Language

ENहिગુ
Scripture Library

yogaśikhopaniṣat · Chapter 1

1.1

yogaśikhopaniṣat
yogajñāne yatpadāptisādhanatvena viśrute /
tatraipadaṃ brahmatattvaṃ svamātramavaśiṣyate //
ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai /
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
sarve jīvāḥ sukhairduḥkhairmāyājālena veṣṭitāḥ /
teṣāṃ muktiḥ kathaṃ deva kṛpayā vada śaṅkara

2

sarvasiddhikaraṃ mārgaṃ māyājālanikṛntanam /
janmamṛtyujarāvyādhināśanaṃ sukhadaṃ vada

3

iti hiraṇyagarbhaḥ papraccha sa hovāca maheśvaraḥ /
nānāmārgaistu duṣprāpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam

4

siddhimārgeṇa labhate nānyathā padmasaṃbhava /
patitāḥ śāstrajāleṣu prajñayā tena mohitāḥ

5

svātmaprakāśarūpaṃ tatkiṃ śāstreṇa prakāśyate /
niṣkalaṃ nirmalaṃ śāntaṃ sarvātītaṃ nirāmayam

6

tadeva jīvarūpeṇa puṇyapāpaphalairvṛtam /
paramātmapadaṃ nityaṃ tatkathaṃ jīvatāṃ gatam

7

tattvātītaṃ mahādeva prasādātkathayeśvara /
sarvabhāvapadātītaṃ jñānarūpaṃ nirañjanam

8

vāyuvatsphuritaṃ svasmiṃstatrāhaṃkṛtirutthitā /
pañcātmakamabhūtpiṇḍaṃ dhātubaddhaṃ guṇātmakam

9

sukhaduḥkhaiḥ samāyuktaṃ jīvabhāvanayā kuru /
tena jīvāmidhā proktā viśuddhe paramātmani

1.10

kāmakrodhabhayaṃ cāpi mohalobhamatho rajaḥ /
janma mṛtyuśca kārpaṇyaṃ śokastandrā kṣudhā tṛṣā

11

tṛṣṇā lajjā bhayaṃ duḥkhaṃ viṣādo harṣa eva ca /
ebhirdoṣairvinirmuktaḥ sa jīvaḥ śiva ucyate

12

tasmāddoṣavināśārthamupāyaṃ kathayāmi te /
jñānaṃ kecidvadantyatra kevalaṃ tanna siddhaye

13

yogahīnaṃ kathaṃ jñānaṃ mokṣadaṃ bhavatīha bhoḥ /
yogo'pi jñānahīnastu na kṣamo mokṣakarmaṇi

14

tasmājjñānaṃ ca yogaṃ ca mumukṣurdṛḍhamabhyaset /
jñānasvarūpamevādau jñeyaṃ jñānaikasādhanam

15

ajñānaṃ kīdṛśaṃ ceti pravicāryaṃ mumukṣuṇā /
jñātaṃ yena nijaṃ rūpaṃ kaivalyaṃ paramaṃ padam

16

asau doṣairvinirmuktaḥ kāmakrodhabhayādibhiḥ /
sarvadoṣairvṛto jīvaḥ kathaṃ jñānena mucyate

17

svātmarūpaṃ yathā jñānaṃ pūrṇaṃ tadvyāpakaṃ tathā /
kāmakrodhādidoṣāṇāṃ svarūpānnāsti bhinnatā

18

paścāttasya vidhiḥ kiṃnu niṣedho'pi kathaṃ bhavet /
vivekī sarvadā muktaḥ saṃsārabhramavarjitaḥ

19

paripūrṇaṃ svarūpaṃ tatsatyaṃ kamalasaṃbhava /
sakalaṃ niṣkalaṃ caiva pūrṇatvācca tadeva hi

1.20

kalinā sphūrtirūpeṇa saṃsārabhramatāṃ gatam /
niṣkalaṃ nirmalaṃ sākṣātsakalaṃ gaganopamam

21

utpattisthitisaṃhārasphūrtijñānavivarjitam /
etadrūpaṃ samāyātaḥ sa kathaṃ mohasāgare

22

nimajjati mahābāho tyaktvā vidyāṃ punaḥ punaḥ /
sukhaduḥkhādimoheṣu yathā saṃsāriṇāṃ sthitiḥ

23

tathā jñānī yadā tiṣṭhedvāsanāvāsitastadā /
tayornāsti viśeṣo'tra samā saṃsārabhāvanā

24

jñānaṃ cedīdṛśaṃ jñātamajñānaṃ kīdṛśaṃ punaḥ /
jñānaniṣṭho virakto'pi dharmajño vijitendriyaḥ

25

vinā dehena yogena na mokṣaṃ labhate vidhe /
apakvāḥ paripakvāśca dehino dvividhāḥ smṛtāḥ

26

apakvā yogahīnāstu pakvā yogena dehinaḥ /
sarvo yogāgninā deho hyajaḍaḥ śokavarjitaḥ

27

jaḍastu pārthivo jñeyo hyapakvo duḥkhado bhavet /
dhyānastho'sau tathāpyevamindriyairvivaśo bhavet

28

tāni gāḍhaṃ niyamyāpi tathāpyanyaiḥ prabādhyate /
śītoṣṇasukhaduḥkhādyairvyādhibhirmānasaistathā

29

anyairnānāvidhairjīvaiḥ śastrāgnijalamārutaiḥ /
śarīraṃ pīḍyate taistaiścittaṃ saṃkṣubhyate tataḥ

1.30

tathā prāṇavipattau tu kṣobhamāyāti mārutaḥ /
tato duḥkhaśatairvyāpataṃ cittaṃ kṣubdhaṃ bhavennṛṇām

31

dehāvasānasamaye citte yadyadvibhāvayet /
tattadeva bhavejjīva ityevaṃ janmakāraṇam

32

dehānte kiṃ bhavejjanma tanna jānanti mānavāḥ /
tasmājjñānaṃ ca vairāgyaṃ jīvasya kevalaṃ śramaḥ

33

pipīlikā yathā lagnā dehe dhyānādvimucyate /
asau kiṃ vṛścikairdraṣṭo dehānte vā kathaṃ sukhī

34

tasmānmūḍhā na jānanti mithyātarkeṇa veṣṭitāḥ /
ahaṃkṛtiryadā yasya naṣṭā bhavati tasya vai

35

dehastvapi bhavennaṣṭo vyādhayaścāsya kiṃ punaḥ /
jalāgniśastrakhātādibādhā kasya bhaviṣyati

36

yadā yadā parikṣīṇā puṣṭā cāhaṃkṛtirbhavet /
tamanenāsya naśyanti pravartante rugādayaḥ

37

kāraṇena vinā kāryaṃ na kadācana vidyate /
ahaṃkāraṃ vinā tadvaddehe duḥkhaṃ kathaṃ bhavet

38

śarīreṇa jitāḥ sarve śarīraṃ yogibhirjitam /
tatkathaṃ kurute teṣāṃ sukhaduḥkhādikaṃ phalam

39

indriyāṇi mano buddhiḥ kāmakrodhādikaṃ jitam /
tenaiva vijitaṃ sarvaṃ nāsau kenāpi bādhyate

1.40

mahābhūtāni tattvāni saṃhṛtāni krameṇa ca /
saptadhātumayo deho dagdhā yogāgninā śanaiḥ

41

devairapi na lakṣyeta yogideho mahābalaḥ /
bhedabandhavinirmukto nānāśaktidharaḥ paraḥ

42

yathākāśastathā deha ākāśādapi nirmalaḥ /
sūkṣmātsūkṣmataro dṛśyaḥ sthūlātsthūlo jaḍājjaḍaḥ

43

icchārūpo hi yogīndraḥ svatantrastvajarāmaraḥ /
krīḍate triṣu lokeṣu līlayā yatrakutracit

44

acintyaśaktimānyogī nānārūpāṇi dhārayet /
saṃharecca punastāni svecchayā vijitendriyaḥ

45

nāsau maraṇamāpnoti punaryogabalena tu /
haṭhena mṛta evāsau mṛtasya maraṇaṃ kutaḥ

46

maraṇaṃ yatra sarveṣāṃ tatrāsau parijīvati /
yatra jīvanti mūḍhāstu tatrāsau mṛta eva vai

47

kartavyaṃ naiva tasyāsti kṛtenāsau na lipyate /
jīvanmuktaḥ sadā svacchaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ

48

viraktā jñāninaścānye dehena vijitāḥ sadā /
te kathaṃ yogibhistulyā māṃsapiṇḍāḥ kudehinaḥ

49

dehānte jñānibhiḥ puṇyātpāpācca phalamāpyate /
īdṛśaṃ tu bhavettattadbhuktvā jñānī punarbhavet

1.50

paścātpuṇyena labhate siddhena saha saṅgatim /
tataḥ siddhasya kṛpayā yogī bhavati nānyathā

51

tato naśyati saṃsāro nānyathā śivabhāṣitam /
yogena rahitaṃ jñānaṃ na mokṣāya bhavedvidhe

52

jñānenaiva vinā yogo na siddhyati kadācana /
janmāntaraiśca bahubhiryogo jñānena labhyate

53

jñānaṃ tu janmanaikena yogādeva prajāyate /
tasmāyogātparataro nāsti mārgastu mokṣadaḥ

54

pravicārya ciraṃ jñānaṃ mukto'hamiti manyate /
kimasau mananādeva mukto bhavati tatkṣaṇāt

55

paścājjanmaśantāntarairyogādeva vimucyate /
na tathā bhavato yogājjanmamṛtyū punaḥ punaḥ

56

prāṇāpānasamāyogāccandrasūryaikatā bhavet /
saptadhātumayaṃ dehamagninā rañjayeddhruvam

57

vyādhayastasya naśyanti cchedakhātādikāstathā ,
tadāsau paramākāśarūpo dehyavatiṣṭhati

58

kiṃ punarbahunoktena maraṇaṃ nāsti tasya vai /
dehīva dṛśyate loke dagdhakarpūravatsvayam

59

cittaṃ prāṇena saṃbaddhaṃ sarvajīveṣu saṃsthitam /
rajjvā yadvatsusaṃbaddhaḥ pakṣī tadvadidaṃ manaḥ

1.60

nānāvidhairvicāraistu na bādhyaṃ jāyate manaḥ /
tasmāttasya jayopāyaḥ prāṇa eva hi nānyathā

61

tarkairjalpaiḥ śāstrajālairyuktibhirmantrabheṣajaiḥ /
na vaśo jāyate prāṇaḥ siddhopāyaṃ vinā vidhe

62

upāyaṃ tamavijñāya yogamārge pravartate /
khaṇḍajñānena sahasā jāyate kleśavattaraḥ

63

yo jitvā pavanaṃ mohādyogamicchati yoginām /
so'pakvaṃ kumbhamāruhya sāgaraṃ tartumicchati

64

yasya prāṇo vilīno'ntaḥ sādhake jīvite sati /
piṇḍo na patitastasya cittaṃ doṣaiḥ prabādhate

65

śuddhe cetasi tasyaiva svātmajñānaṃ prakāśate /
tasmājjñānaṃ bhavedyogājjanmanaikena padmaja

66

tasmādyogaṃ tamevādau sādhako nityamabhyaset /
mumukṣubhiḥ prāṇajayaḥ kartavyo mokṣahetave

67

yogātparataraṃ puṇyaṃ yogātparataraṃ śivam /
yogātparataraṃ sūkṣmaṃ yogātparataraṃ nahi

68

yo'pānaprāṇayoraikyaṃ svarajoretasostathā /
sūryācandramasoryogo jīvātmaparamātmanoḥ

69

evaṃ tu dvandvajālasya saṃyogo yoga ucyate /
atha yogaśikhāṃ vakṣye sarvajñāneṣu cottamām

1.70

yadānudhyāyate mantraṃ gātrakampo'tha jāyate /
āsanaṃ padmakaṃ baddhvā yaccānyadapi rocate

71

nāsāgre dṛṣṭimāropya hastapādau ca saṃyatau /
manaḥ sarvatra saṃgṛhya ॐkāraṃ tatra cintayet

72

dhyāyate satataṃ prājño hṛtkṛtvā parameśvaram /
ekastambhe navadvāre tristhūṇe pañcadaivate

73

īdṛśe tu śarīre vā matimānnopalakṣayet /
ādityamaṇḍalākāraṃ raśmijvālāsamākulam

74

tasya madhyagataṃ vahniṃ prajvaleddīpavartivat /
dīpaśikhā tu yā mātrā sā mātrā parameśvare

75

bhindanti yoginaḥ sūryaṃ yogābhyāsena vai punaḥ /
dvitīyaṃ suṣumnādvāraṃ pariśubhraṃ samarpitam

76

kapālasaṃpuṭaṃ pītvā tataḥ paśyati tatpadam /
atha na dhyāyate janturālasyācca pramādataḥ

77

yadi trikālamāgacchetsa gacchetpuṇyasaṃpadam /
puṇyametatsamāsādya saṃkṣipya kathitaṃ mayā

78

labdhayogo'tha buddhyeta prasannaṃ parameśvaram /
janmāntarasahasreṣu yadā kṣīṇaṃ tu kilbiṣam

79

tadā paśyati yogena saṃsārocchedanaṃ mahat /
adhunā saṃpravakṣyāmi yogābhyāsasya lakṣaṇam

1.80

marujjayo yasya siddhaḥ sevayettaṃ guruṃ sadā /
guruvastraprasādena kuryātprāṇajayaṃ budhaḥ

81

vitastipramitaṃ dairghyaṃ caturaṅgulavistṛtam /
mṛdulaṃ dhavalaṃ proktaṃ veṣṭanāmbaralakṣaṇam

82

nirudhya mārutaṃ gāḍhaṃ śakticālanayuktitaḥ /
aṣṭadhā kuṇḍalībhūtāmṛjvīṃ kuryāttu kuṇḍalīm

83

pāyorākuñcanaṃ kuryātkuṇḍalīṃ cālayettadā /
mṛtyucakragatasyāpi tasya mṛtyubhayaṃ kutaḥ

84

etadeva paraṃ guhyaṃ kathitaṃ tu mayā tava /
vajrāsanagato nityamūrdhvākuñcanamabhyaset

85

vāyunā jvalito vahniḥ kuṇḍalīmaniśaṃ dahet /
santaptā sāgninā jīvaśaktistrailokyamohinī

86

praviśeccandratuṇḍe tu suṣumnāvadanāntare /
vāyunā vahninā sārdhaṃ brahmagranthiṃ bhinatti sā

87

viṣṇugranthiṃ tato bhittvā rudragranthau ca tiṣṭhati /
tatastu kumbhakairgāḍhaṃ pūrayitvā punaḥpunaḥ

88

athābhyasetsūryabhedamujjāyīṃ cāpi śītalīm /
bhastrāṃ ca sahito nāma syāccatuṣṭayakumbhakaḥ

89

bandhatrayeṇa saṃyuktaḥ kevalaprāptikārakaḥ /
athāsya lakṣaṇaṃ samyakkathayāmi samāsataḥ

1.90

ekākinā samupagamya viviktadeśaṃ prāṇādirūpamamṛtaṃ paramārthatattvam /
laghvāśinā dhṛtimatā paribhāvitavyaṃ saṃsārarogaharamauṣadhamadvitīyam

91

sūryanāḍyā samākṛṣya vāyumabhyāsayoginā /
vidhivatkumbhakaṃ kṛtvā recayecchrītaraśminā

92

udare bahurogaghnaṃ krimidoṣaṃ nihanti ca /
muhurmuhuridaṃ kāryaṃ sūryabhedamudāhṛtam

93

nāḍībhyāṃ vāyumākṛṣya kuṇḍalyāḥ pārśvayoḥ kṣipet /
dhārayedudare paścādrecayediḍayā sudhīḥ

94

kaṇṭhe kaphādi doṣaghnaṃ śarīrāgnivivardhanam /
nāḍījalāpahaṃ dhātugatadoṣavināśanam

95

gacchatastiṣṭhataḥ kāryamujjāyākhyaṃ tu kumbhakam /
mukhena vāyuṃ saṃgṛhya ghrāṇarandhreṇa recayet

96

śītalīkaraṇaṃ cedaṃ hanti pittaṃ kṣudhāṃ tṛṣam /
stanayoratha bhastreva lohakārasya vegataḥ

97

recyetpūrayedvāyumāśramaṃ dehagaṃ dhiyā /
yathā śramo bhaveddehe tathā sūryeṇa pūrayet

98

kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā punaścandreṇa recayet /
vātapittaśleṣmaharaṃ śarīrāgnivivardhanam

99

kuṇḍalībodhakaṃ vaktradoṣaghnaṃ śubhadaṃ sukham /
brahmanāḍīmukhāntasthakaphādyargalanāśanam

1.100

samyagbandhusamudbhūtaṃ granthitrayavibhedakam /
viśeṣeṇaiva kartavyaṃ bhastrākhyaṃ kumbhakaṃ tvidam

101

bandhatrayamathedānīṃ pravakṣyāmi yathākramam /
nityaṃ kṛtena tenāsau vāyorjayamavāpnuyāt

102

caturṇāmapi bhedānāṃ kumbhake samupasthite /
bandhatrayamidaṃ kāryaṃ vakṣyamāṇaṃ mayahi tat

103

prathamo mūlabandhastu dvitīyoḍḍīyanābhidhaḥ /
jālandhārastṛtīyastu lakṣaṇaṃ kathayāmyaham

104

gudaṃ pārṣṇyā tu saṃpīḍya pāyumākuñcaledbalāt /
vāraṃvāraṃ yathā cordhvaṃ samāyāti samīraṇaḥ

105

prāṇāpānau nādabindū mūlabandhena caikatām /
gatvā yogasya saṃsiddhiṃ yacchato nātra saṃśayaḥ

106

kumbhakānte recakādau kartavyastūḍḍiyānakaḥ /
bandho yena suṣumnāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ

107

tasmāduḍḍīyanākhyo'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ /
uḍḍiyānaṃ tu sahajaṃ guruṇā kathitaṃ sadā

108

abhyasettadatandrastu vṛddho'pi taruṇo bhavet /
nābherūrdhvamadhaścāpi trāṇaṃ kuryātprayatnataḥ

109

ṣāṇmāsamabhyasenmṛtyuṃ jayatyeva na saṃśayaḥ /
pūrakānte tu kartavyo bandho jālandharābhidhaḥ

1.110

kaṇṭhasaṃkocarūpo'sau vāyurmārganirodhakaḥ /
kaṇṭhamākuñcya hṛdaye sthāpayeddṛḍhamicchayā

111

bandho jālandharākhyo'yamamṛtāpyāyakārakaḥ /
adhastātkuñcanenāśu kaṇṭhasaṃkocane kṛte

112

madhye paścimatānena syātprāṇo brahmanāḍigaḥ /
vajrāsanasthito yogī cālayitvā tu kuṇḍalīm

113

kuryādanantaraṃ bhastrīṃ kuṇḍalīmāśu bodhayet /
bhidyante granthayo vaṃśe taptalohaśalākayā

114

tathaiva pṛṣṭhavaṃśaḥ syādgranthibhedastu vāyunā /
pipīlikāyāṃ lagnāyāṃ kaṇḍūstatra pravartate

115

suṣumnāyāṃ tathābhyāsātsatataṃ vāyunā bhavet /
rudragranthiṃ tato bhittvā tato yāti śivātmakam

116

candrasūryau samau kṛtvā tayoryogaḥ pravartate /
guṇatrayamatītaṃ syādgranthitrayavibhedanāt

117

śivaśaktisamāyoge jāyate paramā sthitiḥ /
yathā karī kareṇaiva pānīyaṃ prapibetsadā

118

suṣumnāvajranālena pavamānaṃ grasettathā /
vajradaṇḍasamudbhūtā maṇayaścaikaviṃśatiḥ

119

suṣumnāyāṃ sthitaḥ sarve sūtre maṇigaṇā iva /
mokṣamārge pratiṣṭhānātsuṣumnā viśvarūpiṇī

1.120

yathaiva niścitaḥ kālaścandrasūryanibandhanāt /
āpūrya kumbhito vāyurbahirno yāti sādhake

121

punaḥpunastadvadeva paścimadvāralakṣaṇam /
pūritastu sa taddvārairīṣatkumbhakatāṃ gataḥ

122

praviśetsarvagātreṣu vāyuḥ paścimamārgataḥ /
recitaḥ kṣīṇatāṃ yāti pūritaḥ poṣayettataḥ

123

yatraiva jātaṃ sakalevaraṃ mana statraiva līnaṃ kurute sa yogāt /
sa eva mukto nirahaṃkṛtiḥ sukhī mūḍhā na jānanti hi piṇḍapātinaḥ

124

cittaṃ viniṣṭaṃ yadi bhāsitaṃ syā ttatra pratīto maruto'pi nāśaḥ /
na cedyadi syānna tu tasya śāstraṃ nātmapratītirna gururna mokṣaḥ

125

jalūkā rudhiraṃ yadvadbalādākarṣati svayam /
brahmanāḍī tathā dhātūnsantatābhyāsayogataḥ

126

anenābhyāsayogena nityamāsanabandhataḥ /
cittaṃ vilīnatāmeti bindurno yātyadhastathā

127

recakaṃ pūrakaṃ muktvā vāyunā sthīyate sthiram /
nānā nādāḥ pravartante saṃsraveccandramaṇḍalam

128

naśyanti kṣutpipāsādyāḥ sarvadoṣāstatastadā /
svarūpe saccidānande sthitimāpnoti kevalam

129

kathitaṃ tu tava prītyā hyetadabhyāsalakṣaṇam /
mantro layo haṭho rājayogo'ntarbhūmikāḥ kramāt

1.130

eka eva caturdhā'yaṃ mahāyogo'bhidhīyate /
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ

131

haṃsahaṃseti mantro'yaṃ sarvairjīvaśca japyate /
guruvākyātsuṣumnāyāṃ viparīto bhavejjapaḥ

132

so'haṃso'hamiti prokto mantrayogaḥ sa ucyate /
pratītirmantrayogācca jāyate paścime pathi

133

hakāreṇa tu sūryaḥ syātsakāreṇendurucyate /
sūryācandramasoraikyaṃ haṭha ityabhidhīyate

134

haṭhena grasyate jāḍyaṃ sarvadoṣasamudbhavam /
kṣetrajñaḥ paramātmā ca tayoraikyaṃ yadā bhavet

135

tadaikye sādhite brahmaṃścittaṃ yāti vilīnatām /
pavanaḥ sthairyamāyāti layayogodaye sati

136

layātsaṃprāpyate saukhyaṃ svātmānadaṃ paraṃ padam /
yonimadhye mahākṣetre japābandhūkasaṃnibham

137

rajo vasati jantūnāṃ devītattvaṃ samāvṛtam /
rajaso retaso yogādrājayoga iti smṛtaḥ

138

aṇimādipadaṃ prāpya rājate rājayogataḥ /
prāṇāpānasamāyogo jñeyaṃ yogacatuṣṭayam

139

saṃkṣepātkathitaṃ brahmannānyathā śivabhāṣitam /
krameṇa prāpyate prāpyamabhyāsādeva nānyathā

1.140

ekenaiva śarīreṇa yogābhyāsācchanaiḥśanaiḥ /
cirātsaṃprāpyate muktirmarkaṭakrama eva saḥ

141

yogasiddhiṃ vinā dehaḥ pramādādyadi naśyati /
pūrvavāsanayā yuktaḥ śarīraṃ cānyadāpnuyāt

142

tataḥ puṇyavaśātsiddho guruṇā saha saṃgataḥ /
paścimadvāramārgeṇa jāyate tvaritaṃ phalam

143

pūrvajanmakṛtābhyāsātsattvaraṃ phalamaśnute /
etadeva hi vijñeyaṃ tatkākamatamucyate

