્ષસમ્પર્કૈઃ પ્રાઙ્મુખેનોર્ધ્વબાહુના

માહેન્દ્રં સ્નાનમૈશેન કાર્યં સપ્તપદાવધિ ।અપ્_72.020અબ્।
ગોસઙ્ઘમધ્યગઃ કુર્યાત્ ખુરોત્ખાતકરેણુભિઃ(2)

પાવનં નવમન્ત્રેણ સ્નાનન્તદ્વર્મણાથવા ।અપ્_72.021અબ્।
સદ્યોજાતાદિભિર્મન્ત્રૈર્ અમ્ભોભિરભિષેચનમ્

મન્ત્રસ્નાનં ભવેદેવં વારુણાગ્નેયયોરપિ ।અપ્_72.022અબ્।
મનસા મૂલમન્ત્રેણ પ્રાણાયામપુરઃસરમ્

કુર્વીત માનસં સ્નાનં સર્વત્ર વિહિતં ચ યત્ ।અપ્_72.023અબ્।
વૈષ્ણવાદૌ ચ તન્મન્ત્રૈર્ એવં સ્નાનાદિ કારયેત્

સન્ધ્યાવિધિં પ્રવક્ષ્યામિ મન્ત્રૈર્ ભિન્નૈઃ સમં ગુહ ।અપ્_72.024અબ્।
સંવીક્ષ્ય ત્રિઃ પિવેદમ્બુ બ્રહ્મતીર્થેન શઙ્કરૈઃ

સ્વધાન્તૈર્ આત્મતત્ત્વાદ્યૈસ્તતઃ ખાનિ સ્પૃશેદ્ધૃદા ।અપ્_72.025અબ્।
શકલીકરણં કૃત્વા પ્રાણાયામેન સંસ્થિતઃ

ત્રિઃ સમાવર્તયેન્ મન્ત્રી મનસા શિવસંહિતાં ।અપ્_72.026અબ્।
આચમ્ય ન્યસ્ય સન્ધ્યાઞ્ચ બ્રાહ્મીં પ્રાતઃ સ્મરેન્નરઃ(3)

હંસપદ્માસનાં રક્તાં ચતુર્વક્ત્રાં ચતુર્ભુજાં ।અપ્_72.027અબ્।
:ન્
1 ગુહ્યકાજાતસંરવૈર્ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 તત્ખરોત્ખાતરેણુભિરિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 સ્મરેત્તત ઇતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 206
પ્રસ્કન્દમાલિનીં દક્ષે વામે દણ્ડકમણ્ડલું

તાર્ક્ષ્યપદ્માસનાં ધ્યાયેન્મધ્યાહ્ને વૈષ્ણવીં સિતાં ।અપ્_72.028અબ્।
શઙ્ખચક્રધરાં વામે દક્ષિણે સગદાભયં

રૌદ્રીં ધ્યાયેદ્ વૃષાબ્જસ્થાં ત્રિનેત્રાં શશિભૂષિતાં ।અપ્_72.029અબ્।
ત્રિશૂલાક્ષધરાં દક્ષે વામે સાભયશક્તિકાં

સાક્ષિણીં કર્મણાં સન્ધ્યાં(1) આત્માનંતત્પ્રભાનુગં ।અપ્_72.030અબ્।
ચતુર્થી જ્ઞાનિનઃ સન્ધ્યા નિશીથાદૌ વિભાવ્યતે

હૃદ્બિન્દુબ્રહ્મરન્ધ્રેષુ અરૂપા તુ પરે સ્થિતા ।અપ્_72.031અબ્।
શિવબોધપરા યા તુ સા સન્ધ્યા મરમોચ્યતે

પૈત્ર્યં મૂલે પ્રદેશિન્યાઃ કનિષ્ઠાયાઃ પ્રજાપતેઃ ।અપ્_72.032અબ્।
બ્રાહ્મ્યમઙ્ગુષ્ઠમૂલસ્થં તીર્થં દૈવં કરાગ્રતઃ

સવ્યપાણિતલે વહ્નેસ્તીર્થં સોમસ્ય વામતઃ ।અપ્_72.033અબ્।
ઋષીણાં તુ સમગ્રેષુ અઙ્ગુલીપર્વસન્ધિષુ

તતઃ શિવાત્મકૈર્ મન્ત્રૈઃ કૃત્વા તીર્થં શિવાત્મકં ।અપ્_72.034અબ્।
માર્જનં સંહિતામન્ત્રૈસ્તત્તોયેન સમાચરેત્

