Language

ENहिગુ
Scripture Library

yogatattvopaniṣad · Chapter 1

1

yogaiśvaryaṃ ca kaivalyaṃ jāyate yatprasādataḥ /
tadvaiṣṇavaṃ yogatattvaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje //
ॐ saha nāvavatu // saha nau bhunaktu // saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
yogatattvaṃ pravakṣyāmi yogināṃ hitakāmyayā /
yacchṛtvā ca paṭhitvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate

2

viṣṇurnāma mahāyogī mahābhūto mahātapāḥ /
tattvamārge yathā dīpo dṛśyate puruṣottamaḥ

3

tamārādhya jagannāthaṃ praṇipatya pitāmahaḥ /
papraccha yogatattvaṃ me brūhi cāṣṭāṅgasaṃyutam

4

tamuvāca hṛṣīkeśo vakṣyāmi śṛṇu tattvataḥ /
sarve jīvāḥ sukhairdukhairmāyājālena veṣṭitāḥ

5

teṣāṃ muktikaraṃ mārgaṃ māyājālanikṛntanam /
janmamṛtyujarāvyādhināśanaṃ mṛtyutārakam

6

nānāmārgaistu duṣprāpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam /
patitāḥ śāstrajāleṣu prajñayā tena mohitāḥ

7

anirvācyaṃ padaṃ vaktuṃ na śakyaṃ taiḥ surairapi /
svātmaprakāśarūpaṃ tatkiṃ śāstreṇa prakāśate

8

niṣkalaṃ nirmalaṃ śāntaṃ sarvātītaṃ nirāmayam /
tadeva jīvarūpeṇa puṇyapāpaphalairvṛtam

9

paramātmapadaṃ nityaṃ tatkathaṃ jīvatāṃ gatam /
sarvabhāvapadātītaṃ jñānarūpaṃ nirañjanam

10

vārivatsphuritaṃ tasmiṃstatrāhaṃkṛtirutthitā /
pañcātmakamabhūtpiṇḍaṃ dhātubaddhaṃ guṇātmakam

11

sukhaduḥkhaiḥ samāyuktaṃ jīvabhāvanayā kuru /
tena jīvābhidhā proktā viśuddhaiḥ paramātmani

12

kāmakrodhabhayaṃ cāpi mohalobhamado rajaḥ /
janmamṛtyuśca kārpaṇyaṃ śokastandrā kṣudhā tṛṣā

13

tṛṣṇā lajjā bhayaṃ duhkhaṃ viṣādo harṣa eva ca /
ebhirdoṣairvinirmuktaḥ sa jīvaḥ kevalo mataḥ

14

tasmāddoṣavināśārthamupāyaṃ kathayāmi te /
yogahīnaṃ kathaṃ jñānaṃ mokṣadaṃ bhavati dhruvam

15

yogo hi jñānahīnastu na kṣamo mokṣakarmaṇi /
tasmājjñānaṃ ca yogaṃ ca mumukṣurdṛḍhamabhyaset

16

ajñānādeva saṃsāro jñānādeva vimucyate /
jñānasvarūpamevādau jñānaṃ jñeyaikasādhanam

17

jñātaṃ yena nijaṃ rūpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam /
niṣkalaṃ nirmalaṃ sākṣātsaccidānandarūpakam

18

utpattisthitisaṃhārasphūrtijñānavivarjitam /
etajjñānamiti proktamatha yogaṃ bravīmi te

19

yogo hi bahudhā brahmanbhidyate vyavahārataḥ /
mantrayogo layaścaiva haṭho'sau rājayogataḥ

20

ārambhaśca ghaṭaścaiva tathā paricayaḥ smṛtaḥ /
niṣpattiścetyavasthā ca sarvatra parikīrtitā

21

eteṣāṃ lakṣaṇaṃ brahmanvakṣye śṛṇu samāsataḥ /
mātṛkādiyutaṃ mantraṃ dvādaśābdaṃ tu yo japet

22

krameṇa labhate jñānamaṇimādiguṇānvitam /
alpabuddhirimaṃ yogaṃ sevate sādhakādhamaḥ

23

layayogaścittalayaḥ koṭiśaḥ parikīrtitaḥ /
gacchaṃstiṣṭhansvapanbhuñjandhyāyenniṣkalamīśvaram

24

sa eva layayogaḥ syāddhaṭhayogamataḥ śṛṇu /
yamaśca niyamaścaiva āsanaṃ prāṇasaṃyamaḥ

25

pratyāhāro dhāraṇā ca dhyānaṃ bhrūmadhyame harim /
samādhiḥ samatāvasthā sāṣṭāṅgo yoga ucyate

26

mahāmudrā mahābandho mahāvedhaśca khecarī /
jālandharoḍḍiyāṇaśca mūlabandhaistathaiva ca

27

dīrghapraṇavasandhānaṃ siddhāntaśravaṇaṃ param /
vajrolī cāmarolī ca sahajolī tridhā matā

28

eteṣāṃ lakṣaṇaṃ brahmanpratyekaṃ śṛṇu tattvataḥ /
laghvāhāro yameṣveko mukhyā bhavati netaraḥ

29

ahiṃsā niyameṣvekā mukhyā vai caturānana /
siddhaṃ padmaṃ tathā siṃhaṃ bhadraṃ ceti catuṣṭayam

30

prathamābhyāsakāle tu vighnāḥ syuścaturānana /
ālasyaṃ katthanaṃ dhūrtagoṣṭī mantrādisādhanam

31

dhātustrīlaulyakādīni mṛgatṛṣṇāmayāni vai /
jñātvā sudhīstyajetsarvānvighnānpuṇyaprabhāvataḥ

32

prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryātpadmāsanagataḥ svayam /
suśobhanaṃ maṭhaṃ kuryātsūkṣmadvāraṃ tu nirvraṇam

33

suṣṭhu liptaṃ gomayena sudhayā vā prayatnataḥ /
matkuṇairmaśakairlūtairvarjitaṃ ca prayatnataḥ

34

dine dine ca saṃmṛṣṭaṃ saṃmārjanyā viśeṣataḥ /
vāsitaṃ ca sugandhena dhūpitaṃ guggulādibhiḥ

35

nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram /
tatropaviśya medhāvī padmāsanasamanvitaḥ

36

ṛjukāyaḥ prāñjaliśca praṇamediṣṭadevatām /
tato dakṣiṇahastasya aṅguṣṭhenaiva piṅgalām

37

nirudhya pūrayedvāyumiḍayā tu śanaiḥ śanaiḥ /
yathāśaktyavirodhena tataḥ kuryācca kumbhakam

38

punastyajetpiṅgalayā śanaireva na vegataḥ /
punaḥ piṅgalayāpūrya pūrayedudaraṃ śanaiḥ

39

dhārayitvā yathāśakti recayediḍayā śanaiḥ /
yayā tyajettayāpūrya dhārayedavirodhataḥ

40

jānu pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilambitam /
aṅgulisphoṭanaṃ kuryātsā mātrā parigīyate

41

iḍayā vāyumāropya śanaiḥ ṣoḍaśamātrayā /
kumbhayetpūritaṃ paścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā

42

recayetpiṅgalānāḍyā dvātriṃśanmātrayā punaḥ /
punaḥ piṅgalayāpūrya pūrvavatsusamāhitaḥ

43

prātarmadhyandine sāyamardharātre ca kumbhakān /
śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset

44

evaṃ māsatrayābhyāsānnāḍīśuddhistato bhavet /
yadā tu nāḍīśuddhiḥ syāttadā cihnāni bāhyataḥ

45

jāyante yogino dehe tāni vakṣyāmyaśeṣataḥ /
śarīralaghutā dīptirjāṭharāgnivivardhanam

46

kṛśatvaṃ ca śarīrasya tadā jāyeta niścitam /
yogāvighnakarāhāraṃ varjayedyogavittamaḥ

47

lavaṇaṃ sarṣapaṃ cāmlamuṣṇaṃ rūkṣaṃ ca tīkṣṇakam /
śākajātaṃ rāmaṭhādi vahnistrīpathasevanam

48

prātaḥsnānopavāsādikāyakleśāṃśca varjayet /
abhyāsakāle prathamaṃ śastaṃ kṣīrājyabhojanam

49

godhūmamudgaśālyannaṃ yogavṛddhikaraṃ viduḥ /
tataḥ paraṃ yatheṣṭaṃ tu śaktaḥ syādvāyudhāraṇe

50

yatheṣṭavāyudhāraṇādvāyoḥ siddhyetkevalakumbhakaḥ /
kevale kumbhaka siddhe recapūravivarjite

51

na tasya durlabhaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate /
prasvedo jāyate pūrvaṃ mardanaṃ tena kārayet

52

tato'pi dhāraṇādvāyoḥ krameṇaiva śanaiḥ śanaiḥ /
kampo bhavati dehasya āsanasthasya dehinaḥ

53

tato'dhikatarābhyāsāddārdurī svena jāyate /
yathā ca darduro bhāva utplunyotplutya gacchati

54

padmāsanasthito yogī tathā gacchati bhūtale /
tato'dhikatarabhyāsādbhūmityāgaśca jāyate

55

padmāsanastha evāsau bhūmimutsṛjya vartate /
atimānuṣaceṣṭādi tathā sāmarthyamudbhavet

56

na darśayecca sāmarthyaṃ darśanaṃ vīryavattaram /
svalpaṃ vā bahudhā duḥkhaṃ yogī na vyathate tadā

57

alpamūtrapurīṣaśca svalpanidraśca jāyate /
kīlavo dṛṣikā lālā svedadurgandhatānane

58

etāni sarvathā tasya na jāyante tataḥ param /
tato'dhikatarābhyāsādbalamutpadyate bahu

59

yena bhūcara siddhiḥ syādbhūcarāṇāṃ jaye kṣamaḥ /
vyāghro vā śarabho vyāpi gajo gavaya eva vā

60

siṃho vā yoginā tena mriyante hastatāḍitāḥ /
kandarpasya yathā rūpaṃ tathā syādapi yoginaḥ

61

tadrūpavaśagā nāryaḥ kāṅkṣante tasya saṅgamam /
yadi saṅgaṃ karotyeṣa tasya bindukṣayo bhavet

62

varjayitvā striyāḥ saṅgaṃ kuryādabhyāsamādarāt /
yogino'ṅge sugandhaśca jāyate bindudhāraṇāt

63

tato rahasyupāviṣṭaḥ praṇavaṃ plutamātrayā /
japetpūrvārjitānāṃ tu pāpānāṃ nāśahetave

64

sarvavighnaharo mantraḥ praṇavaḥ sarvadoṣahā /
evamabhyāsayogena siddhirārambhasambhavā

65

tato bhaveddhaṭhāvasthā pavanābhyāsatatparā /
prāṇo'pāno mano buddhirjīvātmaparamātmanoḥ

66

anyonyasyāvirodhena ekatā ghaṭate yadā /
ghaṭāvastheti sā proktā taccihnāni bravīmyaham

67

pūrvaṃ yaḥ kathito'bhyāsaścaturthāṃśaṃ parigrahet /
divā vā yadi vā sāyaṃ yāmamātraṃ samabhyaset

68

ekavāraṃ pratidinaṃ kuryātkevalakumbhakam /
indriyāṇīndriyārthebhyo yatpratyāharaṇaṃ sphuṭam

69

yogī kumbhakamāsthāya pratyāhāraḥ sa ucyate /
yadyatpaśyati cakṣurbhyāṃ tattadātmeti bhāvayet

70

yadyacchṛṇoti karṇābhyāṃ tattadātmeti bhāvayet /
labhate nāsayā yadyattattadātmeti bhāvayet

