ભવિષ્ય પુરાણનું અસલી રહસ્ય: કળિયુગનું મનોવિજ્ઞાન અને સૂર્યનો ઉપાય

જો તમે ઇન્ટરનેટ કે સોશિયલ મીડિયા પર ભવિષ્ય પુરાણ વિશે ક્યારેય શોધ્યું હોય, તો તમને અત્યંત વિચિત્ર દાવાઓ જોવા મળ્યા હશે. અનેક લેખો અને વિડિયોમાં એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રાચીન ઋષિઓએ હજારો વર્ષ પહેલાં બ્રિટનની રાણી વિક્ટોરિયા, અંગ્રેજોની સંસદ, ઈસુ ખ્રિસ્ત કે નેપોલિયન વિશે ભવિષ્યવાણી કરી હતી.

વર્ષો પહેલાં જ્યારે મેં પહેલી વાર આ દાવાઓ વાંચ્યા, ત્યારે મને ખૂબ અચરજ થયું હતું. આપણા પ્રાચીન ઋષિઓને ઓગણીસમી સદીના બ્રિટિશ શાસકો કે યુરોપના રાજકારણમાં એવો તે શું રસ હોઈ શકે કે તેઓ તેના પર સંસ્કૃત શ્લોકો રચે?

જ્યારે તમે આ બધી સનસનાટીભરી વાતોથી અલગ થઈને અસલી પ્રાચીન હસ્તપ્રતો અને પ્રમાણિત આવૃત્તિઓનો અભ્યાસ કરો છો, ત્યારે એક સાવ જુદું જ ચિત્ર સામે આવે છે. અસલી ભવિષ્ય પુરાણ કોઈ સસ્તી જ્યોતિષની કે ચમત્કારોની કિતાબ નથી. તે સમયની ગતિ, માનવ મનના પતન, પર્યાવરણના બગાડ અને સૌથી વિશેષ સૂર્ય ઉપાસનાનું એક ગહન અને ગંભીર શાસ્ત્ર છે.

ઇન્ટરનેટના જૂઠા દાવાઓ પાછળનો ઔપનિવેશિક ઇતિહાસ

ભવિષ્ય પુરાણને પ્રામાણિકપણે સમજવા માટે આપણે સૌથી પહેલાં તેના ઇતિહાસ પર જામેલી ધૂળ સાફ કરવી પડશે. આજે બજારમાં ઉપલબ્ધ ભવિષ્ય પુરાણના મુખ્ય ચાર ભાગ જોવા મળે છે: બ્રહ્મ પર્વ, મધ્યમ પર્વ, પ્રતિસર્ગ પર્વ અને ઉત્તર પર્વ.

વિદેશી રાજાઓ અને આધુનિક ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલા વિચિત્ર કિસ્સાઓ માત્ર ને માત્ર પ્રતિસર્ગ પર્વના ત્રીજા અને ચોથા ખંડમાં જ જોવા મળે છે. સો વર્ષથી પણ વધુ સમય પહેલાં સંસ્કૃતના મહાન વિદ્વાનો થિયોડોર ઔફ્રેક્ટ, મોરિઝ વિન્ટરનિટ્ઝ અને ખાસ કરીને ડૉ. આર. સી. હાઝરાએ પોતાના સંશોધનો દ્વારા સાબિત કર્યું હતું કે આ પ્રકરણો અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીમાં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ઉમેરવામાં આવ્યા હતા.

તે સમયે સ્થાનિક પંડિતો અને ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના અધિકારીઓ વચ્ચે ધર્મ અને ઇતિહાસ પર ચર્ચાઓ ચાલતી હતી. પોતાના ગ્રંથોમાં આધુનિક ઇતિહાસ પણ પહેલેથી નોંધાયેલો છે તેવું દર્શાવવા માટે કેટલાક લેખકોએ વીતી ગયેલા ઇતિહાસને સંસ્કૃત શ્લોકોમાં ઢાળીને ભવિષ્યવાણી તરીકે રજૂ કરી દીધો.

આવા પાછળથી ઘુસાડેલા અંશોને પ્રાચીન ભવિષ્યવાણી માનવાથી આપણી સનાતન પરંપરાની ગરિમાને મોટો ધક્કો પહોંચે છે. સત્ય એ છે કે ભવિષ્ય પુરાણનો મૂળ ભાગ ખૂબ પ્રાચીન છે. ઈસવીસન પૂર્વે ત્રીજી કે ચોથી સદીના આપસ્તંબ ધર્મસૂત્રમાં ઇતિ ભવિષ્યત્-પુરાણે લખીને આ ગ્રંથનો પ્રમાણ તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

અસલી પ્રાચીન ગ્રંથને અંગ્રેજોના નામ ગણાવવામાં કોઈ રસ નહોતો. તેનો મુખ્ય વિષય એ હતો કે સમય જતાં મનુષ્યની બુદ્ધિ, તેની યાદશક્તિ, તેની વાણી અને તેના આહારમાં કેવા પ્રકારનું પતન આવે છે.

મૂળ ગ્રંથ શું શીખવે છે: કાલ-પરિણામનો નિયમ

ભવિષ્ય પુરાણનું સાચું તાત્વિક ચિંતન તેના સૌથી જૂના ભાગ એટલે કે બ્રહ્મ પર્વમાં અને ઉત્તર પર્વમાં મળે છે. આ સમગ્ર ગ્રંથ રાજા જનમેજયના પૌત્ર રાજા શતાનીક અને મહર્ષિ વ્યાસના શિષ્ય સુમંતુ મુનિ વચ્ચેના શાંત સંવાદ રૂપે રચાયેલો છે.

આ મૂળ શાસ્ત્રમાં ભવિષ્ય કોઈ જાદુ નથી. ભવિષ્ય એ મનુષ્યના સામૂહિક કર્મોનું કુદરતી પરિણામ છે, જેને ગ્રંથમાં કાલ-પરિણામ કહેવામાં આવ્યું છે. જેમ કોઈ કાચું ફળ સમય અને ગરમીના પ્રભાવથી પાકે છે અને પછી ધીમે ધીમે સડવા લાગે છે, તેમ માનવ સમાજ અને તેની ચેતના પણ સમયના વહેણ સાથે બદલાય છે.

બ્રહ્મ પર્વમાં કળિયુગ દરમિયાન માનવ જીવનમાં આવતા ચાર પાયાના ફેરફારોનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે:

પહેલો ફેરફાર ભાષાનું પતન છે, જેને ગ્રંથમાં મ્લેચ્છિત-વાક્ કહેવામાં આવ્યું છે. તેનો અર્થ એ છે કે વાણીનો સત્ય અને આંતરિક ઊંડાણ સાથેનો સંબંધ તૂટી જશે. ભાષા સત્યની ખોજનું માધ્યમ મટીને માત્ર વેપાર, સ્વાર્થ, છેતરપિંડી અને કડવાશ ફેલાવવાનું સાધન બની જશે. લોકો શબ્દોના ઢગલા ખડકશે, પણ તેનાથી કોઈ વાસ્તવિક સમજણ કે ડહાપણ પેદા નહીં થાય.

બીજો ફેરફાર યાદશક્તિ અને એકાગ્રતાનો ક્ષય છે, જેને સ્મૃતિ-ભ્રંશ અને અલ્પ-મેધા તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો છે. સુમંતુ મુનિ ચેતવણી આપે છે કે ભવિષ્યમાં માનવીની અંદર જ્ઞાન ધારણ કરવાની ક્ષમતા ઘટી જશે. લોકો ઊંડા અને એકબીજા સાથે જોડાયેલા વિચારોને મનમાં સાચવી નહીં શકે. જ્ઞાન તેમના અંતરનો ભાગ બનવાને બદલે માત્ર બાહ્ય સાધનો કે યંત્રો પર નિર્ભર થઈ જશે. લોકો માહિતીની સરળ ઉપલબ્ધતાને જ સાચું જ્ઞાન માની લેવાની ભૂલ કરશે.

ત્રીજો ફેરફાર પ્રકૃતિ અને આહારમાંથી પ્રાણશક્તિનું સુકાઈ જવું છે, જેને નિર્વીર્ય-ઔષધિ કહે છે. ગ્રંથ સમજાવે છે કે જેમ જેમ માણસનો લોભ વધશે, તેમ તેમ પૃથ્વીનો કુદરતી રસ ઘટતો જશે. અનાજ, ફળ અને ઔષધિઓ દેખાવમાં સામાન્ય લાગશે, તેમનું વજન પણ હશે, પરંતુ તેમની અંદર રહેલું પોષણ અને આરોગ્ય આપતી સૂક્ષ્મ શક્તિ ખતમ થઈ જશે. લોકો પેટ ભરીને ખાશે છતાં તેમના શરીરમાં થાક, અશક્તિ અને માનસિક બેચેની રહેશે.

ચોથો ફેરફાર સતત ચિંતા અને નાની ઉંમરે આવતું વૃદ્ધત્વ છે. ગ્રંથ જણાવે છે કે માનવીનું આયુષ્ય કોઈ અગમ્ય શાપથી નથી ઘટતું, પણ શ્વાસની ગતિ બગડવાથી ઘટે છે. જ્યારે મનમાં સતત ચિંતા અને ઉતાવળ રહે છે, ત્યારે શ્વાસ ટૂંકા અને ઝડપી બની જાય છે. તેનાથી શરીરની જૈવિક શક્તિ ઝડપથી વપરાઈ જાય છે અને અકાળે વૃદ્ધાવસ્થા આવી જાય છે.

મોટું આશ્ચર્ય: ભવિષ્યના ગ્રંથમાં સૂર્યનું કેન્દ્રિય મહત્વ શા માટે છે

હવે આપણે એ સૌથી મોટી વાત પર આવીએ છીએ જેને ઇન્ટરનેટના લેખો સાવ ભૂલી જાય છે: ભવિષ્ય પુરાણનો સિત્તેર ટકાથી વધુ ભાગ ભગવાન સૂર્યની ઉપાસના, ખગોળ વિજ્ઞાન અને સૂર્ય સાધનાને સમર્પિત છે.

જે ગ્રંથનું નામ જ ભવિષ્ય પુરાણ હોય, તે પોતાનો મોટો ભાગ સૂર્યની ચર્ચામાં કેમ વિતાવે?

બ્રહ્મ પર્વની શરૂઆતમાં રાજા શતાનીક મુનિ સુમંતુને એક ખૂબ જ વ્યવહારુ સવાલ પૂછે છે. રાજા કહે છે કે જો ભવિષ્યમાં ધાર્મિક વ્યવસ્થાઓ તૂટી જાય, ગુરુઓ લોભી બની જાય, વેદ મંત્રોના શુદ્ધ ઉચ્ચારણો લુપ્ત થઈ જાય અને સામાન્ય માણસ પાસે જટિલ યજ્ઞો કરવાનો સમય કે સાધન ન હોય, તો પછી એક સામાન્ય માણસ માનસિક શાંતિ અને મુક્તિ કેવી રીતે મેળવી શકે?

સુમંતુ મુનિનો જવાબ ધાર્મિક દંભ પર સીધો પ્રહાર કરે છે. તેઓ સ્વીકારે છે કે મોટા મોટા યજ્ઞો અને અટપટી વિધિઓ ખૂબ નાજુક હોય છે. જો અગ્નિમાં હોમાતું ઘી અશુદ્ધ હોય, બ્રાહ્મણના મનમાં સહેજ પણ લોભ કે ક્રોધ હોય, કે મંત્રના ઉચ્ચારણમાં સહેજ ચૂક થાય, તો આખો યજ્ઞ નિષ્ફળ જાય છે.

મુનિ સમજાવે છે કે અંધકારભર્યા યુગમાં મનુષ્યને એવા આશ્રયની જરૂર છે જેને કોઈ વચેટિયો છીનવી ન શકે, કે કોઈ મંદિરની દીવાલોમાં કેદ ન કરી શકે. અને તેઓ સીધા આકાશ તરફ આંગળી ચીંધે છે.

સૂર્યને કોઈ તિજોરીમાં પૂરી શકાતો નથી. સૂર્ય કોઈ દક્ષિણા માંગતો નથી. તેનો તડકો રાજાના મહેલ અને ગરીબની ઝૂંપડી પર સરખો જ વરસે છે. સૌથી વિશેષ વાત એ છે કે ગ્રંથ સૂર્યને પ્રત્યક્ષ-દેવતા કહે છે, એટલે કે એવા ઈશ્વર જેમને સ્વીકારવા માટે કોઈ આંધળી શ્રદ્ધાની જરૂર નથી, તેઓ રોજ સવારે આપણી આંખો સમક્ષ પ્રગટ થાય છે.

સામ્બની કથા અને સાર્વત્રિક પ્રકાશનો સંદેશ

આ વાતને સ્પષ્ટ કરવા માટે બ્રહ્મ પર્વમાં શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર સામ્બની કથા આવે છે. સામ્બને પોતાના રૂપનું ઘમંડ હતું અને તેમણે નારદ મુનિની મજાક ઉડાવી. પરિણામે તેમને ગંભીર ચર્મરોગ એટલે કે કોઢ થયો. રાજવૈદ્યો કે મહેલના ઉપાયો તેમનું શરીર સાજું ન કરી શક્યા.

શ્રીકૃષ્ણે પોતાના પુત્રને કોઈ ગુપ્ત ખર્ચાળ વિધિ કરવાનું ન કહ્યું. તેમણે સામ્બને રાજમહેલ છોડીને ચંદ્રભાગા નદીના કિનારે મિત્રવનમાં જઈને ખુલ્લા આકાશ નીચે સૂર્યની ઉપાસના કરવાનો આદેશ આપ્યો. સામ્બે નદીમાં સ્નાન કર્યું, સવારના તડકામાં સમય વિતાવ્યો, સૂર્યનું ધ્યાન કર્યું અને તેમનું શરીર સંપૂર્ણપણે નિરોગી બન્યું.

ત્યારબાદ જ્યારે સામ્બે સૂર્યનું ભવ્ય મંદિર બનાવવાનું વિચાર્યું, ત્યારે સ્થાનિક પૂજારીઓએ ત્યાં પૂજા કરાવવાની ના પાડી દીધી કારણ કે સૂર્ય તેમના પરંપરાગત ઘરેલુ કર્મકાંડમાં બંધબેસતા નહોતા. ત્યારે સૂર્યદેવે સામ્બને કહ્યું કે તેઓ શાકદ્વીપમાંથી મગ બ્રાહ્મણોને બોલાવે.

આ મગ બ્રાહ્મણો ઈરાની ઉચ્ચપ્રદેશના પ્રાચીન સૌર ઉપાસકો હતા જેઓ અવ્યંગ નામનો પવિત્ર કંદોરો ધારણ કરતા હતા અને અગ્નિ તથા પ્રકાશની સરળ ઉપાસના કરતા હતા. આ કથા ભવિષ્ય પુરાણની અત્યંત ઉદાર દૃષ્ટિ દર્શાવે છે: જ્યારે સ્થાનિક વિધિઓ સંકુચિત અને વેપારી બની જાય, ત્યારે માણસે એ સાર્વત્રિક સત્ય તરફ જવું જોઈએ જે સમગ્ર સૃષ્ટિને સમાન ભાવે જીવન પૂરું પાડે છે.

મુખ્ય સંસ્કૃત શબ્દોનો વાસ્તવિક અર્થ

શાસ્ત્રના મૂળ રહસ્યને સમજવા માટે તેના પારિભાષિક સંસ્કૃત શબ્દોને યોગ્ય રીતે સમજવા જરૂરી છે:

• કાલ-પરિણામ: આ શબ્દ કાલ એટલે કે સમય અને પરિણામ એટલે કે રૂપાંતરણથી બનેલો છે. તેનો અર્થ એ છે કે સમય કોઈ નિષ્ક્રિય રેખા નથી, પણ એક સક્રિય પ્રક્રિયા છે. જેમ ઉનાળાની ગરમીમાં દૂધ આપોઆપ દહીં બની જાય છે કે બગડી જાય છે, તેમ સમયના પ્રવાહમાં સમાજ અને સંસ્કારોનું પણ રૂપાંતરણ થાય છે.

• પ્રત્યક્ષ-દેવતા: પ્રત્યક્ષ એટલે કે જે સીધું ઇન્દ્રિયો સમક્ષ હાજર હોય. ભારતીય દર્શનમાં મોટાભાગના દેવી-દેવતાઓ પરોક્ષ એટલે કે સૂક્ષ્મ છે, જેમના માટે શાસ્ત્રના પ્રમાણની જરૂર પડે છે. જ્યારે સૂર્ય પ્રત્યક્ષ છે. તેમની અનુભૂતિ માટે કોઈ દલીલની જરૂર નથી.

• સ્મૃતિ-ભ્રંશ: આનો અર્થ માત્ર ઘરની ચાવી ભૂલી જવી તેવો નથી. સ્મૃતિ એટલે પોતાના સાચા સ્વરૂપનું, નૈતિક મૂલ્યોનું અને કર્તવ્યનું આંતરિક ભાન. સ્મૃતિ-ભ્રંશ એ સ્થિતિ છે જેમાં માણસ પોતાના પાયાના મૂલ્યો ભૂલીને માત્ર ક્ષણિક આવેગો અને બાહ્ય ઘોંઘાટ પર જીવવા લાગે છે.

• નિર્વીર્ય-ઔષધિ: નિર્ એટલે વગરનું અને વીર્ય એટલે આંતરિક પોષક જીવનશક્તિ. ઔષધિ એટલે વનસ્પતિ અને ખોરાક. આ એવા અનાજ તરફ ઈશારો કરે છે જેમાં દળ અને કદ તો હોય, પરંતુ શરીરને રોગમુક્ત રાખતી સૂક્ષ્મ જીવનશક્તિ ગાયબ હોય.

• મ્લેચ્છિત-વાક્: મ્લેચ્છિત એટલે અશુદ્ધ, સ્વાર્થી કે વિકૃત અને વાક્ એટલે વાણી. એવી ભાષા જેણે સત્ય સાથેનો નાતો તોડી નાખ્યો છે અને જે માત્ર પ્રપંચ, લોભ અને લડાઈ કરાવવા માટે વપરાય છે.

• કાલ-ચક્ર-પ્રવર્તક: આ સૂર્યનું એક મહત્વનું નામ છે, જેનો અર્થ થાય છે સમયના ચક્રને ગતિ આપનાર. સૂર્ય માત્ર આકાશમાં ફરતો તારો નથી, પરંતુ તેની ગતિ જ પૃથ્વી પર ઋતુઓ, દિવસ, રાત અને સંપૂર્ણ જૈવિક ક્રિયાઓનું નિયમન કરે છે.

પરંપરાગત આચાર્યોએ આ ગ્રંથને કેવી રીતે જોયો

સનાતન ધર્મની વિવિધ શાખાઓમાં ભવિષ્ય પુરાણને ખૂબ ઊંચું સ્થાન મળેલું છે, ખાસ કરીને સૌર સંપ્રદાયમાં.

આદિ શંકરાચાર્યે માન્ય રાખેલી છ મુખ્ય ઉપાસના પદ્ધતિઓ (ષણ્મત) પૈકી સૌર સંપ્રદાય પણ એક હતો. આ સંપ્રદાયના વિદ્વાનો ભવિષ્ય પુરાણને પોતાનો સર્વોચ્ચ પ્રમાણભૂત ગ્રંથ માનતા હતા. તેમની નજરમાં સૂર્ય કોઈ જડ પદાર્થ નથી, પણ છાંદોગ્ય ઉપનિષદ અનુસાર દેવતાઓની આંખ અને પરમ ચેતનાનું જીવંત પ્રતીક છે.

મધ્યકાળમાં જ્યારે ભારતમાં ધર્મશાસ્ત્રના વિશાળ વિશ્વકોશ સમાન નિબંધ ગ્રંથો લખાયા, ત્યારે હેમાદ્રિ (ચતુર્વર્ગ-ચિંતામણિ), લક્ષ્મીધર (કૃત્યકલ્પતરુ) અને મિત્ર મિશ્ર (વીરમિત્રોદય) જેવા પ્રકાંડ વિદ્વાનોએ ભવિષ્ય પુરાણના હજારો શ્લોકો ટાંક્યા હતા.

ખાસ નોંધવા જેવી વાત એ છે કે આ બધા પ્રાચીન વિદ્વાનોએ માત્ર બ્રહ્મ પર્વ અને ઉત્તર પર્વના શ્લોકો જ પ્રમાણ તરીકે લીધા હતા. એક પણ મધ્યકાલીન વિદ્વાને પ્રતિસર્ગ પર્વની વિક્ટોરિયા વાળી વાર્તાઓનો એક પણ શ્લોક ક્યાંય ટાંક્યો નથી. આ બાબત ઐતિહાસિક રીતે સાબિત કરે છે કે આપણી પ્રાચીન પરંપરા પણ બ્રહ્મ પર્વને જ અસલી શાસ્ત્ર માનતી હતી અને પાછળથી ઘુસાડેલા ભાગોને શાસ્ત્રનો હિસ્સો ગણતી નહોતી.

અદ્વૈત વેદાંતના વિચારકોએ સૂર્યને આંતરિક સાક્ષી ચેતના તરીકે જોયો. બીજી તરફ ભવિષ્ય પુરાણના વક્તા સુમંતુ મુનિ વાસ્તવિક જૈવિક સત્ય પર ભાર મૂકે છે. તેમનું કહેવું છે કે માણસનું મન તેના શરીર અને પ્રકૃતિથી અલગ નથી. જો તમે સૂર્યપ્રકાશ અને કુદરતી લયથી દૂર થઈ જશો, તો તમારું ચિત્ત ક્યારેય સ્થિર રહી શકશે નહીં.

અન્ય વૈદિક શાસ્ત્રો સાથેનું જોડાણ

ભવિષ્ય પુરાણનો આ સૂર્ય વિચાર કોઈ અલગ-અલગ ટાપુ જેવો નથી, પણ વેદોની પ્રાચીન ઋચાઓ સાથે સીધો જોડાયેલો છે.

કૃષ્ણ યજુર્વેદના તૈત્તિરીય આરણ્યકના અરુણ પ્રશ્નમાં સૂર્યનું સુંદર વર્ણન આવે છે:

चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।
आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥

આ ઋચામાં ઋષિઓ કહે છે કે દેવોની દિવ્ય શક્તિ, મિત્ર, વરુણ અને અગ્નિના સાક્ષાત નેત્ર એવા સૂર્યદેવ ઉદય પામ્યા છે. તેમણે આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરીક્ષને ભરી દીધા છે અને તેઓ તમામ જડ તથા ચેતન જગતના આત્મા છે. ભવિષ્ય પુરાણ આ ગહન વૈદિક રહસ્યને સામાન્ય માણસ માટે સવારની સરળ જીવનશૈલીમાં ફેરવી આપે છે.

ભગવદ્ગીતાના અગિયારમા અધ્યાયના બત્રીસમા શ્લોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પોતાના વિશ્વરૂપનું વર્ણન કરતાં કહે છે:

कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।

તેઓ કહે છે કે હું જ જગતનો સંહાર કરનાર મહાકાળ છું. ભવિષ્ય પુરાણ આ કાળ કેવી રીતે કામ કરે છે તેની ઝીણવટભરી વિગતો આપે છે. કાળ કોઈ હથિયારથી સંસ્કૃતિઓનો નાશ નથી કરતો, પણ ધીમે ધીમે માણસની યાદશક્તિ ઘટાડીને, ભાષાને બગાડીને અને માટીનું સત્વ શોષી લઈને સમાજને અંદરથી પોકળ બનાવી દે છે.

આવી જ બાબતો શ્રીમદ્ ભાગવતના બારમા સ્કંધમાં અને વિષ્ણુ પુરાણમાં પણ જોવા મળે છે. ત્યાં પણ વર્ણવ્યું છે કે કળિયુગમાં માત્ર ધનથી જ માણસની પ્રતિષ્ઠા મપાશે અને શારીરિક બળ જ ન્યાયનો આધાર બનશે. ભવિષ્ય પુરાણ તેનું મૂળ કારણ બતાવે છે: જ્યારે મનુષ્ય પ્રકૃતિ અને સૂર્યથી વિમુખ થાય છે, ત્યારે તેનું ચેતાતંત્ર તામસિક અસ્થિરતાથી ઘેરાઈ જાય છે.

આધુનિક સંશોધનો અને વિજ્ઞાન સાથે ક્યાં મેળ બેસે છે

જ્યારે આપણે આ પ્રાચીન નિરીક્ષણોને આજના વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો સાથે સરખાવીએ છીએ, ત્યારે કેટલીક અદભુત અને સ્પષ્ટ સમાનતાઓ જોવા મળે છે.

સૌથી પહેલો અને મજબૂત પુરાવો સર્કેડિયન બાયોલોજી એટલે કે શરીરની જૈવિક ઘડિયાળના વિજ્ઞાનમાંથી મળે છે. વર્ષ 2017માં જેફ્રી સી. હોલ, માઈકલ રોસબેશ અને માઈકલ ડબલ્યુ. યંગને શરીરની આંતરિક ઘડિયાળના કોષીય તંત્રની શોધ માટે મેડિસિનનો નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

ન્યુરોબાયોલોજીના સંશોધનો જણાવે છે કે આપણી આંખના રેટિનામાં ખાસ કોષો હોય છે, જેને ઇન્ટ્રિન્સિકલી ફોટોસેન્સિટિવ રેટિનલ ગેંગ્લિયન સેલ્સ કહેવાય છે. તેમાં મેલાનોપ્સિન નામનું દ્રવ્ય હોય છે. આ કોષો આપણને અક્ષરો વાંચવામાં મદદ નથી કરતા, પણ સીધો સંદેશો મગજના માસ્ટર ક્લોક એટલે કે સુપ્રાકાયાસ્મેટિક ન્યુક્લિયસને મોકલે છે.

સવારના કુદરતી તડકામાં રહેલો લાલ, ઇન્ફ્રારેડ અને વાદળી પ્રકાશનો મેળ મગજમાં કોર્ટિસોલ અને ડોપામિનનું સંતુલન બનાવે છે, જેનાથી ઉત્સાહ અને સજાગતા વધે છે. સાથે સાથે તે રાત્રે મેલાટોનિન બનવાનું ચક્ર પણ નક્કી કરે છે, જેનાથી ઊંઘ સારી આવે છે. ભવિષ્ય પુરાણમાં જે રોજ સવારે સૂર્યદર્શન અને જળ ચડાવવાની વાત છે, તે સીધી રીતે શરીરની આ આંતરિક ઘડિયાળને યોગ્ય રાખવામાં મદદરૂપ બને છે.

બીજો વિષય કોગ્નિટિવ ઓફલોડિંગ એટલે કે યાદશક્તિની બાહ્ય નિર્ભરતાનો છે. યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયાના ડૉ. ગ્લોરિયા માર્કના સંશોધનો બતાવે છે કે સ્ક્રીન સામે માણસનું ધ્યાન ટકવાનો સરેરાશ સમય ઘટીને એક મિનિટ કરતાં પણ ઓછો થઈ ગયો છે.

ડિજિટલ સ્મૃતિભ્રંશ પર થયેલા પ્રયોગો સાબિત કરે છે કે જ્યારે માણસને ખબર હોય કે માહિતી ફોન કે ઇન્ટરનેટમાં સચવાયેલી છે, ત્યારે મગજ તેને યાદ રાખવાની મહેનત કરવાનું છોડી દે છે. આ સ્થિતિ ભવિષ્ય પુરાણમાં કહેવાયેલા સ્મૃતિ-ભ્રંશ અને અલ્પ-મેધા સાથે આબેહૂબ મેળ ખાય છે.

ત્રીજો વિષય જમીન અને ખોરાકના પોષક તત્વોનો ઘટાડો છે. અમેરિકન કોલેજ ઓફ ન્યુટ્રિશનના જર્નલમાં 2004માં વૈજ્ઞાનિક ડોનાલ્ડ ડેવિસ અને તેમની ટીમે એક મોટો અભ્યાસ પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો.

તેમણે 1950 થી 1999 વચ્ચેના પાકના આંકડા તપાસ્યા અને જોયું કે આધુનિક રાસાયણિક ખેતીને કારણે શાકભાજી અને ફળોમાં પ્રોટીન, કેલ્શિયમ, આયર્ન, ફોસ્ફરસ અને વિટામિન સી જેવા મહત્વના પોષક તત્વોમાં ચાલીસ ટકા સુધીનો ઘટાડો થયો છે. પાક મોટો અને સુંદર દેખાય છે પણ તેનું આંતરિક પોષણ ઘટી ગયું છે. આ આધુનિક તારણ ભવિષ્ય પુરાણના નિર્વીર્ય-ઔષધિ વાળા સિદ્ધાંત સાથે બરાબર મળતું આવે છે.

સરખામણી ક્યાં સુધી સાચી છે અને ક્યાં અટકવું જોઈએ

એક તટસ્થ અને જાગૃત વાચક તરીકે આપણે એ ભેદરેખા સમજવી પડશે કે પ્રાચીન શાસ્ત્ર અને આધુનિક વિજ્ઞાન વચ્ચે ક્યાં સુધી તાલમેલ છે અને ક્યાં ખોટો અતિરેક ન કરવો જોઈએ.

ભવિષ્ય પુરાણ કોઈ ભૌતિક વિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળાની ગણતરી નથી. મુનિ સુમંતુ જ્યારે સમયના ક્ષયની વાત કરે છે, ત્યારે તેઓ એક નૈતિક અને દાર્શનિક સત્ય સમજાવી રહ્યા છે. આજના થર્મોડાયનેમિક્સના બીજા નિયમમાં પણ અવ્યવસ્થા કે એન્ટ્રોપી વધવાની વાત છે. આ બંને વિચારો વચ્ચે એક સુંદર સામ્યતા જરૂર છે, પરંતુ તેને ભૌતિકશાસ્ત્રનું સાબિત થયેલું ગણિત કહી શકાય નહીં.

એ જ રીતે ઇન્ટરનેટ પર ભવિષ્ય પુરાણના શ્લોકોને ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ સાથે જોડી દેવાની જે ફેશન ચાલી છે, તેનાથી આપણે દૂર રહેવું જોઈએ. યોગ વાસિષ્ઠ જેવા પુસ્તકો મન અને ચેતનાની ઊંડી વાતો કરે છે, પરંતુ ભવિષ્ય પુરાણ તો મુખ્યત્વે સૂર્ય, ઋતુઓ, માટી અને તડકાનું વ્યવહારુ શાસ્ત્ર છે. તેમાં ક્વોન્ટમના અઘરા શબ્દો ઘુસાડવાથી માત્ર ગૂંચવાડો ઊભો થાય છે.

સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આપણે રાણી વિક્ટોરિયા કે વિદેશી શાસકો વાળી પાછળથી ઘુસાડેલી ભવિષ્યવાણીઓને સાચી માનવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ. ખોટા દાવાઓ છોડીને જ આપણે આ ગ્રંથના સાચા સંદેશને એટલે કે સૂર્ય સાથે જોડાઈને જીવવાની કળાને સમજી શકીશું.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું ભવિષ્ય પુરાણમાં રાણી વિક્ટોરિયા કે ઈસુ ખ્રિસ્તની સાચી ભવિષ્યવાણી છે? ના. આ સંદર્ભો માત્ર પ્રતિસર્ગ પર્વના પાછળના ખંડોમાં જોવા મળે છે. ડૉ. આર. સી. હાઝરા જેવા સંશોધકોએ સાબિત કર્યું છે કે આ પ્રકરણો બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન લખાયા હતા. મૂળ બ્રહ્મ પર્વમાં આવી કોઈ વાતો નથી.

ભવિષ્ય પુરાણમાં સૂર્ય પૂજા પર આટલો બધો ભાર કેમ આપવામાં આવ્યો છે? ગ્રંથનું માનવું છે કે જ્યારે સમાજમાં દંભ વધે છે ત્યારે મોટા ધાર્મિક કર્મકાંડો ભ્રષ્ટ થઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં સૂર્ય જ એકમાત્ર એવા પ્રત્યક્ષ દેવ છે જે કોઈપણ ભેદભાવ વિના દરેક જીવને જીવન અને માનસિક શાંતિ આપે છે.

અન્ન નિર્વીર્ય થવાનો અર્થ શું છે? તેનો અર્થ એ છે કે કળિયુગમાં પેદા થતા અનાજમાં વજન અને કદ તો હશે, પણ શરીરનું રક્ષણ કરનાર અને મગજને શાંતિ આપનાર સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો અને પ્રાણશક્તિ ઘટી જશે.

કળિયુગના તણાવમાંથી બચવા ગ્રંથ શું માર્ગ બતાવે છે? ભવિષ્ય પુરાણ રોજ સવારે વહેલા ઊઠીને સૂર્યપ્રકાશમાં બેસવાની, સૂર્યનું ધ્યાન કરવાની, વાણીમાં સત્ય રાખવાની અને કુદરતી પ્રકાશ સાથે પોતાની દિનચર્યા ગોઠવવાની સલાહ આપે છે.

સંદર્ભ ગ્રંથો અને સ્ત્રોત

• ભવિષ્ય પુરાણ (બ્રહ્મ પર્વ અને ઉત્તર પર્વ), વેંકટેશ્વર પ્રેસ આવૃત્તિ.
• આપસ્તંબ ધર્મસૂત્ર (પ્રાચીન ભવિષ્યત્ પુરાણના ઉલ્લેખ સાથે).
• ડૉ. આર. સી. હાઝરા, સ્ટડીઝ ઇન ધ પુરાણિક રેકોર્ડ્સ ઓન હિન્દુ રાઇટ્સ એન્ડ કસ્ટમ્સ.
• મોરિઝ વિન્ટરનિટ્ઝ, અ હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયન લિટરેચર, વોલ્યુમ 1.
• ડેવિસ, ડી. આર. અને અન્ય (2004), શાકભાજીમાં પોષક તત્વોનો ઘટાડો, જર્નલ ઓફ ધ અમેરિકન કોલેજ ઓફ ન્યુટ્રિશન.
• જેફ્રી સી. હોલ, માઇકલ રોસબેશ અને માઇકલ ડબલ્યુ. યંગ, સર્કેડિયન રિધમ પર નોબેલ પુરસ્કાર (2017).
• સ્પૈરો, બી. અને અન્ય (2011), સ્મૃતિ પર ડિજિટલ સાધનોની અસર, સાયન્સ જર્નલ.

આ વિશ્લેષણ મૂળ ગ્રંથમાં જે દર્શાવાયું છે તેને પ્રતિબિંબિત કરે છે; ઉપર દર્શાવેલી આધુનિક વિજ્ઞાન સાથેની સરખામણીઓ માત્ર એક દાર્શનિક અર્થઘટન છે, કોઈ સાબિત થયેલો અંતિમ વૈજ્ઞાનિક દાવો નથી.