144

nāsti kākamatādanyadabhyāsākhyamataḥ param /
tenaiva prāpyate muktirnānyathā śivabhāṣitam

145

haṭhayogakramātkāṣṭhāsahajīvalayādikam /
nākṛtaṃ mokṣamārgaṃ syātprasiddhāṃ paścimaṃ vinā

146

ādau rogāḥ praṇaśyanti paścājjāḍyaṃ śarīrajam /
tataḥ samaraso bhūtvā candro varṣatyanāratam

147

dhātūṃśca saṃgrahedvahniḥ pavanena samantataḥ /
nānā nādāḥ pravartante mārdavaṃ syātkalevare

148

jitvā vṛṣṭyādikaṃ jāḍyaṃ khecaraḥ sa bhavennaraḥ /
sarvajñosau bhavetkāmarūpaḥ pavanavegavān

149

krīḍate triṣu likeṣu jāyante siddhayo'khilāḥ /
karpūre līyamāne kiṃ kāṭhinyaṃ tatra vidyate

1.150

ahaṃkārakṣaye tadvaddehe kaṭhinā kutaḥ /
sarvakartā ca yogīndraḥ svatantro'nantarūpavān

151

jīvanmukto mahāyogī jāyate nātra saṃśayaḥ /
dvividhāḥ siddhayo loke kalpitā'kalpitāstathā

152

rasauṣadhikriyājālamantrābhyāsādhisādhanāt /
siddhyanti siddhayo yāstu kalpitāstāḥ prakīrtitāḥ

153

anityā alpavīryāstāḥ siddhayaḥ sādhanodbhavāḥ /
sādhanena vināpyevaṃ jāyante svata eva hi

155

svātmayogaikaniṣṭheṣu svātantryāddīśvarapriyāḥ /
prabhūtāḥ siddhayo yāstāḥ kalpanārahitāḥ smṛtāḥ // १५४/
siddhānityā mahāvīryā icchārūpāḥ svayogajāḥ /
cirakālātprajāyante vāsanārahiteṣu ca

156

tāstu gopyā mahāyogātparamātmapade'vyaye /
vinā kāryaṃ sadā guptaṃ yogasiddhasya lakṣaṇam

157

yathākāśaṃ samuddiśya gacchadbhiḥ pathikaiḥ pathi /
nānā tīrthāni dṛśyante nānāmārgāstu siddhayaḥ

158

svayameva prajāyante lābhālābhavivarjite /
yogamārge tathaivedaṃ siddhijālaṃ pravartate

159

parīkṣakaiḥ svarṇakārairhema saṃprocyate yathā /
sidhibhirlakṣayetsiddhaṃ jīvanmuktaṃ tathaiva ca

1.160

alaukikaguṇastasya kadāciddṛśyate dhruvam /
siddhibhiḥ parihīnaṃ tu naraṃ baddhaṃ tu lakṣayet

161

ajarāmarapiṇḍo yo jīvanmuktaḥ sa eva hi /
paśukukkuṭakīṭādyā mṛtiṃ saṃprāpnuvanti vai

162

teṣāṃ kiṃ piṇḍapātena muktirbhavati padmaja /
na bahiḥ prāṇa āyāti piṇḍasya patanaṃ kutaḥ

163

piṇḍapātena yā muktiḥ sā muktirna tu hanyate /
dehe brahmatvamāyāte jalānāṃ saindhavaṃ yathā

164

ananyatāṃ yadā yāti tadā muktaḥ sa ucyate /
vimatāni śarīrāṇi indriyāṇi tathaiva ca

165

brahma dehatvamāpannaṃ vāri budbudatāmiva /
daśadvāra puraṃ dehaṃ daśanāḍīmahāpatham

166

daśabhirvāyubhirvyāptaṃ daśendriyaparicchadam /
ṣaḍādhārāpavarakaṃ ṣaḍanvayamahāvanam

167

catuḥpīṭhasamākīrṇaṃ caturāmnāyadīpakam /
bindunādamahāliṅgaṃ śivaśaktiniketanam

168

dehaṃ śivālayaṃ proktaṃ siddhidaṃ sarvadehinām /
gudameḍhrāntarālasthaṃ mūlādhāraṃ trikoṇakam

169

śivasya jīvarūpasya sthānaṃ taddhi pracakṣate /
yatra kuṇḍalinīnāma parā śaktiḥ pratiṣṭhitā

1.170

yasmādutpadyate vāyuryasmādvahniḥ pravartate /
yasmādutpadyate binduryasmānnādaḥ pravartate

171

yasmādutpadyate haṃso yasmādutpadyate manaḥ /
tadetatkāmarūpākhyaṃ pīṭhaṃ kāmaphalapradam

172

svādhiṣṭhānāhvayaṃ cakraṃ liṅgamūle ṣaḍasrake /
nābhideśe sthitaṃ cakraṃ daśāraṃ maṇipūrakam

173

dvādaśāraṃ mahācakraṃ hṛdaye cāpyanāhatam /
tadetatpūrṇagiryākhyaṃ pīṭhaṃ kamalasaṃbhava

174

kaṇṭhakūpe viśuddhyākhyaṃ yaccakraṃ ṣoḍaśāsrakam /
pīṭhaṃ jālandhara nāma tiṣṭhatyatra sureśvara

175

ājñā nāma bhruvormadhye dvidalaṃ cakramuttamam /
uḍyānākhyaṃ mahāpīṭhamupariṣṭātpratiṣṭhitam

176

caturasraṃ dharaṇyādau brahmā tatrādhidevatā /
ardhacandrākṛti calaṃ viṣṇustasyādhidevatā

177

trikoṇamaṇḍalaṃ vahnī rudrastasyādhidevatā /
vāyorbimbaṃ tu ṣaṭkoṇamīśvaro'syādhidevatā

178

ākāśamaṇḍalaṃ vṛttaṃ devatāsya sadāśivaḥ /
nādarūpaṃ bhruvormadhye manaso maṇḍalaṃ viduḥ

1

iti prathamo'dhyāyaḥ

2.1

punaryogasya māhātmyaṃ śrotumicchāmi śaṅkara /
yasya vijñānamātreṇa khecarīsamatāṃ vrajet

2

śṛṇu brahmanpravakṣyāmi gopanīyaṃ prayatnataḥ /
dvādaśābdaṃ tu śuśrūṣāṃ yaḥ kuryādapramādataḥ

3

tasmai vācyaṃ yathātathyaṃ dāntāya brahmacāriṇe /
pāṇḍityādarthalobhādvā pramādādvā prayacchati

4

tenādhītaṃ śrutaṃ tena tena sarvamanuṣṭhitam /
mūlamantraṃ vijānāti yo vidvāngurudarśitam

5

śivaśaktimayaṃ mantraṃ mūlādhārātsamutthitam /
tasya mantrasya vai brahmañchrotā vaktā ca durlabhaḥ

6

etatpīṭhamiti proktaṃ nādaliṅgaṃ cidātmakam /
tasya vijñānamātreṇa jīvanmukto bhavejjanaḥ

7

aṇimādikamaiśvaryamacirādeva jāyate /
mananātprāṇanāccaiva madrūpasyāvabodhanāt

8

mantramityucyate brahmanmadadhiṣṭhānato'pi vā /
mūlatvātsarvamantrāṇāṃ mūlādhārātsamudbhavāt

9

mūlasvarūpaliṅgatvānmūlamantra iti smṛtaḥ /
sūkṣmatvātkāraṇātvācca layanādgamanādapi

2.10

lakṣaṇātparameśasya liṅgamityabhidhīyate /
saṃnidhānātsamasteṣu jantuṣvapi ca santatam

11

sūcakatvācca rūpasya sūtramityabhidhīyate /
mahāmāyā mahālakṣmīrmahādevī sarasvatī

12

ādhāraśaktiravyaktā yayā viśvaṃ pravartate /
sūkṣmābhā bindurūpeṇa pīṭharūpeṇa vartate

13

bindupīṭhaṃ vinirbhidya nādaliṅgamupasthitam /
prāṇenoccāryate brahmanṣaṇmukhīkaraṇena ca

14

gurūpadeśamārgeṇa sahasaiva prakāśate /
sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ ceti trividhaṃ brahmaṇo vapuḥ

15

pañcabrahmamayaṃ rūpaṃ sthūlaṃ vairājamucyate /
hiraṇyagarbhaṃ sūkṣmaṃ tu nādaṃ bījatrayātmakam

16

paraṃ brahma paraṃ satyaṃ saccidānandalakṣaṇam /
aprameyamanirdeśyamavāṅmanasagocaram

17

śuddhaṃ sūkṣmaṃ nirākāraṃ nirvikāraṃ nirañjanam /
anantamaparicchedyamanūpamamanāmayam

18

ātmamantrasadābhyāsātparatattvaṃ prakāśate /
tadabhivyaktacihnāni siddhidvārāṇi me śṛṇu

19

dīpajvālendukhadyotavidyunnakṣatrabhāsvarāḥ /
dṛśyante sūkṣmarūpeṇa sadā yuktasya yoginaḥ

2.20

aṇimādikamaiśvaryamacirāttasya jāyate /
nāsti nādātparo mantro na devaḥ svātmanaḥ paraḥ

21

nānusandheḥ parā pūjā na hi tṛpteḥ paraṃ mukham /
gopanīyaṃ prayatnena sarvadā siddhimicchatā /
madbhakta etadvijñāya kṛta kṛtyaḥ sukhī bhavet

22

yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau /
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ

2

iti // dvitīyo'dhyāyaḥ

3.1

yannamasyaṃ cidākhyātaṃ yatsiddhīnāṃ ca kāraṇam /
yena vijñātamātreṇa janmabandhātpramucyate

2

akṣaraṃ paramo nādaḥ śabdabrahmeti kathyate /
mūlādhāragatā śaktiḥ svādhārā bindurūpiṇī

3

tasyāmutpadyate nādaḥ sūkṣmabījādivāṅkuraḥ /
tāṃ paśyantīṃ vidurviśvaṃ yayā paśyanti yoginaḥ

4

hṛdaye vyajyate ghoṣo garjatparjanyasaṃnibhaḥ /
tatra sthitā sureśāna madhyametyabhidhīyate

5

prāṇena ca svarākhyena prathitā vaikharī punaḥ /
śākhāpallavarūpeṇa tālvādisthānaghaṭṭanāt

6

akārādikṣakārāntānyakṣarāṇi samīrayet /
akṣarebhyaḥ padāni syuḥ padebhyo vākyasaṃbhavaḥ

7

sarve vākyātmakā mantrā vedaśāstrāṇi kṛtsnaśaḥ /
purāṇāni ca kāvyāni bhāṣāśca vividhā api

8

saptasvarāśca gāthāśca sarve nādasamudbhavāḥ /
eṣā sarasvatī devī sarvabhūtaguhāśrayā

9

vāyunā vahniyuktena preryamāṇā śanaiḥ śanaiḥ /
tadvivartapadairvākyairityevaṃ vartate sadā

3.10

ya imāṃ vaikharī śaktiṃ yogī svātmani paśyati /
sa vāksiddhimavāpnoti sarasvatyāḥ prasādataḥ

11

vedaśāstrapurāṇānāṃ svayaṃ kartā bhaviṣyati /
yatra binduśca nādaśca somasūryāgnivāyavaḥ

12

indriyāṇi ca sarvāṇi layaṃ gacchanti suvrata /
vāyavo yatra līyante mano yatra vilīyate

13

yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ /
yasmiṃsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate

14

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā /
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati

15

sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam /
etatkṣarākṣarātītamanakṣaramitīryate

16

kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni sūtrātmā'kṣara ucyate /
akṣaraṃ paramaṃ brahma nirviśeṣaṃ nirañjanam

17

alakṣaṇamalakṣaṃ tadapratarkyamanūpamam /
apārapāramacchedyamacintyamatinirmalam

18

ādhāraṃ sarvabhūtānāmanādhāramanāmayam /
apramāṇamanirdeśyamaprameyamatīndriyam

19

asthūlamanaṇuhrasvamadīrghamajamavyayam /
aśabdamasparśarūpamacakṣuḥśrotranāmakam

3.20

sarvajñaṃ sarvagaṃ śāntaṃ sarveṣāṃ hṛdaye sthitam /
susaṃvedyaṃ gurumatātsudurbodhamacetasām

21

niṣkalaṃ nirguṇaṃ śāntaṃ nirvikāraṃ nirāśrayam /
nirlepakaṃ nirāpāyaṃ kūṭasthamacalaṃ dhruvam

22

jyotiṣāmapi tajjyotistamaḥpāre pratiṣṭhitam /
bhāvābhāvavinirmuktaṃ bhāvanāmātragocaram

23

bhaktigamyaṃ paraṃ tattvamantarlīnena cetasā /
bhāvanāmātramevātra kāraṇaṃ padmasaṃbhava

24

yathā dehāntaraprāpteḥ kāraṇaṃ bhāvanā nṛṇām /
viṣayaṃ dhyāyataḥ puṃso viṣaye ramate manaḥ

25

māmanusmarataścittaṃ mayyevātra vilīyate /
sarvajñatvaṃ pareśatvaṃ sarvasaṃpūrṇaśaktitā /
anantaśaktimattvaṃ ca madanusmaraṇādbhavet

3

iti//tṛtīyo'dhyāyaḥ

4.1

caitanasyaikarūpatvadbhedo yukto na karhicit /
jīvatvaṃ ca tathā jñeyaṃ rajjvāṃ sarpagraho yathā

2

rajjvajñānātkṣaṇenaiva yadvadrajjurhi sarpiṇī /
bhāti tadvaccitiḥ sākṣādviśvākāreṇa kevalā

3

upādānaṃ prapañcasya brahmaṇo'nyanna vidyate /
tasmātsarvaprapañco'yaṃ brahmaivāsti na cetarat

4

vyāpyavyāpyakatā mithyā sarvamātmeti śāsanāt /
iti jñāte pare tattve bhedasyāvasaraḥ kutaḥ

5

brahmaṇaḥ sarvabhūtāni jāyante paramātmanaḥ /
tasmādetāni brahmaiva bhavantīti vicintaya

6

brahmaiva sarvanāmāni rūpāṇi vividhāni ca /
karmāṇyapi samagrāṇi bibhartīti vibhāvaya

7

suvarṇājjāyamānasya suvarṇatvaṃ ca śāśvatam /
brahmaṇo jāyamānasya brahmatvaṃ ca tathā bhavet

8

svalpamapyantaraṃ kṛtvā jīvātmaparamātmanoḥ /
yastiṣṭhati vimūḍhātmā bhayaṃ tasyāpi bhāṣitam

9

yadajñānadbhaveddvaitamitarattatprapaśyati /
ātmatvena tadā sarvaṃ netarattatra cāṇvapi

4.10

anubhūto'pyayaṃ loko vyavahārakṣamo'pi san /
asadrūpo yathā svapna uttarakṣaṇabādhitaḥ

11

svapne jāgaritaṃ nāsti jāgare svapnatā nahi /
dvayameva laye nāsti layo'pi hyanayorna ca

12

trayameva bhavenmithyā guṇatrayavinirmitam /
asya draṣṭā guṇātīto nityo hyeṣa cidātmakaḥ

13

yadvanmṛdi ghaṭabhrāntiḥ śuktau hi rajatasthitiḥ /
tadvadbrahmaṇi jīvatvaṃ vīkṣamāṇe vinaśyati

14

yathā mṛdi ghaṭo nāma kanake kuṇḍalābhidhā /
śuktau hi rajatakhyātirjīvaśabdastathā pare

15

yathaiva vyomni nīlatvaṃ yathā nīraṃ marusthale /
puruṣatvaṃ yathā sthāṇau tadvadviśvaṃ cidātmani

16

yathaiva śūnyo vetālo gandharvāṇaṃ puraṃ yathā /
yathākāśe dvicandratvaṃ tadvatsatye jagatsthitiḥ

17

yathā taraṅgakallolairjalameva sphuratyalam /
ghaṭanāmnā yathā pṛthvī paṭanāmnā hi tantavaḥ

18

jagannāmnā cidābhāti sarvaṃ brahmaiva kevalam /
yathā vandhyāsuto nāsti yathā nasti marau jalam

19

yathā nāsti nabhovṛkṣastathā nāsti jagatsthitiḥ /
gṛhyamāne ghaṭe yadvanmṛttikā bhāti vai balāt

4.20

vīkṣyamāṇe prapañce tu brahmaivābhāti bhāsuram /
sadaivātmā viśuddho'smi hyaśuddho bhāti vai sadā

21

yathaiva dvividhā rajjurjñānino'jñānino'niśam /
yathaiva mṛnmayaḥ kuṃbhastadvaddeho'pi cinmayaḥ

22

ātmānātmaviveko'yaṃ mudhaiva kriyate budhaiḥ //
sarpatvena yathā rajjū rajatatvena śuktikā

23

vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā /
ghaṭatvena yathā pṛthvī jalatvena marīcikā

24

gṛhatvena hi kāṣṭhāni khaḍgatvena hi lohatā /
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ

4

iti//
iti caturtho'dhyāyaḥ

5.1

punaryogaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahmasvarūpakam /
samāhitamanāa bhūtvā śṛṇu brahmanyathākramam

2

daśadvārapuraṃ dehaṃ daśanāḍīmahāpatham /
daśabhirvāyubhirvyāptaṃ daśendriyaparicchadam

3

ṣaḍādhārāpavarakaṃ ṣaḍanvayamahāvanam /
catuḥpīṭhasamākīrṇaṃ caturāmnāyadīpakam

4

bindunādamahāliṅgaviṣṇulakṣmīniketanam /
dehaṃ viṣṇvālayaṃ proktaṃ siddhidaṃ sarvadehinām

5

gudameḍhrāntarālasthaṃ mūlādhāraṃ trikoṇakam /
śivasya jīvarūpasya sthānaṃ taddhi pracakṣate

6

yatra kuṇḍalinī nāma parā śaktiḥ pratiṣṭhitā /
yasmādutpadyate vāyuryasmādvahniḥ pravartate

7

yasmādutpadyate binduryasmānnādaḥ pravartate /
yasmādutpadyate haṃso yasmādutpadyate manaḥ

8

tadetatkāmarūpākhyaṃ pīṭhaṃ kāmaphalapradam /
svādhiṣṭhānahvayaṃ cakraṃ liṅgamūle ṣaḍasrakam

9

nābhideśe sthitaṃ cakraṃ daśāsraṃ maṇipūrakam /
dvādaśāraṃ mahācakraṃ hṛdaye cāpyanāhatam

5.10

tadetatpūrṇagiryākhyaṃ pīṭhaṃ kamalasaṃbhava /
kaṇṭhakūpe viśuddhākhyaṃ yaccakraṃ ṣoḍaśāsrakam

11

pīṭhaṃ jālandharaṃ nāma tiṣṭhatyatra caturmukha /
ājñā nāma bhruvormadhye dvidalaṃ cakramuttamam

12

uḍyānākhyaṃ mahāpīṭhamupariṣṭātpratiṣṭhitam /
sthānānyetāni dehe'smiñchaktirūpaṃ prakāśate

13

caturasradharaṇyādau brahmā tatrādhidevatā /
ardhacandrākṛti jalaṃ viṣṇustasyādhidevatā

14

trikoṇamaṇḍalaṃ vahnī rudrastasyādhidevatā /
vāyorbiṃbaṃ tu ṣaṭkoṇaṃ saṃkarṣo'trādhidevatā

15

ākāśamaṇḍalaṃ vṛttaṃ śrīmannārāyaṇo'trādhidevatā /
nādarūpaṃ bhruvormadhye manaso maṇḍalaṃ viduḥ

16

śāṃbhavasthānametatte varṇitaṃ padmasaṃbhava /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi nāḍīcakrasya nirṇayam

17

mūlādhāratrikoṇasthā suṣumnā dvādaśāṅgulā /
mūlārdhacchinnavaṃśābhā brahmanāḍīti sā smṛtā

18

iḍā ca piṅgalā caiva tasyāḥ pārśvadvaye gate /
vilaṃbinyāmanusyūte nāsikāntamupāgate

19

iḍāyāṃ hemarūpeṇa vāyurvāmena gacchati /
piṅgalāyāṃ tu sūryātmā yāti dakṣiṇapārśvataḥ

5.20

vilaṃbinīti yā nāḍī vyaktā nābhau pratiṣṭhitā /
tatra nāḍyaḥ samutpannastiryagūrdhvamadhomukhāḥ

21

tannābhicakramityuktaṃ kukkuṭāṇḍamiva sthitam /
gāndhārī hastijihvā ca tasmānnetradvayaṃ gate

22

pūṣā cālambusā caiva śrotradvayamupāgate /
śūrā nāma mahānāḍī tasmādbhrūmadhyamāśritā

23

viśvodarī tu yā nāḍī sā bhuṅkte'nnaṃ caturvidham /
sarasvatī tu yā nāḍī sā jihvāntaṃ prasarpati

24

rākāhvayā tu yā nāḍī pītvā ca salilaṃ kṣaṇāt /
kṣutamutpādayed ghrāṇe śleṣmāṇaṃ saṃcinoti ca

25

kaṇṭhakūpodbhavā nāḍī śaṅkhinākhyā tvadhomukhī /
annasāraṃ samādāya mūrdhni saṃcinute sadā

26

nābheradhogatāstisro jāḍayaḥ syuradhomukhaḥ /
malaṃ tyajetkuhūrnāḍī mūtraṃ muñcati vāruṇī

27

citrākhyā sīvini nāḍī śuklamocanakāraṇī /
nāḍīcakramiti proktaṃ bindurūpamataḥ śṛṇu

28

sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ ceti trividhaṃ brahmaṇo vapuḥ /
sthūlaṃ śuklātmakaṃ binduḥ sūkṣmaṃ pañcāgnirūpakam

29

somātmakaḥ paraḥ proktaḥ sadā sākṣī sadācyutaḥ /
pātālānāmadhobhāge kālāgniryaḥ pratiṣṭhitaḥ

5.30

samūlāgniḥ śarīre'gniryasmānnādaḥ prajāyate /
vaḍavāgniḥ śarīrastho hyasthimadhye pravartate

31

kāṣṭhapāṣāṇayorvahnirhyasthimadhye pravartate /
kāṣṭhapāṣaṇajo vahniḥ pārthivo grahaṇīgataḥ

32

antarikṣagato vahnirvaidyutaḥ svāntarātmakaḥ /
nabhasthaḥ sūryarūpo'gnirnābhimaṇḍalamāśritaḥ

33

viṣaṃ varṣati sūryo'sau sravatyamṛtamunmukhaḥ /
tālumūle sthitaścandraḥ sudhāṃ varṣatyadhomukhaḥ

34

bhrūmadhyanilayo binduḥ śuddhasphaṭikasaṃnibhaḥ /
mahāviṣṇośca devasya tatsūkṣmaṃ rūpamucyate

35

etatpañcāgnirūpaṃ yo bhāvayedbuddhimāndhiyā /
tena bhuktaṃ ca pītaṃ ca hutameva na saṃśayaḥ

36

sukhasaṃsevitaṃ svapnaṃ sujīrṇamitabhojanama/j /
śarīraśuddhiṃ kṛtvādau sukhamāsanamāsthitaḥ

37

prāṇasya śodhayenmārgaṃ recapūrakakumbhakaiḥ /
gudamākuñcya yatnena mūlaśaktiṃ prapūjayet

38

nābhau liṅgasya madhye tu uḍyānākhyaṃ ca bandhayet /
uḍḍīya yāti tenaiva śaktitoḍyānapīṭhakam

39

kaṇṭhaṃ saṅkocayetkiṃcidbandho jālandhari hyayam /
bandhayetkhecari mudrāṃ dṛḍhacittaḥ samāhitaḥ

5.40

kapālavivare jihvā praviṣṭā viparītagā /
bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī

41

khecaryā mudritaṃ yena vivaraṃ lambikordhvataḥ /
na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati

42

na kṣudhā na tṛṣā nidrā naivālasyaṃ prajāyate /
na ca mṛtyurbhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm

43

tataḥ pūrvāpare vyomni dvādaśānte'cyutātmake /
uḍḍyānapīṭhe nirdvandve nirālambe nirañjane

44

tataḥ paṅkajamadhyasthaṃ candramaṇḍalamadhyagam /
nārāyaṇamanudhyāyetsravatamamṛtaṃ sadā

45

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmidnṛṣṭe parāvare

46

atha siddhiṃ pravakṣyāmi sukhopāyaṃ sureśvara /
jitendriyāṇāṃ śāntānāṃ jitaśvāsavicetasām

47

nāde manolayaṃ brahmandūraśravaṇakāraṇam /
bindau manolayaṃ kṛtvā dūradarśanamāpnuyāt

48

kālātmani mano līnaṃ trikālajñānakāraṇam /
parakāyamanoyogaḥ parakāyapraveśakṛt

49

amṛtaṃ cintayenmūrdhni kṣuttṛṣāviṣaśāntaye /
pṛthivyāṃ dhārayeccittaṃ pātālagamanaṃ bhavet

5.50

salile dhārayeccittaṃ nāmbhasā paribhūyate /
agnau sandhārayeccittamagninā dahyate na saḥ

51

vāyau manolayaṃ kuryādākāśagamanaṃ bhavet /
ākāśe dhārayeccittamaṇimādikamāpnuyāt

52

virāḍrūpe mano yuñjanmahimānamavāpnuyāt /
caturmukhe mano yuñjañjagatsṛṣṭikaro bhavet

53

indrarūpiṇamātmānaṃ bhāvayanmartyabhogavān /
viṣṇurūpe mahāyogī pālayedakhilaṃ jagat

54

rudrarūpe mahāyogī saṃharatyeva tejasā /
nārāyaṇe mano yuñjansarvasiddhimavāpnuyāt

55

yathā saṃkalpayedyogī yogayukto jitendriyaḥ /
tathā tattadavāpnoti bhāva evātra kāraṇam

56

gururbrahmā gururviṣṇurgururdevaḥ sadācyutaḥ /
na guroradhikaḥ kaścittriṣu lokeṣu vidyate

57

divyajñānopadeṣṭāraṃ deśikaṃ parameśvaram /
pūjayetparayā bhaktyā tasya jñānaphalaṃ bhavet

58

yathā gurustathaiveśo yathaiveśostathā guruḥ /
pūjanīyo mahābhaktyā na bhedo vidyate'nayoḥ

59

nādvaitavādaṃ kurvīta guruṇā saha kutracit /
advaitaṃ bhāvayedbhaktyā gurordevasya cātmanaḥ

5.60

yogaśikhāṃ mahāguhyaṃ yo jānāti mahāmatiḥ /
na tasya kiṃcidajñātaṃ triṣu lokeṣu vidyate

61

na puṇyapāpe nāsvastho na duḥkhaṃ na parājayaḥ /
na cāsti punarāvṛttirasminsaṃsāramaṇḍale

62

siddhau cittaṃ na kurvīta cañcalatvena cetasaḥ /
tathā vijñātatattvo'sau mukta eva na saṃśayaḥ

5

ityupaniṣat //
iti pañcamo'dhyāyaḥ

6.1

upāsanāprakāraṃ me brūhi tvaṃ parameśvara /
yena vijñātamātreṇa mukto bhavati saṃsṛteḥ

2

upāsanāprakāraṃ te rahasyaṃ śrutisārakam /
hiraṇyagarbha vakṣyāmi śrutvā samyagupāsaya

3

suṣumnāyai kuṇḍalīnyai sudhāyai candramaṇḍalāt /
manonmanyai namastubhyaṃ mahāśaktyai cidātmane

4

śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍya stāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā /
tayordhvamāyannamṛtatvameti viśvaṅṅnyā utkramaṇe bhavanti

5

ekottaraṃ nāḍiśataṃ tāsāṃ madhye parā smṛtā /
suṣumnā tu pare līnā virajā brahmarūpiṇī

6

iḍā tiṣṭhati vāmena piṅgalā dakṣiṇena tu /
tayormadhye paraṃ sthānaṃ yastadveda sa vedavit

7

prāṇānsandhārayettasminnāsābhyāntaracāriṇaḥ /
bhūtvā tatrāyataprāṇaḥ śanaireva samabhyaset

8

gudasya pṛṣṭhabhāge'sminvīṇādanḍaḥ sa dehabhṛt /
dīrghāstidehaparyantaṃ brahmanāḍīti kathyate

9

tasyānte suṣiraṃ sūkṣmaṃ brahmanāḍīti sūrabhiḥ /
iḍāpiṅgalayormadhye suṣumnā sūryarūpiṇī

6.10

sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasminsarvagaṃ viśvatomukham /
tasya madhyagatāḥ sūryasomāgniparameśvarāḥ

11

bhūtalokā diśaḥ kṣetrāḥ samudrāḥ parvatāḥ śilāḥ /
dvīpāśca nimnagā vedāḥ śāstravidyākalākṣarāḥ

12

svaramantrapurāṇāni guṇāścaite ca sarvaśaḥ /
bījaṃ bījātmakasteṣāṃ kṣetrajñaḥ prāṇavāyavaḥ

13

suṣumnāntargataṃ viśvaṃ tasminsarvaṃ pratiṣṭhitam /
nānānāḍīprasavagaṃ sarvabhūtāntarātmani

14

ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ vāyumārgeṇa sarvagam /
dvisaptatisahasrāṇi nāḍyaḥ syurvāyugocarāḥ

15

sarvamārgeṇa suṣirāstiryañcaḥ suṣirātmatāḥ /
adhaścordhvaṃ ca kuṇḍalyāḥ sarvadvāranirodhanāt

16

vāyunā saha jīvordhvajñānānmokṣamavāpnuyāt /
jñātvā suṣumnāṃ tadbhedaṃ kṛtvā pāyuṃ ca madhyagam

17

kṛtvā tu caindavasthāne ghrāṇarandhre nirodhayet /
dvisaptatisahasrāṇi nāḍīdvārāṇi pañjare

18

suṣumnā śāmbhavī śaktiḥ śeṣāstvanye nirarthakāḥ /
hṛllekhe paramānande tālumūle vyavasthite

19

ata ūrdhvaṃ nirodhe tu madhyamaṃ madhyamadhyamam /
uccārayetparāṃ śaktiṃ brahmarandhranivāsinīm /
yadi bhramarasṛṣṭiḥ syātsaṃsārabhramaṇaṃ tyajet

6.20

gamāgamasthaṃ gamanādiśūnyaṃ cidrūpadīpaṃ timirāndhanāśam /
paśyāmi taṃ sarvajanāntarasthaṃ namāmi haṃsaṃ paramātmarūpam

21

anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ /
dhvanerantargataṃ jyotirjyotiṣo'ntargataṃ manaḥ /
tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

22

kecidvadanti cādhāraṃ suṣumnā ca sarasvatī /
ādhārājjāyate viśvaṃ viśvaṃ tatraiva līyate

23

tasmātsarvaprayatnena gurupādaṃ samāśrayet /
ādhāraśaktinidrāyāṃ viśvaṃ bhavati nidrayā

24

tasyāṃ śaktiprabodhena trailokyaṃ pratibudhyate /
ādhāraṃ yo vijānāti tamasaḥ paramaśnute

25

tasya vijñānamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate

26

ādhāracakramahasā vidyutpuñjasamaprabhā /
tadā muktirna sandeho yadi tuṣṭaḥ svayaṃ guruḥ

27

ādhāracakramahasā puṇyapāpe nikṛntayet /
ādhāravātarodhena līyate gaganāntare

28

ādhāravātarodhena śarīraṃ kaṃpate yadā /
ādhāravātarodhena yogī nṛtyati sarvadā

29

ādhāravātarodhena viśvaṃ tatraiva dṛśyate /
sṛṣṭimādhāramādhāramādhāre sarvadevatāḥ /
ādhāre sarvavedāśca tasmādādhāramāśrayet

6.30

ādhāre paścime bhāge triveṇīsaṅgamo bhavet /
tatra snātvā ca pītvā ca naraḥ pāpātpramucyate

31

āhāre paścimaṃ liṅgaṃ kavāṭaṃ tatra vidyate /
tasyodghāṭanamātreṇa mucyate bhavabandhanāt

32

ādhārapaścime bhāge candrasūryau sthirau yadi /
tatra tiṣṭhati viśveśo dhyātvā brahmamayo bhavet

33

ādhārapaścime bhāge mūrtistiṣṭhati saṃjñayā /
ṣaṭ cakrāṇi ca nirbhidya brahmarandhrādbahirgatam

34

vāmadakṣe nirundhanti praviśanti suṣumnayā /
brahmarandhraṃ praviśyāntaste yānti paramāṃ gatim

35

suṣumnāyāṃ yadā haṃsastvadha ūrdhvaṃ pradhāvati /
suṣumnāyāṃ yadā prāṇaṃ bhrāmayedyo nirantaram

36

suṣumnāyāṃ yadā prāṇaḥ sthiro bhavati dhīmatām /
suṣumnāyāṃ praveśena candrasūryau layaṃ gatau

37

tadā samarasaṃ bhāvaṃ yo jānāti sa yogavit /
suṣumnāyāṃ yadā yasya mriyate manaso rayaḥ

38

suṣumnāyāṃ yadā yogī kṣaṇaikamapi tiṣṭati /
suṣumnāyāṃ yadā yogī kṣaṇārdhamapi tiṣṭhati

39

suṣumnāyāṃ yadā yogī sulagno lavaṇāmbuvat /
suṣumnāyāṃ yadā yogī līyate kṣīranīravat

6.40

bhidyate ca tadā granthiścidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante paramākāśe te yānti paramāṃ gatim

41

gaṅgāyāṃ sāgare snātvā natvā ca maṇikarṇikām /
madhyanāḍīvicārasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

42

śrīśailadarśanānmuktirvārāṇasyāṃ mṛtasya ca /
kedārodakapānena madhyanāḍīpradarśanāt

43

aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca /
suṣumnādhyānayogasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

44

suṣumnāyāṃ sadā goṣṭhīṃ yaḥ kaścitkurute naraḥ /
sa muktaḥ sarvapāpebhyo niśreyasamavāpnuyāt

45

suṣumnaiva paraṃ tīrthaṃ suṣumnaiva paraṃ japaḥ /
suṣumnaiva paraṃ dhyānaṃ suṣumnaiva parā gatiḥ

46

anekayajñadānāni vratāni niyamāstathā /
suṣumnādhyānaleśasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

47

brahmarandhre mahāsthāne vartate satataṃ śivā /
cicchaktiḥ paramādevī madhyame supratiṣṭhitā

48

māyāśaktirlalāṭāgrabhāge vyomāmbuje tathā /
nādarūpā parāśaktirlalāṭasya tu madhyame

49

bhāge bindumayī śaktirlalāṭasyāparāṃśake /
bindumadhye ca jīvātmā sūkṣmarūpeṇa vartate

6.50

hṛdaye sthūlarūpeṇa madhyamena tu madhyage

51

prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ ca dhāvati /
vāmadakṣiṇamārgeṇa cañcalatvānna dṛśyate

52

ākṣipto bhujadaṇḍena yathoccalati kandukaḥ /
prāṇāpānasamākṣiptastathā jīvo na viśramet

53

apānaḥ karṣati prāṇaṃ prāṇo'pānaṃ ca karṣati /
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ

54

haṃsahaṃsetyamuṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā /
tadvidvānakṣaraṃ nityaṃ yo jānāti sa yogavit

55

kandordhve kuṇḍalīśaktirmuktirūpā hi yoginām /
bandhanāya ca mūḍhānāṃ yastāṃ vetti sa yogavit

56

bhūrbhuvaḥsvarime lokāścandrasūryā'gnidevatāḥ /
yāsu mātrāsu tiṣṭhanti tatparaṃ jyotiromiti

57

trayaḥ kālāstrayo devāstrayo lokāstrayaḥ svarāḥ /
trayo vedāḥ sthitā yatra tatparaṃ jyotiromiti

58

citte calati saṃsāro niścalaṃ mokṣa ucyate /
tasmāccittaṃ sthirīkuryātprajñayā parayā vidhe

59

cittaṃ kāraṇamarthānāṃ tasminsati jagattrayam /
tasminkṣīṇe jagatkṣīṇaṃ taccikitsyaṃ prayatnataḥ

6.60

manohaṃ gaganākāraṃ manohaṃ sarvatomukham /
manohaṃ sarvamātmā ca na manaḥ kevalaḥ paraḥ

61

manaḥ karmāṇi jāyante mano lipyati pātakaiḥ /
manaścedunmanībhūyānna puṇyaṃ na ca pātakam

62

manasā mana ālokya vṛttiśūnyaṃ yadā bhavet /
tataḥ paraṃ parabrahma dṛśyate ca sudurlabham

63

manasā mana ālokya mukto bhavati yogavit /
manasā mana ālokya unmanyantaṃ sadā smaret

64

manasā mana ālokya yoganiṣṭhaḥ sadā bhavet /
manasā mana ālokya dṛśyante pratyayā daśa

65

yadā pratyayā dṛśyante tadā yogīśvaro bhavet

66

bindunādakalājyotīravīndudhruvatārakam /
śāntaṃ ca tadatītaṃ ca paraṃbrahma taducyate

67

hasatyullasati prītyā krīḍate modate tadā /
tanoti jīvanaṃ buddhyā bibheti sarvatobhayāt

68

rodhyate budhyate śoke muhyate na ca saṃpadā /
kaṃpate śatrukāryeṣu kāmena ramate hasan

69

smṛtvā kāmarataṃ cittaṃ vijānīyātkalevare /
yatra deśe vasedvāyuścittaṃ tadvasati dhruvam

6.70

manaścandro ravirvāyurdṛṣṭiragnirudāhṛtaḥ /
bindunādakalā brahman viṣṇubrahmeśadevatāḥ

71

sadā nādānusandhānātsaṃkṣīṇā vāsanā bhavet /
nirañjane vilīyeta marunmanasi padmaja

72

yo vai nādaḥ sa vai bindustadvai cittaṃ prakīrtitam /
nādo binduśca cittaṃ ca tribhiraikyaṃ prasādayet

73

mana eva hi binduśca utpattisthitikāraṇam /
manasotpadyate binduryathā kṣīraṃ ghṛtātmakam

74

ṣaṭ cakrāṇi parijñātvā praviśetsukhamaṇḍalam /
praviśedvāyumākṛṣya tathaivordhvaṃ niyojayet

75

vāyuṃ binduṃ tathā cakraṃ cittaṃ caiva samabhyaset /
samādhimekena samamamṛtaṃ yānti yoginaḥ

76

yathāgnirdārumadhyastho nottiṣṭhenmathanaṃ vinā /
vinā cābhyāsayogena jñānadīpastathā nahi

77

ghaṭamadhye yathā dīpo bāhye naiva prakāśate /
bhinne tasmin ghaṭe caiva dīpajvālā ca bhāsate

78

svakāyaṃ ghaṭamityuktaṃ yathā jīvo hi tatpadam /
guruvākyasamābhinne brahmajñānaṃ prakāśate

79

karṇadhāraṃ guruṃ prāpya tadvākyaṃ plavavadṛḍham /
abhyāsavāsanāśaktyā taranti bhavasāgaram

6

ityupaniṣat / iti yogaśikhopaniṣadi ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai /
tejasvinavadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // ॐ tatsat //
iti yogaśikhopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: yogaśikhopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc