અભિસમયાલંકારવૃત્તિઃ સ્ફુટાર્થા · અધ્યાય 5

ઇતિ । આન્તરાયિકધર્મસમતિક્રમણેન દેવાદિમારાતિક્રમઃ, વિભાવિતસર્વધર્મસમત્વેન અપ્રતિષ્ઠિતવિહારઃ, પ્રણિધાનસમૃદ્ધ્યા યથાવેધં પરાર્થકરણમ્, સ્વભ્યસ્તસર્વદુષ્કરત્વેન અસાધારણઃ, શુક્લધર્મવિશુદ્ધ્યા સર્વધર્મસ્યાગ્રહણમ્, શુન્યતાવિમોક્ષમુખત્વેન અનુપલમ્ભઃ, અનિમિત્તવિમોક્ષમુખત્વેન અનિમિત્તઃ, અપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખત્વેન અપ્રણિધાનમ્, પ્રશ્નપૂર્વકાવૈવર્તિકધર્મકથનેન અવૈવર્તિકલિઙ્ગમ્, સર્વવિષયજ્ઞાનત્વેન અપ્રમાણમિતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા દશવિધવિષયાણાં સાક્ષાત્ક્રિયાયાં કાલાકાલજ્ઞાનપ્રયોગ એવ ઉપાયકૌશલં ભવતીતિ ।
ઇતિ અભિસમયાલઙ્કારે નામ પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશશાસ્ત્રે ચતુર્થાધિકારવૃત્તિઃ ॥
મૂર્ધાભિસમયાધિકારઃ પઞ્ચમઃ
1 - લિઙ્ગમ્ (ઊષ્મા મૂર્ધપ્રયોગઃ)
પ્રાપ્તસર્વાકારભિસમ્બોધસ્ય પ્રકર્ષપર્યન્તો ઽધિગમો ભવતીતિ તત્સુખાવબોધાય લિઙ્ગાદ્યભિધાનપુરઃસરં મૂર્ધાભિસમયમાહ -
સ્વપ્નાન્તરે ઽપિ સ્વપ્નાભસર્વધર્મેક્ષણાદિકમ્
મૂર્ધપ્રાપ્તસ્ય યોગસ્ય લિઙ્ગં દ્વાદશધા મતમ્

ઇતિ । સ્વપ્નાવસ્થાયામપ્યત્યભ્યાસાત્ સ્વપ્નસદૃશસર્વધર્મેક્ષણમ્, શ્રાવકાદિભૂમિસ્પૃહાચિત્તાનુત્પાદનમ્, તથાગતાદિદર્શનમ્, બુદ્ધર્દ્ધિવિકુર્વિતોપલબ્ધિઃ, ધર્મદેશનાદિચિત્તોત્પાદઃ, નૈરયિકસત્ત્વાદીક્ષણપુરઃસરસ્વબુદ્ધક્ષેત્રાપાયપ્રહાણાનુસ્મરણમ્, નગરાદિદાહપ્રશમનસત્યાધિષ્ઠાનસમૃદ્ધિઃ, યક્ષાદ્યમનુષ્યાપગમસત્યવાક્યનિષ્પત્તિઃ, સ્વયમભિજ્ઞાપરાક્રમકલ્યાણમિત્રસેવનમ્, સર્વપ્રકારપ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષણમ્, સર્વધર્માનભિનિવેશઃ, બુદ્ધબોધ્યાસન્નીભવનમિતિ દ્વાદશ પ્રકારાણિ પ્રાપ્તાભિસમયાવસ્થાયા વિશેષલિઙ્ગાનિ ।
2 - વિવૃદ્ધિઃ (મૂર્ધા મૂર્ધપ્રયોગઃ)
લિઙ્ગેનૈવં લક્ષિતસ્ય કતિપ્રકારા વિવૃદ્ધિરિતિ વિવૃદ્ધિમાહ -
જમ્બુદ્વીપજનેયત્તાબુદ્ધપૂજાશુભાદિકામ્ ।
ઉપમાં બહુધા કૃત્વા વિવૃદ્ધિઃ ષોડશાત્મિકા

ઇતિ । જમ્બૂદ્વીપકાદિત્રિસાહસ્રલોકધાતવીયસત્ત્વેયત્તાતથાગતપૂજાધિકત્વમ્, વિશિષ્ટપ્રજ્ઞાપારમિતામનસ્કારઃ, અનુત્પત્તિધર્મક્ષાન્તિલાભઃ, બોધ્યબોધકધર્માનુપલમ્ભઃ, દશકુશલાદ્યારૂપ્યસમાપત્તિયોગાદ્ વિશેષોત્કર્ષઃ, સર્વદેવનિકાયોપસંક્રમઃ, સર્વમારાભિભવઃ, શાસ્તૃસદૃશજનસમાનાવસ્થા ઇતિ અષ્ટપ્રકારાણિ પુણ્યાનિ । પુનઃ સર્વથોપાયકૌશલપરિશુદ્ધશિક્ષા, બુદ્ધગોત્રીભવનમ્, બુદ્ધત્વફલપ્રાપ્તિનિમિત્તમ્, પારમિતાવિપક્ષચિત્તાનુત્પાદઃ, રૂપાદિયોગાધિગમચિત્તાનુત્પાદઃ, સર્વપારમિતાસંગ્રહજ્ઞાનમ્, સર્વસમ્પત્પ્રતિલમ્ભઃ, સમ્યક્સમ્બોધ્યાસન્નીભાવ ઇત્યન્યાનિ અષ્ટપ્રકારાણિ પુણ્યાનિ । પુષ્પાદિભિઃ બુદ્ધપૂજાયાઃ શુભાદિકાં બહુધા ઉપમાં કૃત્વા ઉત્તરોત્તરવિશેષોત્કર્ષેણ ષોડશાવસ્થાત્મિકા વિવૃદ્ધિર્ભવતિ ।
3 - નિરૂઢિઃ (ક્ષાન્તિઃ મૂર્ધપ્રયોગઃ)
વિવૃદ્ધ્યૈવં વર્ધિતસ્ય આત્મીભાવગમનપર્યન્તલક્ષણાં નિરૂઢિં વક્તુમાહ -
ત્રિસર્વજ્ઞત્વધર્માણાં પરિપૂરિરનુત્તરા ।
અપરિત્યક્તસત્ત્વાર્થા નિરૂઢિરભિધીયતે

ઇતિ । સમ્યગુપાયકૌશલબલેનૈવં નિર્વિકલ્પાધિગમાવસ્થાયાં મહાકરુણાદિસમ્મુખીકરણભાવેન અપરિત્યક્તસત્ત્વાર્થલક્ષણા યથોક્તસર્વાકારજ્ઞતાદિત્રિસર્વજ્ઞતાધર્માણાં ચિત્તોત્પાદાદીનામુપર્યુક્તાનામનુત્તરા પરિપૂરિર્નિરૂઢિરિતિ ।
4 - ચિત્તસંસ્થિતિઃ (અગ્રધર્માખ્યઃ મૂર્ધપ્રયોગઃ)
નિરૂઢ્યૈવં વિરૂઢસ્ય સ્થિરીભાવલક્ષણા ચિત્તસંસ્થિતિરિતિ ચિત્તસંસ્થિતિમાહ -
ચતુર્દ્વીપકસાહસ્રદ્વિત્રિસાહસ્રકોપમઃ ।
કૃત્વા પુણ્યબહુત્વેન સમાધિઃ પરિકીર્તિતઃ

ઇતિ । સમ્ભવત્પ્રમાણસ્ય પલપ્રમાણેન પરિમાણં પ્રમાતું શક્યત ઇતિ ન્યાયાત્ ચતુર્દ્વીપાદિત્રિસાહસ્રલોકધાતૂનાં સર્વેષાં પારમિતાદીનાં સમાધિપુણ્યજ્ઞાનસ્વરૂપાણાં પૃથક્ પૃથક્ ઉપમાં કૃત્વા તેભ્યો વિશિષ્ટા પ્રમાણાતિક્રાન્તપુણ્યબહુત્વેન સમાધિલક્ષણા ચિત્તસંસ્થિતિઃ કથિતેતિ ।
એતાનિ ચ લિઙ્ગાદીનિ યથાક્રમમૂષ્માદિચતુર્નિર્વેધભાગીયસ્વરૂપાણિ વેદિતવ્યાનિ ।
5 - દર્શનમાર્ગઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ)
નિર્વેધભાગીયાનન્તરં દર્શમાર્ગઃ । તત્ર ચતુર્વિધો વિપક્ષઃ સપ્રતિપક્ષઃ । વિપક્ષં તાવદ્ ગ્રાહ્યવિકલ્પદ્વયમાહ -
પ્રવૃતૌ ચ નિવૃતૌ ચ પ્રત્યેકં તૌ નવાત્મકૌ ।
ગ્રાહ્યૌ વિકલ્પૌ વિજ્ઞેયાવયથાવિષયાત્મકૌ

ઇતિ । અનુપલમ્ભોપલમ્ભસ્વભાવો પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપક્ષૌ યથાક્રમં શ્રાવકબોધિસત્ત્વાદીનાં ધર્મસ્યાદાનસન્ત્યાગાકારેણ ગ્રાહ્યાવિતિ ક્લેશવદ્ વિપક્ષૌ ગ્રાહ્યવિકલ્પૌ વસ્તુન્યપ્રતિબદ્ધવૃત્તિત્વેન વિતથપ્રતિભાસિત્વાદયથાસ્વરૂપૌ વિષયપ્રભેદેન પ્રત્યેકં નવપ્રકારૌ જ્ઞેયાવિતિ ।
ગ્રાહ્યવિકલ્પપક્ષદ્વયમેવં નિર્દિશ્ય ગ્રાહકવિકલ્પદ્વયમાહ -
દ્રવ્યપ્રજ્ઞપ્તિસત્સત્ત્વવિકલ્પૌ ગ્રાહકૌ મતૌ ।
પૃથગ્જનાર્યભેદેન પ્રત્યેકં તૌ નવાત્મકૌ

ગ્રાહૌ ચેન્ન તથા સ્તો ઽર્થૌ કસ્ય તૌ ગ્રાહકૌ મતૌ ।
ઇતિ ગ્રાહકભાવેન શૂન્યતાલક્ષણં તયોઃ

ઇતિ । પૃથગ્જનાર્યપુદ્ગલયોર્યથાક્રમં દ્રવ્યપ્રજ્ઞપ્તિસત્પુરુષાધિષ્ઠાનૌ ગ્રાહકવિકલ્પૌ વિબન્ધકત્વાદ્ વિપક્ષૌ વિષયભેદેન પ્રત્યેકં નવપ્રકારાવિતિ । યદા વિષયભાવાપન્નગ્રાહ્યાવર્થૌ ન તથા ગ્રાહ્યરૂપેણ ભવતસ્તદા ન કસ્યચિત્ તૌ ગ્રાહકાવિતિ, ગ્રાહકરૂપેણાનયોર્વિવિક્તં રૂપમિતિ વિતથપ્રતિભાસિત્વાદયથાવિષયસ્વરૂપૌ જ્ઞેયાવિતિ ।
કથં પ્રવૃત્યધિષ્ઠાનઃ પ્રથમો ગ્રાહ્યવિકલ્પો નવધાઃ? ઇત્યાહ -
એષ સ્વભાવે ગોત્રે ચ પ્રતિપત્સમુદાગમે ।
જ્ઞાનસ્યાલમ્બનાભ્રાન્તૌ પ્રતિપક્ષવિપક્ષયોઃ

સ્વસ્મિન્નધિગમે કર્તૃતત્કારિત્રક્રિયાફલે ।
પ્રવૃત્તિપક્ષધિષ્ઠાનો વિકલ્પો નવધા મતઃ

ઇતિ । વિવિક્તેન વિવિક્તાનવબોધસ્વભાવે, અચલાદિભૂમિપ્રવેશેન નિયતબુદ્ધગોત્રે, માયોપમપ્રતિપત્ત્યા દર્શનાદિમાર્ગસમુદાગમે, પ્રતિભાસમાત્રેણ અભ્રાન્તજ્ઞાનાલમ્બને, ગુણદોષપૂર્વકોપાદેયહેયત્વેન પ્રતિપક્ષવિપક્ષે, સર્વમલરહિતત્વેન સ્વાધિગમે, હીનાપ્રણીતત્વેન શ્રાવકાદિભૂમિદૂરીકરણે, યથાશયાનુરૂપનિર્માણેન સત્ત્વાર્થવ્યાપારે, સમ્યગુપાયકૌશલબલેન સર્વજનનિર્વાણપ્રતિષ્ઠાપનક્રિયાફલે ચ નિર્દોષતયા ઉપાદેયત્વેન પ્રવૃત્તિઃ કાર્યા, ઇત્યેવં પ્રવૃત્તિપક્ષાધિષ્ઠાનઃ પ્રથમો ગ્રાહ્યવિકલ્પો નવપ્રકારો દર્શનમાર્ગપ્રયોગાવસ્થાયાં પ્રહેયો મત ઇતિ ।
કથં નિવૃત્તિપક્ષધિષ્ઠાનો દ્વિતીયો ગ્રાહ્યવિકલ્પો નવધેતિ? આહ -
ભવશાન્તિપ્રપાતિત્વાન્ન્યુનત્વે ઽધિગમસ્ય ચ ।
પરિગ્રહસ્યાભાવે ચ વૈકલ્યે પ્રતિપદ્ગતે

પરપ્રત્યયગામિત્વે સમુદ્દેશનિવર્તને ।
પ્રાદેશિકત્વે નાનાત્વે સ્થાનપ્રસ્થાનમોહયોઃ

પૃષ્ઠતો ગમને ચેતિ વિકલ્પો ઽયં નવાત્મકઃ ।
નિવૃત્તિપક્ષધિષ્ઠાનઃ શ્રાવકાદિમનોભવઃ

ઇતિ । સંસારનિર્વાણાન્યતરપ્રપાતિત્વેન ન્યુનતાધિગમે, કલ્યાણમિત્રોપાયકૌશલવિકલત્વેન સંપરિગ્રહાભાવે, સમસ્તજ્ઞેયાવરણાપ્રતિપક્ષત્વેન પ્રતિપદ્વૈકલ્યે, તથાગતાદ્યુપદેશસાપેક્ષત્વેન પરપ્રત્યયગામિત્વે, સર્વસત્ત્વાગ્રતાચિત્તમહત્ત્વાદ્યપ્રવૃત્તત્વેન ઉદ્દેશનિવૃતૌ, ક્લેશાવરણપ્રતિપક્ષત્વેન પ્રાદેશિકમાર્ગવ્યાપારે, સોપલમ્ભત્વેન પ્રથમફલાદ્યધિગમનાનાત્વે, સર્વાવિદ્યાનુશયાપ્રહીણત્વેન સ્થાનગમનાજ્ઞાને, મહાયાનસર્વસંગ્રાહકત્વેન સર્વાકારજ્ઞતાસર્વનિર્વાણપશ્ચાદનુગમને ચ સદોષતયા ગ્રાહ્યત્વેન વિનિવૃત્તિઃ કાર્યા । ઇત્યેવં દ્વિતીયો ગ્રાહ્યવિકલ્પો નિવૃત્તિપક્ષાધિષ્ઠાનઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસન્તાનોપાદેયત્વસમુદ્ભવો નવધા બોધિસત્ત્વાનાં દર્શનમાર્ગે ચિત્તચૈત્તપ્રવૃત્ત્યવસ્થાયાં પ્રહેયો મત ઇતિ ।
કથં દ્રવ્યસત્પૃથગ્જનપુરુષાધિષ્ઠાનઃ પ્રથમો ગ્રાહકવિકલ્પો નવધા? ઇત્યાહ -
ગ્રાહકઃ પ્રથમો જ્ઞેયો ગ્રહણપ્રતિમોક્ષણે ।
મનસ્ક્રિયાયાં ધાતૂનામુપશ્લેષે ત્રયસ્ય ચ

સ્થાને ચાભિનિવેશે ચ પ્રજ્ઞપ્તૌ ધર્મવસ્તુનઃ ।
સક્તૌ ચ પ્રતિપક્ષે ચ યથેચ્છં ચ ગતિક્ષતૌ

ઇતિ । સંવૃત્યા માયાવદ્ ગ્રહણમોક્ષણે, તત્ત્વતો ઽમનસ્કારેણ મનસ્કરણે, ધર્મતયા ત્રૈધાતુકોપશ્લેષણે, શૂન્યતા ઽનવસ્થાનેન અવસ્થાને, વસ્ત્વનભિનિવેશેન સર્વાભિનિવેશે, દ્રવ્યસદ્ભાવેન સર્વધર્મપ્રજ્ઞપ્તૌ, તત્ત્વજ્ઞાનાસક્ત્યા અનભિનિવેશપૂર્વકસક્તૌ, સમતાભાવનાપ્રતિપક્ષતયા પ્રતિપક્ષે, સમ્યગવિજ્ઞાતપ્રજ્ઞાપારમિતત્વેન યથેચ્છગમનવ્યાઘાતે ચ પારમાર્થિકભાવાભિનિવેશેન પ્રથમો ગ્રાહકવિકલ્પો નવપ્રકારો દર્શનમાર્ગપ્રયોગાવસ્થાયાં પ્રહેયો મત ઇતિ ।
કથં પ્રજ્ઞપ્તિસત્પુરુષાધિષ્ઠાનો દ્વિતીયો ગ્રાહકવિકલ્પો નવધા? ઇત્યાહ -
યથોદ્દેશમનિર્યાણે માર્ગામાર્ગાવધારણે ।
સનિરોધે સમુત્પાદે વસ્તુયોગવિયોગયોઃ

સ્થાને ગોત્રસ્ય નાશે ચ પ્રાર્થનાહેત્વભાવયોઃ ।
પ્રત્યર્થિકોપલમ્ભે ચ વિકલ્પો ગ્રાહકો ઽપરઃ

ઇતિ । શ્રાવકાદિનિર્યાણત્વેન યથોક્તોદ્દેશાનિર્યાણે, સ્વાભીષ્ટમાર્ગાભાવેન ઇતરમાર્ગામાર્ગાવધારણે, સંવૃતિકાર્યકારણભાવેન ઉત્પાદનિરોધે, નિરન્તરેતરપ્રતિભાસત્વેન સમસ્તવસ્તુસંયોગવિયોગે, વ્યોમાવસ્થિતશકુનિસદૃશત્વેન રૂપાદિસ્થાને, બોધિચિત્તોત્પાદાદિદ્વારેણ શ્રાવકાદિગોત્રવિનાશે, તથતાપ્રતિવિશિષ્ટધર્મતાભાવેન અભિલાષાભાવે, પરમાર્થસત્યાશ્રયેણ હેત્વભાવે, અભ્યસ્તમાત્સર્યધર્મતયા પ્રત્યર્થિકમારાદિવસ્તૂપલમ્ભે ચ પ્રજ્ઞપ્તિભાવાભિનિવેશેન દ્વિતીયો ગ્રાહકવિકલ્પો નવપ્રકારો દર્શનમાર્ગચિત્તચૈત્તપ્રવૃત્ત્યવસ્થાયાં પ્રહેયો મત ઇતિ ।
દર્શનમાર્ગે વિપક્ષં સપ્રતિપક્ષમેવં નિર્દિશ્ય યન્મહાબોધિનિષ્પત્તયે દર્શનમાર્ગો યેન કારણેન સહિત ઇષ્યતે, તત્કારણપ્રદર્શનાયાન્તરશ્લોકમાહ -
બોધૌ સન્દર્શનાન્યેષાં તદ્ધેતોશ્ચ પરીન્દના ।
તત્પ્રાપ્ત્યનન્તરો હેતુઃ પુણ્યબાહુલ્યલક્ષણઃ

ઇતિ । વક્ષ્યમાણલક્ષણબોધૌ દર્શનાદિમાર્ગસન્દર્શનેન અન્યેષાં પ્રતિષ્ઠાપનં પ્રથમમ્ (કારણમ્) ।
બોધિનિમિત્તમેવાન્યેષાં સમ્યગ્ ગ્રન્થાર્થાદિદ્વારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રત્યર્પણં દ્વિતીયમ્ (કારણમ્) ।
બોધિપ્રાપ્તયે ચાવ્યવહિતકારણં સ્વતઃ પ્રચુરતરપ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાદિપુણ્યલક્ષણં તૃતીયમ્ (કારણમ્) ।
કા પુનરિયં મહાબોધિર્યદર્થં યથોક્તકારણસહાયો દર્શનમાર્ગો ઽભિપ્રેત ઇત્યન્તરશ્લોકેન મહાબોધિમાહ -
ક્ષયાનુત્પાદયોર્જ્ઞાને મલાનાં બોધિરુચ્યતે ।
ક્ષયાભાવાદનુત્પાદાત્તે હિ જ્ઞેયે યથાક્રમમ્

ઇતિ । ક્લેશજ્ઞેયાવરણમલાનામુત્પન્નાનુત્પન્નત્વેન કલ્પિતાનાં -
ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તો યસ્માદ્ધર્મો ન વિદ્યતે ।
ઇતિ ધર્મધાતુસ્વભાવાનામાકાશસ્યેવ નિરોધોત્પાદાભાવાદ્ એકાનેસ્વભાવકાર્યકારણપ્રમાણાદ્યુપપન્નભાવવૈધુર્યાદ્ ગગનકમલવદ્વા યથાક્રમં મલાનાં ક્ષયોત્પાદાભાવાદ્ અક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનાત્મિકા સર્વધર્માવિપરીતાધિગતિલક્ષણા યથાવદ્ ધમકાયાદ્યાત્મિકા મહાબોધિરભિધીયત ઇતિ ।
યસ્માદેવં અતો યે ભાવવિનાશાભિસન્ધિના ક્ષીણે ક્ષીણમિતિ જ્ઞાનં ક્ષયજ્ઞાનમ્, ભાવાનુત્પાદાભિસન્ધિના ચ અનુત્પન્ને ઽનુત્પન્નમિતિ જ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનં વર્ણયન્તિ । બોધિઞ્ચ ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનં વર્ણયન્તિ । તેષાં ક્ષયાનુત્પાદવૈકલ્યાદ્ એતજ્જ્ઞાનં ન ઘટત ઇત્યન્તરશ્લોકેનાહ -
પ્રકૃતાવનિરુદ્ધાયાં દર્શનાખ્યેન વર્ત્મના ।
વિકલ્પજાતં કિ ક્ષીણં કિં વાનુત્પત્તિમાગતમ્

ઇતિ । ઉત્પન્નાનુત્પન્નયોર્થથાક્રમં ક્ષયોત્પત્તિવિઘાતલક્ષણનિરોધેન અનિરુદ્ધાયાં પરમાર્થતસ્તથતારૂપાયાં પ્રકૃતૌ સત્યાં કતરદ્ વિકલ્પાદિરૂપમુત્પન્નં ક્ષીણં, કતરચ્ચાનુત્પન્નમ્ અનુત્પત્તિધર્મકં જાતં દર્શનમાર્ગબલેન વિતથભાવાભિનિવેશિનાં ભવતામ્? યાવતા નૈવ કિઞ્ચિત્ । તસ્માદસ્માકં મતમેવાઙ્ગીકર્તવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ ।
અન્યથા તાત્ત્વિકધર્મસત્ત્વોપગમે ભગવતઃ સર્વથા વિકલ્પક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણં મહદ્વિસ્મયસ્થાનીયં સ્યાદિત્યન્તરશ્લોકેનાહ -
સત્ત્વા ચ નામ ધર્માણાં જ્ઞેયે ચાવરણક્ષયઃ ।
કથ્યતે યત્પરૈઃ શાસ્તુરત્ર વિસ્મીયતે મયા

ઇતિ । તત્ર હ્યદયવ્યયશૂન્યત્વાન્નાસ્ત્યાત્મેતિ વિભાવયન્નાત્માભિનિવેશં પરિત્યજ્ય તદ્વિવિક્તસ્કન્ધાદિકં પ્રતીત્યસમુત્પન્નમ્ ઉદયવ્યયધર્મકં સમુપલભ્ય નીલતદ્ધિયોઃ સહોપલભ્ભનિયમાચ્ચિત્તમાત્રમેવેદં ન બાહ્યાર્થો ઽસ્તીતિ મનસિકુર્વન્ અપરિત્યક્તગ્રાહકાકારચિત્તાભિનિવેશો બાહ્યાર્થાભિનિવેશં તિરસ્કૃત્ય ગ્રાહ્યાભાવે ગ્રાહકાભાવ ઇતિ નિધ્યાયંસ્તામપિ ગ્રાહકાકારલક્ષણાં વિજ્ઞપ્તિમાત્રતામવધૂય અદ્વયજ્ઞાનમેવ કેવલં ભાવતો ભાવરૂપમિતિ નિશ્ચિત્ય તદપિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાન્માયાનિઃસ્વભાવં તત્ત્વતો ઽપગતૈકાન્તભાવાભાવાદિપરામર્શરૂપમિતિ ભાવયન્ ભાવનાબલનિષ્પત્તૌ કેષાઞ્ચિન્મણિરૂપ્યાદિજ્ઞાનવદ્ ઉત્સારિતસકલભ્રાન્તિનિમિત્તાયા માયોપમાત્મપ્રતિભાસધિયો નિર્વિકલ્પાયાઃ કથઞ્ચિત્ પ્રત્યાત્મવેદ્યાયાઃ સમુત્પાદે જ્ઞેયાવરણં સમ્યગ્ યોગી પ્રજહ્યાત્ । અન્યથા પરૈઃ સર્વદા આકાશસ્ય દ્રવ્યાભાવમાત્રરૂપધારણવદ્ અનાધેયાનપનેયસ્વરૂપધારણાદ્ ધર્માણાં ક્ષણિકાનાં જ્ઞાનમાત્રરૂપાણાં જ્ઞેયલક્ષણાનાઞ્ચ યદિ પરમાર્થતો વિદ્યમાનતા સ્યાત્ તદા પ્રતિપક્ષભાવનયા આકાશસ્યેવ તેષાં ન કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે । અતો ભાવાભિનિવેશવિપર્યાસાવિનિવૃત્યા યદ્ ભગવતઃ સર્વથાઃ જ્ઞેયાવરણપ્રહાણં ધર્માણાઞ્ચ યત્સત્તોપગમ્યતે પરૈઃ તત્પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થાભ્યુપગમે વિસ્મયસ્થાનીયં ભવેત્ ।
ઇત્યેવં ભાવપક્ષં નિરાકૃત્ય નિઃસ્વભાવપક્ષદૃઢીકારેણ મુમુક્ષુભિરિદમેવાઙ્ગીકર્ત્તવ્યમિત્યન્તરશ્લોકેન સ્થાનપક્ષમાહ -
નાપનેયમતઃ કિઞ્ચિત્ પક્ષેપ્તવ્યં ન કિઞ્ચન ।
દ્રષ્ટવ્યં ભૂતતો ભૂતં ભૂતદર્શી વિમુચ્યતે

ઇતિ । યસ્માદેવં ભાવાભિનિવેશેન મુક્તેરનુપપત્તિરતો અપવાદસમારોપરૂપમપનયનપ્રક્ષેપં કસ્યચિદ્ધર્મસ્યાકૃત્વા ઇદમેવ પ્રતીત્યસમુત્પન્નં સંવૃત્યા તથ્યરૂપં રૂપાદિનિઃસ્વભાવાદિરૂપતો નિરૂપણીયમ્, એવઞ્ચ માયાગજેન અપરમાયાગજપરાજયવદ્ વિપર્યાસનિવૃત્યા તત્વદર્શી વિમુચ્યત ઇતિ ।
ઇત્યેવં પ્રાસઙ્ગિકમભિધાય પ્રકૃતં દર્શનમાર્ગમાહ -
એકૈકસ્યૈવ દાનાદૈ તેષાં યઃ સઙ્ગ્રહો મિથઃ ।
સ એકક્ષણિકઃ ક્ષાન્તિસઙ્ગૃહીતો ઽત્ર દૃક્પથઃ

ઇતિ । દાનાદિષટ્પારમિતાનાં પ્રત્યેકમેકૈકભાવે દાનાદૌ યઃ પરસ્પરં સર્વપારમિતાસઙ્ગ્રહઃ, સો ઽત્રૈકક્ષણિકો મૂર્ધાભિસમયે દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિસંગૃહીતઃ ત્રિમણ્ડલવિશુદ્ધિપ્રભાવિતઃ ષટ્ત્રિંશદાકારનિર્જાતો દર્શનમાર્ગઃ ।
અસ્મિંશ્ચ (દર્શનમાર્ગે) સમુત્પન્ને કામરૂપારૂપ્યધાતુભેદેન પ્રત્યેકં ચતુર્વિકલ્પનવપ્રકારતયા અષ્ટોત્તરશતગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પપ્રહાણેન તત્સંગૃહીતવિકલ્પજનકવાસનાક્લેશાષ્ટોત્તરશતપ્રહાણં પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મતયોપલભ્યતે ।
તત્ર વશિત્વાર્થં તામેવ પુનઃ પુનર્ભાવયતીતિ અન્તરશ્લોકેનાહ -
સ સમાધિં સમાપદ્ય તતઃ સિંહવિજૃમ્ભિતમ્ ।
અનુલોમં વિલોમઞ્ચ પ્રતીત્યોત્પાદમીક્ષતે

ઇતિ । સ દર્શનમાર્ગપ્રાપ્તો યોગી ક્લેશજ્ઞેયાવરણભયાભાવાત્ સિંહવિજૃમ્ભિતં (નામ) સમાધિં સમાપદ્ય ઉત્તરકાલમવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇત્યાદ્યનુલોમં જરામરણનિરોધો જાતિનિરોધાદ્ ઇત્યાદિપ્રતિલોમં પ્રતીત્યસમુત્પાદં નિરૂપયતિ ।
6 - ભાવનામાર્ગઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ)
દર્શનમાર્ગમેવમભિધાય વિપક્ષપ્રહાણાદિકમ્ આધારપ્રતિપત્તિપૂર્વકં સુબોધમિતિ આધારં ભાવનામાર્ગમાહ -
કામાપ્તમવધીકૃત્ય વિજ્ઞાનમસમાહિતમ્ ।
સનિરોધાઃ સમાપત્તીર્ગત્વાગમ્ય નવ દ્વિધા

એકદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચષટ્સપ્તાષ્ટવ્યતિક્રમાત્ ।
અવસ્કન્દસમાપત્તિરનિરોધમતુલ્યતા

ઇતિ । બોધિસત્ત્વાઃ પ્રથમધ્યાનમારભ્ય યાવન્નિરોધં ગત્વા તતો નિરોધમારભ્ય યાવત્ પ્રથમધ્યાનમાગમ્ય એવમનુલોમપ્રતિલોમ (ક્રમ)-દ્વયેન ચતુર્ધ્યાન ચતુરારૂપ્યનિરોધલક્ષણા નવ સમાપત્તીર્ગત્વા આગમ્ય પુનઃ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્ય તતો વ્યુત્થાય નિરોધમ્, એવં યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાન્નિરોધં સમાપદ્ય, તતો વ્યુત્થાય અનન્તરસમાપત્તિમાલમ્બ્ય કામાવચરં વિજ્ઞાનં મર્યાદારૂપેણાવસ્થાપ્ય ઉપાયકૌશલ્યબલેન વ્યુત્થાય તદેવ વિજ્ઞાનમસમાહિતમામુખીકૃત્ય, તતો નિરોધં તતો ઽસમાહિતં તતો નિરોધમેકં પરિત્યજ્ય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં તતો ઽસમાહિમ્ તતો દ્વયં પરિત્યજ્ય આકિઞ્ચન્યાયતનં તતો ઽસમાહિતમ્, એવં યાવદષ્ટૌ પરિત્યજ્ય પ્રથમં ધ્યાનં તતો ઽસમાહિતમ્, ઇત્યેકાદિપરિત્યાગેનાનિરોધસમાપત્તિં યાવદ્ વિસદૃશદ્વારેણ ગચ્છતીત્યતુલ્યગામ્ અવસ્કન્દસમાપત્તિં વશિત્વલક્ષણામ્ આમુખીકૃત્ય ભાવનામાર્ગો ભવતિ ।
ભાવનામાર્ગમેવમભિધાય તત્ર પ્રહેયઃ ચતુર્વિધો વિપક્ષો વક્તવ્યઃ ।
પ્રથમં તાવદ્ ગ્રાહ્યવિકલ્પમાહ -
સંક્ષેપે વિસ્તરે બુદ્ધૈઃ સાનાથ્યેનાપરિગ્રહે ।
ત્રૈકાલિકે ગુણાભાવે શ્રેયસસ્ત્રિવિધે પથિ

એકો ગ્રાહ્યવિકલ્પો ઽયં પ્રયોગાકારગોચરઃ ।
ઇતિ સંક્ષિપ્તરૂચિસત્ત્વાનુગ્રહેણ ધર્મસંક્ષેપે, વિસ્તરરુચિસત્ત્વાનુકમ્પયા ધર્મવિસ્તરે, યથાવિહિતાર્થાનનુષ્ઠાનેન બુદ્ધસાનાથ્યાપરિગ્રહે, સમુત્પન્નનિરુદ્ધત્વેન પ્રયોગમાર્ગગુણાભાવે, સમ્યગુત્પત્તિહેતુવૈધુર્યાદ્ દર્શનમાર્ગગુણાભાવે, અનાગતાસત્ત્વેન ભાવનામાર્ગગુણાભાવે, વિપર્યાસશાન્તત્વાદિના નિર્વાણપ્રયોગમાર્ગે, શૂન્યતાભિનિર્હારત્વેન દર્શનમાર્ગે, નૈઃસ્વાભાવ્યભાવકત્વેન ભાવનામાર્ગે ચ પ્રથમો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ અસ્યામવસ્થાયાં પ્રહેયત્વેન ભાવનામાર્ગપ્રયોગાવસ્થાયાં નવવિધો વિષયી ।
પ્રથમમેવં નિર્દિશ્ય દ્વિતીયં ગ્રાહ્યવિકલ્પમાહ -
દ્વિતીયશ્ચિત્તચૈત્તાનાં પ્રવૃત્તિવિષયો મતઃ

અનુત્પાદસ્તુ ચિત્તસ્ય બોધિમણ્ડામનસ્ક્રિયા ।
હીનયાનમનસ્કારૌ સમ્બોધેરમનસ્કૃતિઃ

ભાવને ઽભાવને ચૈવ તદ્વિપર્યય એવ ચ ।
અયથાર્થશ્ચ વિજ્ઞેયો વિકલ્પો ભાવનાપથે

ઇતિ । કલ્યાણમિત્રાદિવૈકલ્યાદ્ બોધિચિત્તાનુત્પાદે, વિશિષ્ટબુદ્ધાલમ્બનપુણ્યાભાવાદ્ બોધિમણ્ડામનસ્કારે, શ્રાવકગોત્રત્વાત્ તદ્યાનમનસ્કરણે, પ્રત્યેકબુદ્ધગોત્રત્વાત્ તદ્યાનામુખીકરણે, પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિપત્તિવૈધુર્યાત્ સમ્યક્સમ્બોધ્યમનસ્કરણે, સોપલમ્ભત્વેન ભાવનાયાં નિરુપલમ્ભવત્ત્વેન અભાવનાયામ્, અનુપલમ્ભાનનુપલમ્ભત્વાત્ નભાવનાનાભાવને, વિપરીતાભિનિવેશાદ્ અયથાર્થત્વે ચ દ્વિતીયો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ તસ્યામવસ્થાયાં પ્રહેયત્વેન ભાવનામાર્ગે ચિત્તચૈત્તપ્રવૃત્યવસ્થાયાં નવવિધો વિષયી ।
દ્વિતીયમેવં નિર્દિશ્ય પ્રથમં ગ્રાહકવિકલ્પમાહ -
ગ્રાહકઃ પ્રથમો જ્ઞેયઃ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિગોચરઃ ।
ધર્મપ્રજ્ઞત્યશૂન્યત્વસક્તિપ્રવિચયાત્મકઃ

કૃતે ચ વસ્તુનો યાનત્રિતયે ચ સ કીર્ત્તિતઃ ।
દક્ષિણાયા અશુદ્ધૌ વા ચર્યાયાશ્ચ વિકોપને

ઇતિ । દ્રવ્યસદનુપપત્ત્યા સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તૌ, પ્રતિભાસમાત્રત્વાત્ (સર્વ)-ધર્મપ્રજ્ઞપ્તૌ, સર્વત્રગત્વાત્ સર્વાકારજ્ઞતાદિધર્માશૂન્યત્વે, સર્વથાભિનિવેશાપ્રહાણાદ્ ધર્મસક્તૌ, નિઃસ્વભાવાવબોધેન ધર્મપ્રવિચયે, સમુદ્દેશાકરણેન વસ્તૂદ્દેશકરણે, રૂપાદ્યુપલમ્ભત્વાદ્ યાનત્રયનિર્યાણે, સમ્યગપ્રતિપન્નત્વેન દક્ષિણાશુદ્ધૌ, દાનાદ્યુપલમ્ભપ્રતિષત્ત્યા ચર્યાવિકોપને ચ પૂર્વવદ્ ગ્રાહકવિકલ્પો ભાવનામાર્ગપ્રયોગાવસ્થાયાં નવવિધો વિષયી ।
પ્રથમમેવં નિર્દિશ્ય દ્વિતીયં ગ્રાહકવિકલ્પમાહ -
સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિતદ્ધેતુવિષયો નવધા ઽપરઃ ।
ભાવનામાર્ગસમ્બદ્ધો વિપક્ષસ્તદ્વિઘાતતઃ

ઇતિ । વિપક્ષો દ્વિતીયો ગ્રાહકવિકલ્પઃ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિતદ્વ્યવસ્થાપનપ્રતિભાસમાત્રહેતુવિષયો ભાવનામાર્ગેણ સમ્પ્રહેયત્વાત્ તત્સમ્બદ્ધો નવપ્રકારઃ ।
કથં નવપ્રકાર ઇતિ ચેદ્? દ્વાભ્યામન્તરશ્લોકાભ્યામાહ -
સર્વજ્ઞતાનાં તિસૃણાં યથાસ્વં ત્રિવિધાવૃતૌ ।
શાન્તિમાર્ગતથતાદિસંપ્રયોગવિયોગયોઃ

અસમત્વે ચ દુઃખાદૌ ક્લેશાનાં પ્રકૃતાવપિ ।
દ્વયાભાવે ચ સંમોહે વિકલ્પઃ પશ્ચિમો મતઃ

ઇતિ । સર્વાકારાપરિજ્ઞાનેન સર્વાકારજ્ઞતાવરણસંમોહે, સર્વમાર્ગાપરિજ્ઞાનેન માર્ગજ્ઞતાવરણસંમોહે, સર્વવસ્ત્વપરિજ્ઞાનેન સર્વજ્ઞતાવરણસંમોહે, પ્રજ્ઞાપારમિતા ઽપરિજ્ઞાનેન સર્વશાન્તમાર્ગસંમોહે, તથતાજ્ઞેયરૂપાદ્યપરિજ્ઞાનેન તથતાદિસંયોગવિયોગસંમોહે, મારાદિસ્વરૂપાપરિજ્ઞાનેન અસમત્વસંમોહે, યથારૂતાર્થગ્રાહિત્વેન દુઃખાદિસત્યસંમોહે, રાગાદિસ્વભાવાપરિજ્ઞાનેન ક્લેશપ્રકૃતિસંમોહે, ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણાપરિજ્ઞાનેન અદ્વયસંમોહે ચ પૂર્વવત્ પશ્ચિમો ગ્રાહકવિકલ્પો ભાવનામાર્ગચિત્તચૈત્તપ્રવૃત્ત્યવસ્થાયાં નવપ્રકારો વિષયી મતઃ ॥
તેષાં ભાવનામાર્ગવિપક્ષાણાં પ્રહાણે ચતુર્વિધપ્રતિપક્ષો ઽપિ તદ્ભેદેન ભિન્નો ઽવગન્તવ્યઃ ।
પૂર્વવદ્ અષ્ટોત્તરશતવિકલ્પપ્રહાણસમકાલમેવ તત્સંગૃહીતાષ્ટોત્તરશતક્લેશાનાં પ્રહાણેન સર્વગુણસમ્પદો ભાવનામાર્ગસ્થં બોધિસત્ત્વમાશ્રયન્ત ઇતિ દ્વાભ્યામ્ અન્તરશ્લોકાભ્યામાહ -
આસાં ક્ષયે સતીતીનાં ચિરાયોચ્છ્વસિતા ઇવ ।
સર્વાકારજગત્સૌખ્યસાધના ગુણસમ્પદઃ

સર્વાઃ સર્વાભિસારેણ નિકામફલશાલિનમ્ ।
ભજન્તે તં મહાસત્ત્વં મહોદધિમિવાપગાઃ

ઇતિ । ભાવનામાર્ગાભ્યાસાદ્ આસાં ચતુર્વિકલ્પજાતીનામુપદ્રવત્વેન ઇતીનાં ક્ષયે સતિ સંરોધવૈકલ્યેન સંહર્ષોચ્છ્વાસપ્રાપ્તા ઇવ સર્વાસ્ત્રિયાનસંગૃહીતા ગુણસમ્પદઃ કૃપાપારતન્ત્ર્યાત્ સર્વપ્રકારજગત્સૌખ્યોત્પાદનદક્ષા સર્વથાભિમુખ્યાગમનપ્રકારેણ પ્રકર્ષપર્યન્તાધિગમફલૈઃ પ્રાતશોભં ભાવનામાર્ગસ્થં બોધિસત્ત્વમાશ્રયન્તે મહાસમુદ્રમિવ નદ્ય ઇતિ ।
7 - આનન્તર્યસમાધિઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ)
ભાવનામાર્ગાનન્તરમાનન્તર્યમાર્ગમાહ -
ત્રિસાહસ્રજનં શિષ્યખડ્ગાધિગમસંપદિ ।
બોધિસત્ત્વસ્ય ચ ન્યામે પ્રતિષ્ઠાપ્ય શુભોપમાઃ

કૃત્વા પુણ્યબહુત્વેન બુદ્ધત્વાપ્તેરનન્તરઃ ।
આનન્તર્યસમાધિઃ સ સર્વાકારજ્ઞતા ચ તત્

ઇતિ । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં ન્યામે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતવીયસત્ત્વાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય કશ્ચિદ્ યત્પુણ્યં પ્રસ્રવતિ, તદુપમીકૃત્ય તદ્વિશિષ્ટપુણ્યબહુત્વેન યા સર્વાકારજ્ઞતા તદ્ બુદ્ધત્વમિતિ બુદ્ધત્વપ્રાપ્તેરવ્યવહિતો યઃ સમાધિઃ સો ઽત્રાનન્તર્યસમાધિઃ ।
તદાલમ્બનાદયઃ કીદૃશા ઇતિ ચેદ્? અન્તરશ્લોકેન આલમ્બનાદીનાહ -
આલમ્બનમભાવો ઽસ્ય સ્મૃતિશ્ચાધિપતિર્મતઃ ।
આકારઃ શાન્તતા ચાત્ર જલ્પાજલ્પિપ્રવાદિનામ્

ઇતિ । અસ્ય ચાનન્તર્યસમાધેઃ સર્વધર્માભાવોપલબ્ધિઃ આલમ્બનપ્રત્યયઃ, સ્મરણં ચાધિપરિપ્રત્યયઃ, પ્રકૃતિશાન્તતા ચાકારઃ । અત્ર ચ સ્થાને દુરવગાહત્વાદ્ અવિદિતોપાયકૌશલાનાં પ્રવાદિનાં (નાના)-ચોદ્યમુખપરમ્પરાપ્રસર્પિણી (વિપ્રતિપત્તિઃ) ઇતિ ઉપાયકૌશલેન સા નિરાકર્તવ્યેતિ । અનેનાસ્ય ગભીરતા અભિહિતેત્યભિપ્રાયઃ ।
8 - વિપ્રતિપત્તિઃ (મૂર્ધપ્રયોગઃ)
વિપર્યસ્તમતીનાં કીદૃશીઃ વિપ્રતિપત્તીઃ નિરાકૃત્ય સ સમાધિરુત્પાદયિતવ્ય ઇતિ ચેત્? સમાધેરનન્તરં વિપ્રતિપત્તીરાહ -
આલમ્બનોપપત્તૌ ચ તત્સ્વભાવાવધારણે ।
સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાને પરમાર્થે સસંવૃતૌ

પ્રયોગે ત્રિષુ રત્નેષુ સોપાયે સમયે મુનેઃ ।
વિપર્યાસે સમાર્ગે ચ પ્રતિપક્ષવિપક્ષયોઃ

લક્ષણે ભાવનાયાઞ્ચ મતા વિપ્રતિપત્તયઃ ।
સર્વાકારજ્ઞતાધારા ષોઢા દશ ચ વાદિનામ્