yājñavalkyopaniṣat · Chapter 1

// yājñavalkyopaniṣat //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
atha janako ha vaideho yājñavalkyamupasametyovāca bhagavansaṃnyāsamanubrūhīti / sa hovāca yājñavalkyo brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhavet / gṛhī bhūtvā vanī bhavet bhūtvā pravrajet / yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajedgṛhādvā vanādvā / atha punarvratī vāvratī vā snātako vā'snātako vā utsannāgniranagnoko'vā yadahareva virajettadahareva pravrajet

tadeke prājāpatyāmeveṣṭiṃ kurvanti / atha vā na kuryādāgneyyāmeva kuryāt / agnirhi prāṇaḥ / prāṇamevaitayā karoti / traidhātavīyāmeva kuryāt / etayaiva trayo dhātavo yaduta sattvaṃ rajastama iti / ayaṃ te yonirṛtvijo yato jāto arocathāḥ / taṃ jānannagna ārohāthāno vardhayā rayimityanena mantreṇāgnimājighret / eṣa vā agneryoniryaḥ prāṇaṃ gaccha svāṃ yoniṃ gaccha svāhetyevamevaitadāha

grāmādagnimāhṛtya pūrvavadagnimājighret yadagniṃ na vindedapsu juhuyādāpo vai sarvā devatāḥ sarvābhyo devatābhyo juhomi svāheti hutvoddhatya prāśnīyāt sājyaṃ haviranāmayam / mokṣamantrastrayyevaṃ veda tadbrahma tadupāsitavyam / śikhāṃ yajñopavītaṃ chittvā saṃnyastaṃ mayeti trivāramuccaret / evamevaitadbhagavanniti vai yājñavalkyaḥ

atha hainamatriḥ papraccha yājñavalkyaṃ yajñopavītī kathaṃ brāhmaṇa iti / sa hovāca yājñavalkya idaṃ praṇavamevāsya tadyajñopavītaṃ ya ātmā / prāśyācamyāyaṃ vidhiḥ

atha vā parivrāḍvivarṇavāsā muṇḍo'parigrahaḥ śuciradrohī bhaikṣamāṇo brahma bhūyāya bhavati / eṣa panthāḥ parivrājakānāṃ vīrādhvāne vā'nāśake vāpāṃ praveśe vāgnipraveśe vā mahāprasthāne vā / eṣa panthā brahmaṇā hānuvittasteneti sa saṃnyāsī brahmaviditi / evamevaiṣa bhagavanniti vai yājñavalkya

tatra paramahaṃsā nāma saṃvartakāruṇiśvetaketudūrvāsaṛbhunidāghadattātreyaśukavāmadevahārītakaprabhṛtayo'vyaktaliṅgā'vyaktācārā anunmattā unmattavadācarantaḥ

parastrīpuraparāṅmukhāstridaṇḍaṃ kamaṇḍaluṃ bhuktapātraṃ jalapavitraṃ śikhāṃ yajñopavītaṃ bahirantaścetyetatsarvaṃ bhūḥ svāhetyapsu parityajyātmānamanvicchet

yathā jātarūpadharā nirdvandvā niṣparigrahāstattvabrahmamārge samyaksaṃpannāḥ śuddhamānasāḥ prāṇasandhāraṇārthaṃ yathoktakāle vimukto bhaikṣamācarannudarapātreṇa lābhālābhau samau bhūtvā karapātreṇa vā kamaṇḍalūdakapo bhaikṣamācarannudaramātrasaṃgrahaḥ pātrāntaraśūnyo jalasthalakamaṇḍalurabādhakarahaḥ sthalaniketano lābhālābhau samau bhūtvā śūnyāgāradevagṛhatṛṇakūṭavalmīkavṛkṣamūla-kulālaśālāgnihotraśālānadīpulinagirikuharakoṭarakandaranirjharasthaṇḍileṣvaniketanivāsyaprayatnaḥ śubhāśubhakarmanirmūlanaparaḥ saṃnyāsena dehatyāgaṃ karoti sa paramahaṃso nāmeti

āśāmbaro na namaskāro na dāraputrābhilāṣī lakṣyālakṣyanirvartakaḥ parivrāṭ parameśvaro bhavati / atraite ślokā bhavanti

yo bhavetpūrvasaṃnyāsī tulyo vai dharmato yadi /
tasmai praṇāmaḥ kartavyo netarāya kadācana

pramādino bahiścittāḥ piśunāḥ kalahotsukāḥ /
saṃnyāsino'pi dṛśyante devasaṃdūṣitāśayāḥ

nāmādibhyaḥ pare bhūmni svārājye cetsthito'dvathe /
praṇametkaṃ tadātmajño na kāryaṃ karmaṇā tadā

īśvaro jīvakalayā praviṣṭo bhagavāniti /
praṇameddaṇḍavadbhūmāvāśvacaṇḍālagokharam

māṃsapāñcālikāyāstu yantraloke'ṅgapañjare /
snāyvasthigranthiśālinyaḥ striyaḥ kimiva śobhanam

tvaṅmāṃsaraktabāṣpāmbu pṛthakkṛtvā vilocane /
samālokaya ramyaṃ cetkiṃ mudhā parimuhyasi

meruśṛṅgataṭollāsi gaṅgājalasyopamā /
dṛṣṭā yasminmune muktāhārasyollasaśālitā

śmanāneṣu diganteṣu sa eva lalanāstanaḥ /
śvabhirāsvādyate kāle laghupiṇḍa ivāndhasaḥ

keśakajjaladhāriṇyo duḥsparśā locanapriyāḥ /
duṣkṛtāgniśikhā nāryo dahanti tṛṇavannaram

jvalanā atidūre'pi sarasā api nīrasāḥ /
striyo hi narakāgnīnāmindhanaṃ cāru dāruṇam

kāmanāmnā kirātena vikīrṇā mugdhacetasaḥ /
nāryo naravihaṅgānāmaṅgabandhanavāgurāḥ

janmapalvalamatsyānāṃ cittakardamacāriṇām /
puṃsāṃ durvāsanārajjurnārībaḍiśapiṇḍikā

sarveṣāṃ doṣaratnānāṃ susamudgikayānayā /
duḥkhaśṛṅkhalayā nityamalamastu mama striyā

yasya strī tasya bhogecchā nistrīkasya kva bhogabhūḥ /
striyaṃ tyaktvā jagattyaktaṃ jagattyaktvā sukhī bhavet

alabhyamānastanayaḥ pitarau kleśayecciram /
labdho hi garbhapātena prasavena ca bādhate

jātasya graharogādi kumārasya ca dhūrtatā /
upanīte'pyavidyatvamanudvāhaśca paṇḍite

yūnaśca paradārādi dāridryaṃ ca kuṭumbinaḥ /
putraduḥkhasya nāstyanto dhanī cenmriyate tadā

na pāṇipādacapalo na netracapalo yatiḥ /
na ca vākcapalaścaiva brahmabhūto jitendriyaḥ

ripau baddhe svadehe ca samaikātmyaṃ prapaśyataḥ /
vivekinaḥ kutaḥ kopaḥ svadehāvayaveṣviva

apakāriṇi kopaścetkope kopaḥ kathaṃ na te /
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ prasahya paripanthini

namo'stu mama kopāya svāśrayajvāline bhṛśam /
kopasya mama vairāgyadāyine doṣabodhine

yatra suptā janā nityaṃ prabuddhastatra saṃyamī /
prabuddhā yatra te vidvānsuṣuptiṃ yāti yogirāṭ

cidihāstīti cinmātramidaṃ cinmayameva ca /
cittvaṃ cidahamete ca lokāściditi bhāvaya

yatīnāṃ tadupādeyaṃ pārahaṃsyaṃ paraṃ padam /
nātaḥ parataraṃ kiñcidvidyate munipuṅgavaḥ ityupaniṣat

ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// iti yājñavalkyopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya