બધું જાણવા છતાં મોહ કેમ નથી છૂટતો: માર્કંડેય પુરાણ અને સમયનું રહસ્ય

આપણે સૌએ જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક એ લાચારી અનુભવી છે જ્યાં આપણી તમામ બુદ્ધિ અને સમજણ સાવ વામણી સાબિત થાય છે. આપણે પૂરેપૂરી રીતે જાણીએ છીએ કે કોઈ સંબંધ હવે કાયમ માટે પૂરો થઈ ગયો છે, કોઈ ધંધામાં ભારે નુકસાન થઈ ગયું છે, અથવા કોઈ પોતાના માણસે આપણી પીઠ પાછળ ખંજર ભોંક્યું છે. આપણે કાગળ અને પેન લઈને બેસીએ તો સ્પષ્ટ ગણતરી માંડી શકીએ કે હવે એ વાતને ભૂલીને આગળ વધવું જ એકમાત્ર સાચો રસ્તો છે. આપણે મિત્રોને પણ શાંતિથી સલાહ આપી શકીએ કે વીતી ગયેલી વાત પાછળ રડવાનો કોઈ અર્થ નથી. પરંતુ જેવી રાત પડે છે અને આપણે એકલા ઓરડામાં બેસીએ છીએ, આપણું મન ફરીથી એ જ જૂની વ્યક્તિ, એ જ અણગમતી ક્ષણ અને એ જ નુકસાન તરફ ખેંચાઈ જાય છે. છાતીમાં એક અજીબ ભાર અનુભવાય છે અને બુદ્ધિના તમામ તર્કો ગાયબ થઈ જાય છે.

આજના સમયમાં સામાન્ય રીતે આને વ્યક્તિગત નબળાઈ ગણી લેવામાં આવે છે. લોકો માને છે કે આપણામાં મનની મક્કમતા નથી, આપણામાં સંકલ્પશક્તિની ખામી છે, અથવા આપણે કોઈ મોટિવેશનલ પુસ્તક વાંચીને મનને કાબૂમાં કરતા શીખવું જોઈએ.

જ્યારે મેં વર્ષો પહેલાં માર્કંડેય પુરાણના 81 થી 93 અધ્યાયોમાં ફેલાયેલા દેવી માહાત્મ્યનું વાચન શરૂ કર્યું, જેને આપણે સામાન્ય રીતે દુર્ગા સપ્તશતી તરીકે ઓળખીએ છીએ, ત્યારે મને પણ લાગ્યું હતું કે આમાં માત્ર પૌરાણિક યુદ્ધોની વાતો હશે. મોટાભાગના લોકો તેને મહિષાસુર કે શુંભ-નિશુંભના વધની પૌરાણિક કથા તરીકે જ જુએ છે. પરંતુ આ આખો ગ્રંથ કોઈ રણમેદાનથી શરૂ થતો નથી. તેની શરૂઆત જંગલમાં ઝૂંપડી બાંધીને બેઠેલા બે એવા તૂટેલા માણસોથી થાય છે, જેઓ એ જ પ્રશ્ન પૂછી રહ્યા છે જે આપણે દરેક અશાંત રાત્રે આપણી જાતને પૂછીએ છીએ: જ્યારે બુદ્ધિ બધું સમજે છે, ત્યારે પણ મન એ જૂની પકડ કેમ છોડી શકતું નથી?

રાજા સુરથ અને સમાધિ વૈશ્ય: જ્યારે બુદ્ધિ પણ દુઃખને રોકી શકતી નથી

દેવી માહાત્મ્યનો પહેલો અધ્યાય આપણને બે પાત્રો સાથે પરિચય કરાવે છે, રાજા સુરથ અને સમાધિ નામનો એક વૈશ્ય. સુરથ એક સારો અને પ્રજાપ્રેમી રાજા હતો, પરંતુ તેના પોતાના જ પ્રધાનો અને મંત્રીઓએ તેની સાથે દગો કર્યો. શત્રુઓએ તેનું રાજ્ય પડાવી લીધું અને તેને ખાલી હાથે રાજધાની છોડીને ભાગવું પડ્યું. તે ઘોડા પર સવાર થઈને એક ગાઢ જંગલમાં પહોંચ્યો અને ત્યાં મેધા ઋષિના આશ્રમમાં આશરો લીધો.

લગભગ એ જ સમયે એ આશ્રમમાં સમાધિ નામનો એક મોટો વેપારી આવી પહોંચ્યો. તેના લોભી દીકરાઓએ અને પત્નીએ તેનું તમામ ધન-દોલત આંચકી લીધા પછી તેને ઘરની બહાર હાંકી કાઢ્યો હતો. તેની પાસે હવે પહેરેલા કપડાં સિવાય કશું જ બચ્યું નહોતું.

આ બંને જણા જંગલની એક કેડી પર મળ્યા અને વાતો કરવા લાગ્યા. જેમ જેમ તેઓએ પોતાના દિલની વાત ખોલી, તેમ તેમ તેમને પોતાના મનની અંદર એક આશ્ચર્યજનક વિરોધાભાસ દેખાયો. બંનેમાંથી કોઈ મૂર્ખ નહોતું. બંને સ્પષ્ટ જાણતા હતા કે જે સગાં-સંબંધીઓ અને મંત્રીઓને તેઓ પાછળ છોડી આવ્યા છે, તેઓ અત્યંત સ્વાર્થી, કપટી અને ક્રૂર છે. તેમ છતાં બંનેનું મન એ જ લોકો માટે સતત તડપતું હતું.

રાજા સુરથે કબૂલાત કરી કે મંત્રીઓએ દગો કર્યો હોવા છતાં તેનું મન સતત એ જ વિચાર્યા કરે છે કે રાજકોષ સચવાતો હશે કે નહીં, તેનો માનીતો હાથી ભૂખ્યો તો નહીં રહેતો હોય, અને પ્રજા સુખી હશે કે દુઃખી. વેપારી સમાધિએ પણ એવી જ વેદના ઠાલવી. તેણે કહ્યું કે જે દીકરાઓએ તેને અપમાનિત કરીને તગેડી મૂક્યો, તેનું ચિત્ત હજી પણ એ દીકરાઓના સુખ-ચેન વિશે જ ચિંતા કર્યા કરે છે.

આ ભારે અસમંજસ લઈને બંને સીધા મેધા ઋષિ પાસે પહોંચ્યા:

તત્કિમેતન્મહાભાગ યન્મોહો જ્ઞાનિનોરપિ।
મમાસ્ય ચ ભવત્યેષા વિવેકાન્ધસ્ય મૂઢતા॥
(માર્કંડેય પુરાણ 81.33)

તેમણે ઋષિને પૂછ્યું કે જે વ્યક્તિ પાસે જ્ઞાન છે, જે બધું સમજે છે, તે પણ આ રીતે આંધળા મોહમાં કેમ ખેંચાઈ જાય છે? જો અજ્ઞાનથી દુઃખ થતું હોય, તો સાચું જ્ઞાન હોવા છતાં આ ચોંટેલું મન છૂટતું કેમ નથી?

મેધા ઋષિએ જે ઉત્તર આપ્યો તે માનસિક સંઘર્ષની આપણી સમજને સાવ બદલી નાખે છે. તેમણે સમજાવ્યું કે માણસની બૌદ્ધિક સમજ સમગ્ર પ્રકૃતિની સામે બહુ નાની બાબત છે. સંસારના તમામ જીવો પાસે પોતપોતાની ઇન્દ્રિયો અનુસાર જ્ઞાન હોય છે. પક્ષીઓ પણ જાણે છે કે ખોરાક ક્યાં છે અને શિકારી ક્યાં છે. પરંતુ દરેક જીવ માત્ર બુદ્ધિથી નહીં, પણ પ્રકૃતિના એક અત્યંત ઊંડા પ્રવાહથી બંધાયેલો છે.

ઋષિએ કહ્યું કે આ વળગણ એ કોઈ તમારી વ્યક્તિગત ભૂલ કે નબળા મનનું પરિણામ નથી. તે આ આખા બ્રહ્માંડને ચલાવતો એક પાયાનો નિયમ છે. તેમણે આ નિયંત્રક શક્તિને મહામાયા કહી. આ એ પરમ શક્તિ છે જેના દ્વારા આ જગત રચાય છે, ટકી રહે છે અને સતત બદલાતું રહે છે.

આ વાત સાબિત કરવા માટે ઋષિએ જંગલના પક્ષીઓનું એક સાદું ઉદાહરણ આપ્યું:

પેલા જંગલી પક્ષીઓને જુઓ. તેઓ પોતે ભૂખથી વ્યાકુળ છે. તેમના પોતાના પેટ ખાલી છે. છતાં તેઓ આખો દિવસ દાણા શોધી લાવે છે અને પોતાના નાના બચ્ચાઓની ચાંચમાં મૂકે છે. શું એ પક્ષીઓ એવી આશા રાખે છે કે ઘડપણમાં આ બચ્ચાં તેમની સેવા કરશે? શું તેઓ કોઈ ઉપકાર કે વળતરની અપેક્ષા રાખે છે? જરાય નહીં.

પક્ષી પોતાના બચ્ચાંને કોઈ ગણતરી કે ભવિષ્યના રોકાણ તરીકે ખવડાવતું નથી. તે આમ કરે છે કારણ કે એક સ્વાભાવિક જૈવિક પ્રેરણા, જેને શાસ્ત્રમાં મમતા એટલે કે 'આ મારું છે' એવો ભાવ કહેવાયો છે, તેના આખા અસ્તિત્વમાં કામ કરી રહ્યો છે. મેધા ઋષિએ કહ્યું કે જો બુદ્ધિ વગરના પશુ-પક્ષીઓ આ મૂળ નિયમથી બંધાયેલા હોય, તો માણસ એમાંથી મુક્ત કેવી રીતે હોઈ શકે? આપણી બુદ્ધિ પ્રકૃતિની અંદર કામ કરતું એક નાનું સાધન છે, તે પ્રકૃતિની ઉપર બેઠેલી કોઈ સર્વોચ્ચ સત્તા નથી.

દેવી માહાત્મ્યના પ્રથમ અધ્યાયના 55મા શ્લોકમાં આ વાત અત્યંત સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવામાં આવી છે:

જ્ઞાનિનામપિ ચેતાંસિ દેવી ભગવતી હિ સા |
બલાદાકૃષ્ય મોહાય મહામાયા પ્રયચ્છતિ ||

ભગવતી મહામાયા જ્ઞાની પુરુષોના ચિત્તને પણ પોતાની પ્રબળ શક્તિથી ખેંચીને મોહમાં નાખી દે છે. તમે માત્ર મનમાં સંકલ્પ કરીને તમારા જૈવિક અને વૈશ્વિક બંધારણમાંથી બહાર નીકળી શકતા નથી.

સમય કોઈ ખાલી ઘડિયાળ નથી, પણ નિરંતર બદલાવ છે: નારાયણી સ્તુતિ

માર્કંડેય પુરાણ માત્ર માનસિક પીડાનું કારણ બતાવીને અટકી જતું નથી. તે આપણા આ અંગત દર્દને બ્રહ્માંડના સમયના સ્વભાવ સાથે જોડે છે.

રોજિંદા જીવનમાં આપણે સમયને દીવાલ પર લટકતી ઘડિયાળ જેવો માનીએ છીએ. આપણને લાગે છે કે સમય એક ખાલી ખોખું છે અને ઘટનાઓ તેની અંદર ઘટે છે. પરંતુ દેવી માહાત્મ્યમાં સમય કોઈ નિર્જીવ કે તટસ્થ માળખું નથી. સમય પોતે એક ચેતનવંતી અને સક્રિય શક્તિ છે, જે પ્રત્યેક ક્ષણે દરેક પદાર્થની સ્થિતિને બદલી રહી છે.

પુરાણના 91મા અધ્યાયમાં, જે નારાયણી સ્તુતિ તરીકે જાણીતો છે, તમામ દેવતાઓ ભેગા મળીને દેવીની સ્તુતિ કરે છે. તેના 9મા શ્લોકમાં એક અદભુત દાર્શનિક વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે:

કલાકાષ્ઠાદિરૂપેણ પરિણામપ્રદાયિનિ |
વિશ્વસ્યોપરતૌ શક્તે નારાયણિ નમોઽસ્તુ તે ||

આ શ્લોકમાં દેવીને સંબોધીને કહેવાયું છે કે હે નારાયણી, આપ કલા અને કાષ્ઠા જેવા સમયના સૂક્ષ્મ માપો દ્વારા સમગ્ર સંસારમાં નિરંતર પરિણામ એટલે કે અવસ્થા-પરિવર્તન લાવો છો, અને જ્યારે આ સમગ્ર વિશ્વ શાંત થઈ જાય છે ત્યારે પણ આપ જ પરમ શક્તિ તરીકે શેષ રહો છો. આપને અમારા પ્રણામ છે.

અહીં વપરાયેલા પરિણામ શબ્દનો અર્થ બહુ ઊંડો છે. ભારતીય દર્શનમાં પરિણામનો અર્થ થાય છે કોઈ વસ્તુનું મૂળ તત્વ નાશ પામ્યા વગર તેની બાહ્ય અવસ્થા બદલાવી. જેમ દૂધમાંથી દહીં બને તે પરિણામ છે. બાળકમાંથી યુવાન થવું કે લોખંડને કાટ લાગવો તે પરિણામ છે.

આ શ્લોક સમજાવે છે કે સમય એ કોઈ કેલેન્ડર નથી, પણ પદાર્થની સતત બદલાતી રહેવાની ક્ષમતા છે. દેવી માત્ર સૃષ્ટિ બનાવીને ક્યાંય બેસી ગયા નથી. તેઓ પ્રત્યેક પરમાણુમાં પરિવર્તનની ગતિ બનીને ધબકે છે. પ્રાચીન ભારતમાં આંખના પલકારાને નિમેષ કહેવાતો, અને તેના અતિ સૂક્ષ્મ ભાગોને કાષ્ઠા અને કલા કહેવામાં આવતા. ગ્રંથ કહે છે કે સમયના નાનામાં નાના અંશમાં પણ દેવી જ એ શક્તિ છે જે તાજા ફૂલને કરમાવે છે, યુવાન શરીરને વૃદ્ધ બનાવે છે અને પર્વતોને ઘસી નાખે છે.

આ દ્રષ્ટિથી જોતાં આપણા વ્યક્તિગત દુઃખનું રહસ્ય આપોઆપ ખુલી જાય છે. આપણે જે સંબંધ, જે યુવાની કે જીવનના જે સુખદ સમયને કાયમ માટે પકડી રાખવા માંગીએ છીએ, તે ટકી શકતો નથી કારણ કે સમગ્ર બ્રહ્માંડનો નિયમ જ નિરંતર પરિણામનો છે. ભૂતકાળને વળગી રહેવાની મથામણ એ નદીના વહેણને રોકવા જેવી છે, જેને કુદરતે સતત વહેતા રહેવા માટે જ બનાવી છે.

ત્રણ પ્રલય અને ત્રણ રાત્રિઓ: કાળરાત્રિ, મહારાત્રિ અને મોહરાત્રિ

માર્કંડેય પુરાણ પોતાના પહેલા જ અધ્યાયમાં કાળ અને પ્રલયના ત્રણ જુદા જુદા સ્તરોની વાત કરે છે, જેને રાત્રિ-ત્રય એટલે કે ત્રણ રાત્રિઓ કહેવામાં આવે છે.

સૃષ્ટિના નિર્માણ પહેલાં જ્યારે ચારે તરફ માત્ર અફાટ કારણ-જળ હતું, ત્યારે સંસારનું પાલન કરનારા ભગવાન વિષ્ણુ શેષનાગની પથારી પર યોગનિદ્રામાં પોઢેલા હતા. એ સમયે તેમના કાનના મેલમાંથી મધુ અને કૈટભ નામના બે ભયંકર અસુરો પેદા થયા અને તેઓ કમળ પર બેઠેલા બ્રહ્માજીને મારવા દોડ્યા.

બ્રહ્માજી લાચાર હતા અને વિષ્ણુ ઊંઘતા હતા. બ્રહ્માજી સીધા વિષ્ણુને જગાડી શકતા નહોતા, કારણ કે વિષ્ણુ કોઈ સામાન્ય ઊંઘમાં નહોતા પણ પરમ યોગનિદ્રાના પ્રભાવમાં હતા. ત્યારે બ્રહ્માજીએ વિચાર્યું કે જે શક્તિ પાલનહારને પણ શાંત રાખી શકે છે, પ્રાર્થના એ શક્તિની જ કરવી જોઈએ. તેમણે યોગનિદ્રાની સ્તુતિ કરી.

અધ્યાય 81 ના 78મા શ્લોકમાં બ્રહ્માજી કહે છે:

પ્રકૃતિસ્ત્વં ચ સર્વસ્ય ગુણત્રયવિભાવિની |
કાલરાત્રિર્મહારાત્રિર્મોહરાત્રિશ્ચ દારુણા ||

તેઓ કહે છે કે આપ જ સમસ્ત જગતની મૂળ પ્રકૃતિ છો, ત્રણેય ગુણોને પ્રગટ કરનારી છો, અને આપ જ કાળરાત્રિ, મહારાત્રિ અને અત્યંત કઠોર એવી મોહરાત્રિ છો.

આ ત્રણ રાત્રિઓ વાસ્તવમાં બ્રહ્માંડના વિનાશ અને વિરામના ત્રણ જુદા જુદા પરિમાણો દર્શાવે છે.

કાળરાત્રિ એ મહાપ્રલયની સ્થિતિ છે. જ્યારે સૃષ્ટિનું સમગ્ર આયુષ્ય પૂરું થાય છે, ત્યારે તમામ ગ્રહો, તારાઓ અને કુદરતના નિયમો પણ મૂળ કારણમાં ઓગળી જાય છે. આ બ્રહ્માંડનો અંતિમ વિશ્રામ છે જ્યાં સમય પોતે જ શાંત થઈ જાય છે.

મહારાત્રિ એ વચ્ચે આવતો વિરામ છે જે કલ્પના અંતે આવે છે. જ્યારે બ્રહ્માજીનો એક દિવસ પૂરો થાય છે, ત્યારે સ્થૂળ જગત થોડા સમય માટે સંકેલાઈ જાય છે. પરંતુ જીવોના અધૂરા કર્મો નાશ પામતા નથી; તેઓ વિષ્ણુની સાથે યોગનિદ્રામાં પોઢી રહે છે જેથી આવતીકાલે ફરીથી નવું જગત રચી શકાય.

મોહરાત્રિ એ રાત્રિ છે જેમાં આપણે સૌ દરરોજ જીવીએ છીએ. આ આપણા મનનો એ અંધકાર છે જ્યાં આપણે નાશવંત સંબંધો અને પદાર્થોને સનાતન માની લઈએ છીએ. મોહરાત્રિને કારણે જ આપણને લાગે છે કે જે આજે આપણી પાસે છે તે ક્યારેય છૂટવું ન જોઈએ. જ્યારે સમય તેને બદલી નાખે છે, ત્યારે આપણને અસહ્ય આઘાત લાગે છે.

બ્રહ્માજીએ યોગનિદ્રાની પ્રાર્થના એટલા માટે કરી કારણ કે કાર્ય કરનાર વ્યક્તિ કરતાં તે સ્થિતિ પહેલા આવે છે જેમાં કાર્ય થાય છે. જ્યાં સુધી વિષ્ણુને ઘેરી વળેલી નિદ્રાની સ્થિતિ દૂર ન થાય, ત્યાં સુધી વિષ્ણુ પોતે પણ કશું કરી શકતા નથી. એવી જ રીતે જ્યાં સુધી આપણી અંદર રહેલી મોહરાત્રિ શાંત ન થાય, ત્યાં સુધી માત્ર પુસ્તકીય વિચારો આપણા મનને શાંતિ આપી શકતા નથી.

દર્શનને સમજવા માટે છ સંસ્કૃત શબ્દો

માર્કંડેય પુરાણના આ ઊંડા વિચારને બરાબર સમજવા માટે તેના છ મુખ્ય સંસ્કૃત શબ્દોને સમજવા અનિવાર્ય છે.

પહેલો શબ્દ છે પરિણામ-પ્રદાયિની. તે બે શબ્દોથી બનેલો છે: પરિણામ એટલે એક સ્થિતિમાંથી બીજી સ્થિતિમાં થતો સાચો બદલાવ, અને પ્રદાયિની એટલે તે આપનારી કે ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિ. આ શબ્દ બહુ કિંમતી છે કારણ કે તે જગતને સ્થિર માનતો નથી. અહીં સમય એટલે કોઈ લીટો નથી, પણ એ જીવંત ગતિ છે જેનાથી બીજમાંથી છોડ બને છે, શરીર ઘરડું થાય છે અને તારાઓ વિલીન થાય છે.

બીજો શબ્દ-જોડકો છે કલા અને કાષ્ઠા. આ પ્રાચીન ભારતમાં સમય માપવાના અતિ સૂક્ષ્મ એકમો હતા. આંખના એક પલકારાને નિમેષ કહેવાતો, અને તેના નાના ટુકડાઓને કાષ્ઠા અને કલા કહેવામાં આવતા. આ માપોનો ઉલ્લેખ બતાવે છે કે પુરાણ સમયને માત્ર યુગોમાં નથી માપતું. જે શક્તિ આકાશગંગાઓને સંકેલે છે, એ જ શક્તિ અત્યારે તમારી આંખના પલકારામાં કોષોને બદલી રહી છે.

ત્રીજો શબ્દ છે કાળરાત્રિ. કાળ એટલે સમય અને મૃત્યુ બંને થાય. રાત્રિ શબ્દ સંસ્કૃત ધાતુ 'રા' પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે વિશ્રામ આપવો અથવા પોતાની અંદર સંકેલી લેવું. કાળરાત્રિ કોઈ રાક્ષસી નથી, પણ બ્રહ્માંડનું અંતિમ વિશ્રામસ્થાન છે જ્યાં થાકેલી સૃષ્ટિ પોતાના તમામ રૂપો છોડીને પરમ શાંતિમાં પોઢી જાય છે.

ચોથો શબ્દ છે મોહરાત્રિ. મોહ એટલે ભ્રમ, ચિત્તનું મૂંઝાઈ જવું અથવા સત્ય જોવાની શક્તિ ગુમાવી દેવી. જ્યારે તેની સાથે રાત્રિ જોડાય છે, ત્યારે તે વ્યક્તિગત અજ્ઞાનનો એ અંધકાર બને છે જેમાં જીવ પોતાની કામચલાઉ ઓળખ, હોદ્દા અને સંપત્તિને જ પોતાનું શાશ્વત સ્વરૂપ માની બેસે છે અને પોતાના અસલ ચૈતન્યને ભૂલી જાય છે.

પાંચમો શબ્દ છે યોગનિદ્રા. આ માત્ર ઊંઘ નથી, પણ સમાધિ જેવી સ્થિતિ છે જે કોઈ પણ સૃષ્ટિની શરૂઆત પહેલાં હોય છે. આ સ્થિતિમાં ચેતના કોઈ બાહ્ય આકારો કે વિકારો વગર પોતાના શુદ્ધ સ્વરૂપમાં વિશ્રામ કરે છે.

છઠ્ઠો શબ્દ-જોડકો છે ચિતિસ્વરૂપ અને ભ્રાંતિસ્વરૂપ. અધ્યાય 85 માં, જેને અપરાજિતા સ્તુતિ કહેવાય છે, દેવતાઓ દેવીને સર્વ જીવોમાં શુદ્ધ ચેતના તરીકે નમન કરે છે:

યા દેવી સર્વભૂતેષુ ચિતિરૂપેણ સંસ્થિતા |
નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ ||

તેઓ તેમને શુદ્ધ ચૈતન્ય તરીકે પ્રણામ કરે છે. પરંતુ આ જ સ્તુતિમાં થોડા શ્લોકો પછી દેવતાઓ એ જ આદર સાથે દેવીને ભ્રમ અને ભૂલના રૂપમાં પણ નમન કરે છે:

યા દેવી સર્વભૂતેષુ ભ્રાંતિરૂપેણ સંસ્થિતા |
નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ ||

આ વિચાર અત્યંત ક્રાંતિકારી છે. ભારતીય પરંપરામાં ભૂલ કે મોહને કોઈ શેતાનની ઉપજ માનવામાં નથી આવી. ગ્રંથ કહે છે કે જ્યારે તમે ધ્યાનમાં શાંત હોવ ત્યારે પણ એ જ ચેતના છે, અને જ્યારે તમારું મન સંસારની કોઈ ચિંતામાં ભટકી રહ્યું હોય ત્યારે પણ એ જ શક્તિ એક મર્યાદિત પરિમાણમાં કામ કરી રહી છે. આપણી ગેરસમજ પણ તે પરમ ચેતનાની જ એક અસ્થાયી અવસ્થા છે.

પ્રાચીન ટીકાકારોની દ્રષ્ટિ: ભાસ્કરરાય અને નાગોજી ભટ્ટ

સદીઓથી આપણા વિદ્વાનોએ આ શ્લોકોના ગૂઢ અર્થને સમજાવવા માટે સુંદર ભાષ્યો લખ્યા છે. તેમના ચિંતન પરથી સમજાય છે કે તેઓ ચેતના અને ભૌતિક પરિવર્તનને કેટલા ઊંડાણથી જોતા હતા.

અઢારમી સદીના મહાન શાક્ત વિદ્વાન ભાસ્કરરાય મખિને દેવી માહાત્મ્ય પર પોતાની સુપ્રસિદ્ધ 'ગુપ્તવતી' ટીકામાં રાત્રિ-ત્રયની ખૂબ સચોટ સમજ આપી છે. તેમણે લખ્યું કે કાળરાત્રિ એ એવી દશા છે જ્યાં સમગ્ર સંસારના નામ અને રૂપ સંકેલાઈને મૂળ બિંદુમાં સમાઈ જાય છે. તેમના મતે સમય આપણો શત્રુ નથી જે આપણી પાસેથી આયુષ્ય છીનવી લે છે, પણ તે વિખરાયેલા વિશ્વને ફરીથી એકતામાં પાછું લઈ જતી પરમ શાંતિ છે.

મોહરાત્રિની સમજ આપતાં ભાસ્કરરાયે તેને આવરણ શક્તિ સાથે જોડી. તેમણે એક વ્યવહારુ સત્ય ઉજાગર કર્યું: જો મનુષ્ય પર આ મોહનો પડદો ન હોય, તો સંસારનો વ્યવહાર જ અટકી જાય.

જો એક માતાને પોતાના બાળકમાં માત્ર નિરાકાર બ્રહ્મ જ દેખાય, તો તે તેને દૂધ નહીં પીવડાવી શકે. જો ખેડૂતને ખેતરની માટી અને પોતાના શરીરમાં કોઈ ભેદ ન દેખાય, તો તે હળ નહીં ચલાવી શકે. સંસારની આ લીલા ચાલતી રહે તે માટે ચેતનાનું થોડું સંકોચાવું અને પોતાની ભૂમિકા પૂરતું મર્યાદિત થવું અનિવાર્ય છે. જેને આપણે મોહ કહીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં સૃષ્ટિના વ્યાપારને જીવંત રાખવા માટે ગોઠવાયેલી કુદરતી વ્યવસ્થા છે.

બીજી તરફ, મહાન વ્યાકરણશાસ્ત્રી અને તત્વચિંતક નાગોજી ભટ્ટે પોતાની 'દુર્ગા-પ્રદીપ' ટીકામાં પરિણામ-પ્રદાયિની શબ્દનું વ્યાકરણની દ્રષ્ટિએ વિશ્લેષણ કર્યું. તેમણે પરિણામનો અર્થ કર્યો: અવસ્થાંતર-ગમનમ્, એટલે કે કોઈ વસ્તુનું મૂળ તત્વ એનું એ જ રહેવા છતાં માત્ર તેની બાહ્ય અવસ્થાનું બદલાવું.

જેમ સોનામાંથી બંગડી બને અને પછી બંગડી ઓગાળીને વીંટી બને, ત્યારે આકાર બદલાય છે પણ સોનું અકબંધ રહે છે. નાગોજી ભટ્ટ દલીલ કરે છે કે દેવી માહાત્મ્ય આ શબ્દ દ્વારા સાંખ્ય અને અદ્વૈત દર્શન વચ્ચે સુંદર સમન્વય સાધે છે. સમગ્ર સૃષ્ટિનું મૂળ સત્ય એક અખંડ ચેતના જ છે, પરંતુ તેનો મૂળભૂત સ્વભાવ સમય અને દ્રવ્યની વિવિધ અવસ્થાઓમાં સતત નૃત્ય કરવાનો છે.

અહીં આદિ શંકરાચાર્યના અદ્વૈત વેદાંત અને માર્કંડેય પુરાણના શાક્ત દર્શન વચ્ચેનો એક મહત્ત્વનો ભેદ સ્પષ્ટ થાય છે.

શંકરાચાર્યના અદ્વૈતમાં સમય અને નાશવંત જગતને આખરે 'મિથ્યા' અથવા અનિર્વચનીય ગણવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે કે પરમ સત્યના સ્તરે તેનું કોઈ કાયમી અસ્તિત્વ નથી. ત્યાં આ પરિવર્તનશીલ સંસારના ભ્રમને તોડીને કૂટસ્થ બ્રહ્મને પામવા પર ભાર છે.

પરંતુ માર્કંડેય પુરાણ સમય અને પરિવર્તનને જૂઠો ભ્રમ ગણીને ફગાવી દેતું નથી. અહીં સમય અને બદલાવ એ પરમ સત્યનું સાક્ષાત જીવંત સ્પંદન છે. દેવી માત્ર કાળનું કારણ નથી, તે પોતે જ કાળસ્વરૂપા છે. આ દ્રષ્ટિમાં ભૌતિક જગત કોઈ ત્યાગ કરવા જેવો છળ નથી, પણ એ જ પરાશક્તિનું પ્રગટ રૂપ છે.

ભગવદ્ ગીતા, સાંખ્ય અને કાળીના ઉગ્ર રૂપ સાથે જોડાણ

માર્કંડેય પુરાણનો આ સમય-વિચાર આપણી અન્ય આધ્યાત્મિક ધારા સાથે પણ ખૂબ સુંદર રીતે જોડાયેલો છે.

હિન્દુ પરંપરામાં સમયની સૌથી પ્રસિદ્ધ વાત ભગવદ્ ગીતાના અગિયારમા અધ્યાયમાં આવે છે. જ્યારે અર્જુન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને તેમનું વિરાટ રૂપ બતાવવાની વિનંતી કરે છે, ત્યારે તે જુએ છે કે અસંખ્ય યોદ્ધાઓ અને રાજાઓ કાળના ભયાનક મુખમાં ધસમસતા હોમાઈ રહ્યા છે. ભયભીત થઈને અર્જુન પૂછે છે કે આપ કોણ છો.

ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણ 32મા શ્લોકમાં કહે છે:

કાલોઽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધો
લોકાન્સમાહર્તુમિહ પ્રવૃત્તઃ ||

"હું લોકોનો નાશ કરનારો પ્રબળ કાળ છું અને અત્યારે આ બધા લોકોનો સંહાર કરવા માટે પ્રવૃત્ત થયો છું."

ગીતામાં સમયનું આ રૂપ મુખ્યત્વે એક વિનાશક અને પુરુષવાચી સંકલ્પ તરીકે પ્રગટ થાય છે, જે જૂના અધર્મને ખતમ કરીને નવી વ્યવસ્થા સ્થાપે છે.

માર્કંડેય પુરાણ સમયનું બીજું અને પૂરક પાસું રજૂ કરે છે. સમય માત્ર યુગના અંતે થતો પ્રચંડ વિનાશ નથી. તે સ્ત્રી-તત્વની જેમ પોષણ આપનારો, દરેક ક્ષણે ઘડતર કરનારો અને ક્રમશઃ બદલાવ લાવતો ધીમો પ્રવાહ પણ છે. તે બીજને અંકુરિત કરનારો, બાળકને મોટું કરનારો અને ઋતુઓને ફેરવનારો પ્રવાહ છે. જ્યાં ગીતા સમયને અચાનક ત્રાટકતા વજ્ર જેવો બતાવે છે, ત્યાં પુરાણ સમયને પહાડોને કોતરીને રસ્તો બનાવતી શાંત નદી જેવો બતાવે છે.

આ ઉપરાંત આ ગ્રંથ સાંખ્ય દર્શન સાથે પણ સીધો સંવાદ સાધે છે. સાંખ્ય મૂળભૂત રીતે દ્વૈતવાદી દર્શન છે. તે સમગ્ર સૃષ્ટિને બે સ્વતંત્ર તત્વોમાં વહેંચે છે: પુરુષ, જે અસંગ અને અપરિવર્તનશીલ ચેતના છે, અને પ્રકૃતિ, જે ત્રિગુણાત્મક અને સક્રિય છે પણ સાવ જડ અને અચેતન છે. સાંખ્યના મતે પ્રકૃતિ આંધળી છે અને પુરુષ પાંગળો છે.

માર્કંડેય પુરાણ સાંખ્યના ત્રણ ગુણો (સત્વ, રજ, તમ) સ્વીકારે છે, પણ તેના દ્વૈતને સાવ ઉલટાવી નાખે છે. પુરાણમાં પ્રકૃતિને અચેતન મશીન નથી ગણવામાં આવી; તેને ચિદ્રૂપિણી એટલે કે સાક્ષાત ચેતનમયી કહેવામાં આવી છે. અહીં પ્રકૃતિ કોઈ આંધળું યંત્ર નથી જે આત્માને ફસાવે છે. પ્રકૃતિ પોતે ચૈતન્ય છે અને આ આખું ભૌતિક જગત તેનું જ જીવંત શરીર છે.

આ જ સંદર્ભમાં પુરાણના 87મા અધ્યાયમાં ચંડ અને મુંડ સામે લડતી વખતે દેવીના કપાળમાંથી કાળી પ્રગટ થાય છે તે કથાનો સાચો દાર્શનિક મર્મ સમજાય છે. જ્યારે રાક્ષસોની સેના ચારે તરફથી હુમલો કરે છે, ત્યારે દેવી બહારથી કોઈ દેવતાને મદદ માટે બોલાવતી નથી.

ક્રોધના કારણે તેમના ભવાં વાંકા થાય છે અને તેમના લલાટની કરચલીઓમાંથી કાળી પ્રગટ થાય છે. ગ્રંથમાં તેમનું રૂપ અત્યંત ઉગ્ર વર્ણવાયું છે: તેમનો રંગ કોલસા જેવો કાળો છે, આંખો ઊંડા ખાડા જેવી છે, ગળામાં નરમુણ્ડોની માળા છે, શરીર પર માત્ર પાંસળીઓનું હાડપિંજર દેખાય છે અને જીભ બહાર લબકે છે. તેઓ અટ્ટહાસ્ય કરે છે અને યુદ્ધના હાથીઓ, રથો અને લોખંડના શસ્ત્રોને પોતાના પહોળા મુખમાં નાખીને ચાવી જાય છે.

જો આને માત્ર એક સામાન્ય વાર્તા તરીકે વાંચવામાં આવે તો તે ડરામણી લાગે. પરંતુ પુરાણની દાર્શનિક પરિભાષામાં કાળી એ સમયના એ અપરિવર્તનીય સ્વરૂપનું પ્રતીક છે જે તમામ ભૌતિક વસ્તુઓને ભરખી જાય છે. તેઓ લલાટમાંથી એટલે કે વિચાર અને અહંકારના કેન્દ્રમાંથી નીકળે છે, કારણ કે સમય માણસના દરેક અભિમાન અને આયોજનને ખતમ કરી નાખે છે. તેમનું સુકાયેલું શરીર દર્શાવે છે કે કાળનું પેટ ક્યારેય ભરાતું નથી; તે હંમેશા અતૃપ્ત રહે છે. તેમનું પહોળું મુખ એ અનંત શૂન્ય છે જેમાં દરેક સામ્રાજ્ય અને દરેક શરીરને આખરે સમાઈ જવાનું છે.

આધુનિક વિજ્ઞાન અને સમયનું વહેણ: થર્મોડાયનેમિક્સ અને ન્યુરોસાયન્સ

આ પ્રાચીન સૂત્રોને જ્યારે આપણે આજના ભૌતિક વિજ્ઞાન અને મગજના સંશોધનો સાથે સરખાવીએ છીએ, ત્યારે કેટલાક ખૂબ જ રસપ્રદ વિચારો સામે આવે છે.

આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રમાં, ખાસ કરીને થર્મોડાયનેમિક્સમાં, સમયના તીરનો સિદ્ધાંત બહુ મહત્વનો છે. આપણી રોજિંદી દુનિયામાં ઘટનાઓ હંમેશા એક જ દિશામાં આગળ વધે છે. હાથમાંથી પડીને તૂટેલો કાચનો ગ્લાસ ક્યારેય આપોઆપ સંધાઈને પાછો હાથમાં આવી શકતો નથી.

સમયના આ એકતરફી પ્રવાહને વિજ્ઞાનમાં એન્ટ્રોપી એટલે કે અવ્યવસ્થાના માપ દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે. થર્મોડાયનેમિક્સનો બીજો નિયમ કહે છે કે કોઈપણ બંધ વ્યવસ્થામાં એન્ટ્રોપી હંમેશા વધતી રહે છે. ઉર્જા ધીમે ધીમે વિખરાય છે અને વ્યવસ્થામાંથી અવ્યવસ્થા તરફ ગતિ કરે છે.

વિજ્ઞાનની ભાષામાં સમય એ નકશા પરનું કોઈ સ્થિર બિંદુ નથી, પણ ભૌતિક સ્થિતિઓમાં થતા અપરિવર્તનીય બદલાવનું નામ છે. આ વિચાર માર્કંડેય પુરાણના પરિણામ-પ્રદાયિની શબ્દ સાથે ખૂબ જ અદભુત રીતે મળતો આવે છે. પુરાણે પણ સમયને કોઈ ખાલી આકાશ જેવો નહીં, પણ દ્રવ્યની સતત બદલાતી અવસ્થા તરીકે જ જોયો હતો.

તેવી જ રીતે, કાળરાત્રિનો વિચાર આધુનિક ખગોળશાસ્ત્રના એ સિદ્ધાંત સાથે સમાંતર લાગે છે જેને બ્રહ્માંડનું 'હીટ ડેથ' અથવા ઉષ્મીય મૃત્યુ કહેવામાં આવે છે. આ ગાણિતિક ધારણા મુજબ, અબજો વર્ષો પછી જ્યારે તમામ તારાઓ બળીને રાખ થઈ જશે, તમામ બ્લેક હોલ ધીમે ધીમે બાષ્પીભવન પામશે અને ઉર્જા સમગ્ર અંતરિક્ષમાં સાવ સમાન રીતે ફેલાઈ જશે, ત્યારે તાપમાન સાવ શૂન્યની નજીક પહોંચી જશે. જ્યારે કોઈ પણ પ્રકારનું ભૌતિક કાર્ય શક્ય નહીં રહે, ત્યારે વ્યવહારિક રીતે સમય પણ અટકી જશે. કાળરાત્રિનું વર્ણન પણ આવા જ એક પરમ વિરામનું છે, જ્યાં તમામ પિંડો અને ગતિ પોતાના અપ્રગટ કારણમાં વિલીન થઈ જાય છે.

બીજી તરફ, આધુનિક ન્યુરોસાયન્સ એટલે કે મગજ વિજ્ઞાનમાં એ વાત પર સંશોધનો થઈ રહ્યા છે કે માનવ મગજ સમય અને 'પોતાના અસ્તિત્વ'નો અનુભવ કેવી રીતે ઊભો કરે છે.

લાંબા સમય સુધી એવું મનાતું હતું કે મગજ કોઈ સ્ટોપવોચની જેમ સમયને તટસ્થ રીતે માપે છે. પરંતુ એન્ટોનિયો દામાસિયો જેવા આધુનિક ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટોએ સાબિત કર્યું છે કે સમયનો આપણો વ્યક્તિગત અનુભવ અને આપણી 'હું'ની લાગણી સીધેસીધી આપણી શારીરિક જરૂરિયાતો, લાગણીઓ અને જીવતા રહેવાની વૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલી છે.

આપણું મગજ સતત હૃદયના ધબકારા, હોર્મોન્સના ફેરફારો અને ભૂખ-તરસના સંકેતોને તપાસતું રહે છે. આ શારીરિક સંવેદનાઓમાંથી જ તે વાર્તા બનાવે છે કે 'હું' સમયમાં આગળ વધી રહ્યો છું. આપણે જૂની વાતો યાદ કરીને દુઃખી એટલા માટે થઈએ છીએ કારણ કે આપણા મગજનો વિકાસ એ તમામ બાબતોનું રક્ષણ કરવા માટે થયો છે જેને તે 'મારું' માને છે.

આ વૈજ્ઞાનિક સમજ મેધા ઋષિના મોહરાત્રિ અને મમતાના વિશ્લેષણ સાથે આશ્ચર્યજનક રીતે સુસંગત છે. ઋષિએ પણ કહ્યું હતું કે આપણો મોહ કોઈ તાર્કિક ગણતરી નથી, પણ જીવતા રહેવાની એક ઊંડી જૈવિક ભૂખ છે. ભૂખ્યા પક્ષી દ્વારા બચ્ચાંને દાણા ખવડાવવાનું ઉદાહરણ બતાવે છે કે આ ખેંચાણ આપણા જૈવિક બંધારણમાં કેટલું ઊંડું ઉતરેલું છે.

આ સરખામણી ક્યાં સુધી સાચી છે અને ક્યાં અટકી જાય છે

આવી સમાનતાઓ જોઈને ઘણીવાર લોકો અતિશયોક્તિ કરવા લાગે છે કે પ્રાચીન ઋષિઓએ હજારો વર્ષ પહેલાં થર્મોડાયનેમિક્સ શોધી કાઢ્યું હતું અથવા પુરાણમાં વિજ્ઞાનના સમીકરણો લખેલા છે.

એક પ્રામાણિક અને શાસ્ત્રનિષ્ઠ અભ્યાસી તરીકે આપણે આવા પોકળ દાવાઓથી દૂર રહેવું જોઈએ. આવી અતિશયોક્તિ આપણા શાસ્ત્રોનું કે આધુનિક વિજ્ઞાનનું કોઈ ભલું કરતી નથી. આપણે ખૂબ સાચી રીતે સમજવું પડશે કે આ તુલના ક્યાં સુધી અર્થપૂર્ણ છે અને ક્યાં જઈને બંનેના રસ્તા સાવ અલગ થઈ જાય છે.

સૌથી મોટો તફાવત પદ્ધતિ અને ભાષાનો છે. માર્કંડેય પુરાણમાં કોઈ ગાણિતિક સમીકરણો, ટેન્સર કેલ્ક્યુલસ કે સ્પેસ-ટાઇમના માપન નથી. આધુનિક વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાના પ્રયોગો, અવલોકનો અને ગણિતના સૂત્રો પર ટકેલું છે જેના આધારે આપણે રોકેટ છોડી શકીએ છીએ. જ્યારે માર્કંડેય પુરાણ એ આધ્યાત્મિક અને દાર્શનિક દર્શન છે જે માનવ અનુભવ અને જીવંત સચ્ચાઈની ભાષામાં વાત કરે છે.

બીજો પાયાનો તફાવત હેતુનો છે. આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રમાં એન્ટ્રોપી એ એક અંધ અને આંકડાકીય પ્રક્રિયા છે. પરમાણુઓ કોઈ ઈરાદા વગર એકબીજા સાથે અથડાય છે. જગતમાં વિખરાવ એટલા માટે વધે છે કારણ કે અવ્યવસ્થાની ગાણિતિક શક્યતાઓ વ્યવસ્થા કરતાં ઘણી વધારે હોય છે.

પરંતુ માર્કંડેય પુરાણમાં આ બદલાવ અંધ કે અકસ્માત નથી. તે પરમ ચેતનાની સભાન લીલા છે. અહીં સમય કોઈ નિર્જીવ નિયમ નથી; તે ભગવતીની ચેતન શક્તિ છે. અહીં પ્રલય કોઈ દુર્ઘટના નથી, પણ સૃષ્ટિને નવું જીવન આપવા માટે ગોઠવાયેલો પવિત્ર વિશ્રામ છે.

તેથી આપણે પ્રામાણિકપણે એટલું જ કહી શકીએ કે માર્કંડેય પુરાણના ઋષિઓએ માનવ મન, પ્રકૃતિ અને સમયના સ્વભાવને અત્યંત ઊંડા મનોવૈજ્ઞાનિક અને દાર્શનિક દ્રષ્ટિકોણથી નિહાળ્યો હતો. તેઓ સમજી ચૂક્યા હતા કે સમય એક જ દિશામાં વહે છે, ભૌતિક પદાર્થ અનિવાર્યપણે બદલાય છે, અને માણસનું દુઃખ તેના જૈવિક મોહમાંથી જન્મે છે જેને માત્ર બુદ્ધિના તર્કોથી કાપી શકાતું નથી.

તેમણે આ સત્યોને પોતાના યુગની સમૃદ્ધ દાર્શનિક શૈલીમાં રજૂ કર્યા. આજના વિજ્ઞાન સાથે તેમની તુલના કરવાથી આપણને તેમની બુદ્ધિપ્રતિભા પ્રત્યે આદર થાય છે, પણ આપણે એ ભ્રમમાં ન પડવું જોઈએ કે પ્રાચીન આધ્યાત્મિક સાધના અને આધુનિક લેબોરેટરીનું વિજ્ઞાન બિલકુલ એક જ કામ કરી રહ્યા છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

મેધા ઋષિએ રાજા સુરથને કેમ કહ્યું કે માત્ર બુદ્ધિથી દુઃખ દૂર થઈ શકતું નથી?

મેધા ઋષિએ સ્પષ્ટ કર્યું કે માનસિક વળગણ કે મોહ એ માત્ર માહિતીના અભાવમાંથી જન્મતો નથી. તે મહામાયાની એ સાર્વત્રિક શક્તિ દ્વારા સંચાલિત થાય છે જે જીવનના અસ્તિત્વ અને જૈવિક સાતત્યને જાળવી રાખે છે. જેમ ભૂખ્યું પક્ષી ભવિષ્યના કોઈ સ્વાર્થ વગર બચ્ચાંને ખવડાવે છે, તેમ માણસની અંદર પણ 'મમતા' અત્યંત ઊંડા સ્તરે જડાયેલી હોય છે. આ ખેંચાણ બુદ્ધિ કરતાં વધુ ઊંડું હોવાથી માત્ર મગજના વિચારો તેને હટાવી શકતા નથી.

કાળરાત્રિ અને મોહરાત્રિ વચ્ચે મૂળ તફાવત શો છે?

કાળરાત્રિ એ સમષ્ટિગત એટલે કે સમગ્ર બ્રહ્માંડના મહાપ્રલયની અવસ્થા છે. જ્યારે સૃષ્ટિનું આખું આયુષ્ય પૂરું થાય છે, ત્યારે તમામ તારાઓ, ગ્રહો, ભૌતિક નિયમો અને રૂપો અપ્રગટ શૂન્યમાં વિલીન થઈ જાય છે. તેનાથી વિપરીત, મોહરાત્રિ એ વ્યક્તિગત અને માનસિક અવસ્થા છે. તે મનનો એ અંધકાર છે જેમાં માણસ બદલાતા અને ક્ષણિક સંબંધો કે સંપત્તિને કાયમી માની બેસે છે, અને તેના પરિવર્તન વખતે ઊંડા શોકમાં ડૂબી જાય છે.

શું માર્કંડેય પુરાણ આ ભૌતિક જગતને અદ્વૈત વેદાંતની જેમ મિથ્યા માને છે?

ના. અદ્વૈત વેદાંતમાં સમય અને પરિવર્તનશીલ જગતને સામાન્ય રીતે મિથ્યા અથવા અનિર્વચનીય ગણવામાં આવે છે, જેનું પરમ સત્યના સ્તરે કોઈ અસ્તિત્વ નથી હોતું. પરંતુ માર્કંડેય પુરાણનો દ્રષ્ટિકોણ શાક્ત અદ્વૈતનો છે. તે સમય અને પરિવર્તનને જૂઠો ભ્રમ નથી ગણતું, પણ તેને પરમ ચેતનાનું જીવંત સ્પંદન માને છે. અહીં જગત ત્યાગવા જેવો દગો નથી, પણ સાક્ષાત ભગવતીનું સતત બદલાતું ચેતન સ્વરૂપ છે.

શું માર્કંડેય પુરાણે થર્મોડાયનેમિક્સના બીજા નિયમની શોધ કરી હતી?

ના. પુરાણમાં ઉષ્મા કે એન્ટ્રોપી અંગેના કોઈ ગાણિતિક સૂત્રો, લેબોરેટરી પ્રયોગો કે ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમો નથી. ગ્રંથમાં માત્ર એક ગહન દાર્શનિક નિરીક્ષણ છે કે સમય મૂળભૂત રીતે સતત અવસ્થા-પરિવર્તનનું નામ છે અને સ્થૂળ ભૌતિક રચનાઓ આખરે વિસર્જન તરફ ગતિ કરે છે. આ વિજ્ઞાન સાથેનો માત્ર એક વૈચારિક તાળમેળ છે, કોઈ પ્રાચીન વૈજ્ઞાનિક શોધ નથી.

સ્ત્રોતો

• માર્કંડેય પુરાણ, અધ્યાય 81–93 (દેવી માહાત્મ્ય / શ્રીદુર્ગા સપ્તશતી), મૂળ સંસ્કૃત ગ્રંથ અને પરંપરાગત ટીકાઓ.
• ગુપ્તવતી ટીકા (દેવી માહાત્મ્ય પર વિદ્વત્તાપૂર્ણ ભાષ્ય), ભાસ્કરરાય મખિન.
• દુર્ગા-પ્રદીપ ટીકા (દેવી માહાત્મ્ય પર વ્યાકરણ અને દાર્શનિક ભાષ્ય), નાગોજી ભટ્ટ.
• શ્રીમદ્ભગવદ્ ગીતા, અધ્યાય 11, શ્લોક 32.
• શાસ્ત્રીય સાંખ્ય દર્શન (પ્રકૃતિ અને ત્રિગુણ સિદ્ધાંત).
• નોન-ઇક્વિલિબ્રિયમ થર્મોડાયનેમિક્સ અને સમયનું તીર (આર્થર એડિંગ્ટન, ઇલ્યા પ્રિગોજિન).
• કોગ્નિટિવ ન્યુરોસાયન્સ અને વ્યક્તિલક્ષી સમયનું નિર્માણ (એન્ટોનિયો દામાસિયો).

આ એ જ દર્શાવે છે જે મૂળ ગ્રંથ પોતે કહે છે; ઉપર કરવામાં આવેલી આધુનિક વિજ્ઞાન સાથેની સરખામણી માત્ર એક અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત વૈજ્ઞાનિક તારણ નથી.