71

jihvayā yadrasaṃ hyatti tattadātmeti bhāvayet /
tvacā yadyatspṛśedyogī tattadātmeti bhāvayet

72

evaṃ jñānendriyāṇāṃ tu tattatsaukhyaṃ susādhayet /
yāmamātraṃ pratidinaṃ yogī yatnādatandritaḥ

73

yathā vā cittasāmarthyaṃ jāyate yogino dhruvam /
dūraśrutirdūradṛṣṭiḥ kṣaṇāddūragamastathā

74

vāksiddhiḥ kāmarūpatvamadṛśyakaraṇī tathā /
malamūtrapralepena lohādeḥ svarṇatā bhavet

75

khe gatistasya jāyeta santatābhyāsayogataḥ /
sadā buddhimatā bhāvyaṃ yoginā yogasiddhaye

76

ete vighnā mahāsiddherna rametteṣu buddhimān /
na darśayetsvasāmarthyaṃ yasyakasyāpi yogirāṭ

77

yathā mūḍho yathā mūrkho yathā badhira eva vā /
tathā varteta lokasya svasāmarthyasya guptaye

78

śiṣyāśca svasvakāryeṣu prārthayanti na saṃśayaḥ /
tattatkarmakaravyagraḥ svābhyāse'vismṛto bhavet

79

avismṛtya gurorvākyamabhyasettadaharniśam /
evaṃ bhaveddhaṭhāvasthā santatābhyāsayogataḥ

80

anabhyāsavataścaiva vṛthāgoṣṭhyā na siddhyati /
tasmātsarvaprayatnena yogameva sadābhyaset

81

tataḥ paricayāvasthā jāyate'bhyāsayogataḥ /
vāyuḥ paricito yatnādagninā saha kuṇḍalīm

82

bhāvayitvā suṣumnāyāṃ praviśedanirodhataḥ /
vāyunā saha cittaṃ ca praviśecca mahāpatham

83

yasya cittaṃ svapavanaṃ suṣumnāṃ praviśediha /
bhūmirāpo'nalo vāyurākāśaśceti pañcakaḥ

84

yeṣu pañcasu devānāṃ dhāraṇā pañcadhodyate /
pādādijānuparyantaṃ pṛthivīsthānamucyate

85

pṛthivī caturasraṃ ca pītavarṇaṃ lavarṇakam /
pārthive vāyumāropya lakāreṇa samanvitam

86

dhyāyaṃścaturbhujākāraṃ caturvaktraṃ hiraṇmayam /
dhārayetpañcaghaṭikāḥ pṛthivījayamāpnuyāt

87

pṛthivīyogato mṛtyurna bhavedasya yoginaḥ /
ājānoḥ pāyuparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam

88

āpo'rdhacandraṃ śuklaṃ ca vaṃbījaṃ parikīrtitam /
vāruṇe vāyumāropya vakāreṇa samanvitam

89

smarannārāyaṇaṃ devaṃ caturbāhuṃ kirīṭinam /
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ pītavāsasamacyutam

90

dhārayetpañcaghaṭikāḥ sarvapāpaiḥ pramucyate /
tato jalādbhayaṃ nāsti jale mṛtyurna vidyate

91

āpāyorhṛdayāntaṃ ca vahnisthānaṃ prakīrtitam /
vahnistrikoṇaṃ raktaṃ ca rephākṣarasamudbhavam

92

vahnau cānilamāropya rephākṣarasamujjvalam /
triyakṣaṃ varadaṃ rudraṃ taruṇādityasaṃnibham

93

bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ suprasannamanusmaran /
dhārayetpañcaghaṭikā vahnināsau na dāhyate

94

na dahyate śarīraṃ ca praviṣṭasyāgnimaṇḍale /
āhṛdayādbhruvormadhyaṃ vāyusthānaṃ prakīrtitam

95

vāyuḥ ṣaṭkoṇakaṃ kṛṣṇaṃ yakārākṣarabhāsuram /
mārutaṃ marutāṃ sthāne yakārākṣarabhāsuram

96

dhārayettatra sarvajñamīśvaraṃ viśvatomukham /
dhārayetpañcaghaṭikā vāyuvadvyomago bhavet

97

maraṇaṃ na tu vāyośca bhayaṃ bhavati yoginaḥ /
ābhrūmadhyāttu mūrdhāntamākāśasthānamucyate

98

vyoma vṛttaṃ ca dhūmraṃ ca hakārākṣarabhāsuram /
ākāśe vāyumāropya hakāropari śaṅkaram

99

bindurūpaṃ mahādevaṃ vyomākāraṃ sadāśivam /
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ dhṛtabālendumaulinam

100

pañcavaktrayutaṃ saumyaṃ daśabāhuṃ trilocanam /
sarvāyudhairdhṛtākāraṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitam

101

umārdhadehaṃ varadaṃ sarvakāraṇakāraṇam /
ākāśadhāraṇāttasya khecaratvaṃ bhaveddhruvam

102

yatrakutra sthito vāpi sukhamatyantamaśnute /
evaṃ ca dhāraṇāḥ pañca kuryādyogī vicakṣaṇaḥ

103

tato dṛḍhaśarīraḥ syānmṛtyustasya na vidyate /
brahmaṇaḥ pralayenāpi na sīdati mahāmatiḥ

104

samabhyasettathā dhyānaṃ ghaṭikāṣaṣṭimeva ca /
vāyuṃ nirudhya cākāśe devatāmiṣṭadāmiti

105

saguṇaṃ dhyānametatsyādaṇimādiguṇapradam /
nirguṇadhyānayuktasya samādhiśca tato bhavet

106

dinadvādaśakenaiva samādhiṃ samavāpnuyāt /
vāyuṃ nirudhya medhāvī jīvanmukto bhavatyayam

107

samādhiḥ samatāvasthā jīvātmaparamātmanoḥ /
yadi svadehamutsraṣṭumicchā cedutsṛjetsvayam

108

parabrahmaṇi līyeta na tasyotkrāntiriṣyate /
atha no cetsamutsraṣṭuṃ svaśarīraṃ priyaṃ yadi

109

sarvalokeṣu viharannaṇimādiguṇānvitaḥ /
kadācitsvecchayā devo bhūtvā svarge mahīyate

110

manuṣyo vāpi yakṣo vā svecchayāpīkṣaṇadbhavet /
siṃho vyāghro gajo vāśvaḥ svecchayā bahutāmiyāt

111

yatheṣṭameva varteta yadvā yogī maheśvaraḥ /
abhyāsabhedato bhedaḥ phalaṃ tu samameva hi

112

pārṣṇiṃ vāmasya pādasya yonisthāne niyojayet /
prasārya dakṣiṇaṃ pādaṃ hastābhyāṃ dhārayeddṛḍham

113

cubukaṃ hṛdi vinyasya pūrayedvāyunā punaḥ /
kumbhakena yathāśakti dhārayitvā tu recayet

114

vāmāṅgena samabhyasya dakṣāṅgena tato'bhyaset /
prasāritastu yaḥ pādastamūrūpari nāmayet

115

ayameva mahābandha ubhayatraivamabhyaset /
mahābandhasthito yogī kṛtvā pūrakamekadhīḥ

116

vāyunā gatimāvṛtya nibhṛtaṃ karṇamudrayā /
puṭadvayaṃ samākramya vāyuḥ sphurati satvaram

117

ayameva mahāvedhaḥ siddhairabhyasyate'niśam /
antaḥ kapālakuhare jihvāṃ vyāvṛtya dhārayet

118

bhrūmadhyadṛṣṭirapyeṣā mudrā bhavati khecarī /
kaṇṭhamākuñcya hṛdaye sthāpayeddṛḍhayā dhiyā

119

bandho jālandharākhyo'yaṃ mṛtyumātaṅgakesarī /
bandho yena suṣumnāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ

120

uḍyānākhyo hi bandho'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ /
pārṣṇibhāgena saṃpīḍya yonimākuñcayeddṛḍham

121

apānamūrdhvamutthāpya yonibandho'yamucyate /
prāṇāpānau nādabindū mūlabandhena caikatām

122

gatvā yogasya saṃsiddhiṃ yacchato nātra saṃśayaḥ /
karaṇī viparītākhyā sarvavyādhivināśinī

123

nityamabhyāsayuktasya jāṭharāgnivivardhanī /
āhāro bahulastasya saṃpādyaḥ sādhakasya ca

124

alpāhāro yadi bhavedagnirdehaṃ haretkṣaṇāt /
adhaḥśiraścordhvapādaḥ kṣaṇaṃ syātprathame dine

125

kṣaṇācca kiñcidadhikamabhyasettu dinedine /
valī ca palitaṃ caiva ṣaṇmāsārdhānna dṛśyate

126

yāmamātraṃ tu yo nityamabhyasetsa tu kālajit /
vajrolīmabhyasedyastu sa yogī siddhibhājanam

127

labhyate yadi tasyaiva yogasiddhiḥ kare sthitā /
atītānāgataṃ vetti khecarī ca bhaveddhruvam

128

amarīṃ yaḥ pibennityaṃ nasyaṃ kurvandine dine /
vajrolīmabhyasennityamamarolīti kathyate

129

tato bhavedrājayogo nāntarā bhavati dhruvam /
yadā tu rājayogena niṣpannā yogibhiḥ kriyā

130

tadā vivekavairāgyaṃ jāyate yogino dhruvam /
viṣṇurnāma mahāyogī mahābhūto mahātapāḥ

131

tattvamārge yathā dīpo dṛśyate puruṣottamaḥ /
yaḥ stanaḥ pūrvapītastaṃ niṣpīḍya mudamaśnute

132

yasmājjāto bhagātpūrvaṃ tasminneva bhage raman /
yā mātā sā punarbhāryā yā bhāryā mātareva hi

133

yaḥ pitā sa punaḥ putro yaḥ putraḥ sa punaḥ pitā /
evaṃ saṃsāracakraṃ kūpacakreṇa ghaṭā iva

134

bhramanto yonijanmāni śrutvā lokānsamaśnute /
trayo lokāstrayo vedāstisraḥ sandhyāstrayaḥ svarāḥ

135

trayo'gnayaśca triguṇāḥ sthitāḥ sarve trayākṣare /
trayāṇāmakṣarāṇāṃ ca yo'dhīte'pyardhamakṣaram

136

tena sarvamidaṃ protaṃ tatsatyaṃ tatparaṃ padam /
puṣpamadhye yathā gandhaḥ payomadhye yathā ghṛtam

137

tilamadhye yathā tailaṃ pāṣāṇeṣviva kāñcanam /
hṛdi sthāne sthitaṃ padmaṃ tasya vaktramadhomukham

138

ūrdhvanālamadhobindustasya madhye sthitaṃ manaḥ /
akāre recitaṃ padmamukāreṇaiva bhidyate

139

makāre labhate nādamardhamātrā tu niścalā /
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ niṣkalaṃ pāpanāśanam

140

labhate yogayuktātmā puruṣastatparaṃ padam /
kūrmaḥ svapāṇipādādiśiraścātmani dhārayet

141

evaṃ dvāreṣu sarveṣu vāyupūritarecitaḥ /
niṣiddhaṃ tu navadvāre ūrdhvaṃ prāṅniśvasaṃstathā

142

ghaṭamadhye yathā dīpo nivātaṃ kumbhakaṃ viduḥ /
niṣiddhairnavabhirdvārairnirjane nirupadrave

niścitaṃ tvātmamātreṇāvaśiṣṭaṃ yogasevayetyupaniṣat //
ॐ saha nāvavatu // saha nau bhunaktu // saha vīryaṃ karavāvahai //
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti yogatattvopaniṣat samāptā //

Original text: yogatattvopaniṣad · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc