Yogakundalini Upanishad · Chapter p1
yogakuṇḍalyupaniṣat
yogakuṇḍalyupaniṣadyogasiddhihṛdāsanam /
nirviśeṣabrahmatattvaṃ svamātramiti cintaye //
ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai /
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
1
hariḥ ॐ // hetudvayaṃ hi cittasya vāsanā ca samīraṇaḥ /
tayorvinaṣṭa ekasmiṃstaddvāvapi vinaśyataḥ
tayorādau samīrasya jayaṃ kuryānaraḥ sadā /
mitāhāraścāsanaṃ ca śaktiścālastṛtīyakaḥ
eteṣāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye śṛṇu gautama sādaram /
susnigdhamadhurāhāraścaturthāṃśavivarjitaḥ
bhujyate śivasaṃprītyai mitāhāraḥ sa ucyate /
āsanaṃ dvividhaṃ proktaṃ padmaṃ vajrāsanaṃ tathā
ūrvorupari ceddhatte ubhe pādatale yathā /
padmāsanaṃ bhavedetatsarvapāpapraṇāśanam
vāmāṅghrimūlakandādho hyanyaṃ tadupari kṣipet /
samagrīvaśiraḥkāyo vajrāsanamitīritam
kuṇḍalyeva bhavecchaktistāṃ tu saṃcālayedbudha /
svasthānādābhruvormadhyaṃ śakticālanamucyate
tatsādhane dvayaṃ mukhyaṃ sarasvatyāstu cālanam /
prāṇarodhamathābhyāsādṛjvī kuṇḍalinī bhavet
tayorādau sarasvatyāścālanaṃ kathayāmi te /
arundhatyeva kathitā purāvidbhiḥ sarasvatī
yasyāḥ saṃcālanenaiva svayaṃ calati kuṇḍalī /
iḍāyāṃ vahati prāṇe baddhvā padmāsanaṃ dṛḍham
dvādaśāṅguladairghyaṃ ca ambaraṃ caturaṅgulam /
vistīrya tena tannāḍīṃ veṣṭayitvā tataḥ sudhīḥ
aṅguṣṭhatarjanībhyāṃ tu hastābhyāṃ dhārayeddhṛḍham /
svaśaktyā cālayedvāme dakṣiṇena punaḥpunaḥ
muhūrtadvayaparyantaṃ nirbhayāccālayetsudhīḥ /
ūrdhvamākarṣayetkiṃcitsuṣumnāṃ kuṇḍalīgatām
tena kuṇḍalinī tasyāḥ suṣumnāyā mukhaṃ vrajet /
jahāti tasmātprāṇo'yaṃ suṣumnāṃ vrajati svataḥ
tunde tu tāṇaṃ kuryācca kaṇṭhasaṃkocane kṛte /
sarasvatyāṃ cālanena vakṣasaścordhvago marut
sūryeṇa recayedvāyuṃ saravatyāstu cālane /
kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā vakṣasaścordhvago marut
tasmātsaṃcālayennityaṃ śabdagarbhāṃ sarasvatīm /
yasyāḥ saṃcālanānenaiva yogī rogaiḥ pramucyate
gulmaṃ jalodaraḥ plīhā ye cānye tundamadhyagāḥ /
sarve te śakticālena rogā naśyanti niścayam
prāṇarodhamathedānīṃ pravakṣyāmi samāsataḥ /
prāṇaśca dahano vāyurāyāmaḥ kumbhakaḥ smṛtaḥ
sa eva dvividhaḥ proktaḥ sahitaḥ kevalastathā /
yāvatkevalasiddhiḥ syāttāvatsahitamabhyaset
sūryojjāyī śītalī ca bhastrī caiva caturthikā /
bhedaireva samaṃ kumbho yaḥ syātsahitakumbhakaḥ
pavitre nirjane deśe śarkarādivivarjite /
dhanuḥpramāṇaparyante śītāgnijalavarjite
pavitre nātyuccanīce hyāsane sukhade sukhe /
baddhapadmāsanaṃ kṛtvā sarasvatyāstu cālanam
dakṣanāḍyā samākṛṣya bahiṣṭhaṃ pavanaṃ śanaiḥ /
yatheṣṭaṃ pūrayedvāyuṃ recayediḍayā tataḥ
kapālaśodhane vāpi recayetpavanaṃ śanaiḥ /
catuṣkaṃ vātadoṣaṃ tu kṛmidoṣaṃ nihanti ca
punaḥ punaridaṃ kāryaṃ sūryabhedamudāhṛtam /
mukhaṃ saṃyamya nāḍibhyāmākṛṣya pavanaṃ śanaiḥ
yathā lagati kaṇṭhāttu hṛdayāvadhi sasvanam /
pūrvavatkumbhayetprāṇaṃ recayediḍayā tataḥ
śīrṣoditānalaharaṃ galaśleṣmaharaṃ param /
sarvarogaharaṃ puṇyaṃ dehānalavivardhanam
nāḍījalodaraṃ dhātugatadoṣavināśanam /
gacchatastiṣṭhataḥ kāryamujjāyākhyaṃ tu kumbhakam
jihvayā vāyumākṛṣya pūrvavatkumbhakādanu /
śanaistu ghrāṇarandhrābhyāṃ recayedanilaṃ sudhīḥ
gulmaplīhādikāndoṣānkṣayaṃ pittaṃ jvaraṃ tṛṣām /
viṣāṇi śītalī nāma kumbhako'yaṃ nihanti ca
tataḥ padmāsanaṃ baddhvā samagrīvodaraḥ sudhīḥ /
mukhaṃ saṃyamya yatnena prāṇaṃ ghrāṇena recayet
yathā lagati kaṇṭhāttu kapāle sasvanaṃ tataḥ /
vegena pūrayetkiṃcidhṛtpadmāvadhi mārutam
punarvirecayettadvatpūrayecca punaḥ punaḥ /
yathaiva lohakārāṇāṃ bhastrā vegena cālyate
tathaiva svaśarīrasthaṃ cālayetpavanaṃ śanaiḥ /
yathā śramo bhaveddehe tathā sūryeṇa pūrayet
yathodaraṃ bhavetpūrṇaṃ pavanena tathā laghu /
dhārayannāsikāmadhyaṃ tarjanībhyāṃ vinā dṛḍham
kumbhakaṃ pūrvavatkṛtvā receyediḍayānilam /
kaṇṭhotthitānalaharaṃ śarīrāgnivivardhnam
kuṇḍalībodhakaṃ puṇyaṃ pāpaghnaṃ śubhadaṃ sukham /
brahmanāḍīmukhāntastha kaphādyargalanāśanam
guṇatrayasamudbhūtagranthitrayavibhedakam /
viśeṣeṇaiva kartavyaṃ bhastrākhyaṃ kumbhakaṃ tvidam
caturṇāmapi bhedānāṃ kumbhake samupasthite /
bandhatrayamidaṃ kāryaṃ yogibhirvītakalmaṣaiḥ
prathamo mūlabandhastu dvitīyoḍḍīyaṇābhidhaḥ /
jālandharastṛtīyastu teṣāṃ lakṣaṇamucyate
adhogatimapānaṃ vai ūrdhvagaṃ kurute balāt /
ākuñcanena taṃ prāhurmūlabandho'yamucyate
apāne cordhvage yāte saṃprāpte vahnimaṇḍale /
tato'nalaśikhā dīrghā vardhate vāyunāhatā
tato yātau vahnyamānau prāṇamuṣṇasvarūpakam /
tenātyantapradīptena jvalano dehajastathā
tena kuṇḍalinī suptā saṃtaptā saṃprabudhyate /
daṇḍāhatabhujaṅgīva niḥśvasya ṛjutāṃ vrajet
bilapraveśato yatra brahmanāḍyantaraṃ vrajet /
tasmānnityaṃ mūlabandhaḥ kartavyo yogibhiḥ sadā
kumbhakānte recakādau kartavyastūḍḍiyāṇakaḥ /
bandho yena suṣumnāyāṃ prāṇastūḍḍīyate yataḥ
tasmāduḍḍīyaṇākhyo'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ /
sati vajrāsane pādau karābhyāṃ dhārayedhṛḍham
gulphadeśasamīpe ca kandaṃ tatra prapīḍayet /
paścimaṃ tāṇamudare dhārayedhṛdaye gale
śanaiḥ śanairyadā prāṇastundasandhiṃ nigacchati /
tundadoṣaṃ vinirdhūya kartavyaṃ satataṃ śanaiḥ
pūrakānte tu kartavyo bandho jālandharābhidhaḥ /
kaṇṭhasaṃkocarūpo'sau vāyumārganirodhakaḥ
adhastātkuñcanenāśu kaṇṭhasaṃkocane kṛte /
madhye paścimatāṇena syātprāṇo brahmanāḍigaḥ
pūrvoktena krameṇaiva samyagāsanamāsthitaḥ /
cālanaṃ tu sarasvatyāḥ kṛtvā prāṇaṃ nirodhayet
prathame divase kāryaṃ kumbhakānāṃ catuṣṭayam /
pratyekaṃ daśasaṃkhyāṃkaṃ dvitīye pañcabhistathā
viśatyalaṃ tṛtīyehni pañcavṛddhyā dinedine /
kartavyaḥ kumbhako nityaṃ bandhatrayasamanvitaḥ
divā suptirniśāyāṃ tu jāgarādatimaithunāt /
bahusaṃkramaṇaṃ nityaṃ rodhānmūtrapurīṣayoḥ
viṣamāśanadoṣācca prayāsaprāṇacintanāt /
śīghramutpadyate rogaḥ stambhayedyadi saṃyamī
yogābhyāsena me roga utpanna iti kathyate /
tato'bhyāsaṃ tyajedevaṃ prathamaṃ vighnācyate
dvitīyaṃ saṃśayākhyaṃ ca tṛtīyaṃ ca pramattatā /
ālasyākhyaṃ caturthaṃ ca nidrārūpaṃ tu pañcamam
ṣaṣṭhaṃ tu viratirbhrāntiḥ saptamaṃ parikīrtitam /
viṣamaṃ cāṣṭamaṃ caiva anākhyaṃ navamaṃ smṛtam
alabdhiryogatattvasya daśamaṃ procyate budhaiḥ /
ityetadvighnadaśakaṃ vicāreṇa tyajedbudhaḥ
prāṇābhyāsastataḥ kāryo nityaṃ sattvasthayā dhiyā /
suṣumnā līyate cittaṃ tathā vāyuḥ pradhāvati
śuṣke male tu yogī ca syādgatiścalitā tataḥ /
adhogatimapānaṃ vai ūrdhvagaṃ kurute balāt
ākuñcanena taṃ prāhurmūlabandho'yamucyate /
apānaścordhvagobhūtvā vahninā saha gacchati
prāṇasthānaṃ tato vahniḥ prāṇāpānau ca satvaram /
militvā kuṇḍalīṃ yāti prasuptā kuṇḍalākṛtiḥ
tenāgninā ca saṃtaptā pavanenaiva cālitā /
prasārya svaśarīraṃ tu suṣumnā vadanāntare
brahmagranthiṃ tato bhittvā rajoguṇasamudbhavam /
suṣumnā vadane śīghraṃ vidyullekheva saṃsphuret
viṣṇugranthiṃ prayātyuccaiḥ satvaraṃ hṛdi saṃsthitā /
ūrdhvaṃ gacchati yaccāste rudragranthiṃ tadudbhavam
bhruvormadhye tu saṃbhidya yāti śītāṃśumaṇḍalam /
anāhatākhyaṃ yaccakraṃ dalaiḥ ṣoḍaśabhiryutam
tatra śītāṃśusaṃjātaṃ dravaṃ śoṣayati svayam /
calite prāṇa vegena raktaṃ pītaṃ ravergrahāt
yātenducakraṃ yatrāste śuddhaśleṣmadravātmakam /
tatra siktaṃ grasatyuṣṇaṃ kathaṃ śītasvabhāvakam
tathaiva rabhasā śuklaṃ candrarūpaṃ hi tapyate /
ūrdhvaṃ pravahati kṣubdhā tadaivaṃ bhramatetarām
tasyāsvādavaśāccittaṃ bahiṣṭhaṃ viṣayeṣu yat /
tadeva paramaṃ bhuktvā svasthaḥ svātmarato yuvā
prakṛtyaṣṭakarūpaṃ ca sthānaṃ gacchati kuṇḍalī /
kroḍīkṛtya śivaṃ yāti kroḍīkṛtya vilīyate
ityadhordhvarajaḥ śuklaṃ śive tadanu mārutaḥ /
prāṇāpānau samau yāti sadā jātau tathaiva ca
bhūte'lpe cāpyanalpe vā vācake tvativardhate /
dhavayatyakhilā vātā agnimūṣāhiraṇyavat
ādhibhautikadehaṃ tu ādhidaivikavigrahe /
deho'tivimalaṃ yāti cātivāhikatāmiyāt
jāḍyabhāvavinirmuktamamalaṃ cinmayātmakam /
tasyātivāhikaṃ mukhyaṃ sarveṣāṃ tu madātmakam
jāyābhavavinirmuktiḥ kālarūpasya vibhramaḥ /
iti taṃ svasvarūpā hi matī rajjubhujaṅgavat
mṛṣaivodeti sakalaṃ mṛṣaiva pravilīyate /
raupyabuddhiḥ śuktikāyāṃ strīpuṃsorbhramato yathā
piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ liṅgasūtrātmanorapi /
svāpāvyākṛtayoraikyaṃ svaprakāśacidātmanoḥ
śaktiḥ kuṇḍalinī nāma bisatantunibhā śubhā /
mūlakandaṃ phaṇāgreṇa dṛṣṭvā kamalakandavat
mukhena pucchaṃ saṃgṛhya brahmarandhrasamanvitā /
padmāsanagataḥ svastho gudamākuñcya sādhakaḥ
vāyumūrdhvagataṃ kurvankumbhakāviṣṭamānasaḥ /
vāyvāghātavaśādagniḥ svādhiṣṭhānagato jvalan
jvalanāghātapavanāghātorūnnidrito'hirāṭ /
brahmagranthiṃ tato bhittvā viṣṇugranthiṃ bhinattyataḥ
rudragranthiṃ ca bhittvaiva kamalāni bhinatti ṣaṭ /
sahasrakamale śaktiḥ śivena saha modate
saivāvasthā parā jñeyā saiva nirvṛtikāriṇī iti //
iti prathamo'dhyāyaḥ
2
athāhaṃ saṃpravakṣyāmi vidyāṃ khecarisaṃjñikām /
yathā vijñānavānasyā loke'sminnajaro'maraḥ
mṛtyuvyādhijarāgrasto dṛṣṭvā vidyāmimāṃ mune /
buddhiṃ dṛḍhatarāṃ kṛtvā khecarīṃ tu samabhyaset
jarāmṛtyugadaghno yaḥ khecarīṃ vetti bhūtale /
granthataścārthataścaiva tadabhyāsaprayogataḥ
taṃ mune sarvabhāvena guruṃ matvā samāśrayet /
durlabhā khecarī vidyā tadabhyāso'pi durlabhaḥ
abhyāsaṃ melanaṃ caiva yugapannaiva sidhyati /
abhyāsamātraniratā na vindante ha melanam
abhyāsaṃ labhate brahmañjanmajanmāntare kvacit /
melanaṃ tu janmanāṃ śatānte'pi na labhyate
abhyāsaṃ bahujanmānte kṛtvā tadbhāvasādhitam /
melanaṃ labhate kaścidyogī janmāntare kvacit
yadā tu melanaṃ yogī labhate guruvaktrataḥ /
tadā tatsiddhimāpnoti yaduktā śāstrasantatau
granthataścārthataścaiva melanaṃ labhate yadā /
tadā śivatvamāpnoti nirmuktaḥ sarvasaṃsṛteḥ
śāstraṃ vināpi saṃboddhuṃ guravo'pi na śaknayuḥ /
tasmātsudurlabhataraṃ labhyaṃ śāstramidaṃ mune
yāvanna labhyate śāstraṃ tāvadgāṃ paryaṭedyatiḥ /
yadā saṃlabhyate śāstraṃ tadā siddhiḥ kare sthitā
na śāstreṇa vinā siddhirdṛṣṭā caiva jagattraye /
tasmānmelanadātāraṃ śāstradātāramacyutam
tadabhyāsapradātāraṃ śivaṃ matvā samāśrayet /
labdhvā śāstramidaṃ mahyamanyeṣāṃ na prakāśayet
tasmātsarvaprayatnena gopanīyaṃ vijānatā /
yatrāste ca gururbrahmandivyayogapradāyakaḥ
tatra gatvā ca tenoktavidyāṃ saṃgṛhya khecarīm /
tenoktaḥ samyagabhyāsaṃ kuryādādāvatandritaḥ
anayā vidyayā yogī khecarīsiddhibhāgbhavet /
khecaryā khecarīṃ yuñjankhecarībījapūrayā
khecarādhipatirbhūtvā khecareṣu sadā vaset /
khecarāvasathaṃ vahnimambumaṇḍalabhūṣitam
ākhyātaṃ khecarībījaṃ tena yogaḥ prasidhyati /
somāṃśanavakaṃ varṇaṃ pratilomena coddharet
tasmāttryaṃśakamākhyātamakṣaraṃ candrarūpakam /
tasmādapyaṣṭamaṃ varṇaṃ vilomena paraṃ mune
tathā tatparamaṃ viddhi tadādirapi pañcamī /
indośca bahubhinne ca kūṭo'yaṃ parikīrtitaḥ
gurūpadeśalabhyaṃ ca sarvayogaprasiddhidam /
yattasya dehajā māyā niruddhakaraṇāśrayā
svapne'pi na labhettasya nityaṃ dvādaśajapyataḥ /
ya imāṃ pañca lakṣāṇi japedapi suyantritaḥ
tasya śrīkhecarīsiddhiḥ svayameva pravartate /
naśyanti sarvavighnāni prasīdanti ca devatāḥ
valīpalitanāśaśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
evaṃ labdhvā mahāvidyāmabhyāsaṃ kārayettataḥ
anyathā kliśyate brahmanna siddhiḥ khecarīpathe /
yadabhyāsavidhau vidyāṃ na labhedyaḥ sudhāmayīm
tataḥ saṃmelakādau ca labdhvā vidyāṃ sadā japet /
nānyathā rahito brahmanna kiṃcitsiddhibhāgbhavet
yadidaṃ labhyate śāstraṃ tadā vidyāṃ samāśrayet /
tatastadoditāṃ siddhimāśu tāṃ labhate muniḥ
tālumūlaṃ samutkṛṣya saptavāsaramātmavit /
svagurūktaprakāreṇa malaṃ sarvaṃ viśodhayet
snuhipatranibhaṃ śastraṃ sutīkṣṇaṃ snigdhanirmalam /
samādāya tatastena romamātraṃ samucchinet
hitvā saindhavapathyābhyāṃ cūrṇitābhyāṃ prakarṣayet /
punaḥ saptadine prāpte romamātraṃ samucchinet
evaṃ krameṇa ṣaṇmāsaṃ nityodyuktaḥ samācaret /
ṣaṇmāsādrasanāmūlaṃ sirābaddhaṃ praṇaśyati
atha vāgīśvarīdhāma śiro vastreṇa veṣṭayet /
śanairutkarṣayedyogī kālavelāvidhānavit
punaḥ ṣaṇmāsamātreṇa nityaṃ saṃgharṣaṇānmune /
bhrūmadhyāvadhi cāpyeti tiryakkaṇabilāvadhiḥ
adhaśca cubukaṃ mūlaṃ prayāti kramacāritā /
punaḥ saṃvatsarāṇāṃ tu tṛtīyādeva līlayā
keśāntamūrdhvaṃ kramati tiryak śākhāvadhirmune /
adhastātkaṇṭhakūpāntaṃ punarvarṣatrayeṇa tu
brahmarandhraṃ samāvṛtya tiṣṭhedeva na saṃśayaḥ /
tiryak cūlitalaṃ yāti adhaḥ kaṇṭhabilāvadhi
śanaiḥ śanairmastakācca mahāvajrakapāṭabhit /
pūrvaṃ bījayutā vidyā hyākhyātā yatidurlabhā
tasyāḥ ṣaḍaṅgaṃ kurvīta tayā ṣaṭsvarabhinnayā /
kuryādevaṃ karanyāsaṃ sarvasiddhyādihetave
śanairevaṃ prakartavyamabhyāsaṃ yugapannahi /
yugapadvartate yasya śarīraṃ vilayaṃ vrajet
tasmācchanaiḥ śanaiḥ kāryamabhyāsaṃ munipuṅgava /
yadā ca bāhyamārgeṇa jihvā brahmabilaṃ vrajet
tadā brahmārgalaṃ brahmandurbhedyaṃ tridaśairapi /
aṅgulyagreṇa saṃghṛṣya jihvāmātraṃ niveśayet
evaṃ varṣatrayaṃ kṛtvā brahmadvāraṃ praviśyati /
brahmadvāre praviṣṭe tu samyaṅmathanamācaret
mathanena vinā kecitsādhayanti vipaścitaḥ /
khecarīmantrasiddhasya sidhyate mathanaṃ vinā
japaṃ ca mathanaṃ caiva kṛtvā śīghraṃ phalaṃ labhet /
svarṇajāṃ raupyajāṃ vāpi lohajāṃ vā śalākikām
niyojya nāsikārandhraṃ dugdhasiktena tantunā /
prāṇānnirudhya hṛdaye sukhamāsanamātmanaḥ
śanaiḥ sumathanaṃ kuryādbhrūmadhye nyasya cakṣuṣī /
ṣaṇmāsaṃ mathanāvasthā bhāvenaiva prajāyate
yathā suṣuptirbālānāṃ yathā bhāvastathā bhavet /
na sadā mathanaṃ śastaṃ māse māse samācaret
sadā rasanayā yogī mārgaṃ na parisaṃkramet /
evaṃ dvādaśavarṣānte saṃsiddhirbhavati dhruvā
śarīre sakalaṃ viśvaṃ paśyatyātmāvibhedataḥ /
brahmāṇḍo'yaṃ mahāmārgo rājadantordhvakuṇḍalī
iti//
iti dvitīyo'dhyāyaḥ
3
melanamanuḥ / hrīṃ bhaṃ saṃ paṃ phaṃ saṃ kṣam / padmaja uvāca /
amāvāsyā ca pratipatpaurṇamāsī ca śaṃkara /
asyāḥ kā varṇyate saṃjñā etadākhyāhi tattvataḥ
pratipaddinato'kāle amāvāsyā tathaiva ca /
paurṇamāsyāṃ sthirīkuryātsa ca panthā hi nānyathā
kāmena viṣayākāṅkṣī viṣayātkāmamohitaḥ /
dvāveva saṃtyajennityaṃ nirañjanamupāśrayet
aparaṃ saṃtyajetsarvaṃ yadicchedātmano hitam /
śaktimadhye manaḥ kṛtvā manaḥ śakteśca madhyagam
manasā mana ālokya tattyajetparamaṃ padam /
mana eva hi binduśca utpattisthitikāraṇam
manasotpadyate binduryathā kṣīraṃ ghṛtātmakam /
na ca bandhanamadhyasthaṃ tadvai kāraṇamānasam
candrārkamadhyamā śaktiryatrasthā tatra bandhanam /
jñātvā suṣumnāṃ tadbhedaṃ kṛtvā vāyuṃ ca madhyagam
sthitvāsau baindavasthāne ghrāṇarandhre nirodhayet /
vāyuṃ binduṃ samākhyātaṃ sattvaṃ prakṛtimeva ca
ṣaṭ cakrāṇi parijñātvā praviśetsukhamaṇḍalam /
mūlādhāraṃ svādhiṣṭhānaṃ maṇipūraṃ tṛtīyakam
anāhataṃ viśuddhaṃ ca ājñācakraṃ ca ṣaṣṭhakam /
ādhāraṃ gudamityuktaṃ svādhiṣṭhānaṃ tu laiṅgikam
maṇipūraṃ nabhideśaṃ hṛdayasthamanāhatam /
viśuddhiḥ kaṇṭhamūle ca ājñācakraṃ ca mastakam
ṣaṭ cakrāṇi parijñātvā praviśetsukhamaṇḍale /
praviśedvāyumākṛṣya tayaivordhvaṃ niyojayet
evaṃ samabhyasedvāyuṃ sa brahmāṇḍamayo bhavet /
vāyuṃ binduṃ tathā cakraṃ cittaṃ caiva samabhyaset
samādhimekena samamamṛtaṃ yānti yoginaḥ /
yathāgnirdārumadhyastho nottiṣṭhenmathanaṃ vinā
vinā cābhyāsayogena jñānadīpastathā na hi /
ghaṭamadhyagato dīpo bāhye naiva prakāśate
bhinne tasminghaṭe caiva dīpajvālā ca bhāsate /
svakāyaṃ ghaṭamityuktaṃ yathā dīpo hi tatpadam
guruvākyasamābhinne brahmajñānaṃ sphuṭībhavet /
karṇadhāraṃ guruṃ prāpya kṛtvā sūkṣmaṃ taranti ca
abhyāsavāsanāśaktyā taranti bhavasāgaram /
parāyāmaṅkurībhūya paśyantāṃ dvidalīkṛtā
madhyamāyāṃ mukulitā vaikharyāṃ vikasīkṛtā /
pūrvaṃ yathoditā yā vāgvilomenāstagā bhavet
tasyā vācaḥ paro devaḥ kūṭastho vākprabodhakaḥ /
sohamasmīti niścitya yaḥ sadā vartate pumān
śabdairuccāvacairnīcairbhāṣito'pi na lipyate /
viśvaśca taijasaścaiva prājñaśceti ca te trayaḥ
virāḍḍhiraṇyagarbhaśca īśvaraśceti te trayaḥ /
brahmāṇḍaṃ caiva piṇḍāṇḍaṃ lokā bhūrādayaḥ kramāt
svasvopādhilayādeva līyante pratyagātmani /
aṇḍaṃ jñānāgninā taptaṃ līyate kāraṇaiḥ saha
paramātmani līnaṃ tatparaṃ brahmaiva jāyate /
tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam
anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate /
dhyātvā madhyasthamātmānaṃ kalaśāntaradīpavat
aṅguṣṭhamātramātmānamadhūmajyotirūpakam /
prakāśayantamantasthaṃ dhyāyetkūṭasthamavyayam
vijñānātmā tathā dehe jāgratsvapnasuṣuptitaḥ /
māyayā mohitaḥ paścādbahujanmāntare punaḥ
satkarmaparipākāttu svavikāraṃ cikīrṣati /
ko'haṃ kathamayaṃ doṣaḥ saṃsārākhya upāgataḥ
jāgratsvapne vyavaharantsuṣuptau kva gatirmama /
iti cintāparo bhūtvā svabhāsā ca viśeṣataḥ
ajñānāttu cidābhāso bahistāpena tāpitaḥ /
dagdhaṃ bhavatyeva tadā tūlapiṇḍamivāgninā
daharasthaḥ pratyagātmā naṣṭe jñāne tataḥ param /
vitato vyāpya vijñānaṃ dahatyeva kṣaṇena tu
manomayajñānamayāntsamyagdagdhvā krameṇa tu /
ghaṭasthadīpavacchaśvadantareva prakāśate
dhyāyannāste muniścaivamāsupterāmṛtestu yaḥ /
jīvanmuktaḥ sa vijñeyaḥ sa dhanyaḥ kṛtakṛtyavān
jīvanmuktapadaṃ tyaktvā svadehe kālasātkṛte /
viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ
tathārasaṃ nityamagandhavacca yat /
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ
tadeva śiṣyatyamalaṃ nirāmayam
ityupaniṣat //
ॐ saha nāvavatu saha nau bhunaktu saha vīryaṃ karavāvahai /
tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti yogakuṇḍalyupaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: yogakuṇḍalyupaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0