અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 175

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે પ્રાયશ્ચિત્તાનિ નામ
ચતુઃસપ્તત્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {175}
:શ્ અથ પઞ્ચસપ્ત્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
વ્રતપરિભાષા
અગ્નિર્ ઉવાચ
તિથિવારર્ક્ષદિવસમાસર્ત્વબ્દાર્કસઙ્ક્રમે ।અપ્_175.001અબ્।
નૃસ્ત્રીવ્રતાદિ(2) વક્ષ્યામિ વસિષ્ઠ શૃણુ તત્ ક્રમાત્

:ન્
1 સ્મૃતયઃ શ્રુતયો વ્રતમિતિ ક.. , ઘ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ । અહં
બ્રહ્મેત્યાદિઃ, તપોવ્રતમિત્યન્તઃ પાઠઃ ગ.. પુસ્તકે નાસ્તિ
2 પુંસ્ત્રી વ્રતાદીતિ ઙ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 192
શાસ્ત્રોદિતો હિ નિયમો વ્રતં તચ્ચ તપો મતં ।અપ્_175.002અબ્।
નિયમાસ્તુ વિશેષાસ્તુ વ્રતસ્યૈવ દમાદયઃ

વ્રતં હિ કર્તૃસન્તાપાત્તપ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।અપ્_175.003અબ્।
ઇન્દ્રિયગ્રામનિયમાન્નિયમશ્ચાભિધીયતે

અનગ્નયસ્તુ યે વિપ્રાસ્તેષાં શ્રેયો ઽભિધીયતે ।અપ્_175.004અબ્।
વ્રતોપવાસનિયમૈર્ નાનાદાનૈસ્ તથા દ્વિજઃ

તે સ્યુર્દેવાદયઃ(1) પ્રીતા ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકાઃ ।અપ્_175.005અબ્।
ઉપાવૃત્તસ્ય પાપેભ્યો યસ્તુ વાસો ગુણૈઃ સહ

ઉપવાસઃ સ વિજ્ઞેયઃ સર્વભોગવિવર્જિતઃ(2) ।અપ્_175.006અબ્।
કાંસ્યં માંસં મસૂરઞ્ચ ચણકં કોરદૂષકં

શાકં મધુ પરાન્નઞ્ચ(3) ત્યજેદુપવસન્ સ્ત્રિયં ।અપ્_175.007અબ્।
પુષ્પાલઙ્કારવસ્ત્રાણિ ધૂપગન્ધનુલેપનં

ઉપવાસે ન શસ્યન્તિ દન્તધાવનમઞ્જનં ।અપ્_175.008અબ્।
દન્તકાષ્ઠં પઞ્ચગવ્યં કૃત્વા પ્રાતર્વ્રતઞ્ચરેત્

અસકૃજ્જલપાનાચ્ચ તામ્બૂલસ્ય ચ ભક્ષણાત્ ।અપ્_175.009અબ્।
ઉપવાસઃ પ્રદુષ્યેત દિવાસ્વપ્નાચ્ચ મૈથુનાત્

ક્ષમા સત્યન્દયા દાનં શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।અપ્_175.010અબ્।
દેવપૂજાગ્નિહરણં(4) સન્તોષો ઽસ્તેયમેવ ચ

સર્વવ્રતેષ્વયં ધર્મઃ સામાન્યો દશધા સ્મૃતઃ ।અપ્_175.011અબ્।
પવિત્રાણિ જપેચ્ચૈવ જુહુયાચ્ચૈવ શક્તિતઃ

:ન્
1 તૈઃ સ્યુર્દેવાદય ઇતિ ગ.. , છ.. ચ
2 સર્વપાપવિવર્જિત ઇતિ જ.. , ઝ.. ચ । સર્વતઃ પરિવર્જિત ઇતિ છ..
3 શાકં દધિ પરાન્નઞ્ચેતિ ખ.. , છ.. ચ
4 દેવપૂજાગ્નિહવનમિતિ ઘ.. , ટ.. ચ
નિત્યસ્નાયી મિતાહારો(1) ગુરુદેવદ્વિજાર્ચકઃ ।અપ્_175.012અબ્।
ક્ષારં ક્ષૌદ્રઞ્ચ લવણં મધુ માંસાનિ વર્જયેત્

તિલમુદ્ગાદૃતે શસ્યં શસ્યે ગોધૂમકોદ્રવૌ ।અપ્_175.013અબ્।
ચીનકં દેવધાન્યઞ્ચ શમીધાન્યં તથૈક્ષવં(2)

શિતધાન્યં તથા પુણ્યં મૂલં ક્ષારગણઃ સ્મૃતઃ ।અપ્_175.014અબ્।
વ્રીહિષષ્ટિકમુદ્ગાશ્ ચ કલાયાઃ સતિલા યવાઃ

શ્યામાકાશ્ ચૈવ નીવારા ગોધૂમાદ્યા વ્રતે હિતાઃ ।અપ્_175.015અબ્।
કુષ્માણ્ડાલાવુવાર્તાકૂન્ પાલઙ્કીમ્પૂતિકાન્ત્યજેત્

ચરુભૈક્ષ્યં શક્તુકણાઃ શાકન્દધિ ઘૃતં પયઃ ।અપ્_175.016અબ્।
શ્યામાકશાલિનીવારા યવકં મૂલતણ્ડુલં

હવિષ્યં વ્રતનક્તાદાવગ્નિકાર્યાદિકે હિતં ।અપ્_175.017અબ્।
મધુ માંસં વિહાયાન્યદ્ વ્રતે વા હિતમીરિતં

ત્ર્યહં પ્રાતસ્ત્ર્યહં સાયં ત્ર્યહમદ્યાદયાચિતં ।અપ્_175.018અબ્।
ત્ર્યહમ્પરઞ્ચ નાશ્નીયાત્ પ્રાજાપત્યઞ્ચરન્ દ્વિજઃ

એકૈકં ગ્રાસમશ્નીયાત્ ત્ર્યહાણિ ત્રીણિ પૂર્વવત્ ।અપ્_175.019અબ્।
ત્ર્યહઞ્ચોપવસેદન્ત્યમતિકૃચ્છ્રં ચરન્ દ્વિજઃ

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકં ।અપ્_175.020અબ્।
એકરાત્રોપવાસશ્ ચ કૃચ્છ્રં શાન્તપનં સ્મૃતં

પૃથક્ શાન્તપનદ્રવ્યૈઃ ષડહઃ સોપવાસકઃ ।અપ્_175.021અબ્।
સપ્તાહેન તુ કૃચ્છ્રો ઽયં મહાશાન્તપનો ઽઘહા

દ્વાદશાહોપવાસેન પરાકઃ સર્વપાપહા ।અપ્_175.022અબ્।
:ન્
1 યતાહાર ઇતિ ઘ..
2 શમીધાન્યં તથૈવ ચેતિ ગ.. ,ઝ.. ચ
:પ્ 194
મહાપરાકસ્ત્રિગુણસ્ત્વયમેવ પ્રકીર્તિતઃ

પૌર્ણમાસ્યાં પઞ્ચદશગ્રાસ્યમાવાસ્યભોજનઃ ।અપ્_175.023અબ્।
એકાપાયે તતો વૃદ્ધૌ ચાન્દ્રાયણમતો ઽન્યથા

કપિલાગોઃ પલં મૂત્રં અર્ધાઙ્ગુષ્ઠઞ્ચ ગોમયં ।અપ્_175.024અબ્।
ક્ષીરં સપ્તપલન્દદ્યાત્ દધ્નશ્ ચૈવ પલદ્વયં(1)

ઘૃતમેકપલન્દદ્યાત્ પલમેકં કુશોદકં ।અપ્_175.025અબ્।
ગયત્ર્યા ગૃહ્ય ગોમૂત્રં ગન્ધદ્વારેતિ ગોમયં

આપ્યાયસ્વેતિ ચ ક્ષીરં દધિક્રાવ્ણેતિ વૈ દધિ ।અપ્_175.026અબ્।
તેજો ઽસીતિ તથા ચાજ્યં દેવસ્યેતિ કુશોદકં(2)

બ્રહ્મકૂર્ચો ભવત્યેવં આપો હિષ્ઠેત્યૃચં જપેત્ ।અપ્_175.027અબ્।
અઘમર્ષણસૂક્તેન સંયોજ્ય પ્રણવેન વા

પીત્વા સર્વાઘનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકી હ્ય્ ઉપોષિતઃ ।અપ્_175.028અબ્।
ઉપવાસી સાયમ્ભોજી યતિઃ ષષ્ઠાત્મકાલવાન્

માંસવર્જી ચાશ્વમેધી સત્યવાદી દિવં વ્રજેત્ ।અપ્_175.029અબ્।
અગ્ન્યાધેયં પ્રતિષ્ઠાઞ્ચ યજ્ઞદાનવ્રતાનિ ચ

દેવવ્રતવૃષોત્સર્ગચૂડાકરણમેખલાઃ ।અપ્_175.030અબ્।
માઙ્ગલ્યમભિષેકઞ્ચ મલમાસે વિવર્જયેત્

દર્શાદ્દર્શસ્તુ ચાન્દ્રઃ સ્યાત્ ત્રિંશાહશ્ ચૈવ ભાવનઃ ।અપ્_175.031અબ્।
માસઃ સૌરસ્તુ સઙ્ક્રાન્તેર્નાક્ષત્રો ભવિવર્તનાત્

સૌરો માસો વિવાહાદૌ યજ્ઞાદૌ સાવનઃ સ્મૃતઃ(3) ।અપ્_175.032અબ્।
:ન્
1 દધ્નશ્ ચૈવ પલત્રયમિતિ ઘ.. , ઞ.. , ટ.. ચ
2 ગાયત્ર્યા ઇત્ય્ આદિઃ, કુશોદકમિત્યન્તઃ પાઠઃ છ.. પુસ્તકે
નાસ્તિ
3 સાવનો મત ઇતિ છ..
:પ્ 195
આવ્ધિકે પિતૃકાર્યે ચ ચાન્દ્રો માસઃ પ્રશસ્યતે

આષાઢીમવધિં કૃત્વા યઃ સ્યાત્પક્ષસ્તુ પઞ્ચમઃ ।અપ્_175.033અબ્।
કુર્યાચ્છ્રાદ્ધન્તત્ર રવિઃ કન્યાં ગચ્છતુ વા ન વા

માસિ સંવત્સરે ચૈવ તિથિદ્વૈધં યદા ભવેત્ ।અપ્_175.034અબ્।
તત્રોત્તરોત્તમા જ્ઞેયા પૂર્વા તુ સ્યાન્ મલિમ્લુચા

ઉપોષિતવ્યં નક્ષત્રં યેનાસ્તં યાતિ ભાસ્કરઃ ।અપ્_175.035અબ્।
દિવા પુણ્યાસ્તુ તિથયો રાત્રૌ નક્તવ્રતે શુભાઃ

યુગ્માગ્નિકૃતભૂતાનિ(1) ષણ્મુન્યોર્વસુરન્ધ્રયોઃ ।અપ્_175.036અબ્।
રુદ્રેણ દ્વાદશો યુક્તા ચતુર્દશ્યાથ(2) પૂર્ણિમા

પ્રતિપદા ત્વમાવાસ્યા તિથ્યોર્યુગ્મં મહાફલં ।અપ્_175.037અબ્।
એતદ્વ્યસ્તં મહાઘોરં હન્તિ પુણ્યં પુરાકૃતં

નરેન્દ્રમન્ત્રિવ્રતિનાં(3) વિવાહોપદ્રવાદિષુ ।અપ્_175.038અબ્।
સદ્યઃ શૌચં સમાખ્યાતં કાન્તારાપદિ સંષદિ

આરબ્ધદીર્ઘતપસાં ન રાજા વ્રતહા સ્ત્રિયાઃ ।અપ્_175.039અબ્।
ગર્ભિણી સૂતિકા નક્તં કુમારી ચ રજસ્વલા

યદાશુદ્ધા તદાન્યેન કારયેત ક્રિયાઃ સદા ।અપ્_175.040અબ્।
ક્રોધાત્ પ્રમાદાલ્લોભાદ્વા વ્રતભઙ્ગો ભવેદ્યદિ

દિનત્રયં ન ભુઞ્ઞીત મુણ્ડનં શિરસો ઽથ વા ।અપ્_175.041અબ્।
અસામર્થ્યે વ્રતકૃતૌ પત્નીં વા કારયેત્ સુતં

સૂતકે મૃતકે કાર્ત્યં પ્રારબ્ધં પૂજનોજ્ઝિતં ।અપ્_175.042અબ્।
વ્રતસ્થં મૂર્છિતં દુગ્ધપાનાદ્યૈર્ ઉદ્ધરેદ્ ગુરુઃ

:ન્
1 યુગ્માગ્નિયુગભૂતાનીતિ જ.. , ઝ.. ચ
2 ચતુર્દશ્યા ચેતિ ગ..
3 નરેન્દ્રસત્રિવ્રતિનામિતિ ખ.. , ઘ.. , જ.. , ઞ.. ચ
:પ્ 196
અષ્તૌ તાન્યવ્રતઘ્નાનિ આપો મૂલં ફલં પયઃ ।અપ્_175.043અબ્।
હવિર્બ્રાહ્મણકામ્યા ચ ગુરોર્વચનમૌષધં

કીર્તિસન્તતિવિદ્યાદિસૌભાગ્યારોગ્યવૃદ્ધયે ।અપ્_175.044અબ્।
નૈર્મલ્યભુક્તિમુક્ત્યર્થં કુર્વે વ્રતપતે વ્રતં

ઇદં વ્રતં મયા શ્રેષ્ઠં ગૃહીતં પુરતસ્તવ ।અપ્_175.045અબ્।
નિર્વિઘ્નાં સિદ્ધિમાયાતુ ત્વત્પ્રસાદાત્ જગત્પતે

ગૃહીતે ઽસ્મિન્ વ્રતવરે(1) યદ્યપૂર્ણે મ્રિયે હ્ય્ અહં ।અપ્_175.046અબ્।
તત્સર્વં પૂર્ણમેવાસ્તુ પ્રસન્ને ત્વયિ સત્પતૌ

વ્રતમૂર્તિં જગદ્ભૂતિં મણ્ડલે સર્વસિદ્ધયે ।અપ્_175.047અબ્।
આવહયે નમસ્તુભ્યં સન્નિધીભવ કેશવ

મનસા કલ્પિતૈર્ ભક્ત્યા પઞ્ચગવ્યૈર્ જલૈઃ શુભૈઃ ।અપ્_175.048અબ્।
પઞ્ચામૃતૈઃ સ્નાપયામિ ત્વં મે ચ ભવ પાપહા

ગન્ધપુષ્પોદકૈર્ યુક્તમર્ઘ્યમર્ઘ્યપતે શુભં ।અપ્_175.049અબ્।
ગૃહાણ પાદ્યમાચામમર્ઘ્યાર્હઙ્કુરુ માં સદા

વસ્ત્રં વસ્ત્રપતે પુણ્યં ગૃહાણ કુરુ માં સદા ।અપ્_175.050અબ્।
ભૂષણાદ્યૈઃ સુવસ્ત્રાદ્યૈશ્છાદિતં વ્રતસત્પતે

સુગન્ધિગન્ધં વિમલં ગન્ધમૂર્તે ગૃહાણ વૈ ।અપ્_175.051અબ્।
પાપગન્ધવિહીનં માં કુરુ ત્વં હિ સુગન્ધિકં

પુષ્પં ગૃહાણ પુષ્પાદિપૂર્ણ માં કુરુ સર્વદા ।અપ્_175.052અબ્।
પુષ્પગન્ધં સુવિમલં આયુરારોગ્યવૃદ્ધયે

દશાઙ્ગં ગુગ્ગુલુઘૃતયુક્તં ધૂપં ગૃહાણ વૈ ।અપ્_175.053અબ્।
સધૂપ ધૂપિત માં ત્વં કુરુ ધૂપિતસત્પતે

:ન્
1 વ્રતે દેવ ઇતિ ગ.. , ઘ.. , જ.. , ઝ.. , ઞ.. , ટ.. ચ
:પ્ 197
દીપમૂર્ધશિખં દીપ્તં ગૃહાણાખિલભાસકં ।અપ્_175.054અબ્।
દીપમૂર્તે પ્રકાશાઢ્યં સર્વદોર્ધ્વગતિં કુરુ

અન્નાદિકઞ્ચ નૈવેદ્યં ગૃહાણાન્નાદિ સત્પતે ।અપ્_175.055અબ્।
અન્નાદિપૂર્ણં કુરુ મામન્નદં સર્વદાયકં

મન્ત્રહીનં ક્રિયાહીનં ભક્તિહીનં મયા પ્રભો ।અપ્_175.056અબ્।
યત્ પૂજિતં વ્રતપતે પરિપૂર્ણન્તદસુ મે

ધર્મં દેહિ ધનં દેહિ સૌભાગ્યં ગુણસન્તતિં ।અપ્_175.057અબ્।
કીર્તિં વિદ્યાં(1) દેહિ ચાયુઃ સ્વર્ગં મોક્ષઞ્ચ દેહિ મે ।

ઇમાં પૂજાં વ્રતપતે ગૃહીત્વા વ્રજ સામ્પ્રતં ।અપ્_175.058અબ્।
પુનરાગમનાયૈવ વરદાનાય વૈ પ્રભો

સ્નાત્વા વ્રતવતા સર્વવ્રતેષુ વ્રતમૂર્તયઃ ।અપ્_175.059અબ્।
પૂજ્યાઃ સુવર્ણજાસ્તા વૈ શક્ત્યા વૈ ભૂમિશાયિના

જપો હોમશ્ ચ સામાન્યવ્રતાન્તે દાનમેવ ચ ।અપ્_175.060અબ્।
ચતુર્વિંશા દ્વાદશ વા પઞ્ચ વા ત્રય એકકઃ

વિપ્રાઃ પ્રપૂજ્યા ગુરવો(2) ભોજ્યાઃ શક્ત્યા તુ દક્ષિણા ।અપ્_175.061અબ્।
દેયા ગાવઃ સુવર્ણાદ્યાઃ પાદુકોપાનહૌ પૃથક્

જલપાત્રઞ્ચાન્નપાત્રમૃત્તિકાચ્છત્રમાસનં(3) ।અપ્_175.062અબ્।
શય્યા વસ્ત્રયુગં કુમ્ભાઃ પરિભાષેયમીરિતા