tripurātāpinyupaniṣat · Chapter 1
tripurātāpinyupaniṣat
tripurātāpinīvidyāvedyacicchaktivigraham /
vastutaścinmātrarūpaṃ paraṃ tattvaṃ bhajāmyaham //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ // athaitasminnantare bhagavānprājāpatyaṃ vaiṣṇavaṃ vilayakāraṇaṃ rūpamāśritya tripurābhidhā bhagavatītyevamādiśaktyā bhūrbhuvaḥ svastrīṇi svargabhūpātālāni tripurāṇi haramāyātmakena hīṅkāreṇa hṛllekhākhyā bhagavatī trikūṭāvasāne nilaye vilaye dhāmni mahasā ghoreṇa prāpnoti /
saiveyaṃ bhagavatī tripureti vyāpaṭhyate /
tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi /
dhiyo yo naḥ pracodayāt paro rajase sāvadom /
jātavedase sunavāma somamarātīyato nidahāti veda /
sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvā nāveva sindhuṃ duritātyagniḥ /
tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivardhanam /
urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīya māmṛtāt /
śatākṣarī paramā vidyā trayīmayī sāṣṭārṇā tripurā parameśvarī /
ādyāni catvāri padāni parabrahmavikāsīni /
dvitīyāni śaktyākhyāni /
tṛtīyāni śaivāni /
tatra lokā vedāḥ śāstrāṇi purāṇāni dharmāṇi vai cikitsitāni jyotīṃṣi śivaśaktiyogādityevaṃ ghaṭanā vyāpaṭhyate /
athaitasya paraṃ gahvaraṃ vyākhyāsyāmo mahāmanusamudbhavaṃ taditi /
brahma śāśvatam /
paro bhagavānnirlakṣaṇo nirañjano nirupādhirādhirahito devaḥ /
unmīlate paśyati vikāsate caitanyabhāvaṃ kāmayata iti /
sa eko devaḥ śivarūpī dṛśyatvena vikāsate yatiṣu yajñeṣu yogiṣu kāmayate /
kāmaṃ jāyate sa eṣa nirañjano'kāmatvenojjṛmbhate /
akacaṭatapayaśānsṛjate / tasmādīśvaraḥ kāmo'bhidhīyate /
tatparibhāṣayā kāmaḥ kakāraṃ vyāpnoti /
kāma evedaṃ tattaditi kakāro gṛhyate /
bhasmāttatpadārtha iti ya evaṃ veda /
saviturvareṇyamiti ṣūṅ prāṇiprasave savitā prāṇinaḥ sūte prasūte śaktim /
sūte tripurā śaktirādyeyaṃ tripurā parameśvarī mahākuṇḍalinī devī /
jātavedasamaṇḍalaṃ yo'dhīte sarvaṃ vyāpyate /
trikoṇaśaktirekāreṇa mahābhāgena prasūte /
tasmādekāra eva gṛhyate /
vareṇyaṃ śreṣṭhaṃ bhajanīyamakṣaraṃ namaskāryam /
tasmādvareṇyamekārākṣaraṃ gṛhyata iti ya evaṃ veda /
bhargo devasya dhīmahītyevaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
dhakāro dhāraṇā /
dhiyaiva dhāryate bhagavānparameśvaraḥ /
bhargo devo madhyavarti turīyamakṣaraṃ sākṣātturīyaṃ sarvaṃ sarvāntarbhūtam /
turīyākṣaramīkāraṃ padānāṃ madhyavartītyevaṃ vyākhyātaṃ bhargorūpaṃ vyācakṣate /
tasmādbhargo devasya dhīmahītyevamīkārākṣaraṃ gṛhyate /
mahītyasya vyākhyānaṃ mahattvaṃ jaḍatvaṃ kāṭhinyaṃ vidyate yasminnakṣateretanmahi lakāraḥ paraṃ dhāma /
kāṭhinyāḍhyaṃ sasāgaraṃ saparvataṃ sa saptadvīpaṃ sakānanamujjvaladrūpaṃ maṇḍalamevoktaṃ lakāreṇa /
pṛthvī devī mahītyanena vyācakṣate /
dhiyo yo naḥ pracodayāt /
paramātmā sadāśiva ādibhūtaḥ paraḥ /
sthāṇubhūtena lakāreṇa jyotirliṅgamātmānaṃ dhiyo buddhayaḥ pare vastuni dhyānecchārahitaṃ nirvikalpake pracodayātprerayedityuccāraṇarahitaṃ cetasaiva cintayitvā bhāvayediti /
paro rajase sāvadomiti tadavasāne paraṃ jyotiramalaṃ hṛdi daivataṃ caitanyaṃ cilliṅgaṃ hṛdayāgāravāsinī hṛllekhetyādinā spaṣṭaṃ vāgbhavakūṭaṃ pañcākṣaraṃ pañcabhūtajanakaṃ pañcakalāmayaṃ vyāpaṭhyata iti /
ya evaṃ veda /
atha tu paraṃ kāmakalābhūtaṃ kāmakūṭamāhuḥ /
tatsaviturvareṇyamityādidvātriṃśadakṣarīṃ paṭhitvā taditi paramātmā sadāśivo'kaśaraṃ vimalaṃ nirupādhitādātnyapratipādanena hakārākṣaraṃ śivarūpaṃ nirakṣaramakṣaraṃ vyālikhyata iti /
tatparāgavyāvṛttimādāya śaktiṃ darśayati /
tatsavituriti pūrveṇādhvanā sūryādhaścandrikāṃ vyālikhya mūlādibrahmarandhragaṃ sākṣaramadvitīyamācakṣata ityāha bhagavantaṃ devaṃ śivaśaktyātmakamevoditam /
śivo'yaṃ paramaṃ devaṃ śaktireṣā tu jīvajjā /
sūryācandramasoryogāddhaṃsastatatpadamucyate
tasmādujjṛmbhate kāmaḥ kāmātkāmaḥ paraḥ śivaḥ /
kārṇo'yaṃ kāmadevo'yaṃ vareṇyaṃ bharga ucyate
tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devaḥ kṣīraṃ secanīyamakṣaraṃ samadhughnamakṣaraṃ paramātmajīvātmanoryogāttaditi spaṣṭamakṣaraṃ tṛtīyaṃ ha iti tadeva sadāśiva eva niṣkalmaṣa ādyo devo'ntyamakṣaraṃ vyākriyate /
paramaṃ padaṃ dhīti dhāraṇaṃ vidyate jaḍatvadhāraṇaṃ mahīti lakāraḥ śivādhastāttu lakārārthaḥ spaṣṭamantyamakṣaraṃ paramaṃ caitanyaṃ dhiyo yo naḥ pracodayātparo rajase sāvadomityevaṃ kūṭaṃ kāmakalālayaṃ ṣaḍadhvaparivartako vaiṣṇavaṃ paramaṃ
dhāmaiti bhagavāṃścaitasmādya evaṃ veda /
athaitasmādaparaṃ tṛtīyaṃ śaktikūṭaṃ pratipadyate /
dvātriṃśadakṣaryā gāyatryā tatsaviturvareṇyaṃ tasmādātmana ākāśa ākāśādvāyuḥ sphurati tadadhīnaṃ vareṇyaṃ samudīyamānaṃ saviturvā yogyo jīvātmaparamātmasamudbhavastaṃ prakāśaśaktirūpaṃ jīvākṣaraṃ spaṣṭamāpadyate /
bhargo devasya dhītyanenādhārarūpaśivātmākṣaraṃ gaṇyate /
mahītyādināśeṣaṃ kāmyaṃ ramaṇīyaṃ dṛśyaṃ śaktikūṭaṃ spaṣṭīkṛtamiti /
evaṃ pañcadaśākṣaraṃ traipuraṃ yo'dhīte sa sarvānkāmānavāpnoti /
sa sarvāṃllokāñjayati /
sa sarvā vāco vijṛmbhayati /
sa rudratvaṃ prāpnoti /
sa vaiṣṇavaṃ dhāma bhittvā paraṃ brahma prāpnoti /
ya evaṃ veda /
ityādyāṃ vidyāmabhidhāyaitasyāḥ śaktikūṭaṃ śaktiśivādyaṃ lopāmudreyam /
dvitīye dhāmani pūrveṇaiva manunā binduhīnā śaktibhūtahṛllekhā krodhamuninādhiṣṭhitā /
tṛtīye dhāmani pūrvasyā eva vidyāyā yadvāgbhavakūṭaṃ tenaiva mānavīṃ cāndrīṃ kauberīṃ vidyāmācakṣate /
madanādhaḥ śivaṃ vāgbhavam /
tadūrdhvaṃ kāmakalāmayam /
śaktyūrdhvaṃ śaktimiti mānavī vidyā /
caturthe dhāmani śivaśaktyākhyamanyattṛtīyaṃ ceyaṃ cāndrī vidyā /
pañcame dhāmani dhyeyeyaṃ cāndrī kāmādhaḥ śivādyakāmā /
saiva kauberi ṣaṣṭhe dhāmani vyācakṣata iti /
ya evaṃ veda /
hitvekāraṃ turīyasvaraṃ sarvādau sūryācandramaskena kāmeśvaryevāgastyasaṃjñā /
saptame dhāmani tṛtīyametasyā eva pūrvoktāyāḥ kāmādyaṃ dvidhādhaḥ kaṃ madanakalādyaṃ śaktibījaṃ vāgbhavādyaṃ tayorardhāvaśiraskaṃ kṛtvā nandividyeyam /
aṣṭame dhāmani vāgbhavamāgastyaṃ vāgarthakalāmayaṃ kāmakalābhidhaṃ sakalamāyāśaktiḥ prabhākarī vidyeyam /
navame dhāmani punarāgastyaṃ vāgbhavaṃ śaktimanmathaśivaśaktimanmathorvīmāyākāmakalālayaṃ candrasūryānaṅgadhūrjaṭimahimālayaṃ tṛtīyaṃ ṣaṇmukhīyaṃ vidyā /
daśame dhāmani vidyāprakāśitayā bhūya evāgastyavidyāṃ paṭhitvā bhūya evemāmantyamāyāṃ paramaśivavidyeyamekādaśe dhāmani bhūya evāgastyaṃ paṭhitvā etasyā eva vāgbhavaṃ yaddhanajaṃ kāmakalālayaṃ ca tatsahajaṃ kṛtvā lopāmudrāyāḥ śaktikūṭarājaṃ paṭhitvā vaiṣṇavī vidyā dvādaśe dhāmani vyācakṣata iti /
ya evaṃ veda /
tānhovāca /
bhagavānsarve yūyaṃ śrutvā pūrvāṃ kāmākhyāṃ turīyarūpāṃ turīyātītāṃ sarvotkaṭāṃ sarvamantrāsanagatāṃ pīṭhopapīṭhadevatāparivṛtāṃ sakalakalāvyāpinīṃ devatāṃ sāmodāṃ saparāgāṃ sahṛdayāṃ sāmṛtāṃ sakalāṃ sendriyāṃ sadoditāṃ parāṃ vidyāṃ spaṣṭīkṛtvā hṛdaye nidhāya vijñāyānilayaṃ gamayitvā trikūṭāṃ tripurāṃ paramāṃ māyāṃ śreṣṭhāṃ parāṃ vaiṣṇavīṃ saṃnidhāya hṛdayakamalakarṇikāyāṃ parāṃ bhagavatīṃ lakṣmīṃ māyāṃ sadoditāṃ mahāvaśyakarīṃ madanonmādanakāriṇīṃ
dhanurbāṇadhāriṇīṃ vāgvijṛmbhiṇīṃ candramaṇḍalamadhyavartinīṃ candrakalāṃ saptadaśīṃ mahānityopasthitāṃ pāśāṅkuśamanojña pāṇipallavāṃ samudyadarkanibhāṃ trinetrāṃ vicintya devīṃ mahālakṣmīṃ sarvalakṣmīmayīṃ sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ hṛdaye caitanyarūpiṇīṃ nirañjanāṃ trikūṭākhyāṃ smitamukhīṃ sundarīṃ mahāmāyāṃ sarvasubhagāṃ mahākuṇḍalinīṃ tripīṭhamadhyavartinīmakathādiśrīpīṭhe parāṃ bhairavīṃ citkalāṃ mahātripurāṃ devīṃ dhyāyenmahādhyāna yogeneyamevaṃ vedeti mahopaniṣat // iti prathamopaniṣat
athāto jātavedase sunavāma somamityādi paṭhitvā traipurī vyaktirlakṣyate /
jātavedasa ityekarcasūktasyādyamadhyamāvasāneṣu tatra sthāneṣu vilīnaṃ bījasāgararūpaṃ vyācakṣvetyṛṣaya ūcuḥ /
tānhovāca bhagavāñjātavedase sunavāma somaṃ tadatyamravāṇīṃ vilomena paṭhitvā prathamasyādyaṃ tadevaṃ dīrghaṃ dvitīyasyādyaṃ sunavāma somamityanena kaulaṃ vāmaṃ śreṣṭhaṃ somaṃ mahāsaubhāgyamācakṣate /
sa sarvasaṃpattibhūtaṃ prathamaṃ nivṛttikāraṇaṃ dvitīyaṃ sthitikāraṇaṃ tṛtīyaṃ sargakāraṇamityanena karaśuddhiṃ kṛtvā tripurāvidyāṃ spaṣṭīkṛtvā jātavedase sunavāma somamityādi paṭhitvā mahāvidyeśvarī vidyāmācakṣate tripureśvarīṃ jātavedasa iti /
jāte ādyakṣare mātṛkāyāḥ śirasi baindavamamṛtarūpiṇīṃ kuṇḍalinīṃ trikoṇarūpiṇīṃ ceti vākyārthaḥ /
evaṃ prathamasyādyaṃ vāgbhavam /
dvitīyaṃ kāmakalālayam /
jāta ityanena paramātmano jṛmbhaṇam /
jāta ityādinā paramātmā śiva ucyate /
jātamātreṇa kāmī kāmayate kāmamityādinā pūrṇaṃ vyācakṣate /
tadeva sunavāma gotrārūḍhaṃ madhyavartināmṛtamadhyenārṇena mantrārṇānspaṣṭīkṛtvā /
gotreti nāmagotrāyāmityādinā spaṣṭaṃ kāmakalālayaṃ śeṣaṃ vāmamityādinā /
pūrveṇādhvanā vidyeyaṃ sarvarakṣākarī vyācakṣate /
evametena vidyāṃ tripureśīṃ spaṣṭīkṛtvā jātavedasa ityādinā jāto deva eka īśvaraḥ paramo jyotirmantrato veti turīyaṃ varaṃ dattvā bindupūrṇajyotiḥsthānaṃ kṛtvā prathamasyādyaṃ dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca sarvarakṣākarīsaṃbandhaṃ kṛtvā vidyāmātmāsanarūpiṇīṃ spaṣṭīkṛtvā jātavedase sunavāma somamityādi paṭhitvā rakṣākarīṃ vidyāṃ smṛtvādyantayordhāmnoḥ śaktiśivarūpiṇīṃ viniyojya sa iti śaktyātmakaṃ varṇaṃ somamiti śaivātmakaṃ dhāma jānīyāt /
yo jānīte sa subhago bhavati /
evametāṃ cakrāsanagatāṃ tripuravāsinīṃ sadoditāṃ śivaśaktyātmikamaveditāṃ jātavedāḥ śiva iti seti śaktyātmākṣaramiti śivādiśaktyantarālabhūtāṃ trikūṭādicāriṇīṃ sūryācandranamaskāṃ mantrāsanagatāṃ tripuraṃ mahālakṣmīṃ
sadoditāṃ spaṣṭīkṛtvā jātavedase sunavāma somamityādi paṭhitvā pūrvaṃ sadātmāsanarūpāṃ vidyāṃ smṛtvā veda ityādinā viśvāhasaṃtatodayabaindavamupari vinyasya siddhāsanasthāṃ tripurāṃ mālinīṃ vidyāṃ spaṣṭīkṛtvā jātavedase sunavāma somamityādi paṭhitvā tripurāṃ sundarīṃ śritvā kale akṣare vicintya mūrtibhūtāṃ mūrtirūpiṇīṃ sarvavidyeśvarīṃ tripurāṃ vidyāṃ spaṣṭīkṛtvā jātavedasa ityādi paṭhitvā tripurāṃ lakṣmīṃ śritvāgniṃ nidahāti
saiveyamagnyānane jvalatīti vicintya trijyotiṣamīśvarīṃ tripurāmambāṃ vidyāṃ spaṣṭīkuryāt
evametena sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvetyādiparaprakāśinī pratyagbhūtā kāryā /
vidyeyamāhvānakarmāṇi sarvato dhīreti vyācakṣate /
evametadvidyāṣṭakaṃ mahāmāyā devyaṅgabhūtaṃ vyācakṣate /
devā ha vai bhagavantamabruvanmahācakranāyakaṃ no brūhīti sārvakāmikaṃ sarvārādhyaṃ sarvarūpaṃ viśvatomukhaṃ mokṣadvāraṃ yadyogina upaviśya paraṃ brahma bhittvā nirvāṇamupaviśanti /
tānhovāca bhagavāñśrīcakraṃ vyākhyāsyāma iti /
trikoṇaṃ tryasraṃ kṛtvā tadantarmadhyavṛttamānayaṣṭirekhāmākṛṣya viśālaṃ nītvāgrato yoniṃ kṛtvā pūrvayonyagrarūpiṇīṃ mānayaṣṭiṃ kṛtvā tāṃ sarvordhvāṃ nītvā yoniṃ kṛtvādyaṃ trikoṇaṃ cakraṃ bhavati /
dvitīyamantarālaṃ bhavati /
tṛtīyamaṣṭayonyaṅkitaṃ bhavati /
athāṣṭāracakrādyantavidikkoṇāgrato rekhāṃ nītvā sādhyādyākarṣaṇabaddharekhāṃ nītvetyevamathordhva saṃpuṭayonyaṅkitaṃ kṛtvā kakṣābhya ūrdhvagarekhācatuṣṭayaṃ kṛtvā yathākrameṇa mānayaṣṭidvayena daśayonyaṅkitaṃ cakraṃ bhavati /
anenaiva prakāreṇa punardaśāracakraṃ bhavati /
madhyatrikoṇāgracatuṣṭayā drekhācarāgrakoṇeṣu saṃyojya taddaśārāṃśatonītāṃ mānayaṣṭirekhāṃ yojayitvā caturdaśāraṃ cakraṃ bhavati /
tato'ṣṭapatrasaṃvṛtaṃ cakraṃ bhavati /
ṣoḍaśapatrasaṃvṛtaṃ cakraṃ caturdvāraṃ bhavati /
tataḥ pārthivaṃ cakraṃ caturdvāraṃ bhavati /
evaṃ sṛṣṭiyogena cakraṃ vyākhyātam /
navātmakaṃ cakraṃ prātilomyena vā vacmi /
prathamaṃ cakraṃ trailokyamohanaṃ bhavati /
sāṇimādyaṣṭakaṃ bhavati / samātraṣṭakaṃ bhavati /
sasarvasaṃkṣobhiṇyādidaśakaṃ bhavati /
saprakaṭaṃ bhavati /
tripurayādhiṣṭhitaṃ bhavati /
sasarvasaṃkṣobhiṇīmudrayā juṣṭaṃ bhavati /
dvitīyaṃ sarvāśāparipūrakaṃ cakraṃ bhavati /
sakāmādyākarṣiṇīṣoḍaśakaṃ bhavati /
saguptaṃ bhavati /
tripureśvaryādhiṣṭhitaṃ bhavati /
sarvavidrāviṇīmudrayā juṣṭaṃ bhavati /
tṛtīyaṃ sarvasaṃkṣobhaṇaṃ cakraṃ bhavati /
sānaṅgakusumādyaṣṭakaṃ bhavati /
saguptataraṃ bhavati /
tripurasundaryādhiṣṭhitaṃ bhavati /
sarvākarṣiṇīmudrayā juṣṭaṃ bhavati /
turīyaṃ sarvasaubhāgyadāyakaṃ cakraṃ bhavati /
sasarvasaṃkṣobhiṇyādidvisaptakaṃ bhavati /
sasaṃpradāyaṃ bhavati /
tripuravāsinyādhiṣṭhitaṃ bhavati /
sasarvavaśaṃkariṇīmudrayā juṣṭaṃ bhavati /
turīyāntaṃ sarvārthasādhakaṃ cakraṃ bhavati /
sasarvasiddhipradādidaśakaṃ bhavati /
sakalakaulaṃ bhavati /
tripurāmahālakṣmyādhiṣṭhitaṃ bhavati /
mahonmādinīmudrayā juṣṭaṃ bhavati /
ṣaṣṭhaṃ sarvarakṣākaraṃ cakraṃ bhavati /
sasarvajñatvādidaśakaṃ bhavati /
sanigarbhaṃ bhavati /
tripuramālinyādhiṣṭhitaṃ bhavati /
mahāṅkuśamudrayā juṣṭaṃ bhavati /
saptamaṃ sarvarogaharaṃ cakraṃ bhavati /
sarvavaśinyādyaṣṭakaṃ bhavati /
sarahasyaṃ bhavati /
tripurasiddhyādhiṣṭhitaṃ bhavati /
sakhecarīmudrayā juṣṭaṃ bhavati /
aṣṭamaṃ sarvasiddhipradaṃ cakraṃ bhavati /
sāyudhacatuṣṭayaṃ bhavati /
saparāpararahasyaṃ bhavati /
tripurāmbayādhiṣṭhitaṃ bhavati /
bījamudrayādhiṣṭhitaṃ bhavati /
navamaṃ cakranāyakaṃ sarvānandamayaṃ cakraṃ bhavati /
sakāmeśvaryāditrikaṃ bhavati /
sātirahasyaṃ bhavati /
mahātripurasundaryādhiṣṭhitaṃ bhavati /
yonimudrayā juṣṭaṃ bhavati /
saṃkrāmanti vai sarvāṇi cchandāṃsi cakārāṇi /
tadeva cakraṃ śrīcakram /
tasya nābhyāmagnimaṇḍale sūryācandramasau //
tatroṃkārapīṭhaṃ pūjayitvā tatrākṣaraṃ bindurūpaṃ tadantargata vyomarūpiṇīṃ vidyāṃ paramāṃ smṛtvā mahātripurasundarīmāvāhya /
kṣīreṇa snāpite devi candanena vilepite /
bilvapatrārcite devi durge'haṃ śaraṇaṃ gataḥ /
ityekayarcā prārthya māyālakṣmī tantreṇa pūjayediti bhagavānabravīt /
etairmantrairbhagavatīṃ yajet /
tato devī prītā bhavati /
svātmānaṃ darśayati /
tasmādya etairmantrairyajati sa brahma paśyati /
sa sarvaṃ paśyati /
so'mṛtatvaṃ ca gacchati /
ya evaṃ vedeti mahopaniṣat //
iti dvitīyopaniṣat
devā ha vai mudrāḥ sṛjemeti bhagavantamabruvan /
tānhovāca bhagavānavanikṛtajānumaṇḍalaṃ vistīrya padmāsanaṃ kṛtvā mudrāḥ sṛjateti /
sa sarvānākarṣayati yo yonimudrāmadhīte /
sa sarvaṃ vetti /
sa sarvaphalamaśnute /
sa sarvānbhañjayati /
sa vidveṣiṇaṃ stambhayati /
madhyame anāmikopari vinyasya kaniṣṭhikāṅguṣṭhato'dhīte muktayostarjanyordaṇḍavadadhastādevaṃvidhā prathamā saṃpadyate /
saiva militamadhyamā dvitīyā /
tṛtīyāṅkuśākṛtiriti /
prātilomyena pāṇī saṅgharṣayitvāṅguṣṭhau sāgrimau samādhāya turīyā /
parasparaṃ kanīyasedaṃ madhyamābaddhe anāmike daṇḍinyau tarjanyāvāliṅgyāvaṣṭabhya madhyamānakhamilitāṅguṣṭhau pañcamī /
saivāgre'ṅkuśākṛtiḥ ṣaṣṭhī /
dakṣiṇaśaye vāmabāhuṃ kṛtvānyonyānāmike kanīyasīmadhyagate madhyame tarjanyākrānte saralāsvaṅguṣṭhau khecarī saptamī /
sarvordhve sarvasaṃhṛti svamadhyamānāmikāntare kanīyasi pārśvayostarjanyāvaṅkuśāḍhye yuktā sāṅguṣṭhayogato'nyonyaṃ samamañjaliṃ kṛtvāṣṭamī /
parasparamadhyamāpṛṣṭhavartinyāvanāmike tarjanyākrānte same madhyame ādāyāṅguṣṭhau madhyavartinau navamī pratipadyata iti /
saiveyaṃ kanīyase same antarite'ṅguṣṭhau samāvantaritau kṛtvā trikhaṇḍāpadyata iti /
pañca bāṇāḥ pañcādyā mudrāḥ spaṣṭāḥ /
kromaṅkuśā /
hasakhphreṃ khecarī /
haṃsrau bījāṣṭamī vāgbhavādyā navamī daśamī ca saṃpadyata iti /
ya evaṃ veda /
athātaḥ kāmakalābhūtaṃ cakraṃ vyākhyāsyāmo hrīṃ klīmaiṃ blū/cṃ sraumete pañca kāmāḥ sarvacakraṃ vyāvartante /
madhyamaṃ kāmaṃ sarvāvasāne saṃpuṭīkṛtya blūṅkāreṇa saṃpuṭaṃ vyāptaṃ kṛtvā dviraindavena madhyavartinā sādhyaṃ baddhvā bhūrjapatre yajati /
taccakraṃ yo vetti sa sarvaṃ vetti /
sa sakalā/cṃllokānākarṣayati /
sa sarvaṃ stambhayati /
nīlīyuktaṃ cakraṃ śatrūnmārayati /
gatiṃ stambhayati /
lākṣāyuktaṃ kṛtvā sakalalokaṃ vaśīkaroti /
navalakṣajapaṃ kṛtvā rudratvaṃ prāpnoti /
mātṛkayā veṣṭitaṃ kṛtvā vijayī bhavati /
bhagāṅkakuṇḍaṃ kṛtvāgnimādhāya puruṣo haviṣā hutvā yoṣito vaśīkaroti /
vartule hutvā śriyamatulaṃ prāpnoti /
caturasre hutvā vṛṣṭirbhavati /
trikoṇe hutvā śatrūnmārayati /
gatiṃ stambhayati /
puṣpāṇi hutvā vijayī bhavati /
mahārasairhutvā paramānandanirbharo bhavati /
gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ havāmahe kaviṃ kavīnāmupamaśravastamam /
jyeṣṭharājaṃ brahmaṇāṃ brahmaṇaspata ā naḥ śruṇvannūtibhiḥ sīda sādanam /
ityevamādyamakṣaraṃ tadantyabindupūrṇamityanenāṅgaṃ spṛśati /
gaṃ gaṇeśāya nama iti gaṇeśaṃ namaskurvīta /
ॐ namo bhagavate bhasmāṅgarāgāyogratejase hanahana dahadaha pacapaca mathamatha vidhvaṃsayavidhvaṃsaya halabhañjana śūlamūle vyañjanasiddhiṃ kurukuru
samudraṃ pūrvapratiṣṭhiataṃ śoṣayaśoṣaya stambhayastambhaya paramantraparayantraparatantraparadūtaparakaṭakaparacchedanakara vidārayavidāraya cchindhicchindhi hrīṃ phaṭ svāhā /
anena kṣetrādhyakṣaṃ pūjayediti /
kulakumāri vidmahe mantrakoṭisudhīmahi /
tannaḥ kauliḥ pracodayāt /
iti kumāryarcanaṃ kṛtvā yo vai sādhako'bhilikhati so'mṛtatvaṃ gacchati /
sa yaśa āpnoti /
sa paramāyuṣyamatha vā paraṃ brahma bhittvā tiṣṭhati /
ya evaṃ vedeti mahopaniṣat /
iti tṛtīyopaniṣat
devā ha vai bhagavantamabruvandeva gāyatraṃ hṛdayaṃ no vyākhyātaṃ traipuraṃ sarvottamam /
jātavedasasūktenākhyātaṃ nastraipurāṣṭakam /
yadiṣṭvā mucyate yogī janmasaṃsārabandhanāt /
atha mṛtyuṃjayaṃ no brūhītyevaṃ bruvatāṃ sarveṣāṃ devānāṃ śrutvedaṃ vākyamathātastryambakenānuṣṭubhena mṛtyuṃjayaṃ darśayati /
kasmāttryambakamiti /
trayāṇāṃ purāṇāmambakaṃ svāminaṃ tasmāducyate tryambakamiti /
atha kasmāducyate yajāmaha iti /
yajāmahe sevāmahe vastu mahetyakṣaradvayena kūṭatvenākṣaraikeṇa mṛtyuṃjayamityucyate /
tasmāducyate yajāmaha iti / atha kasmāducyate sugandhimiti /
sarvato yaśa āpnoti /
tasmāducyate sugandhimiti /
atha kasmāducyate puṣṭivardhanamiti /
yatsarvāṃllokānsṛjati yatsarvāṃllokāṃstārayati yatsarvāṃllokānvyāpnoti tasmāducyate puṣṭivardhanamiti /
atha kasmāducyate urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīyeti /
saṃlagnatvādurvārukamiva mṛtyoḥ saṃsārabandhanātsaṃlagnatvādbaddhatvānmokṣībhavati mukto bhavati /
atha kasmāducyate māmṛtāditi amṛtatvaṃ prāpnotyakṣaraṃ prāpnoti svayaṃ rudro bhavati /
devā ha vai bhagavantamūcuḥ sarvaṃ no vyākhyātam /
atha kairmantraiḥ stutā bhagavatī svātmānaṃ darśayati tānsarvāñchaivānvaiṣṇavānsaurāngāṇeśānno brūhīti /
sa hovāca bhagavāṃstryambakenānuṣṭubhena mṛtyuṃjayamupāsayet /
pūrveṇādhvanā vyāptamekākṣaramiti smṛtam /
ॐ namaḥ śivāyeti yājuṣamantropāsako rudratvaṃ prāpnoti /
kalyāṇaṃ prāpnoti /
ya evaṃ veda /
tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ /
divīva cakṣurātatam /
viṣṇoḥ sarvatomukhasya sneho yathā palalapiṇḍamotaprotamanuvyāptaṃ vyatiriktaṃ vyāpnuta iti vyāpnuvato viṣṇostatparamaṃ padaṃ paraṃ vyometi paramaṃ padaṃ paśyanti vīkṣante /
sūrayo brahmādayo devāsa iti sadā hṛdaya adadhate /
tasmādviṣṇoḥ svarūpaṃ vasati tiṣṭhati bhūteśviti vāsudeva iti /
ॐ nama iti trīṇyakṣarāṇi / bhagavata iti catvāri /
vāsudevāyeti pañcākṣarāṇi /
etadvai vāsudevasya dvādaśārṇamabhyeti /
sopaplavaṃ tarati /
sa sarvamāyureti /
vindate prājāpatyaṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyaṃ ca tamaśnute pratyagānandaṃ brahmapuruṣaṃ praṇavasvarūpamakāra ukāro makāra iti /
tānekadhā saṃbhavati tadomiti /
haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat /
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat /
haṃsa ityetanmanorakṣaradvitīyena prabhāpuñjena saureṇa dhṛtamabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ satyā##-##prabhā##-##puñji##-##nyuṣā##-##sandhyā##-##prajñābhiḥ
śaktibhiḥ pūrvaṃ sauramadhīyānaḥ sarvaṃ phalamaśnute /
sa vyomni parame dhāmani saure nivasate /
gaṇānāṃ tvati traiṣṭubhena pūrveṇādhvanā manunaikārṇena gaṇādhipamabhyarcya gaṇeśatvaṃ prāpnoti /
atha gāyatrī sāvitrī sarasvatyajapā mātṛkā proktā tayā sarvamidaṃ vyāptam /
aiṃ vāgīśvari vidmahe klīṃ kāmeśvarī dhīmahi /
saustannaḥ śaktiḥ pracodayāditi /
gāyatrī prātaḥ sāvitrī madhyandine sarasvatī sāyamiti nirantaramajapā /
haṃsa ityeva mātṛkā /
pañcāśadvarṇavigraheṇā kārādikṣakārāntena vyāptāni bhuvanāni śāstrāṇi cchandāṃsītyevaṃ bhagavatīṃ sarvaṃ vyāpnotītyeva tasyai vai namonama iti /
tānbhagavānabravīdetairmantrairnityaṃ devīṃ yaḥ stauti sa sarvaṃ paśyati /
so'mṛtatvaṃ ca gacchati /
ya evaṃ vedetyupaniṣat //
iti turīyopaniṣat
devā ha vai bhagavantamabruvansvāminnaḥ kathitaṃ sphuṭaṃ
kriyākāṇḍaṃ saviṣayaṃ traipuramiti / atha paramanirviśeṣaṃ
kathayasveti / tānhovāca bhagavāṃsturīyayā māyayāntyayā
nirdiṣṭaṃ paramaṃ brahmeti / paramapuruṣaṃ cidrūpaṃ
paramātmeti / śrotā mantā draṣṭādeṣṭā spraṣṭāghoṣṭā
vijñātā prajñātā sarveṣāṃ puruṣāṇāmantaḥpuruṣaḥ
sa ātmā sa vijñeya iti / na tatra lokā alokā na tatra devā adevāḥ
paśavo'paśavastāpaso na tāpasaḥ paulkaso na paulkaso
viprā na viprāḥ / sa ityekameva paraṃ brahma vibhrājate nirvāṇam /
na tatra devā ṛṣayaḥ pitara īśate pratibuddhaḥ sarvavidyeti /
tatraite ślokā bhavanti /
ato nirviṣayaṃ nityaṃ manaḥ kāryaṃ mumukṣuṇā /
yato nirviṣayo nāma manaso muktiriṣyate
mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca /
aśuddhaṃ kāmasaṃkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam
mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
bandhanaṃ viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ manaḥ
nirastaviṣayāsaṅgaṃ saṃnirudhya mano hṛdi /
yadā yātyamanībhāvastadā tatparamaṃ padam
tāvadeva niroddhavyaṃ yāvadhṛdigataṃ kṣayam /
etajjñānaṃ ca dhyānaṃ ca śeṣo'nyo granthavistaraḥ
naiva cintyaṃ na cācintyaṃ na cintyaṃ cintyameva ca /
pakṣapātavinirmuktaṃ brahma saṃpadyate dhruvam
svareṇa sallayedyogī svaraṃ saṃbhāvayetparam /
asvareṇa tu bhāvena na bhāvo bhāva iṣyate
tadeva niṣkalaṃ brahma nirvikalpaṃ nirañjanam /
tadbrahmāhamiti jñātvā brahma saṃpadyate kramāt
nirvikalpamanantaṃ ca hetudṛṣṭāntavarjitam /
aprameyamanādyantaṃ yajjñātvā mucyate budhaḥ
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ /
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā
eka evātmā mantavyo jāgratsvapnasuṣuptiṣu /
sthānatrayavyatītasya punarjanma na vidyate
eka eva hi bhūtātmā bhūtebhūte vyavasthitaḥ /
ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat
ghaṭasaṃvṛtamākāśaṃ nīyamāne ghaṭe yathā /
ghaṭo nīyeta nākāśaṃ tathā jīvo nabhopamaḥ
ghaṭavadvividhākāraṃ bhidyamāṃ punaḥ punaḥ /
tadbhede ca na jānāti sa jānāti ca nityaśaḥ
śabdamāyāvṛto yāvattāvattiṣṭhati puṣkale /
bhinne tamasi caikatvameka evānupaśyati
śabdārṇamaparaṃ brahma tasminkṣīṇe yadakṣaram /
tadvidvānakṣaraṃ dhyāyedyadīcchecchāntimātmanaḥ
dve brahmaṇī hi mantavye śabdabrahma paraṃ ca yat /
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati
granthamabhyasya medhāvī jñānavijñānatatparaḥ /
palālamiva dhānyārthī tyajedgranthamaśeṣataḥ
gavāmanekavarṇānāṃ kṣīrasyāpyekavarṇatā /
kṣīravatpaśyati jñānī liṅginastu gavāṃ yathā
jñānanetraṃ samādhāya sa mahatparamaṃ padam /
niṣkalaṃ niścalaṃ śāntaṃ brahmāhamiti saṃsmaret
ityekaṃ parabrahmarūpaṃ sarvabhūtādhivāsaṃ turīyaṃ
jānīte so'kṣare parame vyomanyadhivasati / ya etāṃ vidyāṃ
turīyāṃ brahmayonisvarūpāṃ tāmihāyuṣe śaraṇamahaṃ
prapadye / ākāśādyanukrameṇa sarveṣāṃ vā etadbhūtānāmākāśaḥ
parāyaṇam / sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva jāyante /
ākāśa eva līyante / tasmādeva jātāni jīvanti / tasmādākāśajaṃ
bījaṃ vindyāt / tadevākāśapīṭhaṃ spārśanaṃ pīṭhaṃ
tejaḥpīṭhamamṛtapīṭhaṃ ratnapīṭhaṃ jānīyāt / yo jānīte
so'mṛtatvaṃ ca gacchati / tasmādetāṃ turīyāṃ śrīkāmarājīyāmekādaśadhā
bhinnamekākṣaraṃ brahmeti yo jānīte sa turīyaṃ padaṃ prāpnoti /
ya evaṃ vedeti mahopaniṣat //
iti pañcamopaniṣat
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
// iti śrītripurātāpinyupaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: tripurātāpinyupaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0