વામપાણિપતત્તોયયોજનં સવ્યપાણિના ।અપ્_72.035અબ્।
ઉત્તમાઙ્ગે ક્રમાન્મન્ત્રૈર્ માર્જનં સમુદાહૃતં

નીત્વા તદુપનાસાગ્રં દક્ષપાણિપુટસ્થિતં ।અપ્_72.036અબ્।
બોધરૂપં સિતં તોયં વામમાકૃષ્ય સ્તમ્ભયેત્(2)

તત્પાપં કજ્જલાભાસમ્પિઙ્ગયારિચ્ય મુષ્ટિના ।અપ્_72.037અબ્।
ક્ષિપેદ્વજ્રશિલાયાન્તુ તદ્ભવેદઘમર્ષણં

સ્વાહાન્તશિવમન્ત્રેણ કુશપુષ્પાક્ષતાન્વિતં ।અપ્_72.038અબ્।
શિવાયાર્ઘ્યાઞ્જલિન્દત્વા ગાયત્રીં શક્તિતો જપેત્

:ન્
1 દાક્ષિણ્યઃ કર્મણાં સન્ધ્યા ઇતિ ખ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 કુમ્ભયેદિતિ ખ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 207
તર્પણં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ દેવતીર્થેન મન્ત્રકાત્ ।અપ્_72.039અબ્।
તર્પયેદ્ધૌં શિવાયેતિ સ્વાહાન્યાન્ સ્વાહયા યુતાન્

હ્રાં હૃદ્યાય હ્રીં શિરસે હ્રૂં શિખાયૈ હ્રૈં કવચાય ।અપ્_72.040અબ્।
અસ્ત્રાયાષ્ટૌ દેવગણાન્ હૃદાદિત્યેભ્ય એવ ચ

હાં વસુભ્યો ઽથ રુદ્રેભ્યો વિશ્વેભ્યશ્ ચૈવ મરુદ્ભ્યઃ ।અપ્_72.041અબ્।
ભૃગુભ્યો હામઙ્ગિરોભ્ય ઋષીન્ કણ્ઠોપવીત્યથ

અત્રેયે ઽથ વસિષ્ઠાય નમશ્ચાથ પુલસ્તયે(1) ।અપ્_72.042અબ્।
કૃતવે ભારદ્વજાય વિશ્વામિત્રાય વૈ નમઃ

પ્રચેતસે મનુષ્યાંશ્ ચ સનકાય વષટ્ તથા ।અપ્_72.043અબ્।
હાં સનન્દાય વષટ્ સનાતનાય વૈ વષટ્

સનત્કુમારાય વષટ્ કપિલાય તથા વષટ્ ।અપ્_72.044અબ્।
પઞ્ચશિખાય દ્યુભવે સંલગ્નકરમૂલતઃ

સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યો વૌષટ્ ભૂતાન્ દેવપિતૄનથ ।અપ્_72.045અબ્।
દક્ષસ્કન્ધોપવીતી ચ કુશમૂલાગ્રતસ્તિલૈઃ

કવ્યબાલાનલાયાથ સોમાય ચ યમાય ચ ।અપ્_72.046અબ્।
અર્યમ્ણે ચાગ્નિસોમાય વર્હિષદ્ભ્યઃ સ્વધાયુતાન્

આજ્યપાય ચ સોમાય વિશેષસુરવત્ પિતૄન્ ।અપ્_72.047અબ્।
ઓં હાં ઈશાનાય પિત્રે સ્વધા દદ્યાત્ પિતામહે(2)

શાન્તપ્રપિતામહાય તથાપ્રેતપિતૄંસ્ તથા ।અપ્_72.048અબ્।
પિતૃભ્યઃ પિતામહેભ્યઃ સ્વધાથ પ્રપિતામહે

વૃદ્ધપ્રપિતામહેભ્યો માતૃભ્યશ્ ચ સ્વધા તથા ।અપ્_72.049અબ્।
હાં માતામહેભ્યઃ સ્વધા હાં પ્રમાતામહેભ્યશ્ ચ

વૃદ્ધપ્રમાતામહેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પિતૃભ્યસ્ તથા ।અપ્_72.050અબ્।
:ન્
1 મરીચયે પુલસ્ત્યાયેતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 હાં ઈશાનાય પિત્રે ચ સદાજ્યાય પિતામહાયેતિ ખ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 208
સર્ભેભ્યઃ સ્વધા જ્ઞાતિભ્યઃ સર્વાચાર્યેભ્ય એવ ચ ।અપ્_72.050ચ્દ્।
દિશાં દિક્પતિસિદ્ધાનાં માતૄણાં ગ્રહરક્ષસાં