Language

ENहिગુ
Scripture Library

Trishikhibrahmana Upanishad · Chapter p1

p1.1

ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate / pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// brāhmaṇam - १//
triśikhī brāhmaṇa ādityalokaṃ jagāma taṃ gatvovāca / bhagavan kiṃ dehaḥ kiṃ prāṇaḥ kiṃ kāraṇaṃ kimātmā

p1.2

sa hovāca sarvamidaṃ śiva eva vijānīhi / kiṃtu nityaḥ śuddho nirañjano vibhuradvayānanda: śiva ekaḥ svena bhāsedaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā taptāyaḥ piṇḍavadekaṃ bhinnavadavabhāsate / tadbhāsakaṃ kimiti ceducyate / sacchabdavācyamavidyāśabalaṃ brahma

p1.3

brahmaṇo'vyaktam / avyaktānmahat / mahato'haṅkāraḥ / ahaṅkārātpañcatanmātrāṇi / pañcatanmātrebhyaḥ pañcamahābhūtāni / pañcamahābhūtebhyo'khilaṃ jagat

p1.5

tadakhilaṃ kimiti / bhūtavikāravibhāgādiriti / ekasminpiṇḍe kathaṃ bhūtavikāravibhāga iti / tattatkāryakāraṇabhedarūpeṇāṃśatattvavācakavācyasthānabhedaviṣayadevatākośabhedavibhāgā bhavanti //४/
athākāśo'ntaḥkaraṇamanobuddhicitāhaṅkāraḥ / vāyuḥ samānodānavyānāpānaprāṇāḥ / vahniḥ śrotratvakcakśurjihvāghrāṇāni / āpaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ / pṛthivī vākpāṇipādapāyūpasthāḥ

p1.6

jñānasaṃkalpaniścayānusandhānābhimānā ākāśakāryāntaḥkaraṇaviṣayāḥ / samīkaraṇonnayana-grahaṇaśravaṇocchvāsā vāyukāryaprāṇādiviṣayāḥ / śabdasparśarūparasagandhā agnikāryajñānendri-yaviṣayā abāśritāḥ / vacanādānagamanavisargānandāḥ pṛthivīkāryakarmendriyaviṣayāḥ / karmajñānendriyaviṣayeṣu prāṇatanmātraviṣayā antarbhūtāḥ/ manobuddhyościttāhaṅkārau cāntarbhūtau

p1.7

avakāśavidhūtadarśanapiṇḍīkaraṇadhāraṇāḥ sūkśmatamā jaivatanmātraviṣayāḥ

p1.8

evaṃ dvādaśāṅgāni ādhyātmikānyādhibhautikānyādhidaivikāni / atra niśākaracaturmukhadigvātārkavaruṇāśvyagnīndropendraprajāpatiyamā ityakśādhidevatārūpairdvādaśanāḍyantaḥpravṛttāḥ prāṇā evāṅgāni aṅgajñānaṃ tadeva jñāteti

p1.1

atha vyomānilānalajalānnānāṃ pañcīkaraṇamiti / jñātṛtvaṃ samānayogena śrotradvārā śabdaguṇo vāgadhiṣṭhita ākāśe tiṣṭhati ākāśastiṣṭhati / mano vyānayogena tvagdvārā sparśaguṇaḥ pāṇyadhiṣṭhito vāyau tiṣṭhati vāyustiṣṭhati / buddhirudānayogena cakśurdvārā rūpaguṇaḥ pādādhiṣṭhito'gnau tiṣṭhatyagni-stiṣṭhati / cittamapānayogena jihvādvārā rasaguṇa upasthādhiṣṭhito'psu tiṣṭhatyāpastiṣṭhanti / ahaṅkāraḥ prāṇayogena ghrāṇadvārā gandhaguṇo gudādhiṣṭhitaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhati pṛthivī tiṣṭhati ya evaṃ veda /
//mantra:- २//
atraite ślokā bhavanti / pṛthagbhūte ṣoḍaśa kalāḥ svārthabhāgānparānkramāt / antaḥkaraṇavyānākśirasapāyunabhaḥ kramāt

p1.2

mukhyātpūrvottarairbhāgairbhūtebhūte catuścatuḥ / pūrvamākāśamāśritya pṛthivyādiṣu saṃsthitāḥ

p1.3

mukhyādūrdhve parā jñeyā na parānuttarānviduḥ / evamaṃśo hyabhūttasmāttebhyaścāṃśo hyabhūttathā

p1.4

tasmādanyonyamāśritya hyotaṃ protamanukramāt / pañcabhūtamayī bhūmiḥ sā cetanasamanvitā

p1.5

tata oṣadhayo'nnaṃ ca tataḥ piṇḍāścaturvidhāḥ / rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ

p1.6

kecittadyogataḥ piṇḍā bhūtebhyaḥ saṃbhavāḥ kvacit / tasminnannamayaḥ piṇḍo nābhimaṇḍalasaṃsthitāḥ

p1.7

asya madhye'sti hṛdayaṃ sanālaṃ padmakośavat / sattvāntarvartino devāḥ kartrahaṅkāracetanāḥ

p1.8

asya bījaṃ tamaḥpiṇḍaṃ moharūpaṃ jaḍaṃ ghanam / vartate kaṇṭhamāśritya miśrībhūtamidaṃ jagat

p1.9

pratyagānandarūpātmā mūrdhni sthāne pare pade / anantaśaktisaṃyukto jagadrūpeṇa bhāsate

p1.2.10

sarvatra vartate jāgratsvapnaṃ jāgrati vartate / suṣuptaṃ ca turīyaṃ ca nānyāvasthāsu kutracit

p1.11

sarvadeśeṣvanusyūtaścatūrūpaḥ śivātmakaḥ / yathā mahāphale sarve rasāḥ sarvapravartakāḥ

p1.12

tathaivānnamaye kośe kośāstiṣṭhanti cāntare / yathā kośastathā jīvo yathā jīvastathā śivaḥ

p1.13

savikārastathā jīvo nirvikārastathā śivaḥ / kośāstasya vikārāste hyavasthāsu pravartakāḥ

p1.14

yathā rasāśaye phenaṃ mathanādeva jāyate / manonirmathanādeva vikalpā bahavastathā

p1.15

karmaṇā vartate karmī tattyāgācchāntimāpnuyāt / ayane dakśiṇe prāpte prapañcābhimukhaṃ gataḥ

p1.16

ahaṅkārābhimānena jīvaḥ syāddhi sadāśivaḥ / sa cāvivekaprakṛtisaṅgatyā tatra muhyate

p1.17

nānāyoniśataṃ gatvā śete'sau vāsanāvaśāt / vimokṣātsaṃcaratyeva matsyaḥ kūladvayaṃ yathā

p1.18

tataḥ kālavaśādeva hyātmajñānavivekataḥ / uttarābhimukho bhūtvā sthānātsthānāntaraṃ kramāt

p1.19

mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇānyogābhyāsaṃ sthitaścaran / yogātsañjāyate jñānaṃ jñānādyogaḥ pravartate

p1.2.20

yogajñānaparo nityaṃ sa yogī na praṇaśyati / vikārasthaṃ śivaṃ paśyedvikāraśca śive na tu

p1.21

yogaprakāśakaṃ yogairdhyāyeccānanyabhāvanaḥ / yogajñāne na vidyete tasya bhāvo na siddhyati

p1.22

tasmādabhyāsayogena manaḥ prāṇānnirodhayet / yogī niśitadhāreṇa kṣureṇaiva nikṛntayet

p1.23

śikhā jñānamayī vṛttiryamādyaṣṭāṅgasādhanaiḥ / jñānayogaḥ karmayoga iti yogo dvidhā mataḥ

p1.24

kriyāyogamathedānīṃ śruṇu brāhmaṇasattama / avyākulasya cittasya bandhanaṃ viṣaye kvacit

p1.25

yatsaṃyogo dvijaśreṣṭha sa ca dvaividhyamaśrute / karma kartavyamityeva vihiteṣveva karmasu

p1.26

bandhanaṃ manaso nityaṃ karmayogaḥ sa ucyate / yatta cittasya satatamarthe śreyasi bandhanam

p1.27

jñānayogaḥ sa vijñeyaḥ sarvasiddhikaraḥ śivaḥ / yasyoktalakṣaṇe yoge dvividhe'pyavyayaṃ manaḥ

p1.28

sa yāti paramaṃ śreyo mokṣalakṣaṇamañjasā / dehendriyeṣu vairāgyaṃ yama ityucyate budhaiḥ

p1.29

anuraktiḥ pare tattve satataṃ niyamaḥ smṛtaḥ / sarvavastunyudāsīnabhāvamāsanamuttamam

p1.2.30

jagatsarvamidaṃ mithyāpratītiḥ prāṇasaṃyamaḥ / cittasyāntarmukhībhāvaḥ pratyāhārastu sattama

p1.31

cittasya niścalībhāvo dhāraṇā dhāraṇaṃ viduḥ / so'haṃ cinmātrameveti cintanaṃ dhyānamucyate

p1.32

dhyānasya vismṛtiḥ samyaksamādhirabhidhīyate / ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayārjavam

p1.33

kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamādaśa / tapaḥ santuṣṭirāstikyaṃ dānamārādhanaṃ hareḥ

p1.34

vedāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo vratam // iti / āsanāni tadaṅgāni svastikādīni vai dvija

p1.35

varṇyante svastikaṃ pādatalayorubhayorapi / pūrvottare jānunī dve kṛtvāsanamudīritam

p1.36

savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet / dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gormukhaṃ yathā

p1.37

ekaṃ caraṇamanyasminnūrāvāropya niścalaḥ / āste yadidamenoghnaṃ vīrāsanamudīritam

p1.38

gudaṃ niyamya gulphābhyāṃ vyutkrameṇa samāhitaḥ / yogāsanaṃ bhavedetaditi yogavido viduḥ

p1.39

ūrvoruparivai dhatte yadā pādatale ubhe / padmāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhiviṣāpaham

p1.2.40

padmāsanaṃ susaṃsthāpya tadaṅguṣṭhadvayaṃ punaḥ / vyutkrameṇaiva hastābhyāṃ baddhapadmāsanaṃ bhavet

p1.41

padmāsanaṃ susaṃsthāpya jānūrvorantare karau / niveśya bhūmāvātiṣṭhedvyomasthaḥ kukkuṭāsanaḥ

p1.42

kukkuṭāsanabandhastho dorbhyāṃ saṃbadhya kandharam / śete kūrmavaduttāna etaduttānakūrmakam

p1.43

pādāṅguṣṭhau tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi / dhanurākarṇakākṛṣṭaṃ dhanurāsanamīritam

p1.44

sīvanīṃ gulphadeśābhyāṃ nipīḍya vyutkrameṇa tu / prasārya jānunorhastāvāsanaṃ siṃharūpakam

p1.45

gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyubhayapārśvayoḥ / niveśya pādau hastābhyāṃ badhvā bhadrāsanaṃ bhavet

p1.46

sīvanīpārśvamubhayaṃ gulphābhyāṃ vyutkrameṇa tu / nipīḍyāsanametacca muktāsanamudīritam

p1.47

avaṣṭabhya dharāṃ samyaktalābhyāṃ hastayordvayoḥ / kūrparau nābhipārśve tu sthāpayitvā mayūravat

p1.48

samunnataśiraḥ pādaṃ mayūrāsanamiṣyate / vāmorumūle dakṣāṅghriṃ jānvorveṣṭitapāṇinā

p1.49

vāmena vāmāṅguṣṭhaṃ tu gṛhītaṃ matsyapīṭhakam / yoniṃ vāmena saṃpīḍya meḍhrādupari dakśiṇam

p1.2.50

ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ siddhāsanamudīritam / prasārya bhuvi pādau tu dorbhyāmaṅguṣṭhamādarāt

p1.51

jānūpari lalāṭaṃ tu paścimaṃ tānamucyate / yena kena prakāreṇa sukhaṃ dhāryaṃ ca jāyate

p1.52

tatsukhāsanamityuktamaśaktastatsamācaret / āsanaṃ vijitaṃ yena jitaṃ tena jagattrayam

p1.53

yamaiśca niyamaiścaiva āsanaiśca susaṃyataḥ / nāḍīśuddhiṃ ca kṛtvādau prāṇāyāmaṃ samācaret

p1.54

dehamānaṃ svāṅgulibhiḥ ṣaṇṇavatyaṅgulāyatam / prāṇaḥ śarīrādadhiko dvādaśāṅgulamānataḥ

p1.55

dehasthamanilaṃ dehasamudbhūtena vahninā / nyūnaṃ samaṃ vā yogena kurvanbrahmavidiṣyate

p1.56

dehamadhye śikhisthānaṃ taptajāmbūnadaprabham / trikoṇaṃ dvipadāmanyaccaturasraṃ catuṣpadam

p1.57

vṛttaṃ vihaṅgamānāṃ tu ṣaḍasraṃ sarpajanmanām / aṣṭāsraṃ svedajānāṃ tu tasmindīpavadujjvalam

p1.58

kandasthānaṃ manuṣyāṇāṃ dehamadhyaṃ navāṅgulam / caturaṅgulamutsedhaṃ caturaṅgulamāyatam

p1.59

aṇḍākṛti tiraścāṃ ca dvijānāṃ ca catuṣpadām / tundamadhyaṃ tadiṣṭaṃ vai tanmadhyaṃ nābhiripyate

p1.2.60

tatra cakraṃ dvādaśāraṃ teṣu viṣṇvādimūrtayaḥ / ahaṃ tatra sthitaścakraṃ bhrāmayāmi svamāyayā

p1.61

areṣu bhramate jīvaḥ krameṇa dvijasattama / tantupañjaramadhyasthā yathā bhramati lūtikā

p1.62

prāṇādhirūḍhaścarati jīvastena vinā na hi / tasyordhve kuṇḍalīsthānaṃ nābhestiryagathordhvataḥ

p1.63

aṣṭaprakṛtirūpā sā cāṣṭadhā kuṇḍalīkṛtā / yathāvadvāyusāraṃ ca jvalanādi ca nityaśaḥ

p1.64

paritaḥ kandapārśve tu nirudhyaiva sadā sthitā / mukhenaiva samāveṣṭya brahmarandhramukhaṃ tathā

p1.65

yogakālena marutā sāgninā bodhitā satī / sphuritā hṛdayākāśe nāgarūpā mahojjvalā

p1.66

apanāddvayaṅgulādūrdhvamadho meḍhrasya tāvatā / dehamadhyaṃ manuṣyāṇāṃ hṛnmadhyaṃ tu catuṣpadām

p1.67

itareṣāṃ tundamadhye prāṇāpānasamāyutam / catuṣprakāradvyayute dehamadhye suṣumnayā

p1.68

kandamadhye sthitā nāḍī suṣumnā supratiṣṭhitā / padmasūtrapratīkāśā ṛjurūrdhvapravartinī

p1.69

brahmaṇo vivaraṃ yāvadvidyudābhāsanālakam / vaiṣṇavī brahmanāḍī ca nirvāṇaprāptipaddhatiḥ

p1.2.70

iḍā ca piṅgalā caiva tasyāḥ savyetare sthite / iḍā samutthitā kandādvāmanāsāpuṭāvadhi:

p1.71

piṅgalā cotthitā tasmāddakṣanāsāpuṭāvadhi / gāndhārī hastijihvā ca dve cānye nāḍike sthite

p1.72

purataḥ pṛṣṭhatastasya vāmetaradṛśau prati / pūṣāyaśasvinīnāḍyau tasmādeva samutthite

p1.73

savyetaraśrutyavadhi pāyumūlādalambusā / adhogatā śubhā nāḍī meḍhrāntāvadhirāyatā

p1.74

pādāṅguṣṭhāvadhiḥ kandādadhoyātā ca kauśikī / daśaprakārabhūtāstāḥ kathitāḥ kandasaṃbhavāḥ

p1.75

tanmūlā bahavo nāḍyaḥ sthūlasūkṣmāśca nāḍikāḥ / dvāsaptatisahasrāṇi sthūlāḥ sūkśmāśca nāḍayaḥ

p1.76

saṃkhyātuṃ naiva śakyante sthūlamūlāḥ pṛthagvidhāḥ / yathāśvatthadale sūkṣmā: sthūlāśca vitatāstathā

p1.77

prāṇāpānau samānaśca udāno vyāna eva ca / nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ

p1.78

caranti daśanāḍīṣu daśa prāṇādivāyavaḥ / prāṇādipañcakaṃ teṣu pradhānaṃ tatra ca dvayam

p1.79

prāṇa evāthavā jyeṣṭho jīvātmānaṃ bibharti yaḥ / āsyanāsikayormadhyaṃ hṛdayaṃ nābhimaṇḍalam

p1.2.80

pādāṅguṣṭhamiti prāṇasthānāni dvijasattama / apānaścarati brahmangudameḍhrorujānuṣu

p1.81

samānaḥ sarvagātreṣu sarvavyāpī vyavasthitaḥ / udānaḥ sarvasandhisthaḥ pādayorhastayorapi

p1.82

vyānaḥ śrotrorukaṭyāṃ ca gulphaskandhagaleṣu ca / nāgādivāyavaḥ pañca tvagasthādiṣu saṃsthitāḥ

p1.83

tundasthajalamannaṃ ca rasādīni samīkṛtam / tundamadhyagataḥ prāṇastāni kuryātpṛthakpṛthak

p1.84

ityādiceṣṭanaṃ prāṇaḥ karoti ca pṛthaksthitam / apānavāyurmūtrādeḥ karoti ca visarjanam

p1.85

prāṇāpānādiceṣṭādi kriyate vyānavāyunā / ujjīryate śarīrasthamudānena nabhasvatā

p1.86

poṣaṇādiśarīrasya samānaḥ kurute sadā / udgārādikriyo nāgaḥ kūrmo'kṣādinimīlanaḥ

p1.87

kṛkaraḥ kṣutayoḥ kartā datto nidrādikarmakṛt / mṛtagātrasya śobhāderdhanaṃjaya udāhṛtaḥ

p1.88

nāḍībhedaṃ marudbhedaṃ marutāṃ sthānameva ca / ceṣṭāśca vividhāsteṣāṃ jñātvaiva nijasattama

p1.89

śuddhau yateta nāḍīnāṃ pūrvoktajñānasaṃyutaḥ / viviktadeśamāsādya sarvasaṃbandhavarjitaḥ

p1.2.90

yogāṅgadravyasaṃpūrṇaṃ tatra dārumaye śubhe / āsane kalpite darbhakuśakṛṣṇājinādibhiḥ

p1.91

tāvadāsanamutsedhe tāvaddvayasamāyate / upaviśyāsanaṃ samyaksvastikādi yathāruci

p1.92

badhvā prāgāsanaṃ vipro ṛjukāyaḥ samāhitaḥ / nāsāgranyastanayano dantairdantānasaṃspṛśan

p1.93

rasanāṃ tāluni nyasya svasthacitto nirāmayaḥ / ākuñcitaśiraḥ kiṃcinnibadhnanyogamudrayā

p1.94

hastau yathoktavidhinā prāṇāyāmaṃ samācaret / recanaṃ pūraṇaṃ vāyoḥ śodhanaṃ recanaṃ tathā

p1.95

caturbhiḥ kleśanaṃ vāyoḥ prāṇāyāma udīryate / hastena dakśiṇenaiva pīḍayennāsikāpuṭam

p1.96

śanaiḥ śanairatha bahiḥ pratripetpiṅgalānilam / iḍayā vāyumāpūrya brahmanṣoḍaśamātrayā

p1.97

pūritaṃ kumbhayetpaścāccatuḥṣaṣṭyā tu mātrayā / dvātriṃśanmātrayā samyagrecayetpiṅgalānilam

p1.98

evaṃ punaḥ punaḥ kāryaṃ vyutkramānukrameṇa tu / saṃpūrṇakumbhavaddehaṃ kumbhayenmātariśvanā

p1.99

pūraṇānnāḍayaḥ sarvāḥ pūryante mātariśvanā / evaṃ kṛte sati brahmaṃścaranti daśa vāyavaḥ

p1.2.100

hṛdayāmbhoruhaṃ cāpi vyākocaṃ bhavati sphuṭam / tatra paśyetparātmānaṃ vāsudevamakalmaṣam

p1.101

prātarmadhyandine sāyamardharātre ca kumbhakān / śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset

p1.102

ekāhamātraṃ kurvāṇaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate / saṃvatsaratrayādūrdhvaṃ prāṇāyāmaparo naraḥ

p1.103

yogasiddho bhavedyogī vāyujidvijitendriyaḥ / alpāśī svalpanidraśca tejasvī balavānbhavet

p1.104

apamṛtyumatikramya dīrghamāyuravāpnuyāt / prasvedajananaṃ yasya prāṇāyāmastu so'dhamaḥ

p1.105

kampanaṃ vapuṣo yasya prāṇāyāmeṣu madhyamaḥ / utthānaṃ vapuṣo yasya sa uttama udāhṛtaḥ

p1.106

adhame vyādhipāpānāṃ nāśaḥ syānmadhyame punaḥ / pāparogamahāvyādhināśaḥ syāduttame punaḥ

p1.107

alpamūtro'lpaviṣṭhaśca laghudeho mitāśanaḥ / paṭvindriyaḥ paṭumatiḥ kālatrayavidātmavān

p1.108

recakaṃ pūrakaṃ muktvā kumbhīkaraṇameva yaḥ / karoti triṣu kāleṣu naiva tasyāsti durlabham

p1.109

nābhikande ca nāsāgre pādāṅguṣṭhe ca yatnavān / dhārayenmanasā prāṇānsandhyākāleṣu vā sadā

p1.2.110

sarvarogairvinirmukto jīvedyogī gataklamaḥ / kukṣirogavināśaḥ syānnābhikandeṣu dhāraṇāt

p1.111

nāsāgre dhāraṇāddīrghamāyuḥ syāddehalāghavam / brāhme muhūrte saṃprāpte vāyumākṛṣya jihvayā

p1.112

pibatastriṣu māseṣu vāksiddhirmahatī bhavet / abhyāsataśca ṣaṇmāsānmahārogavināśanam

p1.113

yatra yatra dhṛto vāyuraṅge rogādidūṣite / dhāraṇādeva marutastattadārogyamaśrute

p1.114

manaso dhāraṇādeva pavano dhārito bhavet / manasaḥ sthāpane heturucyate dvijapuṅgava

p1.115

karaṇāni samāhṛtya viṣayebhyaḥ samāhitaḥ / apānamūrdhvamākṛṣyedudaropari dhārayet

p1.116

bandhankarābhyāṃ śrotrādikaraṇāni yathātatham / yuñjānasya yathoktena vartmanā svavaśaṃ manaḥ

p1.117

manovaśātprāṇavāyuḥ svavaśe sthāpyate sadā / nāsikāpuṭayoḥ prāṇaḥ paryāyeṇa pravartate

p1.118

tisraśca nāḍikāstāsu sa yāvantaṃ caratyayam / śaṅkhinīvivare yāmye prāṇaḥ prāṇabhṛtāṃ satām

p1.119

tāvantaṃ ca punaḥ kālaṃ saumye carati saṃtatam / itthaṃ krameṇa caratā vāyunā vāyujinnaraḥ

p1.2.120

ahaśca rātriṃ pakṣaṃ ca māsamṛtvayanādikam / antarmukho vijānīyātkālabhedaṃ samāhitaḥ

p1.121

aṅguṣṭhādisvāvayavasphuraṇādaśanairapi / ariṣṭairjīvitasyāpi jānīyātkśayamātmanaḥ

p1.122

jñātvā yateta kaivalyaprāptaye yogavittamaḥ / pādāṅguṣṭhe karāṅguṣṭhe sphuraṇaṃ yasya na śrutiḥ

p1.123

tasya saṃvatsarādūrdhvaṃ jīvitasya kṣayo bhavet / maṇibandhe tathā gulphe sphuraṇaṃ yasya naśyati

p1.124

ṣaṇmāsāvadhiretasya jīvitasya sthitirbhavet / kūrpare sphuraṇaṃ yasya tasya traimāsikī sthitiḥ

p1.125

kukṣimehanapārśve ca sphuraṇānupalambhane / māsāvadhirjīvitasya tadardhasya tu darśane

p1.126

āśrite jaṭharadvāre dināni daśa jīvitam / jyotiḥ khadyotavadyasya tadardhaṃ tasya jīvitam

p1.127

jihvāgrādarśane trīṇi dināni sthitirātmanaḥ / jvālāyā darśane mṛtyurdvidine bhavati dhruvam

p1.128

evamādīnyariṣṭāni dṛṣṭāyuḥ kṣayakāraṇam / niḥśreyasāya yuñjīta japadhyānaparāyaṇaḥ

p1.129

manasā paramātmānaṃ dhyātvā tadrūpatāmiyāt / yadyaṣṭādaśabhedeṣu marmasthāneṣu dhāraṇam

p1.2.130

sthānātsthānaṃ samākṛṣya pratyāhāraḥ sa ucyate / pādāṅguṣṭhaṃ tathā gulphaṃ jaṅgāmadhyaṃ tathaiva ca

p1.131

madhyamūrvośca mūlaṃ pāyurhṛdayameva ca / mehanaṃ dehamadhyaṃ ca nābhiṃ ca galakūrparam

p1.132

tālumūlaṃ ca mūlaṃ ca ghrāṇasyākśṇośca maṇḍalam / bhruvormadhye lalāṭaṃ ca mūlamūrdhvaṃ ca jānunī

p1.133

mūlaṃ ca karayormūlaṃ mahāntyetāni vai dvija / pañcabhūtamaye dehe bhūteṣveteṣu pañcasu

p1.134

manaso dhāraṇaṃ yatyadyuktasya ca yamādibhiḥ / dhāraṇā sā ca saṃsārasāgarottarakāraṇam

p1.135

ājānupādaparyantaṃ pṛthivīsthānamiṣyate / pittalā caturasrā ca vasudhā vajralāñchitā

p1.136

smartavyā pañcaghaṭikāstatrāropyaprabhañjanam / ājānukaṭiparyantamapāṃ sthānaṃ prakīrtitam

p1.137

ardhacandrasamākāraṃ śvetamarjunalāñchitam / smartavyamambhaḥśvasanamāropya daśanāḍikāḥ

p1.138

ādehamadhyakaṭyantamagnisthānamudāhṛtam / tatra sindūravarṇo'gnirjvalanaṃ daśapañca ca

p1.139

smartavyo nāḍikāḥ prāṇaṃ kṛtvā kumbhe tatheritam / nābherupari nāsāntaṃ vāyusthānaṃ tu tatra vai

p1.2.140

vedikākāravaddhūmro balavānbhūtamārutaḥ / smartavyaḥ kumbhakenaiva prāṇamāropya mārutam

p1.141

ghaṭikāviṃśatistasmādghrāṇādbrahmabilāvadhi / vyomasthānaṃ nabhastatra bhinnāñjanasamaprabham

p1.142

vyomni mārutamāropya kumbhakenaiva yatnavān / pṛthivyaṃśe tu dehasya caturbāhuṃ kirīṭinam

p1.143

aniruddhaṃ hariṃ yogī yateta bhavamuktaye / abaṃśe pūrayedyogī nārāyaṇamudagradhīḥ

p1.144

pradyumnamagnau vāyvaṃśe saṃkarṣaṇamataḥ param / vyomāṃśe paramātmānaṃ vāsudevaṃ sadā smaret

p1.145

acirādeva tatprāptiryuñjānasya na saṃśayaḥ / badhvā yogāsanaṃ pūrvaṃ hṛddeśe hṛdayāñjaliḥ

p1.146

nāsāgranyastanayano jihvāṃ kṛtvā ca tāluni / dantairdantānasaṃspṛśya ūrdhvakāyaḥ samāhitaḥ

p1.147

saṃyameccendriyagrāmamātmabuddhyā viśuddhayā / cintanaṃ vāsudevasya parasya paramātmanaḥ

p1.148

svarūpavyāptarūpasya dhyānaṃ kaivalyasiddhidam / yāmamātraṃ vāsudevaṃ cintayetkumbhakena yaḥ

p1.149

saptajanmārjitaṃ pāpaṃ tasya naśyati yoginaḥ /nābhikandātsamārabhya yāvaddhṛdayagocaram

p1.2.150

jāgradvṛttiṃ vijānīyātkaṇṭhasthaṃ svapnavartanam / suṣuptaṃ tālumadhyasthaṃ turyaṃ bhrūmadhyasaṃsthitam

p1.151

turyātītaṃ paraṃ brahma brahmarandhre tu lakṣayet / jāgradvṛttiṃ samārabhya yāvadbrahmabilāntaram

p1.152

tatrātmāyaṃ turīyasya turyānte viṣṇurucyate / dhyānenaiva samāyukto vyomni cātyantanirmale

p1.153

sūryakoṭidyutirathaṃ nityoditamadhokṣajam / hṛdayāmburuhāsīnaṃ dhyāyedvā viśvarūpiṇam

p1.154

anekākāra khacitamanekavadanānvitam / anekabhujasaṃyuktamanekāyudhamaṇḍitam

p1.155

nanāvarṇadharaṃ devaṃ śātamugramudāyudham / anekanayānākīrṇaṃ sūryakoṭisamaprabham

p1.156

dhyāyato yoginaḥ sarvamanovṛttirvinaśyati / hṛtpuṇḍarīkamadhyasthaṃ caitanyajyotiravyayam

p1.157

kadambagolakākāraṃ turyātītaṃ parātparam / anantamānandamayaṃ cinmayaṃ bhāskaraṃ vibhum

p1.158

nivātadīpasadṛśamakṛtrimamaṇiprabham / dhyāyato yoginastasya muktiḥ karatale sthitā

p1.159

viśvarūpasya devasya rūpaṃ yatkiñcideva hi / sthavīyaḥ sūkṣmamanyadvā paśyanhṛdayapaṅkaje

p1.2.160

dhyāyato yogino yastu sākṣādeva prakāśate / aṇimādiphalaṃ caiva sukhenaivopajāyate

p1.161

jīvātmanaḥ parasyāpi yadyevamubhayorapi / ahameva paraṃbrahma brahmāhamiti saṃsthitiḥ

p1.162

samādhiḥ sa tu vijñeyaḥ sarvavṛttivivarjitaḥ / brahma sampadyate yogī na bhūyaḥ saṃsṛtiṃ vrajet

p1.163

evaṃ viśodhya tattvāni yogī niḥspṛhacetasā / yathā nirindhano vahniḥ svayameva praśāmyati

p1.164

grāhyābhāve manaḥ prāṇo niścayajñānasaṃyutaḥ / śuddhasattve pare līno jīvaḥ saindhavapiṇḍavat

p1.165

mohajālakasaṃghātaṃ viśvaṃ paśyati svapnavat / suṣuptivadyaścarati svabhāvapariniścalaḥ

nirvāṇapadamāśritya yogī kaivalyamaśruta ityupaniṣat //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate / pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti triśikhibrāhmaṇopaniṣatsamāptā
adhikādhyayanāya

Original text: triśikhibrāhmaṇopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc