yogatattvopaniṣad · Chapter 1
yogaiśvaryaṃ ca kaivalyaṃ jāyate yatprasādataḥ /
tadvaiṣṇavaṃ yogatattvaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje //
ॐ saha nāvavatu // saha nau bhunaktu // saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
yogatattvaṃ pravakṣyāmi yogināṃ hitakāmyayā /
yacchṛtvā ca paṭhitvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate
viṣṇurnāma mahāyogī mahābhūto mahātapāḥ /
tattvamārge yathā dīpo dṛśyate puruṣottamaḥ
tamārādhya jagannāthaṃ praṇipatya pitāmahaḥ /
papraccha yogatattvaṃ me brūhi cāṣṭāṅgasaṃyutam
tamuvāca hṛṣīkeśo vakṣyāmi śṛṇu tattvataḥ /
sarve jīvāḥ sukhairdukhairmāyājālena veṣṭitāḥ
teṣāṃ muktikaraṃ mārgaṃ māyājālanikṛntanam /
janmamṛtyujarāvyādhināśanaṃ mṛtyutārakam
nānāmārgaistu duṣprāpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam /
patitāḥ śāstrajāleṣu prajñayā tena mohitāḥ
anirvācyaṃ padaṃ vaktuṃ na śakyaṃ taiḥ surairapi /
svātmaprakāśarūpaṃ tatkiṃ śāstreṇa prakāśate
niṣkalaṃ nirmalaṃ śāntaṃ sarvātītaṃ nirāmayam /
tadeva jīvarūpeṇa puṇyapāpaphalairvṛtam
paramātmapadaṃ nityaṃ tatkathaṃ jīvatāṃ gatam /
sarvabhāvapadātītaṃ jñānarūpaṃ nirañjanam
vārivatsphuritaṃ tasmiṃstatrāhaṃkṛtirutthitā /
pañcātmakamabhūtpiṇḍaṃ dhātubaddhaṃ guṇātmakam
sukhaduḥkhaiḥ samāyuktaṃ jīvabhāvanayā kuru /
tena jīvābhidhā proktā viśuddhaiḥ paramātmani
kāmakrodhabhayaṃ cāpi mohalobhamado rajaḥ /
janmamṛtyuśca kārpaṇyaṃ śokastandrā kṣudhā tṛṣā
tṛṣṇā lajjā bhayaṃ duhkhaṃ viṣādo harṣa eva ca /
ebhirdoṣairvinirmuktaḥ sa jīvaḥ kevalo mataḥ
tasmāddoṣavināśārthamupāyaṃ kathayāmi te /
yogahīnaṃ kathaṃ jñānaṃ mokṣadaṃ bhavati dhruvam
yogo hi jñānahīnastu na kṣamo mokṣakarmaṇi /
tasmājjñānaṃ ca yogaṃ ca mumukṣurdṛḍhamabhyaset
ajñānādeva saṃsāro jñānādeva vimucyate /
jñānasvarūpamevādau jñānaṃ jñeyaikasādhanam
jñātaṃ yena nijaṃ rūpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam /
niṣkalaṃ nirmalaṃ sākṣātsaccidānandarūpakam
utpattisthitisaṃhārasphūrtijñānavivarjitam /
etajjñānamiti proktamatha yogaṃ bravīmi te
yogo hi bahudhā brahmanbhidyate vyavahārataḥ /
mantrayogo layaścaiva haṭho'sau rājayogataḥ
ārambhaśca ghaṭaścaiva tathā paricayaḥ smṛtaḥ /
niṣpattiścetyavasthā ca sarvatra parikīrtitā
eteṣāṃ lakṣaṇaṃ brahmanvakṣye śṛṇu samāsataḥ /
mātṛkādiyutaṃ mantraṃ dvādaśābdaṃ tu yo japet
krameṇa labhate jñānamaṇimādiguṇānvitam /
alpabuddhirimaṃ yogaṃ sevate sādhakādhamaḥ
layayogaścittalayaḥ koṭiśaḥ parikīrtitaḥ /
gacchaṃstiṣṭhansvapanbhuñjandhyāyenniṣkalamīśvaram
sa eva layayogaḥ syāddhaṭhayogamataḥ śṛṇu /
yamaśca niyamaścaiva āsanaṃ prāṇasaṃyamaḥ
pratyāhāro dhāraṇā ca dhyānaṃ bhrūmadhyame harim /
samādhiḥ samatāvasthā sāṣṭāṅgo yoga ucyate
mahāmudrā mahābandho mahāvedhaśca khecarī /
jālandharoḍḍiyāṇaśca mūlabandhaistathaiva ca
dīrghapraṇavasandhānaṃ siddhāntaśravaṇaṃ param /
vajrolī cāmarolī ca sahajolī tridhā matā
eteṣāṃ lakṣaṇaṃ brahmanpratyekaṃ śṛṇu tattvataḥ /
laghvāhāro yameṣveko mukhyā bhavati netaraḥ
ahiṃsā niyameṣvekā mukhyā vai caturānana /
siddhaṃ padmaṃ tathā siṃhaṃ bhadraṃ ceti catuṣṭayam
prathamābhyāsakāle tu vighnāḥ syuścaturānana /
ālasyaṃ katthanaṃ dhūrtagoṣṭī mantrādisādhanam
dhātustrīlaulyakādīni mṛgatṛṣṇāmayāni vai /
jñātvā sudhīstyajetsarvānvighnānpuṇyaprabhāvataḥ
prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryātpadmāsanagataḥ svayam /
suśobhanaṃ maṭhaṃ kuryātsūkṣmadvāraṃ tu nirvraṇam
suṣṭhu liptaṃ gomayena sudhayā vā prayatnataḥ /
matkuṇairmaśakairlūtairvarjitaṃ ca prayatnataḥ
dine dine ca saṃmṛṣṭaṃ saṃmārjanyā viśeṣataḥ /
vāsitaṃ ca sugandhena dhūpitaṃ guggulādibhiḥ
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram /
tatropaviśya medhāvī padmāsanasamanvitaḥ
ṛjukāyaḥ prāñjaliśca praṇamediṣṭadevatām /
tato dakṣiṇahastasya aṅguṣṭhenaiva piṅgalām
nirudhya pūrayedvāyumiḍayā tu śanaiḥ śanaiḥ /
yathāśaktyavirodhena tataḥ kuryācca kumbhakam
punastyajetpiṅgalayā śanaireva na vegataḥ /
punaḥ piṅgalayāpūrya pūrayedudaraṃ śanaiḥ
dhārayitvā yathāśakti recayediḍayā śanaiḥ /
yayā tyajettayāpūrya dhārayedavirodhataḥ
jānu pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilambitam /
aṅgulisphoṭanaṃ kuryātsā mātrā parigīyate
iḍayā vāyumāropya śanaiḥ ṣoḍaśamātrayā /
kumbhayetpūritaṃ paścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā
recayetpiṅgalānāḍyā dvātriṃśanmātrayā punaḥ /
punaḥ piṅgalayāpūrya pūrvavatsusamāhitaḥ
prātarmadhyandine sāyamardharātre ca kumbhakān /
śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset
evaṃ māsatrayābhyāsānnāḍīśuddhistato bhavet /
yadā tu nāḍīśuddhiḥ syāttadā cihnāni bāhyataḥ
jāyante yogino dehe tāni vakṣyāmyaśeṣataḥ /
śarīralaghutā dīptirjāṭharāgnivivardhanam
kṛśatvaṃ ca śarīrasya tadā jāyeta niścitam /
yogāvighnakarāhāraṃ varjayedyogavittamaḥ
lavaṇaṃ sarṣapaṃ cāmlamuṣṇaṃ rūkṣaṃ ca tīkṣṇakam /
śākajātaṃ rāmaṭhādi vahnistrīpathasevanam
prātaḥsnānopavāsādikāyakleśāṃśca varjayet /
abhyāsakāle prathamaṃ śastaṃ kṣīrājyabhojanam
godhūmamudgaśālyannaṃ yogavṛddhikaraṃ viduḥ /
tataḥ paraṃ yatheṣṭaṃ tu śaktaḥ syādvāyudhāraṇe
yatheṣṭavāyudhāraṇādvāyoḥ siddhyetkevalakumbhakaḥ /
kevale kumbhaka siddhe recapūravivarjite
na tasya durlabhaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate /
prasvedo jāyate pūrvaṃ mardanaṃ tena kārayet
tato'pi dhāraṇādvāyoḥ krameṇaiva śanaiḥ śanaiḥ /
kampo bhavati dehasya āsanasthasya dehinaḥ
tato'dhikatarābhyāsāddārdurī svena jāyate /
yathā ca darduro bhāva utplunyotplutya gacchati
padmāsanasthito yogī tathā gacchati bhūtale /
tato'dhikatarabhyāsādbhūmityāgaśca jāyate
padmāsanastha evāsau bhūmimutsṛjya vartate /
atimānuṣaceṣṭādi tathā sāmarthyamudbhavet
na darśayecca sāmarthyaṃ darśanaṃ vīryavattaram /
svalpaṃ vā bahudhā duḥkhaṃ yogī na vyathate tadā
alpamūtrapurīṣaśca svalpanidraśca jāyate /
kīlavo dṛṣikā lālā svedadurgandhatānane
etāni sarvathā tasya na jāyante tataḥ param /
tato'dhikatarābhyāsādbalamutpadyate bahu
yena bhūcara siddhiḥ syādbhūcarāṇāṃ jaye kṣamaḥ /
vyāghro vā śarabho vyāpi gajo gavaya eva vā
siṃho vā yoginā tena mriyante hastatāḍitāḥ /
kandarpasya yathā rūpaṃ tathā syādapi yoginaḥ
tadrūpavaśagā nāryaḥ kāṅkṣante tasya saṅgamam /
yadi saṅgaṃ karotyeṣa tasya bindukṣayo bhavet
varjayitvā striyāḥ saṅgaṃ kuryādabhyāsamādarāt /
yogino'ṅge sugandhaśca jāyate bindudhāraṇāt
tato rahasyupāviṣṭaḥ praṇavaṃ plutamātrayā /
japetpūrvārjitānāṃ tu pāpānāṃ nāśahetave
sarvavighnaharo mantraḥ praṇavaḥ sarvadoṣahā /
evamabhyāsayogena siddhirārambhasambhavā
tato bhaveddhaṭhāvasthā pavanābhyāsatatparā /
prāṇo'pāno mano buddhirjīvātmaparamātmanoḥ
anyonyasyāvirodhena ekatā ghaṭate yadā /
ghaṭāvastheti sā proktā taccihnāni bravīmyaham
pūrvaṃ yaḥ kathito'bhyāsaścaturthāṃśaṃ parigrahet /
divā vā yadi vā sāyaṃ yāmamātraṃ samabhyaset
ekavāraṃ pratidinaṃ kuryātkevalakumbhakam /
indriyāṇīndriyārthebhyo yatpratyāharaṇaṃ sphuṭam
yogī kumbhakamāsthāya pratyāhāraḥ sa ucyate /
yadyatpaśyati cakṣurbhyāṃ tattadātmeti bhāvayet
yadyacchṛṇoti karṇābhyāṃ tattadātmeti bhāvayet /
labhate nāsayā yadyattattadātmeti bhāvayet
jihvayā yadrasaṃ hyatti tattadātmeti bhāvayet /
tvacā yadyatspṛśedyogī tattadātmeti bhāvayet
evaṃ jñānendriyāṇāṃ tu tattatsaukhyaṃ susādhayet /
yāmamātraṃ pratidinaṃ yogī yatnādatandritaḥ
yathā vā cittasāmarthyaṃ jāyate yogino dhruvam /
dūraśrutirdūradṛṣṭiḥ kṣaṇāddūragamastathā
vāksiddhiḥ kāmarūpatvamadṛśyakaraṇī tathā /
malamūtrapralepena lohādeḥ svarṇatā bhavet
khe gatistasya jāyeta santatābhyāsayogataḥ /
sadā buddhimatā bhāvyaṃ yoginā yogasiddhaye
ete vighnā mahāsiddherna rametteṣu buddhimān /
na darśayetsvasāmarthyaṃ yasyakasyāpi yogirāṭ
yathā mūḍho yathā mūrkho yathā badhira eva vā /
tathā varteta lokasya svasāmarthyasya guptaye
śiṣyāśca svasvakāryeṣu prārthayanti na saṃśayaḥ /
tattatkarmakaravyagraḥ svābhyāse'vismṛto bhavet
avismṛtya gurorvākyamabhyasettadaharniśam /
evaṃ bhaveddhaṭhāvasthā santatābhyāsayogataḥ
anabhyāsavataścaiva vṛthāgoṣṭhyā na siddhyati /
tasmātsarvaprayatnena yogameva sadābhyaset
tataḥ paricayāvasthā jāyate'bhyāsayogataḥ /
vāyuḥ paricito yatnādagninā saha kuṇḍalīm
bhāvayitvā suṣumnāyāṃ praviśedanirodhataḥ /
vāyunā saha cittaṃ ca praviśecca mahāpatham
yasya cittaṃ svapavanaṃ suṣumnāṃ praviśediha /
bhūmirāpo'nalo vāyurākāśaśceti pañcakaḥ
yeṣu pañcasu devānāṃ dhāraṇā pañcadhodyate /
pādādijānuparyantaṃ pṛthivīsthānamucyate
pṛthivī caturasraṃ ca pītavarṇaṃ lavarṇakam /
pārthive vāyumāropya lakāreṇa samanvitam
dhyāyaṃścaturbhujākāraṃ caturvaktraṃ hiraṇmayam /
dhārayetpañcaghaṭikāḥ pṛthivījayamāpnuyāt
pṛthivīyogato mṛtyurna bhavedasya yoginaḥ /
ājānoḥ pāyuparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam
āpo'rdhacandraṃ śuklaṃ ca vaṃbījaṃ parikīrtitam /
vāruṇe vāyumāropya vakāreṇa samanvitam
smarannārāyaṇaṃ devaṃ caturbāhuṃ kirīṭinam /
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ pītavāsasamacyutam
dhārayetpañcaghaṭikāḥ sarvapāpaiḥ pramucyate /
tato jalādbhayaṃ nāsti jale mṛtyurna vidyate
āpāyorhṛdayāntaṃ ca vahnisthānaṃ prakīrtitam /
vahnistrikoṇaṃ raktaṃ ca rephākṣarasamudbhavam
vahnau cānilamāropya rephākṣarasamujjvalam /
triyakṣaṃ varadaṃ rudraṃ taruṇādityasaṃnibham
bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ suprasannamanusmaran /
dhārayetpañcaghaṭikā vahnināsau na dāhyate
na dahyate śarīraṃ ca praviṣṭasyāgnimaṇḍale /
āhṛdayādbhruvormadhyaṃ vāyusthānaṃ prakīrtitam
vāyuḥ ṣaṭkoṇakaṃ kṛṣṇaṃ yakārākṣarabhāsuram /
mārutaṃ marutāṃ sthāne yakārākṣarabhāsuram
dhārayettatra sarvajñamīśvaraṃ viśvatomukham /
dhārayetpañcaghaṭikā vāyuvadvyomago bhavet
maraṇaṃ na tu vāyośca bhayaṃ bhavati yoginaḥ /
ābhrūmadhyāttu mūrdhāntamākāśasthānamucyate
vyoma vṛttaṃ ca dhūmraṃ ca hakārākṣarabhāsuram /
ākāśe vāyumāropya hakāropari śaṅkaram
bindurūpaṃ mahādevaṃ vyomākāraṃ sadāśivam /
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ dhṛtabālendumaulinam
pañcavaktrayutaṃ saumyaṃ daśabāhuṃ trilocanam /
sarvāyudhairdhṛtākāraṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitam
umārdhadehaṃ varadaṃ sarvakāraṇakāraṇam /
ākāśadhāraṇāttasya khecaratvaṃ bhaveddhruvam
yatrakutra sthito vāpi sukhamatyantamaśnute /
evaṃ ca dhāraṇāḥ pañca kuryādyogī vicakṣaṇaḥ
tato dṛḍhaśarīraḥ syānmṛtyustasya na vidyate /
brahmaṇaḥ pralayenāpi na sīdati mahāmatiḥ
samabhyasettathā dhyānaṃ ghaṭikāṣaṣṭimeva ca /
vāyuṃ nirudhya cākāśe devatāmiṣṭadāmiti
saguṇaṃ dhyānametatsyādaṇimādiguṇapradam /
nirguṇadhyānayuktasya samādhiśca tato bhavet
dinadvādaśakenaiva samādhiṃ samavāpnuyāt /
vāyuṃ nirudhya medhāvī jīvanmukto bhavatyayam
samādhiḥ samatāvasthā jīvātmaparamātmanoḥ /
yadi svadehamutsraṣṭumicchā cedutsṛjetsvayam
parabrahmaṇi līyeta na tasyotkrāntiriṣyate /
atha no cetsamutsraṣṭuṃ svaśarīraṃ priyaṃ yadi
sarvalokeṣu viharannaṇimādiguṇānvitaḥ /
kadācitsvecchayā devo bhūtvā svarge mahīyate
manuṣyo vāpi yakṣo vā svecchayāpīkṣaṇadbhavet /
siṃho vyāghro gajo vāśvaḥ svecchayā bahutāmiyāt
yatheṣṭameva varteta yadvā yogī maheśvaraḥ /
abhyāsabhedato bhedaḥ phalaṃ tu samameva hi
pārṣṇiṃ vāmasya pādasya yonisthāne niyojayet /
prasārya dakṣiṇaṃ pādaṃ hastābhyāṃ dhārayeddṛḍham
cubukaṃ hṛdi vinyasya pūrayedvāyunā punaḥ /
kumbhakena yathāśakti dhārayitvā tu recayet
vāmāṅgena samabhyasya dakṣāṅgena tato'bhyaset /
prasāritastu yaḥ pādastamūrūpari nāmayet
ayameva mahābandha ubhayatraivamabhyaset /
mahābandhasthito yogī kṛtvā pūrakamekadhīḥ
vāyunā gatimāvṛtya nibhṛtaṃ karṇamudrayā /
puṭadvayaṃ samākramya vāyuḥ sphurati satvaram
ayameva mahāvedhaḥ siddhairabhyasyate'niśam /
antaḥ kapālakuhare jihvāṃ vyāvṛtya dhārayet
bhrūmadhyadṛṣṭirapyeṣā mudrā bhavati khecarī /
kaṇṭhamākuñcya hṛdaye sthāpayeddṛḍhayā dhiyā
bandho jālandharākhyo'yaṃ mṛtyumātaṅgakesarī /
bandho yena suṣumnāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ
uḍyānākhyo hi bandho'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ /
pārṣṇibhāgena saṃpīḍya yonimākuñcayeddṛḍham
apānamūrdhvamutthāpya yonibandho'yamucyate /
prāṇāpānau nādabindū mūlabandhena caikatām
gatvā yogasya saṃsiddhiṃ yacchato nātra saṃśayaḥ /
karaṇī viparītākhyā sarvavyādhivināśinī
nityamabhyāsayuktasya jāṭharāgnivivardhanī /
āhāro bahulastasya saṃpādyaḥ sādhakasya ca
alpāhāro yadi bhavedagnirdehaṃ haretkṣaṇāt /
adhaḥśiraścordhvapādaḥ kṣaṇaṃ syātprathame dine
kṣaṇācca kiñcidadhikamabhyasettu dinedine /
valī ca palitaṃ caiva ṣaṇmāsārdhānna dṛśyate
yāmamātraṃ tu yo nityamabhyasetsa tu kālajit /
vajrolīmabhyasedyastu sa yogī siddhibhājanam
labhyate yadi tasyaiva yogasiddhiḥ kare sthitā /
atītānāgataṃ vetti khecarī ca bhaveddhruvam
amarīṃ yaḥ pibennityaṃ nasyaṃ kurvandine dine /
vajrolīmabhyasennityamamarolīti kathyate
tato bhavedrājayogo nāntarā bhavati dhruvam /
yadā tu rājayogena niṣpannā yogibhiḥ kriyā
tadā vivekavairāgyaṃ jāyate yogino dhruvam /
viṣṇurnāma mahāyogī mahābhūto mahātapāḥ
tattvamārge yathā dīpo dṛśyate puruṣottamaḥ /
yaḥ stanaḥ pūrvapītastaṃ niṣpīḍya mudamaśnute
yasmājjāto bhagātpūrvaṃ tasminneva bhage raman /
yā mātā sā punarbhāryā yā bhāryā mātareva hi
yaḥ pitā sa punaḥ putro yaḥ putraḥ sa punaḥ pitā /
evaṃ saṃsāracakraṃ kūpacakreṇa ghaṭā iva
bhramanto yonijanmāni śrutvā lokānsamaśnute /
trayo lokāstrayo vedāstisraḥ sandhyāstrayaḥ svarāḥ
trayo'gnayaśca triguṇāḥ sthitāḥ sarve trayākṣare /
trayāṇāmakṣarāṇāṃ ca yo'dhīte'pyardhamakṣaram
tena sarvamidaṃ protaṃ tatsatyaṃ tatparaṃ padam /
puṣpamadhye yathā gandhaḥ payomadhye yathā ghṛtam
tilamadhye yathā tailaṃ pāṣāṇeṣviva kāñcanam /
hṛdi sthāne sthitaṃ padmaṃ tasya vaktramadhomukham
ūrdhvanālamadhobindustasya madhye sthitaṃ manaḥ /
akāre recitaṃ padmamukāreṇaiva bhidyate
makāre labhate nādamardhamātrā tu niścalā /
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ niṣkalaṃ pāpanāśanam
labhate yogayuktātmā puruṣastatparaṃ padam /
kūrmaḥ svapāṇipādādiśiraścātmani dhārayet
evaṃ dvāreṣu sarveṣu vāyupūritarecitaḥ /
niṣiddhaṃ tu navadvāre ūrdhvaṃ prāṅniśvasaṃstathā
ghaṭamadhye yathā dīpo nivātaṃ kumbhakaṃ viduḥ /
niṣiddhairnavabhirdvārairnirjane nirupadrave
niścitaṃ tvātmamātreṇāvaśiṣṭaṃ yogasevayetyupaniṣat //
ॐ saha nāvavatu // saha nau bhunaktu // saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti yogatattvopaniṣat samāptā //
Original text: yogatattvopaniṣad · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0